TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

Jak podaje J. Reaguje on na największą liczbę bodźców. fioletowa itd. na ogół jednak ocenia się go na 84 . brązowa. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia. Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji".. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność.jest-więc połączeniem różnych wrażeń.90%. Spostrzeżenia. dla niektórych zwie•rząt. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom. . Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk. do których należą: biel. które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej). . która stanowi podstawę 11 . czerwona.. lecz nie jest to zwykła ich suma. Właściwie wszystko ma jakąś barwę./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe. Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona. W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. Ponadto trzeba podkreślić. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części. ^yv^. 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK. oraz pochodne od nich barwy mieszane. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce. Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. . lecz również barwy. Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. jak: seledynowa..chromatyczne. że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń.. Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. które oddziałują na człowieka. żółta i niebieska. oict-z.udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie.u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości . którym jest tzw. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych. że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. s. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu). lecz widzialne np.zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. Rothschild (1972. na n-n ua^wam^. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki). które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości. Barwy dzieli się na:.achromatyczne. siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić. 274) .

nabycia umiejętności wykonania ruchu. jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów.przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności. Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu. czynny odpoczynek itd.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności. czyli zademonstrowania wzoru ruchu. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności). Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. czyli działa. s.. Obserwują . nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki. Jest to tzw. I. koordynacja wzrokowo-ruchowa. celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. w etapie zapoznania się ze wzorem . Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu. z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. praca. Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie.2.do tworzenia wiedzy uogólnionej. czynności zawodowych (produkcyjnych). przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. . Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności. który nauczył się czytać.przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: . nauka. które ma -opanować. to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa. rysunków. 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy".zapoznania z ruchem. 1..modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów). tabel itd. Sołowjowa (1976. O ile chodzi o małe dzieci.. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. których człowiek nabywa w ciągu życia.funkcji orientacyjnej. W. Funkcję wzroku w działalności praktycznej . Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych. 22) pisze. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość. . polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka . . to różne formy działania człowieka. Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. którą człowiek stale poznaje i z którą się styka. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. poruszaniu się w przestrzeni itd. w którym czynność jest wykonywana. Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość. Zabawa. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności.funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. . 'których człowiek uczy się przez całe życie. lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami.

Zresztą i dorośli. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. jedzenie itd. a następnie starają się ich naśladować. Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. następnie w szkole. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego. a więc funkcji orientacyjnej. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu.3. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. 13 1. Wynika ono przede wszystkim stąd. np. tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych.wizualna demonstrac-ja modelu. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. . którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości. A. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy. który pozwala mu . Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. który ma się nauczyć wykonywać. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. co się wokół niego dzieje i znajduje. s. jak inni je wykonują. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. wzrasta sprawność. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną.'1. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. który staje się zdolny do wykonywania. i we wszelkich innych zajęciach. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. kończyna górna. rzeczy i osób. jak ubieranie się. regulacyjnej i kontrolnej. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się.one. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. zwłaszcza w nauce zawodu. Dąbrowski (1964. W ten sposób narząd ruchowy. wzoru ruchu czy czynności. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. Można więc stwierdzić.

pod wpływem bodźców zmysłowych. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne.. Z uwagi na to. przedstawienia teatralne czy baletowe. co myślą.4. zadowoleniem. Dwa podstawowe rodzaje defektu . wiadomości o sobie i świecie.:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. . aż do wieczora. czego potrzebują. potrzeby. 2. . Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). pozytywnym. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego. kościoły.). Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień. jak również znak ujemny . wśród nich także defekty sensoryczne. 14 1.).iom. których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe. kiedy zasypia . postawa.niezadowólcie. nieprzyjemność.na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze. a więc charakteryzować się irzyjemnością.od rana. • i co wiedzą.dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby.). Pojawiają się one. Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. . Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy.wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową.). kiedy się budzi. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa. in. Emocje. gesty. pałace. Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli. . Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. wschód słońca. czyli zdolność wywoływania emocji. że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. właściwie cała mimika mówiącego. uroczystą akademię itd.5. Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim. lasy itd. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. mogą mieć zarówno znak dodatni. tęczę. Z uwagi na to. że emocje powstają m. emocje.. że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka . programy telewizyjne itp. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-. piłki nożnej itd. kiedy człowiek ogląda różne: • . czują. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy. Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji.zjawiska przyrody '(krajobrazy. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo.

niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką). czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku. uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia. że jest ono bardzo duae.niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. Z uwagi na to. ' Biorąc pod uwagę omówione definicje.całkowicie niewidomych. . . a więc osoby.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi.niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących. które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych. Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -.jak już podkreślono . Wynikają one stąd.zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°. do których należą także niewidomi z poczuciem światła.niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji. zwłaszcza ślepota. czyli głuchoniewidomi. pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. w oznacza. Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. całkowitą ślepotę. .ociemniałych. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich. . . . każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres.wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. . Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. że wszystkie czynności organizmu .niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa.niedowidzących lub słabowidzących. wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: . kardiologicznymi czy gastrologicznymi.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane. -. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku". które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). a mianowicie na: . Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia.resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena. Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą . De-. Należą do nich: .zupełny brak wzroku. ' .niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu. 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. . Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności.

Wyrażały się one w tym. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. okresie życia. 2 T. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). społeczny. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. które stanowią przedmiot naszych rozważań. lecz działa nadal. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. Przeciwnie. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. z umysłowym upośledzeniem itd. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. 3. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. Majewski. a więc psychiczny. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i .konsekwencje dla innych. pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. do samodzielnego i niezależnego życia. Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych.pełni w nim określone role społeczne. rozwoju i funkcjonowania osobowości. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. społecznej i fizycznej. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. do pracy zawodowej. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. a więc tylko niewidomi. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. Wszystkie bowiem zagadnienia. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. Psychologia 17 od rzeczywistości. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. emocji. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. a także w pewnym zakresie fizyczny.

jakie są odrębności strukturalne. Dolański (1954. Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. czy niewidomy jest innym typem itd. determinizmu psychologicznego. rozdz. Kaziowa (1968. W. okrucieństwo czy bezwzględność. 32) przypisywano im np. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. Według M. wybitnego umuzykalnienia. a zwłaszcza tzw. l i 2).pozwalającego odróżnić barwy. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. Podobnie jak inne zjawiska. III. naturalną skłonność do dobroci. jak np. Albo też przeciwnie. Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por. Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. o darze jasnowidzenia i o wielu. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. wielu innych rzeczach. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. Dla przykładu można . że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. jakie nasuwali niewidomi. "cudownego" wprost dotyku . jak mściwość. po-pędliwość. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. naturalną skłonność do zła i niemoralność. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. jak też sama ślepota. których odmawia ludziom widzącym". na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. a często nawet fizycznego. "czystości duszy". s. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi.przewlekle chorych. s. jak też psychicznych właściwości niewidomych. a także takie cechy. przeznaczeniem itp. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. Z przekonaniem. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy.

'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego.] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim". »• 19 Również sam K. 1924. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. 95). tj. za: M. czym jest ona ze swej istoty. 1926.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . pisze. czy psychiczna struktura niewido-. Mendruń (1967. W 1917 roku również L. przez utratę wzroku" (wg K. s. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. Raz. form dlatego typowych. poza tym. Burklen. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. s.wymienić W. jak wrażenia wzrokowe". Steinberga (1917). że wynikających z braku widzenia. do którego dąży psychologia niewidomych. będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). Grzegorzewska (1926. jest poznanie osobowości niewidomych. Celem. s. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. Burklen (1924. wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. s. że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych. 12). W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego.przyp. 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. s. że brakuje mu spostrzeżeń. aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. 8) twierdził. 7). . 1924. s. Podobnie J. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). Grzegorzewska. I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych .struktur albo nawet ich derywatów. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. 6). autora). Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. czyli elementów psychicznych". Blirklen (1924. że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. Burklen. Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. Podobnie K. a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych. za: K. . '5). s. Wymieniana już M. a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. obiektywna ich ocena i na .

będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów. Temporalnych (w czasie) .podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice.Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. . Ilościowe . Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj. a nie występuje u widzących lub odwrotnie. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe. s. mych". Faktycznie. niewidomych czy niedowidzących. opóźniony rozwój motoryczny.gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej. . Inna jakościowa. zawężenie zainteresowań. Tak więc należy przyjąć. wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi. że . lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. J Mendruń (1967. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna. Oznacza to.(spostrzeżenia. W sposobie rozwoju danego zjawiska. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości .20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. 95) pisze. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. . mowy. Odwrotnie. U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np. a więc bez udziału elementów wzrokowych. że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l. Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania. ponieważ one istnieją i są oczywiste". Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. 2.podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących. Jakościowe . Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. . istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia.gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy. wyobrażeń przestrzennych. U dzieci niewidomych np. ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. 2. że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. cech) dotyczą. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do . jak i samych niewido-. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona..

że składają się na niego: . a także inne funkcje psychiczne. np. specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. jak też osób widzących.badania psychologiczne osób z defektami wzroku. niektórych testów. zjawisko "zmysłu przeszkód". gdy rozważa się je w formie ogólnej. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to. np. np. zjawisko kompensacji. Niestety wielu metod. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących.. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją.zagadnienia. a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd. emocjonalnej. Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób. Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej.zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. 'Część tematyczna ma za zadanie: . a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. jak też behawioralnej. że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę. które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów). akceptacja kalectwa. jak też praktyczną (stosowaną). Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą).różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. głównie mowę (kompensacja werbalna). Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów. 'które utraciły wzrok. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. . Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych.d. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna . W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne. pozostałe zmysły. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. lecz jest działem psychologii defektologicznej.

raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por.(skutków pierwotnych). wzroku w rozwoju i rewalidacji. czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. 2a fekty w zakresie mowy.wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. Defekt w tym . tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. takie jej działy. . de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem. w dalszej części pracy w zależności od tego. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '. różne dysfunkcje narządu ruchu. s.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania . jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. umysłowe upośledzenie. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. Dotyczy to samego defektu.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m.l) poznanie (ustalenie. 1976. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących. trwałej. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych. Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. M. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. Zachowując pewną tradycję. Ziemcowa. 183). . a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku. in. 3) psychologię umysłowo upośledzonych. Należą do nich defekty sensoryczne . 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. kwalifikację): . Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono.uszkodzenia wzroku i słuchu. opis. I. 4. a nie konsekwencji.

choć są jakościowo . 1981). 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". nie mają takiego charakteru. Zjawiska. Niektórzy bowiem uważają. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. 1980. struktura czytania dotykowego u niewidomych. a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. Pierwsze konferencje w latach 1961. 48). które rozważa psychologia defektologiczna. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. in. ale nie patologiczne i(np. systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974.początkowo charakter teoretyczny. Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. że całą problematykę. niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. ramach psychologii klinicznej. 1978. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. Klimasiński. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. s. Sękowska (1979. Szewczuk. Kulczyc-ki. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. 1979. 1980. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. Klimasiński. Wydaje się. Z. 63 i K. s. które stają się specyficzne. 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. "psychologii głuchych" itd. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). s. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. Ogólnie mówiąc. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. głuchymi itd. a zwłaszcza logiczne. ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. s. 48). mających . Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników.. 1979. można rozpatrywać w. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. s. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. 1976. ich wyobrażenia surogatowe.

'Zi uwagi na to. O ile chodzi o związek z medycyną. Już K. klasyfikacje. 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka.. Jarosz (1978. to nie można ich określić jako patologiczne". Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. pojęcia. ' którym nie można przywrócić wzroku . np. s.). . Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym. W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. in. stwierdza.wszystkim dotyczy on . K. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. 50). m. Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. metody itd.a także z psychologią wychowawczą. 10) 25 twierdził. s.różne od izjawisk u ludzi widzących. jak psychologia kliniczna. nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. z psychologią pracy. s. że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna . że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. 5. że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". Klimasiński (1980. Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. . bo nie wymagają leczenia (np.". Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. ociemniali. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych. 6. socjologią i techniką. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. pedagogiką. oraz psychologia rozwojowa. to przede . M. Wychodząc z tego ścisłego związku. Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną. ą więc i do tyfiopsychologii.. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. Oczywiście nie oznacza to. u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. adaptacji stanowiska pracy. np. Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego. z psychologią defektologiczna . w zakresie oceny zdolności do pracy. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej. . Blirklen (1924. . Oznacza to. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi.psychologia normalnego człowieka". a co za tym idzie udziału różnych specjalistów.

poważniejsze zaburzenia osobowości. które są skutkiem upośledzeń. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. Są to więc te zjawiska. Ogólnie można powiedzieć. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą . prowadzący do całkowitej ślepoty. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. Jest to problem uwzględniania. W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. in. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. które pozostały. treści. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej. ale na dyspozycjach rozwojowych.okulistyki. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. co nie jest bez znaczenia dla psychologa. Sękowska (1979. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . zwłaszcza. w tym również w tyfiopedagogice. Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. Z. s. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku.. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". tyfiopedagogiką. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących. programów i metod pracy rewalidacyjnej. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. Wydaje się. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. Można również mówić o związkach z neurologią.

do życia v/ społeczeństwie. możliwości adaptacyjne itd. do pracy. adaptacja psychiczna itd. s. Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych. które uzależniają go od innych ludzi. s. Żyje on w określonym środowisku społecznym. Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką.S. Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa. właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. pełni w 'nim określone role. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka. jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles. 28 7. takich jak akceptacja kalectwa.gadnień. . .projektowania i produkowania pomocy naukowych. . również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. Wynika on stąd. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji. którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne.'aparatów. Wyjątek stanowiły jednostki. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią. 1960. zwany tyfiotechniką (W.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących.. przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy. Człowiek jest istotą społeczną. l). W szczególności dotyczy to: . Majewski <1971a. . . a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe .projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. . specyfika procesów poznawczych niewidomych. . od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . jak też dalszym. Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami.adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących. Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. zarówno w środowisku rodzinnym. że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń. Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. posiada określone potrzeby społeczne. Aby miały one wartość. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się. odmawiające niewidomym zdolności do nauki. Swierłow. Są to więc zagadnienia.przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia". W tej sprawie T. jak np.zaspokojenia podstawowych potrzeb. w tym.

Diderot. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. to wymienić trzeba P. Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku. O ile chodzi 'o Francję. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). 1749).' Hauy. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. 1786). którzy widząl.była słynna książka Diderota. który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych.. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes".. interesował się m. tzw. in.pisze M. 100) . na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r. W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych. Grzegorzewska (1926. W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). którzy m. 1895). psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por. a mianowicie Psychologii . które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości.funkcjonowaniem zmysłów. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller.osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną. Heller. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. procesami sensorycznymi . M. a ukazała się ona w 1749 r. zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . s. Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. (zob.. (1920) oraz Austriaka K. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2. Wilhelm Wundt. Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. V. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927). Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. Instytut Niewidomych. in. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę. choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. Grzegorzewska. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku. '1926). Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania.

a więc "stosowaną psychologią .. B. który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy.drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. P. Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń.skal inteligencji dla niewidomych. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. Swierłowa. Każdy kraj. Mieliśmy słynną M. 1976. P. Hayes. Z. Carrolla i L.dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. Kli-. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . Sę-kowska z Uniwersytetu M. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . I. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. Obecnie mówi się . koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy. W. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. Jak już podkreślono . Kułagina. Sołn-cewę. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. Choldena. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach.niewidomych". Dolańskiego. w Związku Radzieckim. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych. ale również praktyczny.skala Irwina-Bineta (wg: S. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Sokolański. Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. to wymienić trzeba T. wychowania i rehabilitacji. I.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty.ma . Już w 1914 r. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. J. Lewenfelda. Ziemcową. J. D. L. Hayesa. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. l). A. Wynika to z ogólnych tendencji. 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. W dziedzinie testów osobowości mamy M. K. który zasłynął jako twórca . S. Grzegorzewską i W. s. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. Bateman i innych. Bauman. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K.

psychiczne. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). społeczne i zawodowe.pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . a więc medyczne. ą także T. Dysponuje również pewnymi "rezerwami".ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. że niewidomi . Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. psychologiczne. pedagogiczne. Carrolla: Ślepota (1961). W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. Zauważono też. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. Ta tendencja spowodowała to. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. K. Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). Klimasiński. oraz z zakresu praktyki psychologicznej. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu. W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965).przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. które w odpowiedni sposób uruchomione. II. J. których nie zauważają osoby widzące. Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. 21). U podstaw kompensacji leży fakt. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie. *. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. a więc fizyczne. M. u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. s. Oznacza to. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. lecz głównie nauk biologicznych. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. Kształcenie dzieci niewidomych (1974).radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. Fakt wyższości. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. 1979. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. . Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K.

czyli części fizjologicznej. teoria "wikariatu" zakładała. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. dolny próg podniety. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora.. co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. 1. aż do początków XX wieku. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. Zastąpienie całkowite. a więc części fizjologicznej. Klimasiński (1979. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. / / 2. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów. Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). 34 3. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. 'którzy uważali. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. którzy zajmowali się niewidomymi.wrażenia. a mianowicie przez dotyk. tym wrażliwość większa i . które mimo że nie urodziły się jako niewidome. zawierać odpowiednią energię fizyczną. A więc teoria ta przyjmowała. s. próg podniety i próg różnicy. Problemem jednak pozostawała sprawa. Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego . że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw.1. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). aby powstało wrażenie. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów). Jak wiadomo z psychologii ogólnej. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy.Na początku problemem było. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. perymentalnych w XIX wieku. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów. Zakładała ona. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks.

np. Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:. in. 22. tzn. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. Zarówno próg podniety. 11. s. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. Podobnie P. M. który powoduje różnicę wrażenia. że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich. przyrost siły dźwięku. które temu zaprzeczały. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. Griesbach. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. istniały również takie. Co więcej. in. Hellera. s. W XIX wieku obok badań. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. Do takich m. 105). Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy. Muellera. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały. światła itd. jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami.patrz rozdz. Nie może więc być mowy o całkowitym . Witwicki 1946. który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). 65. Grzegorzewska 1926. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. . '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . przyjmowała ona. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. a nie innych wrażeń. Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto.odwrotnie. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. W. przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. czyli minimalny przyrost bodźca.oraz wykazuje swoistość wrażeń. że jedynym zmysłem. należą badania S. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. Przykładowo•można tu wymienić J. Do wyznawców takiego poglądu należał m. że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". 21. Kleina. Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. jest dotyk.2). 66. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. 99). że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi.

na nasze zmysły. Związki czasowe. Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny. nazywane są dynamicznymi. Jednak w konkretnych i . Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk.wrażeń. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości . A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego.przedmiotów czy zjawisk . teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). wyższej analizy. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej. co określa się mianem. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [.cały proces spostrzegania. możemy wywnioskować. Tak więc układy strukturalne. Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie. czyli skojarzenia intermodalne. związków czasowych. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M. dynamicznych układów strukturalnych. Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. w korze mózgowej. I.2. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. s. Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców .1. M. Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r. jak to można stwierdzić u normalnych. a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. s. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. a zwłaszcza sprawności percepcyjne . W miarę nabywania nowych doświadczeń . Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie. eyjna. 111 i 112). że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu.. GrzegorzeWska (1926..kompensacja percep-. Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system.(ostrości). które powstają . przyjmując za podstawę naukę I. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu". czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. wśród których wzrok. a ściślej mówiąc na receptory. nabytek jest natury psychologicznej". Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. Sołowjowa (1976. Opierając się na badaniach J. P. a nie wrażliwości i czułości sensorycznej. w referacie pt. spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw. w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów.

I tu należy zaznaczyć. lecz skutkiem współdziałania. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . Wyjaśnienia wymaga jeszcze.3. psychicznego jednostki.określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). co sprawia. 52) . nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów. a nie pojedyncze człony tej struktury. narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych". s. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. Kompensacja werbalna . Dzieci. słuch. 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania. fakt. rola zmysłów się nie zmniejsza. Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. 38 1. albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. bardziej rozczłonkowane.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. węch itd. które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. zwłaszcza małe. Grzegorzewska (1964. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. Grzegorzewska {1964. dokładniejsze".pisze M. M. / 37 M. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów).nie podlegają mu poszczególne zmysły. kiedy rola receptorów jest większa. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). Dlatego wszystko. zmienia ich rolę. co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku. a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. s. że w miarę doskonalenia się tych układów. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. lecz cały ich zespół. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora). "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów . Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych. Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. wszystkich pozostałych zmysłów. . gdyż wskutek braku wzroku są oni. a więc części obwodowej analizatora '(receptorów).

pełną informację. Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. Z. a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: . Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach. 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych. Wynika z nich. rozdz. wyjaśnień. J.) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących.. krajobrazu. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . Jest to zagadnienie tzw. Sękowska :(1974. który zapewnia im.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej.zjawisk przyrody. instruktażu itp. Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych. U niewidomych drugi układ sygnałowy. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata". . Z. co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw. . • . że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze.Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. tzn. I.przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok..zastąpienie informacji. której istota polega na tym. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . werbalizmu. III). Trzeba jednak podkreślić. Sękowska. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami". . kompensacji werbalnej '(słownej). Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. 1956. s.przyp. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło. w przygotowaniu do pracy. bez specjalnych zaburzeń. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok. A. Ziemcowa. 1969. rozwija się wyjątkowo dobrze. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas. aut. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką. [.wym. 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa .] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej.tych wszystkich zjawisk. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por. w pracy zawodowej itd. które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. Kułagin. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości.

gdzie są umieszczone. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. np. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. zimna i bólu. stanowiących tzw. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . a nawet bólu. 2. zimna czy nawet bólu ziewają się. Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe).1.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. zimna. kończyny górne i kończyny dolne. W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. podobnie jak ze zmysłem bólu. Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała. s.receptory o różnej budowie. to zachował on duże możliwości kompensacyjne. a mianowicie: na bodźce dotykowe. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. W praktyce często wrażenia dotykowe. U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. narząd ruchu. Dlatego też W. w przypadku ślepoty. a raz w innym miejscu". zmysłów skórnych. zachowuje swoją dominującą rolę. "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). Swierłow (1957.zimno raz reaguje punkt położony w tym. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk. i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. w tej samej okolicy skóry na ciepło i . w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. np. J. Ekel '(1976. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. s. to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. inne mniejsze znaczenie dla człowieka. pomimo znacznego osłabienia. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. dotykaniu ostrza noża itp. ciepła. Praktycznie jest on z nim połączony. ciepła. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku.działania poszczególnych zmysłów. do którego należy kręgosłup. śluzówkach. choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne. np. Wrażenia kinestetyczne . Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). Dotyk wchodzi w skład tzw. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. Jedne zmysły mają większe.

zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. M. Z tego też powodu W. jak szorstkość. 2. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. s. wyniki te potwierdził W. Sołowjowa (1976. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. gładkość oraz ich kształt. a więc elementarne cechy przestrzenne. chodziło o stwierdzenie. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem.btelniejszy . funkcjonalnie sprawniejszy. progiem przestrzennym Webera. Laury Bridgman. W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu. ucisku lub oporu. Podobnie w 189'1 roku.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych. W związku z tym wyróżnia się tzw. a co za tym idzie . jakościowe właściwości powierzchni. W 1895 r. w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia.2. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej. wysokość. polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. ich trójwymiarowość i ciężar". Z uwagi na to. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów.informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . Helena Keller. spoistość przedmiotów. Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku. mieszczą . Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. np.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. Swierłow (1957. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. a nawet bólu. zmiany miejsca (przesuwania się). 95) pisze. 36). Do badaczy. S. ucisku lub oporu. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość). zmysł mięśniowy. kierunek itd. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów. należy Czermak. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody.o ruchach dynamicznych. * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. szerokość. który w 1855 r. przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym. posiadała także w pewnym stopniu su. Również I. gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. Dotyk czynny występuje wówczas.o-tzw. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. zmysł mięśniowo-stawowy. ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . niekiedy bólu". że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. s. Inna głuchoniewidoma. ciepła. Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. dotyk bierny i dotyk czynny. jak długość. odległość.

Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. Oznacza to. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku. Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu. wyjaśnia teoria kompensacji. Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne.22). w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). Wzrok należy do tzw. 17 . z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała.3. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. przyjmując. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. Natomiast o ile chodzi o odległość. 1926. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. teleanalizatorów. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości.. a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. Hellera przeprowadzone w 1892 r. Ma ono kształt . 2. a w płaszczyźnie pionowej . a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. Utożsamienie to szło tak dalece. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. Loeve i Tornay w Anglii. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. Do tych badaczy należy także W. podobnie jak w zakresie innych zmysłów. Przeciwnie. Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji.120°. Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech.dotyk. dotyk jest kontaktoanalizatorem. s. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. Wyznaczają je punkty. że ręka percepcji dotykowej. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. Petkoff. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. których wyniki nie wskazywały na takie różnice. Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. Różnice te.

3. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. 4. że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji.wyznaczony przez prawa ruchów ramion. jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej. jak twardość. Natomiast o ile chodzi o kształt. albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca. a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. horyzont i perspektywa. a niektórych w ogóle nie może poznać. które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej.przedmioty i ich cechy. że działają na niego stale . Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. Inna różnica przejawia się w tym. Ponadto trzeba podkreślić. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. Jak wynika z przedstawionej analizy. dotyk może je ujmować. światło (jasność). W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". długość. niezależnie od tego.działalności praktycznej. miękkość.poznawania przedmiotów.pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy). jak: barwa. przekazywana jednocześnie. które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. . W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. . W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. '2. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). gładkość. a nie jest.bodźce wizualne. 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. szorstkość itp. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk. Biorąc pod uwagę . Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy. szerokość. . a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. . Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech.orientacji przestrzennej i poruszania się. co oznacza. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych). wysokość). który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. Podobnie jak w przypadku wzroku .

twardość. 87) podkreśla. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. strukturę całego przedmiotu. zieleń dla łąki. szerokość. W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. jak barwa. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. zapach dla cebuli. chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. o określonej długości. W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. Palhegyi (1976. że niewidomi żyją w świecie kształtów. s. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. a więc długość. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. Stwierdza jednak.analizy i syntezy .oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. z uwagi na to. Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. góry. a następnie jego szczegóły. szorstkość itd. Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. kształcie. kształt. np. F. Zwykło się więc mówić. że łatwo może dostosować się do ich kształtów. samochodu. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna.zbyt dużych. które nie mają barwy. Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej . Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. Od samego przedmiotu zależy. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. temperatura. w wargach czy innych częściach ciała. wysokość itd. Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość. że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". . kształt dla stołu. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna.4. lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. . że przedmiot ma wiele cech i właściwości. które są dla człowieka spostrzeganie.który znajduje się w pozycji statycznej. lecz tylko elementy przestrzenne. np. budynku. szerokości i wysokości.2. Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie. na którym opiera się poznanie przedmiotów.

s. lecącego ptaka. Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. co stwarzałoby analogiczne warunki. . .w ruchu. W związku z tym rozróżnia tzw. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię. T. ' ' . według Hellera. pracującej maszyny . gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T. Grzegorzewska. np. Przyjmował on. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. Według autora . który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń". które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. Dotyk syntetyczny. a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. iM. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. Podkreśla również. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu.niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego. pajęczyny. płatka kwiatu. jakie występują przy percepcji wzrokowej. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący. schematyczny obraz przedmiotu. np. s.w pewnych specjalnych stanach. mrówki. np. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. celem powiększenia pola percepcji dotykowej. pisze: . jadącego pociągu.... aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji. • Najlepiej niewidomi poznają .przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże. Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. Daje on jednak tylko bardzo ogólny. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. 1926.zbyt małych. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych. 150). które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych. Uważa on. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa.kombajmu czy piły tartacznej. . wieży kościoła. Trzeba jednak zaznaczyć. Hel-lera. statuy na pomniku. dotyk syntetyczny i analizujący. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu.zbyt oddalonych. w stanach płynnych. Grzegorzewska (1926.wody. Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. np. księżyca.swobody manipulowania rękoma (wg: M. słońca. Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie. ze względu na brak . Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. przedmiotu palącego się (ognia) itp. referując teorię T. 153 i 154).

Steinberg. Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. koło. że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. jak twardość. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych.). np. Grzegorzewska (1964. Grzegorzewska (1964. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. kula itd.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. s. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. T. Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów.punktowe niż linie ciągłe. należą do świata zmysłów. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu". prostokąt. których pełna percepcja jest utrudniona. jak Villey. Uważali oni. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. jak kwadrat. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy . natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. z pominięciena innych. iSteinjberg (1920). 85) podkreśla. M. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. M. 1926. Polega ona na tym. schematów dotykowych w tym procesie. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. sześcian. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. Jest to możliwe dzięki temu. miękkość. że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . lecz mają charakter empiryczny. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. s. Heller zwrócił także uwagę na' fakt. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. s. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. Schematy .formy. Z. Fis-cher. a następnie dopiero takie jego cechy.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. Braille'a. s. Są to puste ramy. Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. gładkość itd. W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca. Są one konkretnymi. w których przeważają czynniki geometryczne. które pozwalają na poznanie przedmiotów. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. Sękowska (1974. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. 168 i nast. mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. schematyczny. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów.psycholog W. ze względu na 48 . stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. które są konieczne do poznania przedmiotu. 86) przyjmuje.

co robi.słownym objaśnianiu zespołu ruchów. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. s. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu.formie umysłowej niewidomym wystarcza np.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. Psychologia . Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. a więc automatyzacji jego wykonywania.5.pisze J. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). 2. Majewski. Majewski.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności. że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. lecz nie jest to pełne i . O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki. Sołowjowa '(1976.) dotyczące kształtowania ruchów. na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja". 87 i nast. jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę.roboczych u niewidomych wykazały. "Dla regulowania ruchu . 1971. Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. Trzeba podkreślić. wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale. Występuje to wówczas. s. lub po prostu niekonieczna. Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. a zwłaszcza kinestetycznym. Badania przeprowadzone przez autora (T. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji .wielkość. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. 23) . M. że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców. że na analizatorze dotykowym. percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. spoczywają. 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. Wymieniona Sołowjowa '(1976. które badany miał wykonać. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów. s. jego «wzorzec». 22) pisze. ma on tutaj duże możliwości. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce. Następ4 T.

zwane często "pamięcią mięśniową". Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. Jego znaczenie polega na tym.6. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. rozmokła). duży kamień. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. jak np. 2. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. kija. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej. Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony. W ten . Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u . I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. w której występuje wiele różnych przedmiotów. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane. Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. po jakim się porusza. 3. płaska itd. dotyk posream. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu. schody. krawężnik. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. To.zadowalające zastępstwo. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. igły itd. w którym dana czynność jest wykonywana.1. to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. płot. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji. co zostało tutaj podkreślone. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. bruk) czy miękka (piaszczysta. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. widelca. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych.pozwalająca na ocenę. Jest to tzw. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. dom itd. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się.. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. asfalt. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski. spadzista. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową".

np. tym fala jest dłuższa i odwrotnie. tzn. . Bodźcami akustycznymi. Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. głośniejszy. dzwonek. a więc odbierających bodźce. 'tym dźwięk jest silniejszy. ńp. są natomiast fale powietrza . których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. czyli dźwięki. które stale oddziałują na zmysł słuchu.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty.fale krótkie . dźwięk strun fortepianowych. Tony.fale średnie . czyli tzw. Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. od odchylenia fali drgającego ciała. w muzyce. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. syrena itd. zwane szmerami. które składają się z dźwięków o różnej sile. pojedynczy ton fortepianu.powyżej 5000 Hz. a . na które one reagują. szelesty. herców ł. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . szumy itd.tony złożone. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. -l. Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę. które wywołują określone wrażenia słuchowe.pewne cechy. szelest papieru. jak np. Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych).mianowicie: wysokość siłę i barwę. rytmie itd. że podobnie jak wzrok należy on do tzw. ' Jak już zaznaczono. Są to przede wszystkim dźwięki złożone.. wśród których można wyodrębnić: . Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań.na sekundę. I tak fale krótkie powodują wysokie tony.od 1500 . teleanalizatorów. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. a więc zespoły tonów pojedynczych. Im amplituda ta jest większa. a fale długie . Wartość ta wynika stąd. stuki. a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. O ile chodzi o receptory słuchowe. Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. tym ton jest wyższy i odwrotnie. wysokości. . Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej. a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. 'mają .niskie tony. o różnej sile (głośności). Im więcej drgań na sekundę. których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. jak np.niewidomych. Bodźce akustyczne. szum morza itd. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. • > 2. Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. Dźwięki można podzielić na: . ' . środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. Szmery. występujące np. wysokości i barwie. np. np. dźwięk dzwonu.5000 Hz. barwie. i. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego. 'poruszający się samochód. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. -. .fale dźwiękowe (dźwięki). Należą do nich hałasy. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych). towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. stuk maszyny do pisania.

Griesbach (1899) i Kunz (1908).jak wiemy . to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały. 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na .bodźców zmieniających? się pod względem siły. ' 1 Herc (Hz) . 64 --67). Dufoura przeprowadzone w 1895 r. Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. Niektórzy ź nich. Swierłow (1957. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu. O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. s.wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych..wyższa sprawność słuchu u niewidomych. jak np. W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M.2. chodzeniu. Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . Te różnice stanowić' mogą dla człowieka.np.. że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. Do nich należą np. 3. . . M.wbijaniu gwoździa.bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany. Grazzi (1896). zamiataniu. stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M. na której się on(r) znajdują. źródło informacji o tym środowisku. Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża . nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej. nicami indywidualnymi. Inni badacze. że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi. Gr-zegorzewska. . w tym również słuchu. Grzegorzewska (1926. wysokości. co może być wywołane znacznymi róż-.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia. s. 1926.jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę. zanik pewnych bodźców akustycznych. . 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to. barwy itd.silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. "montowaniu elementów itd. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). pracy silników. ' ..wrodzony słuch muzyczny u niewidomych. jak: . Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku. zwłaszcza niewidomego.nawierzchni. barwy cey czasu tryania. . s." Dzisiaj .. W. tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. dynamicznych układów strukturalnych.68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów.silnych bodźców akustycznych. . Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa. natężenia.

Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi. Ze względu jednak na to. Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących. Biirklen (1924. . zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu. 68) stwierdza.3.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony. a wśród nich Dufour (1895). 3. 1926. Niewidomi natomiast.że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [. Grzegorzewska (1926. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. s. Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę. s. co się słyszy. Javal (1903). 121). Można je rozpatrywać w zakresie: . że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". Wielu tyfiologów. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. tłumacząc to czynnikami wrodzonymi. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał).działalności praktycznej. Ogólnie trzeba powiedzieć. W innym miejscu M.. lecz dodaje.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. K.poznawania przedmiotów i zjawisk. z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. dowodzą. Blirklen (1924. 27). Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K.. Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących. niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). że mają oni wrodzony słuch muzyczny. 25) z kolei uważa. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. s. 54 orientacji przestrzennej. zwłaszcza w orientacji przestrzennej". że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. jako źródło przeżyć estetycznych. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [. . s. . że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . Po prostu uważano.. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M. odbioru mowy dźwiękowej. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku). że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych.] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych". Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. Grzegorzewska. słuch muzyczny. Krogius (1907). zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków.

akustyczną. gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. że trudno ich nie odróżnić lub pomylić. . dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek.4. występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. transpozycji intermodalnej. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. s. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń. a więc dotykowymi. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. a niejedno-krotnic dominujący. że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku. czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. Rola słuchu w działalności. 75) dodaje nawet: " .. Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. skojarzenie intermodalne. Zjawisko to występuje wówczas. Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. np. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. .pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. I. brzęczenie pszczoły. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego. dzwonka itd. 3. Sołowjowa (1976. . kinestycznymi. Swierłow (1957. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu. dźwięk otwieranych drzwi. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [.• wych.] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. których sens nie jest dla niewidomego jasny . jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. Jest to tzw. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. W. .. budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. to dodaje jednak. węchowymi itd. 22) podkreśla wprawdzie. s. które są zdolne reagować na bodźce .] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. Ogólnie trzeba powiedzieć. M.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". samochodu. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. np. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym.

że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . może być dla niewidomego pracownika sygnałem. (W.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku. ale nie najważniejsze. Podobnie zmiana dźwięku. a więc kierunku i odległości od niewidomego. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć.nalewaniu ulega pewnym zmianom. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. s. 71). wyjaśnienie. ogólnie trzeba stwierdzić. towarzyszy słowna instruk-c^. jak kierunek.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować. W niektórych przypadkach przy nauce . jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. 3) ustalenia odległości. np.przeszkody w polu percepcji słuchowej. 1957. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku.5.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. który jest przedmiotem nauki. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie. Swierłow. a.nowych czynności.czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu. halę produkcyjną czy tzw.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . ukształtowanych ruchach. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną. A więc słuch. o ile jest on źródłem dźwięku. które opierają się na znanych. Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. którego źródłem jest 'praca maszyny. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni . które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu. Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. w której możliwe jest poruszanie się. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. przestrzeń otwartą. odległość itd. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową. Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. 56 3. a więc przestrzeń.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji.

Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych. węchowymi itd.2.zmysłów. siły i barwy.pisze W. człowiek. dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. np. Ogólnie można więc powiedzieć.auralne). Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się.5. a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. zawsze wyobraża sobie jego źródło. czy jest on stabilny .jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. który człapie łapkami. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . słysząc określony dźwięk. to ustalenie go możliwe jest . i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. lub piesek. albo wystąpiło określone zjawisko. co głownie czyni dotyk. Wynika 57 ono stąd. Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. jeśli są źródłem dźwięku. o czym będzie mowa w dalszej części. Przeciwnie. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku.ma stałą lokalizację . np. że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. s. mają jednostajne i równomierne . Oczywiście. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". Swierłow (1957. który zaczął do niego mówić. ktoś zaczął wbijać gwóźdź. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom. sprowadza się do określenia kierunku.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie. w jakiej się od niego znajduje. Wyobrażenia te są względnie dokładne. a mówiąc dokładniej . Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni. z którego pochodzi dźwięk. 58 3. dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji.czy znajduje się w ruchu.nie zmieniające się cechy akustyczne. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze.) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. "Doświadczenie życiowe . że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości. ale również na ustalenie. że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot. Jednak niewidomy. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu. zaczęło grać radio.

Jeśli chodzi o ustalenie. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia . że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie. za: M. w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. . Mówiąc inaczej. 72) pisze w tym zakresie: . co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". natężenia i barwy czy też nie. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty. 40 i 41). Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: .. pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. to niewidomi ustalają na podstawie tego. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość. co powoduje. Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie. Swierłow (1957.pisze on . w jakiej odległości on się znajduje. czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. W przypadku znajomości przedmiotu może on sto. Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze.. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . 1926.dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe. Generalnie trzeba powiedzieć. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). Jak już podkreślono. skąd pochodzi dźwięk. jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu. Grzegorzewska. 2.. Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz.' 1. taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe.jezdnię. że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. s.wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę. 66).^ sunkowo dokładnie określić. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku. a mówiąc dokładniej ucho. Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między. Puzyna <1977.głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny. Ansaldi pod koniec XIX wieku. czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu. że droga dźwięku do obu uszu jest różna. 3. Ansaldi dowodzi. s. że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)". słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały. Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku. Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. s. W.

. . ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. ale także jako źródło .3. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np. Oczywiście.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. •l" s. 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . ocena odległości od samolotu czy pociągu. nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary". ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła.(1904) przyjmował. W. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności. Oczywiście. W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości. Swierłow (1957. Burklen. Dawniej sądzono. s. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. Podobnie C. gdy dany przedmiot.6. 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. Puzyna (1977. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. towarzyszących. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość.. T.lokalizacji. Dzisiaj przyjmuje się. a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie. jest w ruchu. Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. s. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie. że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. przypadku. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze. czyli szmery. 3. 1924. dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. Wówczas . a więc od źródeł o dużej intensywności. samochód. jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu. tzw.jego oddalaniem. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter. zmniejszanie siły dźwięku . że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. nadających mu określoną barwę.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. np. Są to dźwięki o różnej sile. Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. potem silniejsze dźwięki. 24). 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem.5. przejścia przez ulicę. wysokości i barwie. nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. Heller .

Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt. 3. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4. gałek ocznych . zwłaszcza ze zmysłem dotyku. Z przedstawionych rozważań wynika. odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. Zaobserwował on. płci. że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności. skroni.. że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. Ogólnie trzeba powiedzieć. Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r. kinestetycznym itd. Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł". wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. "wrażenie przeszkody". budynku. że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody. radości . których źródłem są bodźce wzrokowe. że niewidomy. które odbierałyby tego rodzaju wrażenia. Objawia się ono w ten sposób. Z uwagi na to. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych. 4. Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych. Ogólnie można powiedzieć. odczuwa w okolicy czoła. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt. Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru."mrowienia".jak niektórzy określają . "dotyk na odległość". zbliżając się do przeszkody w postaci np. którzy widzą. które nie są źródłem dźwięku. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u .1. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem. zadowolenia.poznania pewnych cech osoby mówiącej.. (śmiech) itd. "zmysł X". Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość. np.2. że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. Otwarcie trzeba powiedzieć. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni.7. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. słupa telefonicznego. że zjawisko "zmysłu przeszkód". "tele-stezja". ze słuch należy do teleanalizatorów . dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". drzewa itp.jako źródła przeżyć estetycznych. np.rola jego w tym zestawie jest dość istotna. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. 61 4. albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu.stan przygnębienia. "percepcja twarzą". recytacji. słuchanie muzyki.

. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało.' ^ Teoria akustyczna L.zjawisko to intensyfikuje się. odrą czy szkarlatyna. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze. Teoria uciskowa M. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód". Teoria termiczna A. posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. Kunsa Na podstawie swoich badań M. Dolański (1954.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. Ponadto Kunz twierdzi. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań.bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. powieki oczu. Natomiast nie przypisuje L. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. 1954. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. 1954. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. 15). 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. . które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze. że: . którego źródłem są kroki. ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W. zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową.' Zauważył on. Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym. s. . że "modyfikacja odgłosów kroków. napełnione wodą. że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. Wyniki tych badań wykazały. kiedy minie się ten obiekt. w szczególności na czoło. a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu. Truschela L. a z drugiej . że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. W. a mówiąc dokładniej . wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi). Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. Kunz (1907) twierdzi. aby wywołać wrażenie słuchowe. 18). Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A.ucisk fal powietrza na twarz. Na podstawie wielu badań stwierdził on.niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość".na czarno. którzy stracili wzrok na skutek wypadku. s. . Zwrócił on także uwagę na fakt. nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym.niewidomych. s. jak ospa. gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. które przeszły takie choroby. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. Dolański. Dolański. a zwłaszcza ich modyfikacjom.

pisze W. Takie stanowisko reprezentował T. że coś odgradza nas od reszty świata". ciszy absolutnej nie ma. Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. . lecz nadaje jej inną interpretację. że są one dla nas prawie niedosłyszalne.istniały również teorie przyjmujące. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. Gdy zbliżamy się do przeszkody. Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen . v . O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych.Villey sądzi .powodem wyczucia przeszkody. który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. do których się zwrócił w tej sprawie.:• P.niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . jak też dotyku ma w nim swój udział. -niewidomy zbliża się do przeszkody. 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego. Żaden z nich nie posiadał tej zdolności.Yilleya . Doszedł do wniosku. którzy twierdzą.rzy wydawały im się bliższe. że zarówno zmysł słuchu. Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . s. Według A.że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne. i z powstałej ciszy wnioskujemy. 22) . gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa. odcina nas ona od tego wszystkiego. Dolański (1954. Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału . niewidomy wie wówczas z całą pewnością. np. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych". Teoria J. że w przypadku przejściowej choroby. Dolański (1954. co się znajduje poza nią. Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych. to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. Heller (1904). niż gdy były odwrócone stroną białą. s. które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela..(Francja). kataru. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć. że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. Hellera Obok prób wyjaśnienia . We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą. Teoria akwtyciziw P. a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu. W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza.w wyczuwaniu przeszkód na drodze. W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie.

Dolański 1954. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie. o wyraźnym początku i końcu. Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. należy przyjąć. jakie nakłada na nie ślepota. jak też wysokości. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. z którą się zetknęła. przede wszystkim zaś dlatego.s. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. Widziała ona" to zjawisko szerzej . 94) . Psychologia mię zmienionej . Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. lecz w for65 5 T. Teoria M. mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt. za: W.składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. 25). że jest to zdolność nabyta przez istoty. 94) . Ponieważ nie możemy przypuścić. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. Majewakt. którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. muśnięcie. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. których źródłem są kroki niewidomego. że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M. która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia. ' Jak już zaznaczono . Można w ogóle powątpiewać. ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. skroni.Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia". s. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych. Cała jego struktura .nie jest żadnym zmysłem. Grzegorzewska (1964.ostrzegawczego.. s.nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód". s. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego . A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną. Grzego-rzewskiej . . Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. o jasno zaznaczonej celowości.jako odgłos (oddźwięk).według M. policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk. to w genezie "izmysłu przeszkód" M. . której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy. Fale te również wracają do niewidomego. Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. (1962. Grzegorzewska.

a uczucie muśnięcia na twarzy. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. główne bodźce natury słuchowej. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. zmiana kierunku.muśnięcie na skroniach. jak twierdzi Dotański. Dolanskiego Obok M.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. Dolański (niewidomy). sile i barwie. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. Wzięło w nich udział 42 niewidomych. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt. jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. Teoria W. Teoria W. czole. Jeśli są one dość silne. Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. a więc słuchowi. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. niewidomi odczuwają na skroni. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. zwolnienie chodu). jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. które znajdują się w pobliżu człowieka. czole czy okolicach oczu. a przecież muśnięcie czy ucisk.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. . czyli w górnej części twarzy. Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. U podstaw tego zjawiska. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. W. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. leży instynkt obronny. s. Przyjmuje on (1949 i 1957). Swierłowa. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie. Pochodzą one zarówno od samego człowieka.niebezpieczeństwa. która znajdzie się na drodze niewidomego. która dogłęb. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny. wówczas receptory . wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. Podobnie przedmiot--przeszkoda. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. odbite od przeszkody. Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. odbija te dźwięki. którego podstawą jest instynkt obronny. Jako dowód przytacza fakt. który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. Ostatecznie Dolański (1954.

5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. nie posiadają "ani tonu. ale jako słabe i niejasne wrażenie. A więc jest to zmysł. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. Na podstawie swych badań W. Być może. s.słuchowe reagują tylko na te spośród nich. ani temibru". które trudno bliżej określić". Im większa i szersza przeszkoda. 103) wykazały. Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. przede wszystkim dlatego. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. a 'nie. że należy on do teleanalizatorów. 105 i 106) stwierdził. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. Wydaje się jednak. jakie one wywołują. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. a zwłaszcza szerokość przeszkody. że zjawisko to ma charakter akustyczny. które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. dekoncentracja czy hałas. wzrokowego". choć taka nazwa u nas się przyjęła. s. s. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością. jak choroba. że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. do czego większość badaczy się skłania. który tworzy przeszkodę. a wrażenie. który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe. Natomiast dźwięki. czyli na bodźce bardzo niskie. którzy 'starali się stworzyć własne teorie.W. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. który znajduje się ^v przewodach nosowych. zmęczenie. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". wyrażniejsze. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości.pisze Swierłow (1957. Swierłow (1957. Swierłow (1957. jak u widzących. "Obserwacje profesora Szyslina . które posiadają największą energię. podobne do dotyfcowego.

Przede wszystkim trzeba podkreślić. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . na której pracuje. w której się poruszają. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego.niewidomych. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne. jak np. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). piekarnia. cech) i doskonaleniu się już istniejących. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. apteka. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. łąki. czy zmierzają do obranego celu. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla . Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. Swierłow (1957. posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. którą gotuje. że potrawa. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. Dla przykładu można wymienić kwiaty. od którego on pochodzi. trawnik z 'kwiatami. produkty żywnościowe. np. niektóre zwierzęta itd. III. a zwłaszcza w pracy zawodowej. albo że maszyna. i kontrolowanie. a niekiedy metalu". Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. dla którego nie jest on charakterystyczny. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. leki. lasu itd. Pozwala to im na ustalanie miejsca. tzn. że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. ulega przypaleniu. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. Zaznaczyć wypada. od których bodźce tę pochodzą. s. Zapach np. albowiem tylko w takim. Oczywiście dotyczy to znanych tras. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. w którym się znajdują. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. sad itd. zapachy kwiatów. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie).

ponieanowlęcym . który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość. które dziecko przynosi ze sobą na świat.pierwszy rok życia. 2. a zwłaszcza pismem wypukłym. . lecz również dzieci. W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm). Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego.rozwój emocjonalny i społeczny. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę. . Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . jak też czynnikom zewnętrznym..dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka. Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci. zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku.jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych. celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. młodszym szkolnym .od l do 3 lat. . która rozszerza liczbę czynników do czterech. Że- . Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej.od 12 do 17-18 lat.12 lat i dorastania . Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także. Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego. u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje. Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym. Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka. M. a więc w znaczeniu szerszym . Były też teorie. środowiskowym.rozwój fizyczny i motoryczny.. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku. co wiąże się z kształtowaniem osobowości.rozwój procesów poznawczych.od 7 do 11 . które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym. które od urodzenia są niewidome. . Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział. i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych. a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -. Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej.od 3 do 7 lat. przedszkolnym .kształtowanie osobowości. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego.rozwój działalności. Są to dzieci.

] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego. Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. Oznacza to.zgodnie z teorią Pawiowa . Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych. 227) pisze. 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. Ślepota może . Jest to wynikiem tego. Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. które tracą wzrok już po urodzeniu. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego..jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. Zebrowska (1979.browska (1979. Ogólnie trzeba powiedzieć. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym. s.4) własna aktywność dziecka. o ile przyczyna.kory mózgowej. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów". [. 2. s. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. . że układ nerwowy . M. 2) wpływ środowiska. in. 3) wychowanie. Grzegorzewska (1955. a zwłaszcza jego najważniejszej części . albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M. istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. s. Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone.1. która pozbawiła je wzroku. Problemem jednak pozostaje. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci. nie uszko72 dziła także kory mózgowej. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. 154) pisze m. środowiskowych. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie. . odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości. które ściśle ze sobą współdziałają. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć. jak rap. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie.

zarówno części obwodowej. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty.pisze autor . można przyjąć. Klimasiński (1977. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . Baumann (1980. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. s. J. jak również różnego rodzaju chorób matki. "Jest rzeczą wielce prawdopodobną . Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. 'Uszkodzenia gałki ocznej. Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi. Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego.'. zatrucia. 2. W takiej sytuacji konieczna jest. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego . co każde inne dziecko. Sękowska (1968. Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna.normalnym. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. względnie znacznym jej ograniczeniem. poza brakiem percepcji wzrokowej.. ocenie odległości i kształtów. K. U.że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". że w 1968 r. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. jak spastyczność. Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży. które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego. a także różnych chorób. 49) stwierdza. utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości. jak też centralnej. Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. s.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej. 16) podaje. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. atetoza (niezborność ruchowa). 47) pisze w tej sprawie: " . Podobnie Z.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego. czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. s. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić. złego odżywiania.jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi.2. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego. Wpływ środowiska Jak już zaznaczono .

\ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. jakim jest drugi człowiek. wśród nich także [niewidome. że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości. Zresztą dzieci niepełnosprawne. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . V. Sękowska (1974. Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego. w której dziecko przebywa. ą później jego rówieśnicy . Liczne badania. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. s. 332). Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome.w sposób właściwy. cierpliwości.jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój.2. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców. . którą określić trzeba jako postawę. 7) .robić. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów. w przedszkolu. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne. zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. Nie tylko najbardziej pożądaną. społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw. do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców. 1973. •widomym. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi.właściwą. a więc grupę społeczną. 2. umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój". B. 4) postawę ukrytego odrzucenia.dziecka."Akceptacja dziecka i jego kalectwa . jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy . ale bezwarunkowo konieczną. jak i co dalej . wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. z którymi spotyka się na podwórzu. wykazały. pseudopozytywną. a więc to.koledzy. a więc takim. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. lecz odrzucenia skutków kalectwa. Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia.. należy uznać za postawę pozytywną i. a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. w parku. 2) postawę akceptacji dziecka. jakim ono jest. 5) postawę jawnego odrzucenia (por. więcej specjalnej pomocy. Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia. w szkole itd. s.pisze Z.3) postawę nadmiernej opiekuńczości. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty.I. Bateman.

s. jego poczynań i kłopotów. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego. a często nawet powodują. do udziału w życiu społecznym. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. którym stale . "Obojętność rodziców.nawet negatywnymi. możliwości. Postawa pseudopozytywna. T. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. jakie sprawia. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. zaniżający faktyczne możliwości dziecka. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą. jaką jest fakt ślepoty dziecka. potrzeb swojego dziecka niewidomego. narastającego przez wiele lat. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. który powoduje to. nadmiernej opiekuńczości. a mianowicie: postawę obojętności. jakim jest środowisko społeczne. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw. jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . to. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. is. które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. 1971b. Są to bowiem postawy.do nauki. Ma-jewski. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego. Wynika ona stąd. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń. że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . 43 i 44). 1971b. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. do pracy zawodowej. Majewski.'trzeba się opiekować i izajmować. stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. 43). trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. które mają w tym zakresie swój udział. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika.

młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . A przecież powinno być odwrotnie. które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi. a zwłaszcza jego rówieśników. być środowisko. z którymi spotyka się w parku. powinno to. że ślepota jest karą za grzechy rodziców. jak prze- . Początkowa niechęć do swych dzieci. 20) pisze: " . Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. Z licznych obserwacji i badań wynika. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej. z którymi dziecko się kontaktuje. a później w szkole. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. do fizycznego znęcania się włącznie". że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. na ulicy. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. które nie przebywają w internatach.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. s. w przedszkolu. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. słyszą często aluzje pod ich adresem. również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. . w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. . 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. 2. W ten sposób społeczność pozarodzinna. w sposób pośredni.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu . Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy. Majewski (1971b. Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych.2. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. w jakim ma je dziecko widzące. może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. jakiemu podlegają dzieci. a nawet wręcz negatywne. że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi.2. Ogólnie trzeba więc powiedzieć.ośrodka szkolno-wychowawczego. W tej sprawie M. Orkan-Łęcka (1974. na podwórzu.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup. A więc można powiedzieć. przeznaczeniem. s. Ogólnie trzeba powiedzieć. Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. T. że z reguły są to postawy niewłaściwe.

wyśmiewanie jego ułomności. s. nie miała kontaktu . Jak już zaznaczono. s. To. Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI. '» Najbardziej .stwierdza. z którymi nie trzeba się liczyć. traktują jako rozrywkę. ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci .VIII. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa. Dzieci i młodzież. s . Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [. Połowa tych dzieci . ich zdaniem.pisze autorka . Kie uświadamiają oni sobie. . . Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw.widzące zajmowała się B.(115) nigdy . i68 i nast. 2. 178) . .smutne jest to. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości. Bateman (1976. "Wzrost osobistego doświadczenia . że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. Wychowanie . Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych.kolejnych klasach.77 zywanie. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju. rzucanie kamieniami itd. • W wyniku tych badań autorka stwierdziła.pisze T. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. a zmniejsza się w klasach VI . jest sprawą o olbrzymiej wadze. "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących .dzieci widzące. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej .1 Uważa się ich za jednostki nienormalne. że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. Bateman (1976. " W podsumowaniu B. To z kolei powoduje fakt. oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji. s.'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie. sytuacje. że: . prawa w danej społeczności". . że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego. wywołują w ten sposób komiczne.z dziećmi niewidomymi. Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna.3. a przede wszystkim długotrwała. jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. podkładanie przeszkód. uderzanie znienacka. .oceny pozytywne wzrastały w . Majewski (1971'b. które ich bezpośrednio nie dotknęło. że sytuacje takie nie są przypadkowe.).' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne.zmienia zatem postawy wobec niewidomych". Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone.

aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych. jeśli chodzi o naukę szkolną. Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku. oczywiście przy współpracy z rodzicami. Grzegorzewską (1964. Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów. s.prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych. Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. technik i środków nauczania . a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych. lecz stosują odmienne metody i środki. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas . " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane . 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka. dostosowany do jego potrzeb. Trudno sobie wyobrazić..stosowamiu specjalnych metod nauczania. lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy. Sękowska '(1974. Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi. w tym także w Polsce . s. a więc musi mieć specjalne warunki szkolne. a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę..z nauczaniem i wychowaniem dziecka. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych . które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. lecz z konieczności adaptacji metod. 78 .. któremu nie zapewni się nauki. bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. będzie w po-.stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych. Na temat specjalnych metod nauczania Z. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi. .Kolejnym.. Dziecko.istniejący w większości krajów. efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania.. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie. lecz jest wychowywane przez dorosłych.". zwłaszcza o ile . Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację.

o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". Do nich należą zasady: indywidualizacji. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne . Nie oznacza to. . konkretności nauczania. Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim. które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego".pomoce specyficzne dla niewidomych. Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji.. że wywołuje ona potrzeby: ruchu. jak wielkość. zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska.samoaktywizacja. . Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. . Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. 33) . Niestety nie zawsze jest to możliwe. s. które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. 2.4. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. Sękowska. jest jego . szkolnego itd. kiedy chodzi o szybki jego rozwój. "Bez własnej aktywności .który decyduje o rozwoju dziecka. . które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania. Janik (1963.pisze T. Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem. 1974. . Jej znaczenie polega na tym. 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: . które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. ~ Ponadto B. własna aktywność albo. jego własna działalność. mówiąc inaczej. co się wokół niego dzieje.pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. kształtuje bowiem te wartości.pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać. Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych. Z. Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną. Nowogrodzki (1962. s. 10). proporcje itd. s. To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości. jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. działania. poznania nowych przedmiotów i zjawisk. rodzinnego. Oczywiście najlepsze są te metody. M.

29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu.spontanicznie. jak pełzanie. Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. przechodzenie przez rowy. Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. chodzenie po górach. Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. jak też wewnętrzną. Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. bieganiu itd. jakimi są bodźce wizualne. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących. Na skutek braku wizualnej styumlacji. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce. trzeba podkreślić. z uwagi na brak wzroku.przyp. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". s. Można więc powiedzieć. po nawierzchni miękkiej. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów.Dziecko niewidome. piaszczystej. . chodzić. a także poruszanie się w nietypowym terenie. Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. wspinanie się. Majewskt. na skutek tego. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności. jak to występuje u dzieci widzących. Rezultaty. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu.). Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. np. jak bieganie. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. skakanie.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. Dreier (1980. że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. Psychologia nych sytuacji. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. 3. automatyzacji i koordynacji ruchów. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . S. . zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. różne przeszkody itd. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. aut. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie.

ruchów wykonywanych palcami rąk.formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany). ich wielkości.pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. początkowo obie razem. oddalenia itd. Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce. w której rola wzroku jest dominująca. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. Spłonek (1979. które dziecko chwyciło.mówiąc już o tym. Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej. 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna.". Spłonek (1979. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów. zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji. to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi. nie .opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. . Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. M. treningu itd. Dopiero w przedszkolu. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. s. . O ile chodzi o dzieci niewidome. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu..się ich naśladować. Zwracają na nie uwagę liczni torzy . stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym. co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka. W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. M. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. U dzieci tzw. Przejawia się ona w: . Niektóre dzieci. Przełącznikowa i H. 4-5 mieś. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. . s. Przełącznikowa i H. 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. ćwiczenia.

W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. dzięki . s. A. jak też manipulacyjnych. poziom ten jest u nich znacznie obniżony. choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie. Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s. 1975). (wg: A. wstają. kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku. Podnosi głowę i obraca nią. 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące.połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci). bawi się paluszkami i używa je do . jak też . 3 skoliozę. która przebadała grupę niewidomych dzieci. . widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. 1975. s.pisze L. Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). . l skoliozę i lordozę równocześnie. s. Dziedzic. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. 40).(J. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". zaczynają chodzić. Sieradzka (1968). . O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. manipulowanie nim. Dobrzańska-Socha. Jest to okres czołgania.skoliozę . Zeuthen (1978. Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. jak: skakanie. a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści.patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci). wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. 1971a. bieganie.boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci). Dzieci niewidome nie tylko później siadają. Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. Sękowska. 1974.2.emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi. ple-ów i kończyn oraz układ kostny.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci). jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy. U postały ch wykryła: . Ogólnie trzeba stwierdzić. "Niewidome niemowlę . to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących. Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. Z. 129) . ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową. W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych. brzańskaSocha. kierowanych na określony cel w przestrzeni. W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić. Majewski. Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych.ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. 21). 3.kyfoskoliozę . Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. T. wspinanie się itd. A. który podaje. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. 1960. że w pewnym zakładzie dla . W okresie. koordynowanie ruchów obu rąk itd.kyfozę . chwytanie go.. tempie wykonywania różnych ruchów i czynności.lordozę .

s. . Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników. 20) . z uwagi. s. agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz. że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące. dostępnymi sobie metodami. S. 11. Orkan-Łęcka (1979. Dobrzańska-Socha. 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania . nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. czę-. W tej sprawie cytowana już M. 47). "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. itowości. A. lecz także chwytania przedmiotów. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . •zęba podkreślić również fakt.nie zdając sobie sprawy z faktu. dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. wykonywania zabiegów .. 1975.Ji". niż sięganie po zabawki. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-. "Rodzice . co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia. 20) pisze: " . ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności. S. Orkan-Łęcka (1979. jak też doskonalenie już ibytych. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. 1974. Dobrzańska-Socha (1975. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony. Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. że dziecko niewidome. zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych. które dziecko widzi. 'M.o . w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić". a czasami nawet zaburzony". pociągania ich.. s. Sękowska. Dreier.5.pisze A. Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. 1980). s. sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. wstawać. poruszać się". Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich. . Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. s.gienicznych. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. Sękowska. 1974. choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki. W tym miejscu. manipulowania itd.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-.chwytania i wypuszczania przedmiotów.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu.. Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. nie rusza się do przodu. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. Jednakże pomimo tej wyraźnej. 29) pi-'. Podobnie A. 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. później zaczyna siadać. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. Dobrzańska-Socha 975.jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". Dreier (1980.e: ". s. wyciągania rączek w ich kierunku. Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych.

s. Dobrzańska-Socha (1975. . co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych". np. Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni. obracanie główką.wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych. że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. 12) pisze.brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja.ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. s. Dreier <1980. 125) piszą: " .pełzanie. Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej . raczkowanie. Sołcewa (1976. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie. Danilewicz i L. Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną. Zdarza się często. co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu". a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów. Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. a u opiekunów . chodzenie itd.zdaniem autorki . W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. A.] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. S. . siadanie czy wstawanie. a więc jeszcze w przedszkolu. s. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. . Zeuthen .. . ' •'• Podobnie L. 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [. .(1978. jak chwytanie. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka..ma na celu: . Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników. Pisze ona: " . 'Podobnie Z. Nie wolno. I. B. 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii). aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. jak też sprawności manipulacyjne . bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać.ograniczenie jego swobody. Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. a coraz częściej siedzą".. s.prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów).osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. procesy poznawcze. . Dlatego nie należy . pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego. przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym.

Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. towarzyszącego zwykle chodzeniu. Daje się także zauważyć. np. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. wyciąganie przed siebie rąk. w których powinny wystąpić.87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. s. lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. 3. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. próbuje ono bawić się samo. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. niepotrzebnych. za: P. Według autorki . -przecieraniu ich. Dziedzic '(1960. 4. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. poza ogólną sztywnością motoryki. M. potrząsanie głową. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył.3. cofnięta głowa i tułów. chód na sztywnych nogach. s.wykonywanie stereotypowych. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. brak rytmicznego kołysania przedramion. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb". tików nerwowych. J. 3. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. chód z nieruchomymi ramionami. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą. 43). Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. kręcenie się w kółko itp. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. aby ochronić twarz. tzw. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. Z. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). Baillart. stanie i chodzenie z . Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. 1964. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. odchylanie tułowia w tył. Miny i pozy. 2. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. przekłada nogi jedną na drugą. s. które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. a często nawet odruchu warunkowego. Sękowska (1974.

. Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw. działalności praktycznej. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach. S. gdy prowadzi go osoba widząca".ze spożywaniem posiłków . s. Hartman (1980. 4. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów. jest trudne. jeśli niemożliwe w przypadkach. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. które można zaliczyć do tzw. stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego. Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego. Klimasiński. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka.z zabiegami toaletowymi .188).4. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie. lateralizacji.z ubieraniem się . Należą do nich czynności związane: . Polega to na tym. . Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. S.jedzenie łyżeczką. stawianie stopy z góry. picie z kubeczka. s. 188). Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. czynności samoobsługowe. Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla). s. Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. K. Klimasiński. są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności. bucika. Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas. które przekształciły się w nawyk.mycie rąk. siedzenie na nocniku. . gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny. 1976b.1. Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). 3. 1976b. K. Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. 69 4. Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów.nakładanie koszulki. Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. Jak wykazały badania Z. a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji).tułowiem odchylonym do tyłu. zębów. zapinanie guzików.

Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym. pranie itd. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży. 14) .czy nawet dziesięcioletnie. choć przyznać trzeba. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi. sprzątanie w domu. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. Dzierżanka (1955. że łyżka służy do jedzenia. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . s. które rzutują na to. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie.Dorosły stanowi dla dziecka wzór. 3. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. M. rozwoju czynności samoobsługowych.Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. czynności gospodarcze. Do nich należą: 1. s. "Spotykamy dosyć często . 2. Bardzo często na taką . Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych. 90 A. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. Orkan-Łęcka (1979. niejednokrotnie znaczne. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. 162) pisze:.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. który ono percypuje jako obraz wizualny. Cytowana już A. czyli opanowamie głównych elementów ruchów. jak przygotowywanie posiłków. Orkan-Łęcka <1979. Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod.pisze M. 's.. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób. np.brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego.samodzielności jak dzieci widzące. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. np. trzonika u łyżeczki. a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności. s. Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny". otworów na głowę i szyję w koszulce.niewidome dzieci sześcio-. które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic". \. które zostały nazwane gospodarczymi. zarówno pod względem zakresu. siedmio. Dzierżanka (1955. jak też sprawności wykonywania tych czynności. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. jak też formowania się czynności. Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych.

pomocy.zakresie opanowania czynności samoobsługowych. Nie ulega wątpliwości. trzeba zwrócić uwagę na fakt.jak już zaznaczono . pomocy i czasu". że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia. myć się itd. że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. ubierać się. codziennego. Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk. 46) .ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. co dziecko widzące. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie". • F. a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. s. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego.u . 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. 2. Tonkoyić (1978. Wymieniony F. . winy. że: .pisze F. Tonkowić (1978.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności.cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy. co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego . niż rodzice się tego spodziewają. s. Obawa i lęk rodziców. to: więcej ćwiczenia. Tego. . Wielu rodziców uważa. Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany.wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. Oczywiście. §2 "Jeśli rodzice . Tonkovic (1878. hamowane czy wyręczane przez rodziców. 3. upadki). co dziecko niewidome potrzebuje więcej. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych. s. Największe postępy w tym.wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u . albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami.wymagają więcej inspiracji (stymulacji).osiągają już zadowalający poziom. a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. ponieważ czują się winni za jego ślepotę. Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. .

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. Wypada jeden z teleanalizatorów. Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. ciepło. Spowodowane jest ono:' . podobnie jak to . Trzeba tutaj podkreślić. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. chropowatość. jak już zaznaczono.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. następuje za pomocą dotyku. a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt. W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości. wypukłość. W rozwoju tych zmysłów. W jego percepcji zaczyna dominować dotyk. . jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. Stąd. słuchu i węchu. a także kształt .okrągłość.ograniczeniem mobilności . że niewidomi żyją w świecie kształtów. zimno. prostokątność. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym. dzwonka. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. jak twardość. że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego.poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. dźwięk grzechotki. perspektywę. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. .ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). zlokalizowany . że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku. a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. odczuwa się brak wzroku. w ruchu. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. mówi się. horyzont. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk. dla poznania których wzrok jest wiodący. co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. słuchowych. kinestetycznych i węchowych.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. . miękkość. a zwłaszcza o barwę. co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi.zasięgiem zmysłu dotyku. Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów.mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. jakim jest wzrok. gładkość. . np. dla niewidomych jest niedostępny. wklęsłość itd.

A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. słuch.są sygnałem przedmiotu. Wymieniana już S. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. A. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". Z. które znajdują się poza nim. zwłaszcza przy urozmaiconych formach.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. zapach dla kwiatka. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). kształt dla pudełka. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . Powinny to być przedmioty. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. Oczywiście. które nabierają znaczenia sygnałowego . słuchowych i węchowych. J. 100 Ważne jest także to. W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. dominujące komponenty tego bodźca. Sę-kowska (1974. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. 97) pisze. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. na który składają się różne jego cechy i właściwości. Dopiero przy dalszych. s. Węch). że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. kolejnych spostrzeżeniach. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. Poza tym ważne jest. Jedne z nich stanowią podstawowe. 106) podkreśla. a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. które potrafią już chodzić. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. równocześnie ten zmysł. celem ich dokładnego poznania. s. dźwięk dla dzwonka. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. np. Oczywiście dotyczy to dzieci. Kułagin (1976. w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. Już w I kwartale.

Przełącznikowa i H. zabawach tematycznych. Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. Stopniowo zaczyna odróżniać to. Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń.1. jak również . Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. 5. w tzw. powstałych w wyniku nałożenia się. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: . Przejawia się to m. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. M. że są niezainteresowane czy nawet leniwe.u widzących.pozostawiają określone ślady. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". s. łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. albowiem bazują na spostrzeżeniach.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. często nawet bardzo długo. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). S. 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. a zwłaszcza w myśleniu. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. od tego. natomiast wyobrażenia trwają.2.odtwórcze (reprodukcyjne). co spostrzega. co faktycznie istnieje. in. Spłonek (1979. stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk.2. Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie. Wyobrażenia. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji. jak też dokładności. Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci.wytwórcze (fantazyjne). Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. mają duże znaczenie dla człowieka. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. które mogą być 'odtworzone. W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. .

a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. s. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących. we.pisze M.. że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie.. należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych. "W istocie rzeczy .jak już zaznaczono . Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie. 151). które . Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego. który pozwala .są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. M. Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. Wynika to stąd. słuchowe. a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach. 153) . 5. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. a zwłaszcza nerw przewodzący. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień. Grzegorzewska. Również przykład innej głuchoniewidomej M. czyli z ciemnością. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy. Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna. że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach. które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. 'oni w ogóle nic nie widzą . Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych.2.2. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. że niewidomi od urodzenia.. Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych. Z zagadnieniem tym związane jest następne. II. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. np. Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania.102 ich treści. Jasność należy porównać z jej brakiem. względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna)." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć.spostrzegania. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu. Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. należy porównać ją z inną. s. Zagadnienie to powstało stąd. że jest to zmysł. 4). Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W. Grzegorzewska (1964. Keller. kineste-tyczne itd. 1964.

P. s. co łączy się z tzw. 77). i z tego okresu zachowały się ślady. których często występowałyby treści wizualne. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. s. s.. Oczywiście im dziecko później ociemniało. jakie podkładają oni pod te określenia. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). M.. jak można by przypuszczać. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. 32) pisze. albowiem istniał w ich życiu. 1964. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . również bardzo szczegółowych. S. transpozycją wrażeń. jaki mają dzieci widzące. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. Jeśli wzrok utracił wcześniej. jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. które ludziom . Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. Baillart (1964. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. okres. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. •tracą na wyrazistości i dokładności. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. że struktura psychiczna tych. Wyobrażenia surogatowe określa M.2.3. W innym miejscu P. Są jednak dzieci. wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe. a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. Grzegorzewska i(1964. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. nawet sprzed wielu lat. jest sprawa treści. ciemności) i podstawowych barw. kiedy one widziały. W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. W tej sprawie M. ale różnica nie jest tak duża. Jest to zagadnienie tzw. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". to zbliża je bardzo do dzieci widzących. że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. a więc stosowaniem języka ludzi widzących. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. Ogólnie trzeba powiedzieć. s. Twierdzi on. Grzegorzewska (1964. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. Baillart (1964. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. Zarówno pobudzenia natury dotykowej. s. Grzegorzewska. różni się od tej.

popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących. . wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek. 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących".niewidzącym.Wobec tego .'np. kobieta. dom z kominem. A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków. wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. Grzegorzewska (1964. zamek. np. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego.hoć nie tylko ona.. samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. . np. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). a więc głównie słuchowych (dźwięków). s. głównie słuchowych. że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. Grzegorzewska.). wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". 96) . -Oznacza to. na tle których one powstają. Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku. A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. dziecko. "Analogia . 92 i nast. jest niemożliwe. 89) . i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. Grzegorzewska (1964. samochód z silnikiem. w 1892 r. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji.] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . dziecko) na podstawie wysokości. 1964. np. Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. np. Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie.pisze M. s. np. w zupełności lub częściowo. powstaje u nich dążność do. wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. wieża. M. w pełnym zakresie. błękitne niebo. są niedostępne. Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe.pisze M. oraz ich treść (por. zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących. zielona łąka. a więc dotykowych. kościół z wieżą.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych. jak T.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami). . należące do różnych dziedzin zmysłowych [. s. Steinberg (1920). które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. 2. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. góra. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń. . Heller (1904) i W.

głowa. to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. jak i u dzieci i dorosłych. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku. 153 i nast. tułów. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. s. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. . np. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania.2. karoseria a koła u taksówki. Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. których nigdy nie widzieli.widzących.). z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. oraz prawidłowości w budowie . Są to tzw.właściwa lokalizacja elementów. Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. głównie w trakcie nauki szkolnej. jest adekwatna do rzeczywistości. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. Sękowska (1974. uszy na głowie u psa. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. czyli 74.pisze Z. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych). nogi. Oznacza to. wyobrażenia wytwórcze. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. Im więcej danych zmysłowych. Nie ulega wątpliwości. analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. ogon u psa. Sękowska (1974. może jednak nie jedyną".4. tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze. 5. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska.8%. które dostarczają pozostałe zmysły. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów. Wyniki tych badań wykazały. że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. 83) . np. np. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . s. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. po legająca na tym. Jak już podkreślono. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych. a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. "Istnieje jednak . a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony. sądzimy jednak.podstawie symboli i metafory. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami.między nimi dość duża różnica. które nie są im bezpośrednio znane.

niepełnego wrażenia. s.: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców.] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie. Oprócz tego badania wykazały wiele luk. umieszczenia go.niewłaściwej jego lokalizacji. Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci. którą spełnia. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja). . a więc wyobrażenia zastępcze. Swierłow (1957. w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. . Jest to szczególnie istotne. ' Dzieci. że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. cech przedmiotów. . "Wyobrażenia kształtu i wielkości . np. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". Ba. to występują tutaj substytuty tych treści. r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. W7 . Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów.' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. Ponadto autorka podkreśla. głównie słuchowymi i węchowymi. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji.pisze Z. s. które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. . albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe. każdy sygnał. każde wrażenie lub .niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. Są to więc elementy pozazmysłowe. Ponadto pewien wpływ na to ma fakt. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu". 34 i 35). Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. Sękowska (1974. W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia. co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. W.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało). co staje się przyczyną tych nieprawidłowości. niejasności-i niedokładności. Tak np.powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ".. a więc głównie barwę.Nieprawidłowości te sprowadzały się do: . l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe.. W związku z powyższym wydaje się. Godnym podkreślenia jest fakt. . 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [.

ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. jaką reprezentują. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni.w orientacji w dużej przestrzeni. szerokość. 5. jaką reprezentują. że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska. u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych. a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. polna droga). W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. s. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę. przedmioty statyczne i znajdujące się w .5.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego. im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni. W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w . . Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne.. kształt). Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych. w której możliwe jest i poruszanie się.. które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych. . a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni. ma bardzo złożoną strukturę. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni. ruchliwy plac miasta. Dlatego nie należy go przeceniać. Nie oznacza to jednak.2. czynności życia codziennego) ma miejsce. albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. wysokość. a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W. Swierłowa (1957. 3'5 i nast.orientacji przestrzennej. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana.w zakresie poznania przedmiotów. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną. w której dane działanie (praca.w orientacji w przestrzeni roboczej. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. .] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne.) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: . to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów.

i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze.stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych. w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku.wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. Piageta. do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni. funkcja symboliczna.wyobrażenia (obrazy) statyczne .wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. a co za tym idzie . wyobrażenia (obrazy umysłowe). Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących. że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. praktycznie każdego jej fragmentu. uprzednio nie spostrzeganych. in. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne . zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego.przekształceń przedmiotów. której przejawem są m. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń.na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną. słuchowych itd. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. . Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych. barwy. liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu.przedmiotów nieruchomych. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych.łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów.ruchu. Chodzi więc o to. U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano . na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. 6) twierdzi.przedmiotów znajdujących się w ruchu. Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. s. kineste-tycznych. Swierłow (1957. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: . Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. tym orientacja przestrzenna będzie lepsza. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . W badaniach swoich opierał się m. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj. . Klimasiński (1977. bez specjalnych ograniczeń. s. Przyjmuje ona. 17 i nast. W.) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. in.

s. s. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji. Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. ale można sądzić. że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych.możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t. 1979. .) w celu dokładnego zapoznania się." (K. M. Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących. u niewidomych. Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych. że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. . s. Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy . Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . mają mniejszy zakres. s. następnie 3 aż do 6. 54 i 55) pisze: ". . figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. . z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^.y^Ju w^uurazen przestrzennych. 27) wysunął hipotezę. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. statycznych układów przedmiotów. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. W swoich badaniach K. Przełącznikowa. W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. W konkluzji K. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. Była więc to tzw. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. Klimasiński (1977. Klimasiński (1977.dotyk i słuch. 1977. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. 6). Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności.] oparte na dotyku i słuchu. .] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. Klimasiński. Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. tzn. (zakres) zaczynając od 2. 448 i 449).antycypacyjne. kwadrat.. . krzyż itd. jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. Eksperymenty polegały na tym. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por. . Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców.

Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego. W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi. We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło. Majewski.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". 180° i 270°. Jak wykazują szczegółowe wyniki. Psychologia 113 . 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących. • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak.o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania). lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°. Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach.statycznych wyobrażeń przestrzennych. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi.aKże eksperymenty III serii. W konkluzji K. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym. stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów". jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły . Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne. Klimasiński (1974. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C..-jak się wydaje . co świadczy . Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. Z czasem pojemność pamięci wzrasta. to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. trójkąt. W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów. opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII. kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-. 5.. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja).zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy.3. s.

Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. jest lepiej wykształcona itd. które wywołują żywsze wyobrażenia. to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. Blirklen (1924. Polega ono na tym. Wręcz przeciwnie. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk. Natomiast badania K. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. 5. s.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. kinestetyczną.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. O ile chodzi o niewidomych. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968). że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). niż dzieci widzące.). że spełnia ona wiele istotnych funkcji. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-. lepszej bezpośredniej reprodukcji. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. Klimasińskiego (1976) wykazały. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. 42 i nast. a więc pamięć dźwięków. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. stwierdza. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. K. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. Podobnie. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów.4. Stwierdzili oni. "Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem. s. dotykową czy werbalną. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. mięci. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. K. Klimasiński (1979. Ogólnie stwierdza on. słuchową.porozumiewania . lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. które wywołują wyobrażenia wzrokowe. melodii. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej. dawni tyfiopsychoilogowie uważali. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. 310 i nast.

Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. .ust. Stopniowo zwiększa się liczba słów. Jego mowa mb.reguł gramatycznych składających się na język. jak mimika i gestykulacja. W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania. to . Zarówno rozwój umiejętności pisania. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej. Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. a zaznacza się związek mowy z myśleniem. krtani i żuchwy. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku.znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji. których dziecko używa.ż. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy. potrzeby itd. przedmiotów.zdobywania wiedzy o świecie. 5. Mowa ustna dzieci niewidomych . Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . wyrazów. Wołoszynowa (1979. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy.1. a co przejawia się w tym. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok. W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak. który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych. 4 r. Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. choć. s. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej. Ten obraz fonetycznych elementów mowy. że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny. czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka. że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną).1. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. pragnienia.. osób. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. czynności. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów. Doskonali się także funkcja symboliczna języka.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym". W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. L. 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem.mowy pisanej {graficznej). nie zawsze bardzo wyraźny. Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. a mianowicie słownik i gramatyka (język).

Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. Istnieje wiele czynników. Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami. u których takie opóźnienia wystąpiły. O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. równo opanowania strony dźwiękowej. a z drugiej strony . "Ten rodzaj stymulacji . T. Potwierdziły fo m. s. które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. s. Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. w późniejszym okresie je nadrobiły. Tonković (1978. jak też rozwoju języka. że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. pytań. 1973. które decydują o jej rozwoju. u których kora 116 ny fonetycznej mowy. Zakładając. Gałkowski (1975. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy. że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". Gałkowski (1975. 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych. że wiele dzieci.jest szczególnie istotny w wieku tzw. którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. D. Podkreśla także. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. a więc symboli słownych i zasad ich łączenia . poziom inteligencji. Batemau. s. które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. ogólnie stwierdza się.pisze on . Przyczyną może być tutaj fakt. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". rodzeństwa. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania.wzrokowej stymulacji do mówienia. pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. 194 i nast. T. 317). która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie.gramatyki. Dotyczy to za-. Sękowska <1974. Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. in. które odnoszą się do oceny dystansu. Jednak stwierdza się. Zwraca także uwagę na to. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. ogól<ny stan zdrowia. że obok decydującej roli słuchu. Formy językowe. s. W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych.). wielkości czy stosunków przestrzennych. F.. 24) zwraca jednak uwagę na to. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. a także czynniki środowiskowe. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. badania Brielanda (1950). s. że czynniki te prawidłowo oddziałują. że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić.

. rozwojem. Nazw materiałów . 4. 211) . skąpy.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. Badania te wykazały. w jakich ono . kto sprzedaje w sklepie itd. W badaniach wzięły udział te same dzieci. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. lecz tylko 4 jego serie. przymiotników itd. że rozumieją znaczenie używanych słów. 2. Nazw czynności .dzieci odpowiadały na takie pytania. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. np. Okazuje się. "Wynik badania pisze Z. np. sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. s. Sękowska (1974. Z tego wynika wniosek. że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). Tak więc ogólnie można przyjąć. stosunkach. Sękowskiej (1974.podawano dziecku określony 117 przymiotnik. Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii.potwierdza tezę. Druga seria badań Z. czasowników. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu. jaki posiadają ich widzący rówieśnicy. in. 3. . jak: kto buduje dom. s. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo. s. Z. a dzieci musiały je wykonywać. to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej .) dotyczyła sprawy.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności. Nazw właściwości przedmiotów . Wynika to m. Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". co świadczy o tym. Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska.pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów. pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. jeśli przyczyna. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". pochylać się.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli. że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego.dzieci odpowiadały na takie pytania. że słownik dzieci niewidomych. Sękowska (1974. 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. że: . Badania Z. jak: z czego uszyte jest ubranie. nie tylko nie jest uboższy. Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy. czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. . Sękowskiej wykazały.jest on bogatszy. smutny. przeciągać itd. nie uszkodziła także kory mózgowej. czym są pokryte dachy itd. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej. z tego. Ze względu na to. Descoudres z 1929. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. Nazw zawodów .autorka stosowała test językowy A. która pozbawiła je wzroku. które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat. lecz przeciwnie . które dotyczyły: 1. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym. 212 i nast.

aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. Jeśli dziecko mówi. «ja mogę to widzieć». Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. kinestetycznego i słuchu. miły i pożyteczny". Powinno nauczyć się również nazw kolorów. Oczywiście. Domagają się mówienia od dziecka. tzn. których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. nawet gdy nic nie widzi. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. 28) . Wydaje się więc słuszne. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty. że trawa jest zielona. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację .4. który czyta isię za pomocą dotyku. s. które tworzą kształt danego znaku. aby mogło ono chwycić. Wydaje się. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet.118 się znajduje. Pamiętać trzeba jednak.. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. aby duchowy z nim związek stał się. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. dotknąć czy samo zbadać przedmiot.pisze F..do życia wśród widzących. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia". Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu. aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. gdy dotyka przedmiot. która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. co możliwe. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. Tonković (1978. 5. Opiera się om na tzw. a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. kiedy do tego są przygotowane. to nie należy tego korygować. aby to. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania. to powstaje problem. jak: »wzrok». Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. które zawierają takie terminy. A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. 36). Wymieniany już F.2. Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. «widzieć». Tonković (1978. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi. Dziecko musi wiedzieć. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych. albo używa podobnych wyrażeń. Baillart (1964. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. o ile to możliwe. a przy czytaniu głośnym także słuch. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L. s. s. o którym mówi. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy.

całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca. Grzegorzewska (1964. / . mowa migowa głuchych. co pozwala na łatwe ich ujęcie. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez . Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. grubszy papier.prawej i lewej rę!ki.6). który w tym procesie spełnia decydującą rolę. czasem imawet dwu. Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter.120 . przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. D. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej. z tego. Wynika to m. ' .zaobo" wać trwałość znaków. tak jak np.(drukowanego) na druk wytłaczany. chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych. 137 i nast. W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza).) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk. Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka. Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. Bauman. podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku.czy trzykrotnie. ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć. Przede wszystkim uwzględnia on to. aby . po której ma się przesuwać. dotykając go bardzo dokładnie. W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. W miarę nabywania większej wprawy liczba . Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących. Jak wynika z doświadczeń.słowa pisanego . że: . Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. 19'73.alny. ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą. co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej. . tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej. . Ogólnie trzeba powiedzieć. s. lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. a ręki lewej bardziej analityczny. W przeciwieństwie do zwykłego pisma.znaku. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji . co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi. przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. zwanego popularnie "brajlem". str.dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę.odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera). . in.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych. że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie. 32. Stosuje się 'tutaj łapeć j. Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. a zwłaszcza zmysłu dotyku.

że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome. dokonuje oceny. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. Fankhauser . Przyczyną tego jest to. które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. wnioskowanie itd. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego. Jedną z nich 'są tzw. ' Jak wynika z doświadczenia. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia.5. Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. wysuwa hipotezy. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy.punktów schodzi na plan dalszy. przechodzi ona przez różne poziomy. dzieci ociemniałe. a więc tranisponuje je na • wzrokowe. abstrahowanie. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . M.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. klasyfikowanie. które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. uogólnianie. Grzegorzewska (1964. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie.120 słów w ciągu tego samego czasu. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie. Pismo punktowe L. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji. które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. 122) podaje. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. s.analiza i synteza oraz operacje pochodne . którego nie można porównywać z polem. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich. 5. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców.porównywanie. a więc literą. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. co trwa znacznie dłużej. maszyny czytające. Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 . I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. skróty. która reprezentuje. do których należą tzw. Podobnie twierdzi autorka. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. 139) tłumaczy to tym. operacje podstawowe . wyrazem itd. Można więc przyjąć. jakie można objąć wzrokiem.(1980. F. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. s. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość.

Ogólnie trzeba powiedzieć. i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". z tego. klasyfikowania. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. Oznacza to. synteza. porównywania. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących. podobnie jak u dzieci widzących. s. Jedni uważają. którą widzący ma przed oczyma". 78) pisze natomiast. s. O myśleniu niewidomych K. abstrahowanie. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie. Z pewnością wynika to m. którego materiałem są pojęcia. uogólnianie. 260) pisze w tej sprawie. M. niektórzy ..nie ma powodów spodziewać się. co to jest. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty . Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia.(abstrakcyjne). że operacje myślowe jak analiza. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. 1974. że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . ludziach i ich wzajemnym stosunku. że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. s. s. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym).na utrwalonych śladach spostrzeżeń . Wskutek braku . Ciągle się zjawia odruch badawczy. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej. z tym że. Sękowska (1974. cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. Klimasiński. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. Grzegorzewska {1964. choćby np. że dzieci niewidome. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane.niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe . 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty. podkreśla się. 8. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. Z. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach.wyobrażeniach. że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. szukania pewnych analogii.inny niż u dzieci widzących". że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. zależy on od wielu czynników. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. systematyzowania. Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. Jeśli się przyjmie pogląd. Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa. . in.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku. globalny niż analityczny . K.(por. w sprawie sytuacji w otoczeniu.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. a inni wręcz przeciwnie -. wnioskowanie itd. Klimasiński (1977. wiązania w logiczne całości i schematyzowania. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom.

spostrzeżeń i wyobrażeń. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności. nią charakter synpraktycizny. tzn. Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. Sękowska. uzyskać określony skutek. 26). Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego.Z. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia). W tym okresie. że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. o badaniach którego wspomniano przy. 5. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami. ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. in. Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań.tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. Nasuwa to przypuszczenie. .5. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci. Według J. czyli wyobrażenia. a zwłaszcza na poziomie. aby dziecko mogło dojść do określanego celu.na teorii rozwoju umysłowego . aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). . 1968.. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych. musi wykonać pewne działanie. Klimasiński (1977). co do których nie ma większych wątpliwości. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne. na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach.1. czy wiernie odzwierciedlają istotne i.J. są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia. rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu. Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. s.myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Piageta (1966).

w badaniach K. 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych.zasadniczo okres do 7 . Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego . W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. Odwracalność polega na tym. Od 11 . która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. Jak już zaznaczono poprzednio. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa . . Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości. Celem badań K. Klimasińskiego (1977. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. pojęć). Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości. czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień.biernemu. próbę ich wyjaśnienia. '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje.operacyjność i odwracalność jest już ogólna . rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III).Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami. Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [.. które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu. a zwłaszcza myślenia. 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. w którym. jak też z poważnych proihlemów naukowych. określa się jako myślenie przedoperacyjne. w którym brakuje jeszcze odwracalności. "Odwracalność . s. obejmuje ono .może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej. Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną. że dziecko . niezależnie od treści. objętość.stadium operacji formalnych. polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. Chodziło mianowicie o stwierdzenie. 55 i nast. kształt) są stałe i niezmienne. zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne). s. (zadania). Klimasiński (1977. którym odpowiadają pojęcia. autystycznemu. s.pisze A.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. do tej. a także o. z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu.8 roku żyoia". Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu .12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia . w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne.. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar. iSeria II eksperymentów K.stadium operacji konkretnych. Zgodnie z teorią J.) miała. na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego . KTimasińskiego (1'9'T7. 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego. Przed przystąpieniem do badań K.język). Jurkowski (1975. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie. pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń. s. Nie oznacza to jednak.] Myślenie.(operacji .

a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania. co według teorii J. dome były o wiele gorsze.. . zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki. a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle..wynosiła 2 cm. U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I . że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem. .III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego. lecz go burzyły i układały go od nowa. K. W klasach I . stosowano wariant składający się z 5 linijek.. 5% przedoperacyjny.. . Klimasiński. Miller (1969). W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. Klimasińskiego (1977.)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. którzy nie potrafili tego zrobić. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-. który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego. że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch.. K. Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por. s. s. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych". Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego.konkretnych). ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące. Eksperymenty K. albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od. ciężaru ani objętości". u dzieci całkowicie .III 20% dla poziomu operacyjnego.. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności.] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk.". W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ". cji konkretnych.. że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . 1977. to znaczy ujmowały tylko jedną relację.. z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami .. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego . Jak można było się spodziewać. "krótszy od-.VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny. W grupie badanych z klas VII . lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące. Dla badanych. 67 i nast.]" Seria IV eksperymentów K. Dla przykładu można podać. wyniki uzyskane przez dzieci niewi-.dłuższy od .". Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. 8). np. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości.. . wyobrażeń przestrzennych [.przedoperacyjnego.. Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. Wyrażało się to w tym. U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy.

. "leży pod". 1977. które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • . s. "Dzieci niewidome. Klimasiński (1977. czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. natomiast dla klas IV . "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C". A>B i B>C. s. np.III. że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . mniejszy od ... i nieprze^ strzeninych.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I . 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " . Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono. 74). na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę. Ogólnie trzeba stwierdzić. np. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. 82). że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych.5. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze). W zadaniach tych występowały 2 przesłanki. ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań..VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%. Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować. Zadania te.] Można wnioskować. K. np. Ponadto były zadania. najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe. a więc relacji "większy od . 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące. Klimaisiński.. których było 28. s.nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K.2. . które określały relacje jednokierunikowe. z tym że w klasach VII .VIII zwiększył się on do 5l5%. albo dwukierunkowe. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia. co zadania w eksperymentach II serii. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych. "mniej odważmy i odważny". z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. 74 i nasrt. Seria V eksperymentów (s. np. "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem".dzieci widzących". . . że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [.. .) miała za zadanie stwierdzenie. to jednak materiał. Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. np. 5. .. . l'977i. K. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego. " itd. że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por.] Możma przypuszczać. Klimasiński. "leży nad". Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. że wyniki badań K..

Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka .) stopniowo wzrasta. p^s. . a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk. tzn. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat). np. ----.proces myślenia dzieci niewidomych . Są one wynikiem takich operacji umysłowych.pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. stosunki itd. Chodzi mianowicie o to. Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię.. s. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń. Poprzednio wspomniano już. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami. funkcja. czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na.. prawda. dzięki takim przedmiotom. jak algebra. jak abstrahowanie i uogólnianie. cierpliwość. rodzaj. . powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne . im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle.. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym. jak abstrahowanie i uogólnianie. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów. Jest to tzw. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje.przyp. a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy.'-^" ^^.iij-i. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. Sękowska (1974. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych. . pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy.. zdolność łączenia ich . aby mogły spełniać swoją funkcję. które mają charakter jednostkowy i konkretny. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości. aut.opanowanie przez nie znaczenia słów. Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej. Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II . Pojęcia. że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania. 235). kretene. tym częstsza 'będzie sposobność.Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk. Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy. czyli atetrahiowanie cech podobnych.nie zawierać cech jednostkowych.VII. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. . Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z. Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski.na rozwiązywanie określonych sytuacji . i Iim większa jest ta umiejętność. Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego.

celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy. s. dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. 93 i nast. którą reprezentują. Ich synteza osiąga większy . że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę. Autorka stosowała takie metody. Szczegółowa analiza wykazuje jednak. s. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw . jak: test porównań. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. wielkość iitp. albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników. a więc od III do VIII klasy. Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć.problemowych. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących.jLK. Nie potrafią one wyodrębniać . Jeśli chodzi o kategorie porównań. Szczechowicz (1976. test słownika i test wolnych skojarzeń. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. . s. Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk. Szczechowicz (1976.iycn szKOi podstawowych. test przysłów. Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych. rodzaju. 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe". kiształit. W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju.wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech. a nie na wiek. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . W koinkluzja autorka stwierdza. i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie.VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. Majewski. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- . Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A.cech wspólnych. to badania A. jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych . "U uczniów niewidomych . Polega ona na tym.) wykazały.budowa. 93) .pisze A. nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie.). Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych.poziom. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych . 86 i nast. Psychologia 129 zw. Szczechowicz (1976.wykrywanie wspólnej funkcji. że zarówno w grupie dzieci niewidomych. Dla . to badania wykazały.

dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV.ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych. wielkość.] Dopiero po przełamaniu tych barier. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. a następnie funkcję.przyip. W każdym razie takie kategorie. wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych". . pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. Okazało się. na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . [. Ponadto pisze. materiał schodziły na miejsca od III do IX. Drugim zagadnieniem. była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. barwa. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych. 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". A. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III. wyższe. takich jak: kształt. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza). Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome. Różnica zaznaczyła się jednak w itym. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę.) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. . ciężar.] Poznanie konkretne ze względu.. budowa. aut. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym. wielkość. wielkość. Sękowska i(19i7'4. bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. Szczechowicz się zajmowała. smalcu i kirieistetyczny !(clężar). którym A. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu. dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne.. ona (s. Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe.s.nym. Szczechowicz . W konkluzji A. że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. jak: budowa. materiał. Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami. Szc. Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [. niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. jak kształt. Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie. : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości.

Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić.miłość. w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. s. uczucia moralne sprawiedliwość. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych". O uczuciach. Szewczuk 1979. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. dla którego stanowią one materiał (myśle-. Przełącznikowa i H. s. i społeczne. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. krzyku itd. s. aigresja. Wynika to stąd. a później zabawki itd. Z reguły o emocjach mówi się. zazdrość itd.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. do określonej sytuacji. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. np. Oznacza to również. zjawiska . 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych. radość. co wyraża się w płaczu. Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. np. sen). ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por.(1976. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm. 6. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. zjawisk. butelki z pokarmem. 6. a . gniew. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne. a nie o emocjach mówimy. jak: emocje i uczucia. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. strach itd. Niektóre bodźce . sympatia. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności.1. uczucia estetyczne . W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. które w wielu przypadkach używane są zamiennie. 313). W. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców.przedmioty. . M.zi'oim. 330). Spłonek.zachwyt itd. w której się on znajduje. Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. nie pojęciowe). O ile chodzi o rozwój emocji. że rozwój myślenia. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. strachem. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. 1979. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego.

Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. jaki isltoijeje ' . a właściwie na jej uśmiech. Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. 1975. : 1975. niechęć czy nawet nienawiść (por. Wołoszynowa (1979. Gałkowiski. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z . Rzecz zrozumiała. 26). W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. s. L.zwłaszcza wzrokowe. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. miłość. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. gdy będzie głodne. Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. O ile .. W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. moralne. s. społeczne czy estetyczne. T. jak współczucie.. Przełącznikowa i H. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. krzykiem czy gniewem. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. zazdrość. emoo j analnego. Dobrzańska-Socha. różnych stron otaczających je rzeczywistości". Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. M. gdy będzie nakarmione. 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. Przede wszystkim trzeba podkreślić. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu..chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. 1979. s. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. &). Spłonek. stopniu. jałk poznawcze. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. dotykowe. zjawisk. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. a więc słuchowe. tj.percepcją wzrokową (por. 399). następuje także rozwój jego emocji. nowej zabawki itd. węchowe itd. ptaszków. s.. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. A. który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". określony już w znacznym. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. że udział per-. Z uwagi na to. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. których genezą są bodźce zewnętrzne. 13S przedmiotów.

Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. zwłaszcza nieuprzedzoina [. W tej sprawie B. . Lewe'nfeld <'1956. że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia.s. Już w piątym. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. B. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. 1975. 12113'). Gałkowski. 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. Podkreśla również.. przyciskanie). s. Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska. ale może przestraszyć je samotność. s. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno. "Freedman (1964) pisze. Jest to sprawa tzw. czego dotykają. 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. 14). np. '12). że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie. ' ' Podobnie S. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. które zniechęciło do badania otoczenia". lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. Lewenfeid (1956. . Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła. Bowliby'eigo (1869). uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. gdy od niego 'odchodzę. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie.. s. . że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne.. Gałkowsiki. Również komponenty pozawzrokowe. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. 19'715. terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje. a. Wymieniona już S. gdy zostaje samo". że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T. Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. jako czynniki wyzwalające uśmiech [. S. jak kontakt dotykowy (obejmowanie.] Moje dziecko płacze. że te dzieci. s. przedmiotów albo też głosu.między matką a dzieckiem. 'że. W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. s. to też zaczyna się ich bać. Dreier (1980. co widzą. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. dopiero w wieku 2-3 lat. . 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób. natomiast 'dzieci niewidome tego.także głos (mowa). Pisze ona. który uważa. poczucia bezpieczeństwa. li9T5. niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki). Gałkowski. osoby itd. Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. Jest to zjawisko noirmalne.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech.

Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. Tak jak dziecko widzące . . jeśli się stwierdzi. których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć. osamotnienie. Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach.której albo nie rozumie. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni.pozbawione felgo wszystkiego . dużo w nich agresji. brak kontaktów z rówieśnikami. którą trudno później zlikwidować. s. Źródłem ich są tzw. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). sytuacje trudne. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). Charakteryzują się one tym. przeBizkody i niepowodzenia. a zwłaszcza mimikę twarzy. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. zwane też stresowymi. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. zazdrości... Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne. Wyrażają się one często płaczem. aby niewidomi mieli większe. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. w których czuje się . właśnie na skutek braku wzroku. wrogości. jak również okresu późniejszego. knzykiem. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa. że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. kiedy umiejętność tę opanowały.dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. A. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej. ograniczenia w tym zakresie.ku ujemnym..co inne dzieci osiągają bez trudu. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza". jako rzeczywistą groźbę. albo przyjmuje ją dosłownie. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. a zwłaszcza społecznych i moralnych._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni. często reakcji gniewu". Dobrzańska-Socha (1975. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych. Dotyczy to zarówno dka-iasu. Nie będzie więc dużym błędem. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie . złości itd. kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni.zetknięcie się z twardą rzeczywistością. Wydaje się.

wspólną zabawę. Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany.społecznych. "W . które odwiedzają rodziców.6. zainteresowanie życiem społecznym itd. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. wywodzące . Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych. braćmi. dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. podwórko. często w ramach tzw. W domu spotyka osoby. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej . Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości.. Ogólnie można więc powiedzieć. Dziecko społecznie-przystosowane to takie. koleżeństwa.szczególności . siostrami. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. które dąży do kontaktów . skwer). 626) . a wśród nich inne dzieci. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. Wół oszynoiwa •(19719. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. którzy podchodzą do dziecka. uśmiechają się do niego.. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych. grup nieformalnych. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. do której dziecko przynależy. np. Prą-. dziadkami itd.społeczną dziecka. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. . Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym.się nieraz z okresu przedszkolnego. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym.rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych".niemowlęcia z matką. babciami. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach. która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. zbiorowych zajęciach. s.2. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . wyciągają ręce itd.pisze L. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park. Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. Na dziecko oddziałują teraz. a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka. życzliwość wobec innych. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób.

nawiązywania werbalnych kontaktów. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. w kontaktach interpersonalnych itd. Docierają do niego jednak inne bodźce. wówczas nie ma wątpliwości. ich lokalizacji.. jakie z tego kontaktu płynie. odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy.poznania osób. że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. kim są.. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. . Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami. na podstawie bodźców słuchowych (igłois).Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . którą wraz z wiekiem musi rozwikłać. Słyszy ono ich głos (rozmowę). że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację". nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne.poznania nowych osób. .odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia. zapach charakterystyczny itd. ich kroki w domu czy na ulicy.. ich działania. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej. . rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. rodzeństwem. jakie znaczenie tej sprawie będą.. . . Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka.możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców. Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób. np. które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób. lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. Desmerger (1978. jak np.wspólnego udziału w zajęciach. . innymi dziećmi. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie .potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. na wspólnej zabawie. s. Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę. M. nip. . W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej. Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym.

jak: temperament. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu. Wynika to m. kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. w którym 'dziecko przebywa. nawyki i wzory zachowania się. Równocześnie trzeba podkreślić. zainteresowanie itd. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych. Nie ulega wątpliwości. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny. Od stopnia adaptacji społecznej. zdolności. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. . charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. w zabawach. in. stąd. "Młodszy wiek szkolny. Już niejednokrotnie podkreślano. które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym.. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. np. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . Ogólnie trzeba powiedzieć. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana.. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie.. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. Oznacza to.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi. potrzeby. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. na którą składają się takie składniki. Nie oznacza to jednak. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. postawy. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. jej genezę. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. funkcje itd. strukturę. charakter. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. w którym ono przebywa. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. 7.

Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz. s. Jednak moiżna przyjąć. . Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: . Reykowski (1971. J. s. albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. nauczycieli. lęk i różne objawy nieprzystosowania.się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania.zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne. Mendruń {1967. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska.. w którym przebywa. że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. stosunku do innych ludzi. 95) twierdzi. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. w którym przebywa.narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . s. który często przedłuża się poza wiek 18 lat. 7'69). li979. Wołoszynowa. własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. Obraz negatywny wywołuje niepokój. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy. Obraz pozytywny daje pewność sie141 . na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. J. 1&79. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). umiejętności.. rówieśników). ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. s. Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. Łapiń^ka i M. 636). Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym. 7. w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa.1. który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych.narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. 771) pisze. W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. że . O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. zdolności. to są one wynikiem błędów wychowawczych.W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . . Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu).(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. potrzeb itd. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". Zebr owaka. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców.się nowie" (L. by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach".

Wielu autorów podkreśla. . Badania porównawcze A. równowagę emocjonalną. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. udział w grach sportowych itd. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego". że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej.. 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży.. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . Jeśli powiemy mu. czy ślepota jest czynnikiem. Chodzi mianowicie o sprawę. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. s. gdy coś mu upadnie i nie. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju.bie.. lepsze wyniki w nauce". możliwe do zrealizowania. zanim inni nie powiedzą mu. gdzie 'leży agutoa [. które dzięki temu może wykonywać. np. co je też utwierdza w przekonaniu. ale za to ma rączki. s.-że jest niewidome. które . aut. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie .). Lewemfeild (•1'85'6. s. podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób. by dostrzec wkrótce. sprawie wymieniany już B. przychylny stosunek do innych.ociemniałych. nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności.oparte na nim aspiracje będą realne. Jeżeli obraz ten jest właściwy. Morę wzrok utraciły . Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie.] Dzieci są na tyle initeligentoe. to i .'że jego oczy nie pracują. tzn. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym.".przyp.dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo. Dobrząńskiej-Sochy (1976. Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. 6-12. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym. lepsze kontakty z ludźmi. uszy. W tej. może tego (c)d razu podnieść. co potrafi zrobić. 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych. Lewenfeid (1956. W tej sprawie B. że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. Pisze ona. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku.

cele i zadania życiowe i zawodowe. a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. bazie. że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie.sprawy [. obcości. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". ciągłej zależności od innych. Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". P. Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. wiele. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. . jest więc zajęte . zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. wyboru zawodu. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. Często podkreśla się. Często mają poczucie inności. Wydaje się słusznym stanowisko. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji.. poddaje się mniej chętnie. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu. ale mogłoby być inaczej. s. Pozostawione w środowisku nieznajomym. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. B. Tak jak już podkreśliła A. s. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. Bailliard (.. Lecz niekoniecznie musi to być regułą. możliwości wykonywania pewnych czynności. t j. ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. stykając się z osobami. na zajmowanie się samym sobą.] Słuszna jest uwaga.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. że ślepota może stwarzać warunki do tego. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. rezerwę'wobec innych ludzi. Dobrzańska-Socha. Sękowska (1974. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. które muszą być oparte na realnej. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy". których głos słyszy po raz pierwszy. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych. np. 37) .istotna. bezradności. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. Lewenfeid {1956. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych.1964. zachowując pewien dystans. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. 5i2). że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego". s.

Z uwagi na to. Nie oznacza to. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. które wymagają zaspokojenia. "Potrzeba psychiczna . Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. czego jednostka oczekuje. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia. Wprawdzie brak jest głębszych badań. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. kontaktów z innymi dziećmi itp. A więc przy błędach wychowawczych. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. . jak np. snu itd. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych.2. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. Czynią one wiele wysiłku. albo potrzeby kontaktu społecznego. kiedy •odczuwa brak pokarmu. stąd człowiek dąży do ich usunięcia.7. Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. Problemem pozostaje jedniak. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. Przełącznikowa (1979. s. ałbo też gdy to. Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. zjawisk. można przyjąć. Stanowią więc one motywy jego działania. ludzi. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. aby przywrócić zachwianą równowagę. 503) . gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. aby je w pełni zaspokajać. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. Na pewno ślepota . że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. względnie w pełni zaspokojone. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". to jednak hipotetycznie można przyjąć. lecz także psychicznych i społecznych. Potrzeby występują wówczas.pisze M.nie powstanie.

że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia. . pewnej izolacji i wyobcowania [. Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone. Majewski. słuchową (mowa.to przeżycie charakterystyczne dla ludzi. dzieł sztuki . . Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić. akceptacji społecznej. również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. niezależności i samodzielności. a więc drogą dotykową. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę.niezależności i samourzeczywistnienia. których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć . 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. harmonia kształtów itd.. że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie. . Problemem pozostaje natomiast.(zestawy barw). Jednak nie. fotografii czy rzeźb.społecznym".] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka .) lub dotykowych. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej. Sękowska (1974. Z. czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie".. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. . Cytowana już kilkakrotnie Z.dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb.obrazów. wszystkie 10 T. s. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. '. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb. a mianowicie oglądania krajobrazów . Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. Podobnie jak u dzieci widzących. Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. Przejawia się to w . . którzy nie widzą [.] Samotność . które rozwijają się głównie. uznania itd. choć nie wyłącznie.piękna przyrody.. . że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska. . poezja itd.). Z uwagi na to. Ich źródłem są trwałe nastawienia. potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane. pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. jak potrzeba afiliacji. uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. s.w sferze bodźców akustycznych (muzyką. Wydaje się. zadawanie pytań itd.intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne. Sękowska (1974. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym.

W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej. Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę." .to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi. Ogólnie trzeba podkreślić. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań. s. Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym . "Jeśli chodzi o zainteresowania -. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań.'oznych. które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . ilorazem inteligencji. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12. urazach czaszki itd. telewizji itd. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej.-' . 30) . Z uwagi na to. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd.pisze A. brakiem oddziaływania filmów. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym.składnikiem osobowości są także zainteresowania. jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi.przedmiotów i zjawisk.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame. 8. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach. należy przyjąć.3. udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka. Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących.7. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych. wylewach do mózgu. Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . dysharmonii). a więc zaburzeń czynności psychicznych. Nasuwa siłę więc pytanie. Do-brzańSkaSocha (1975.

których liczba jest również znaczna. W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny. Jednak . Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". głównie intelektualnych. Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny.znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących. W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi. co powoduje. leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. . Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. analloigicznie jak u dzieci widzących.grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia. jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. a zwłaszcza intelektualne. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z. Najliczniejszą . które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji.jak już podkreślono . Są to dzieci. bądź też w spowolnieniu reakcji . Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych. "szkoły życia". U podłoża zmian psychicznych. które w możliwie najwyższym atopniu . Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować.przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa.bierności czy apatii. niewidomych umysłowo upośledzonych. Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i .dzieci niewidome z normą intelektualną. Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. i. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. Ogólnie trzeba stwierdzić. Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. i rewalidacyjnej.często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne.

a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. . neurotyczności. możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi.wydarzeniami w otoczeniu. Są to pojawiające się okresowo. że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. a więc sztywnością. inicjatywy. Nieśmiałością. s. na które częściej narażone są dzieci niewidome". 2. . Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym. a więc o osobowości schizoidalnej. Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). . Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . tiki. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". Dolbrzańska-So-cha (1975. Brakiem aktywności. Dowodem tego są liczne obserwacje. Prze/ ciwnie. 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych.nastroju. SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące. Może to wynikać stąd. . skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. s. stanowiące urazy. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. Wielu autorów podkreśla. a zwłaszcza warunki. że 'np. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. nagłe. a zwłaszcza młodzieży niewidomej. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. podejrzliwością czy nadwrażliwością. Wydaje się. Ogólnie można powiedzieć. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej. 31). które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. Baillart '(1964. Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. Często u dzieci. o których wspomniano przy okazji blindyzmów. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. . stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych. 3. charakteru-. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. tzn. Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. zwłaszcza w zakresie temperamentu.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. P. Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. bardzo długo. niskim poziomem energii.4. sfery emocjonalnej i popędowej.

to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu.". a IWo posiadało poczucie światła. U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. s. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji. oraz fakt. Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. ale nadal funkcjonuje. niewyraźny. s. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. Bateman (1973. B. ogólnych jego kształtów czy innych cech. Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. wprawdzie w ograniczonym zakresie. *>. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . O ile chodzi o pierwszą sprawę. fragmentaryczny. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. D. że "osobników z absolutną ślepotą. Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej. 40) pisze. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości.widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. . jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych. Są to więc dzieci. . z niewyraźną . Swierłow (1957. jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. . u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. . że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. tzn. Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. 6. . mglisty.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. 150 Podobnie W. Tendencjami do zachowań agresywnych.5. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo. chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych. 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. Dzieci niewidome z 1'es. l Przede wszystkim trzeba podkreślić. jest bardzo mało [.

23 i 24) . Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. zwłaszcza kolory podstawowe . co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. 1957. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni.czerwony. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. jest bardzo niewyraźny. słuchu. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. . które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi.pisze W. Swierłow (1955. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku.barwą. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. jaki dostarczają resztki wzroku. węchu itd. s. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. które widziały i utraciły wzrok. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. 43 i 44). Należy przy tym pamiętać. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. s. zielony. Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. Swierłow. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej. ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. Taka tendencja występuje głównie u dzieci. a często może być też dla niewidomego zwodniczy. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. jak już podkreślono. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. żółty i niebieski.05). a więc dzieci ociemniałych. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. że nie można jej wyrazić cyframi". których stopień zbliża się do górnej granicy (0. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem.. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek. "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni . nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. gdy jego siła jest tak minimalna. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. niby drogowskazami w podróży. mglisty. nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. Wręcz odwrotnie. zwłaszcza te.

W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. N. Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy . lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. np. Batemań. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. Postawa . Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. nych układów strukturalnych. na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. wzrokowym. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. D. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. Drugą 'sprawą. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. odgrywających istotną rolę w kompensacji.postawy wobec siebie jako niewidomego. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. s: 342). jakie płyną kanałem. Może się to przejawiać w lekceważeniu. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. U starszych. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. <wg: B. 1973.152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome.

że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. s. wynika między innymi z faktu. a reszta radzi sobie w szkołach masowych.brak większego zainteresowania wśród naukowców. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. związku z tym. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. Bateman (1973. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. 338 i nast. lub choćby bliskie prawdy. pełnienie ról społecznych itd. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych.) tłumaczy ten fakt m. na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić. O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne. B. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. to możemy przypuszczać. zwłaszcza tych. Niewłaściwe bo-. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. Zachara •(1981. . B.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących.taka ujawnia się w sytuacjach. pomimo że osób niedowidzących jest 2. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. Jednakże badania . że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących. tym. Jeżeli jest to prawdziwe. powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi. in. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. . s. 336) stwierdza jednak. IV.ze specjalnych form nauczania i wychowania. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . D. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. sprawami ludzi niedowidzących. że wiele tych dzieci musi korzystać . w internacie. Pilecka i B. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych. lub pedagogicznym niż psychologicznym. 'Podobnie W. Bateman (1973.czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. s. na obozach itd. wzroku.

1979.poznawania przedmiotów. Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. pomimo znacznego uszkodzenia. Klimasiński. Ziemcowa (1976. W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie.0. w . Za osobę niedowidzącą . u której. Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 . I. Pasternak (1978. 7). 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . 162). a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta. stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G.wzroku. że osoby z ostrością wzroku do 0. wpływu na sferę poznawczą 'dziecka. Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. Można spotkać też definicje. s. Jurewicz-Tuz i K. Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu. że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących. zakładając. wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk". jak też górnej granicy tego defektu.uważa się w tym przypadku osoby. kogo należy uważać za osobę niedowidzącą. Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd. na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota.jak już podkreślono . Podobnie E. a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. wywołuje przeszkody i trudności. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym).25. tzn. » 2. orientacji przestrzennej.rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku). Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi. s. że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. Dotyczy to zarówno dolnej.3. charakteru. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. Innym zagadnieniem jest sprawa. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. na kształtowanie się uczuć.04 (np. Oznacza to. Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt. nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia.05 .naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". w NRD) i górną granicę do 0.. które mają wpływ na poziom wiedzy. a mianowicie obniżenie ostrości wzroku. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu . 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia. które dolną granicę obniżają do 0. stosunku do otoczenia". Znaczy to.1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez.05 uznawane są za niewidome. s. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości .

że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). 3. Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. Jurewicz-Tuz i K. który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się.c s±ciiin. .e luJ.mi. np. choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku. Znaczy to.dzia-" łalności praktycznej itd.ęuzy niewidomy. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia.--»v*^^^. Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych.praktycznej.. podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. albo jednego i drugiego (por. 1979. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego. Ogólnie osoby niedowidzące. inwalidztwa i zatrudnienia.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku.się z def-fnicją oftalmologiczną. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi. w których wzrok odgrywa doniosłą rolę. s. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać. lup. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. np. ^. Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. Sprowadza się ono do pytania. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . jakie dostarczają jej bodźce wizualne. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. Klimasiński. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. G. tzn. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery. . Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. specjalnie powiększających pomocy optycznych. . albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". J-". można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. 14). w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych.

fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. czyli wadzenie plamką żółtą. zwłaszcza . Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego. Nie oznacza to. 159 1. wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego).funkcją wzroku. Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka. soczewka. Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. czopki i pręciki. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. przechodząc przez źrenicę. Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. plamce żółtej. . Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. Zaburzenia widzenia " Normalne oko. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. która je spo158 wodowała (etiologu). Składa się na niego "rogówka. . tzw. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. w których pod wpływem światła zachodzą . ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka. jak też w dali. która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych.w czopkach i pręcikach. Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty. ako-modacji (nastawności). Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej. gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. Na proces ten składa się: . ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. 3. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). soczewka i ciało szkliste. o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. określone zmiany chemiczne. obwodowego. Proces widzenia odbywa się w ten sposób.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna. czyli tzw. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. i ich szczegóły. Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem. jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy).1. ' .1. stereoskopowego i barwnego. zwłaszcza małe. Jest to ta część siatkówki. jest najważniejszą . Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. regulująca i kontrolująca wzroku) itd.

gdy aparat łamiący (rogówka. co powoduje. nieostry. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary). Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza.małe. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. astygmatyzm.przy odległości 3 m.' jak krótkowzroczność. stanowią bardzo zróżnicowaną grupę.różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej.5 mm . widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie. Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0.75 mm . Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. J. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. którą powinien widzieć. H. . Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości. Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia). którą widzi. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw. która polega na zmętnieniu soczewki. Wada ta występuje wówczas. co powinny widzieć z 20 m. Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk). Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry. ostrości wzroku. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki. soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to. w .5 mm {1. dalekowzroczność. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę.. s. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów. bardzo małych elementów. 17. ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku.przy odległości 5 m. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena. Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie). 71 i 72). szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. co odpowiada wielkościom 0. przy dolnej granicy słabowzroczności. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu.maksymalnym zbliżeniu. zmętnienie lub brak soczewki itd. Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . l mm . Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). Na ile te proporcje są zachwiane. lecz przecinają się przed nią. Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. Melanowski.07 mm z odległości 25 cm.07 mm przy odległości 25 cm. Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas.est to wada wzroku. co powoduje. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm . czyli na tym. o wielkości 16. 1. zamazany. 1951. W. do tej.przy odległości 50 m. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący.iprzy odległości 1000 m (por.5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. Jak z tego wynika. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką. że jest on zamazany.75 cm) z odległości 50 m itd.

s. 3. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. a więc przedmiotów jako brył.3. Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. lewostronna jest mniej uciążliwa. Dokonuje . Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe. że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. 3. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. Melanowski. Widzenie połowicze (ślepota połowicza). Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. 81).pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. 2. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. 3. . który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. często zmętnienie to osiąga taki stopień. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego.2. co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. l. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). Psychologia 161 klucza lub rurę. 1951. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. przy czytaniu drobnego druku. Do najważniejszych należą: • . jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T. zwane też widzeniem pręcikowym. Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. H. Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki.1. widzenie lunetowe. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. Majewski.1. przestrzeni jako głębi i perspektywy.po lewej lub prawej stronie. Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek.

. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). jak podaje Z. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot. że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. Człowiek widzi otaczający świat w barwach. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego. 332). Istnieje pewien procent jednostek. Jest to możliwe dlatego.2. że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. lokalizacji w przestrzeni.tritanopia. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. barwy. do którego należy: . czyli całkowitą ślepotę na barwy. Galewska (1973.62świetlnych. czyli ślepota na barwę czerwoną. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni.deuteranopia. Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną.się to dzięki temu. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu. głębi itd. Jednak..4. Zaburzenia widzenia barwnego . Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską.. 526). Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku. . Szewczuk. s. 3. człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. stereoskopowego czy barwnego.protanopia. s. 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. stosunek do innych przedmiotów itd. Powoduje to. przestrzeń z 2 różnych punktów. które stanowią pewną funkcjonalną całość. za osoby niedowidzące uważamy jednostki. 2) dichromatyzm. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. w którym brak jest czopków. nie reaguje na barwy w ogóle. 3. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw.1. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. wielkości. Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. a także odległości. . 1979.

. Schwarz (1976. relacjonując. Pilecka i B. 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny). Kułagina i(1967). 4). widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata. s. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. badania J. statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. np. S. jak i normalnie. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych".76) pisze: "Jest pewne. 2. Percepcji przestrzeni. tym ograniczenie to jest większe. którymi pisane są książki.spostrzeganie. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". lecz także jakość zaburzenia [. zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . s. Nartowska (1980.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry. . Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących. Mogą one otrzymy-. 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. lecz subtelne różnice kształtów. niedokładnie. . podręczniki. Odnosi się to do takich ich cech. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. s. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. jakie między tymi elementami zachodzą. co. prasa codzienna itd. Zachara (1981. kształt. Dalej autorka pisze. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. Oznacza to. rozczłonowanie kształtów. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. że niektóre przedmioty. jak wielkość. A. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. 75 . w miarę ich oddalania się od oka. że " . ' ' Podobnie H. niedokładnych. Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. widzi więc dobrze. że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. W. pola spostrzeżeniowe-' go. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia. Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. spostrzega powierzchownie. barwa itd. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. Im wada ta jest głębsza. Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. . zwłaszcza małe lub bardzo małe. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku.

81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". .mentów z całości. bardziej adekwatny.przyp. powodując. lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku".psychologiczne. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. czynników.S. Zwraca ona uwagę także na to. Trzeba jednak podkreślić. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności.jak twierdzi autorka . Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku". dokładne .z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. Podając konkretne . pisanie. Należy więc założyć. s. aut. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. odpisywanie z książki czy z tablicy. że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. Rytkę '(1979. lecz również czynniki . 67) pisze. Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . aby obraz wzrokowy był zróżnicowany. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich. dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. w których dominują inne bodźce. s. Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. wyobrażeń.). s. poczynając od wrażeń. choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. np.wystarczy. Jest to wynikiem .wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. przejrzysty i typowy. 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku. poza defektem wzroku. Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. jak: czytanie. duży. pamięci aż do myślenia. Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym. 3). akustyczne.braku przerzutności uwagi. że dzieci . są badania przeprowadzone przez A. Stwierdziła ona mianowicie. s. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych. Jest on zintegrowany w pewną całość. Schwarz (1976. Dalej autor <1966. s. . że proces percepcji nie. Schwarz (1976. -^ Potwierdzeniem. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego). "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości.

'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. a . Dzieci takie mogą pisać "brzydko". a więc kreślić niekształtne litery. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt. Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. H. lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. ćwiczeń fizycznych. s. 81) pisze. . lecz z pewnych wskazań profilaktycznych.] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". skakanie). Dziedzic (1963. np. . że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną.] Brak widzenia dwuocznego. np. Wymieniany już kilkakrotnie S. Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". Nartowska (1980. Schwarz (1976. krawężnik itd. 523) pisze. bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik.objaśnienia. rodzaj nawierzchni (kałuża. Kodejszko (1973. wskutek tego także i upadki [. Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności.jak obecnie być czymś sporadycznym. przerw itd. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. . s. a -nie . czyli stereoskopowego. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu. uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. s. Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. 59) pisze. gry w piłkę. J. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń. s. pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. J. Nie należy oczywiście zapominać. «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu.). Nie ulega wątpliwości. . biegania. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. odległości i głębokości". że: "Ćwiczenie obserwacji. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. wskazówki do obserwacji. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo.

pracownikom odpowiednich stano-. tzn. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne).3. Problem sprowadza się do tego. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. stany po odwarstwieniach siatkówek. jak: krótkowzroczność. linijki optyczne itd. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. w miejscu pracy. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. 2. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. w domu itd. 4. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. typów lamp. lunetki. • 3. J. produkowanych w kraju i za granicą. lupy o różnym stopniu powiększenia. monitory telewizyjne (Magniyision). które należy spełnić. epidiaskopy i rzutniki. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. uczą się czy pracują. 1980). układanki literowe. a mianowicie o warunkach. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". 3. czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. jak np. Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. Do warunków tych należą: 1. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. Chodzi mianowicie o to. Bielickiej (1974). Odpowiednie 'warunki barwne. lornetki. w których osoby niedowidzące przebywają. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H.) dla niedowidzących. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. Kurcz. Jest to sprawa. W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. jak też sztucznego. jak np. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. Cis-Bankiewicz i E. 4. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. olśnienia. a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. wisk pracy itd. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków.

Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny.umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ. koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). Autorka analizowała także przypadki.1. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90.1. a tylko 9% powyżej . Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia. że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi. z tym że dla skali słownejwynosił on 115. że dzieci z wysokim 1. Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1. Średni iloraz inteligencji wynosił 113. które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach . mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów). Bateman (1973. : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy . Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych.1.). 105 i nast.zdaniem autorki .(podtest rozumienia). Już w 1930 roku E. Świadczy to o tym.I.=9i5. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie. Również B. Okazało się. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji.109. aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce. Również inne badania potwierJ68 dziły to. która stwarza im odpowiednie warunki. Stwierdzono. =100 dla całej grupy. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I . Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze.96.należy przypisać temu. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr. Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I.1. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej. Podobnie R. a dla skali bezsłownej 104. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji.106. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . B. Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących. Wyniki wskazywały. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych . z tym że dzieci.^s. . Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr).1. w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. Uzyskała ona średni 1. ucząc się razem z dziećmi widzącymi. s. słownik i labirynty.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących.l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. do prawidłowego rozwoju. Sękowska (1978. a w których gorsze. dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z.Badaniem inteligencji. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci. z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . tempa pracy.

/ Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. 242 i 243). 243) twierdzi. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? . które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym. s. Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. 4) pisze. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. Końćzyk (1980. Podoibnie T. kanałem słuchowym. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. tzn. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku. Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. Wynikiem tego jest fakt. B.) na podstawie własnych badań pisze. Bateman (1973. że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. że "wewnętrzny fekonflikt. l i nast. 342) pisze w tej . Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. w środkach lokomocji.na ulicy. widzących swego kalectwa i Jego skutków. R. 1973.2. Bateman (1973.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi. 5. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. w sklepie. to są jednak pewne dane wskazujące. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. s. s. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących.wzrokiem dzieci. aby mogli się identyfikować z niewidomymi. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . pł. widzących powodują to. s. 16& 5. dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". a w innych za niewidome '(wg: B. również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez. Bateman. Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym . które często same narzucają się. Chodzi tutaj o te cechy osobowości. . a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku. s. a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują".1. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza. Autorka (1980.

s. Może to być spowodowane tym. mogą być. 1973. Podobnie S. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. grach itd. s. DalekÓ-widze. introwertyczni. może być mniej motywowane do robienia tego. 5) potwierdzają. zamknięcia się w sobie.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku.niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. rezygnacji. s. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. 1973. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. depresji. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. "Byłoby błędem . jak wykazuje doświadczenie. Podkreśla ona. Young (1952. Faktycznie.pisze S. Kończyk (1980. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. . jak również nauczycieli. Rzeczywiście. Osoby . postawy społeczeństwa. że reakcje rodziny.związanych. choć istnieją także przeciwne przykłady. Bateman. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. M. s. Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. wychowawcy. że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. co chcieliby jego rodzice. Nie widzi się natomiast tego. 342). czy . Schwarz (1976. Wymieniona M. Bateman. 343).przyjęcie założenia.może być mniej zdolne. ocena. Brak pełnej akceptacji społecznej moż. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. Young (1952^ s. Force (1958) stwierdza. egoizmu. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. że dziecko niedowidzące. że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. R. 17) pisze. Bateman (1973. Pisze ona. podobnie jak ikażde inne dziecko. .e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. a także własną. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. Schwarz (1976. s. osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień. lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. a nawet aspołeczni. wane przez swoich widzących rówieśników. bezsilności. lękliwi. Inną' charakterystyczną cechą jest to. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. izolacji. s. Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci. s. 66) . Wymieniana już kilkakrotnie B. a tym bardziej jak niewidome. Podobnie 171 badania T. 76) zaznacza. 243) stwierdza. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. również z uwagi na charakter swego kalectwa.

. K. nierozumienie. ' . mieszkających w internatach. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. jak też psychiczne komponenty. nieuważni. Kończyk (1980. s. dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). Stwierdziła ona. Podobne B. przystosowania emocjonalnego.. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. a także uczęszczających dozwykłych szkół. Bauman.3) wykazywały średni stopień. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku. zawierający zarówno organiczne. dlaczego są oni mniej zdolni. np. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych. przy jaskrze itd. czują się po172 krzywdzeni. bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych.: Podobnie M. Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych. 5) pisze. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. Bauman (1973. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach. Ogólnie trzeba powiedzieć. Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. T. Ujawniają większe napięcie. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie. Klimasiński (1979. np. ze zwyrodnieniem siatkówki. 170 i 171) podkreśla. 77) relacjonując te badania pisze: . Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. Young (1952. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek.1).leniwi. niewidoma". D. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne. s. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. Podkreśla ona także. s.3-0. . K.

Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące.). s. a. że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. bo ją-się przyszłości. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. Badania wykazały. s. Zagadnieniem tym : -' . w którym one przebywają . Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. wychowawcy.173 zajmowała się u nas Z. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. 171) podkreśla. estetycznych. to autorka tłumaczy totym że środowisko. . która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. Autorka tłumaczy to tym. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym. że stosunkowo mało jest potrzeb. szacunku. samourzeczywistnienia. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań). że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. Dwa rodzaje potrzeb.Wymieniona już M. Wynikają one bowiem zarówno z tego. Palak (1978. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. Za A. skakanie itd. planów. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. ruchu i samodzielności.3. bezpieczeństwa. dzieciom. rówieśnicy. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. /' 5. miłości i przynależności (afiliacji). W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono.rodzice. podobnie jak dzieci niewidome.zwłaszcza takie jej formy. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. 152 i nast. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. jak bieganie. Nie można jednak ich generalizować. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. Powstaje więc pytanie. Young (1952-. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań.. Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym.

Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia. chodzi tutaj o osoby. s. Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić.powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu. od spokojnej czujności do stanu. samourzeczywistnienia). który można nazwać podnieceniem. tzn. "Stres . a więc osób. s. '1958. 'Ł. 2.pisze autor . Majewski. 1952. Sękowska. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory).których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. który wywołuje trwały stres. T. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. że utrata wzroku jest silnym stresorem. czyli wzrost poziomu aktywacji. albowiem są to jednostki. 1958. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. utracie wzroku towarzyszą . lecz wywołuje określone. A. Rusalem. Należy więc przyjąć. L. 174 V. i" z reguły bardzo silne reakcje. 1971a). Cholden. Reykowski (1971. Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. trwały stres. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców. jakim jest wzrok. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich . Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty. człowieka. J.. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących.mogą występować z większym nasileniem). Jak wykazują liczne badania <H. Lewicki '(1969. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem.

którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. L. że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. 3. Sękowska (1960. 59-60). przed którym stoi przyszłość otwo-. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają. a mianowicie: okres szoku. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. Żemis. 55.pisze Z. s. s. niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. 176 2.1. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. Rusalem (1952. s. twarzy itd. Są one następujące: . pełen cierpień. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. tzn. 219) . gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. H. co utraciły. który realizuje swoje plany życiowe. To. Cholden (1958. W nowej sytuacji. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). inaczej u człowieka w wieku dojrzałym.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. 2." 4. 1952. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn. czy nastąpiła ona nagle. 208). a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . stopniowo. Rusalem. Wymieniona Z. 2. Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. 1958. ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej". czy też powoli. s. tzn. dolegliwości i choroby somatyczne). 5. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. czasem nawet z przesadną wyrazistością.1. Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). s. Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. ' 1. Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. St. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. •6.1. na wychowanie dzieci. ale te angażują całe jej uczucie. 73). Zwykle dopiero wtedy. bezradny. Sękowska w dalszej części pisze. która zaistniała po utracie przez nią wzroku. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. Cholden. na przestrzeni określonego czasu (H. a także L. Ma upokarzające ją poczucie. konsekwencje swego kalectwa". doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. Sytuacje. -. Sposób utraty wzroku. 73 i nast. gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. "Nieco łatwiej . opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości. a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia.liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. Płeć. 1960. rem. s.

: W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia). Dochodzi często do wniosku. które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. po której nie przedstawia już żadnej wartości. L. rozpaczy itd. (zupełnie nowe sytuacje stresowe). przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. trudną do zniesienia. Jest to okres głębokiej depresji. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. a więc jako szczególnie trudną sytuację. powodując zachwianie równowagi między. mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. Uważa. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. iń. 1971. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. nie może darować sobie swej lekkomyślności.2. co stracił na skutek ślepoty. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć. które może przybrać różne formy. trudną emocjonalnie. jeśli sam był winien swego kalectwa. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. w jakich nagle znalazł się 12 T. swego nieszczęścia. dla których miałby żyć. Nie znajduje również żadnych wartości. Paryzek. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. wpadają po prostu w szał. 113). a więc pełnych żalu. 2.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie.(zaburzeń reaktywnych). a zwłaszcza psychologa. obwinia zakład pracy czy współpracowników.1. Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. Jedni całą rozpacz. Wydaje mu się. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. Przejawia się to m. s. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. Szuka winnych. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. Napawa go to rozpaczą. że poniósł wielką stratę. agresji słownej. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych. Stan ten ulega . Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. krzyku. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. procesami pobudzania i hamowania. że wszystko jest dla niego stracone. Majewski.

Cholden (1958. 81) pisze. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji.3. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko.1. L.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego. 2. względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. 61) . podobnie jak u nagle ociemniałych stany. czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota. Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych.H.2. że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. a czasem nawet ją pogłębiają. hamują często likwidację depresji. 2. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności. Bywają także przypadki. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. s. pewnymi skokami. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. że jego badania wskazują na to.pewnością i niepokojem następują. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. że wprawdzie stracił wzrok. s. Stopniowo przekonuje się on. jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji.mowym. gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". Trudności i nikłe rezultaty. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu. Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli.pisze . czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy. Rusalem (1962. "Co więcej . Nie wiedząc. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. Uważa ponadto.jest momentem przeło-. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań. realizować konkretne cele życiowe. potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. ogół procesem trudnym i długotrwałym. że oprócz doznanych ograniczeń i . Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność. W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. zmieniających się warunków . trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość. nawet z cofaniem się. dążyć do stabilizacji swego życia.

J. Ci.. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. opóźnienia czy ograniczenia. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie. 57) pisze w tej sprawie. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. rodzinne. ruchu itd. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia.1.osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków. Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat. jak też osobowości. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. społeczne i zawodowe ociemniałego. ą właściwie "czarny". hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. 3. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. powodując pewne zahamowania.1. co jest atrybutem wzroku. przeżywają ją na ogół mocno". że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . 3. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. zwłaszcza działalności praktycznej. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . a dotyczą one nie tylko sery poznania. 1. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. kto go traci. cech osobowości itd. Carrol (1961. jakim jest kanał wzrokowy. s. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. lecz także działania. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie. Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych. Najlepiej przekonuje się o tym ten. jak też ociemniali nie widzą . Istotną sprawą jest też fakt.życiowych. znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże.. w której wzrok ma dominujące znaczenie. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki.na rozwój poszczególnych procesów. T. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie . którym podlega. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia.

czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów. z którymi nie . "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T.. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. s. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia. Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne. Carroll. ale ściśle ze sobą współdziałają. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. 1961. U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji.analizatory nie działają oddzielnie. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. chcąc się przekonać. 52). 1964.pochodzącym'z zewnątrz. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego. głównie słuchowych. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. wartości nionet. . Grzegorzewska. co to jest i skąd pochodzi. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców.2. W poprzednich układach. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. Ociemniały przekonuje się bowiem. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. To samo.może sobie poradzić. Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość.które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. działają kompleksowo. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. źródła. przy współudziale wzroku. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. sprawdza ponadto wzrokowo. czy dotyk go nie myli. analizatorów. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. J. które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o . które dotychczas uchodziły jego uwagi. s. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu. 3. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. przy dotykowym ustalaniu np. 18). Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu.

zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. jest dezintegracja jego osobowości. który utracił wzrok. przekonania. nie mówiąc już o innych formach poruszania.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego.w działaniu. które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych. Na ogół . szczególnie ważnych dla każdego człowieka. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. Nowacki. A. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych. Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji. jak bieganie czy skakanie. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. 204 . s. po zakupy. 667. że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania. które można też uznać za . Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej. które wywołują określone zainteresowania. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. s. 1967.205). na spacer. Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. również osoby. jakie spadają na psychikę człowieka. 1961. Człowiek. jak. Wright. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. do kawiarni. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd.3. do teatru. Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. charakter) o określonej strukturze. 233). temperament. człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. 200-201. s. który utracił wzrok.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. że podobnie jak dzieci niewidome. Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. do znajomych itp. B. będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. 182 3. osłabienie jej . 1964. zdolności. 1965. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. . Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący.samodzielności. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. Hilgard. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa. K. s. Tyborowska.

jak określa autor . Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury .to co mi się należy od innych.. Ogólnie trzeba powiedzieć. s."ja fizyczne". cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa. Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji . ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego. a sam człowiek inwalidą. A. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną. ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne . s. • Podobnie J. jak też psychiczne. . własny obraz swego ciała. Można więc przyjąć. Obraz własnej osoby . Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu.widzenie. że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach. Wright (1965. s. upośledzonym na ciele. wychodząc z założenia.) stwierdza. jakim jest inwalidztwo. Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji. t\. Ossowski (1979.każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie. s. ile z tym. w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości".1. Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała. a więc regulujący postępowanie człowieka. Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie.obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne .3. . 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka". czego nie da się ukryć przed otoczeniem.własny wygląd i fizyczne właściwości. 158) . z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. -własne postawy i potrzeby. podkreśla.oczekiwania . J. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu. żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka.aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. zwłaszcza społecznych. Jak podaje B. jak: . Mówiąc o reakcji na trwały stres.własne umiejętności i zdolności. 3. 35 i 36). . posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym.własna pozycja wśród innych ludzi.jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę).znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem. . że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe". Rey183 KOWSKI u»(i. Organizm człowieka staje się niewidzący. Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R. Reykowski (1971.

które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". nabytych umiejętności. a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. wypływa stąd. oczy są najmniejszą cząstką. że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. że człowiek. 67) pisze. która zostaje uszkodzona. że: "Na skutek. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. s. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". społecznego i zawodowego.3. L. rodzinnego. w istocie staje się inną osobą od tej. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . Ogólnie można więc powiedzieć. J. apatię. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. Cholden (1958. który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. A. To daje mu poczucie własnej wartości. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. stosunki interpersonalne. brak wiary we własne siły). Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. osobistego doświadczenia itd. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. 51 i 52) pisze: "Jednostka. 36) podkreśla. Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. Carroll {1961. jaką była poprzednio. które pogłębiają depresję i. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. która stała się inwalidą. członków rodziny. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. Głównie psychika człowieka podlega zmianie.2. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. a także reguluje jego zachowanie. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. s. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. Ogólnie trzeba powiedzieć. Hulek (1961. Jego aspiracje. W przypadku ślepoty. T. obraz swego ciała. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. ograniczony i uzależniony od innych. traci on wiele z nabytych umiejętności. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. s. jeśli nie całkowicie zmienione". ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. ludzi widzących. Jak już podkreślono. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". powodują również to. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. wyznacza cele i zadania życiowe. ulegają zmianie cele i plany życiowe. aspiracje itd. ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. 3. w których jest i czuje się bezradny. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości.

34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną. oświatowych i socjalnych. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. wychowaniem dzieci. . w którym żyje i pracuje. na które on sam i które również na niego oddziałuje. zwłaszcza emocjonalne. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci. co się często zdarza. schizoidalnych itd. parano-idalnych. Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym.8.jego obowiązków rodzinnych.ma określone zadanie i obowiązki. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę. wykonywaniem wielu czynności. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. cykibtymicznych. jestj. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić. Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym. Z tego też powodu reakcje. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. jak już podkreślono. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka.ojca. jak również przyczynia się on do ich pomnażania.] Nie stwierdziłam. są tak silne i długotrwałe. Sękowska (1965. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^. dziecka . co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Z. s. lecz także społeczną.' które mógłby sam wykonywać. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych.4. jaką jest rodzina. a także. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. . W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu. nie tylko istotą psychofizyczną. III. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. podobnie jak to zostało omówione w rozdz. '3. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli .] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. 3.4. Człowiek. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. odchodzących wraz z nim". .1. matki.

3. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. politycznym czy narodowym. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. Wiąże się to z faktem. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. ulega na ogół stopniowej zmianie. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska.4. nie jest pewien. ubolewanie. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. gdy. właściwie cała mimika mówiącego. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego.• takty. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom. istnieje bardzo wiele. Wielu błędnie mniema. W wyniku tego pozostają oni sami. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie.dzie utrudnia i ogranicza. Podobna sytuacja istnieje. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy. np. Takich sytuacji. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. lecz także wyraz twarzy. którzy utracili wzrok. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. wyizolowani z niego. ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. Rzadko spotyka się przypadki. Zdarzają się też <s 187 przypadki. Utrata wzroku wpraw-. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie. który w dalszym ciągu mówi do niego. który traci wzrok.2. gesty.4. postawa. kolegów i znajomych.3. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. podczas rozmowy. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. do którego przynależeli od najmłodszych lat.mówiącym jest ociemniały. wyłączeni ze środowiska. W oczach większości widzących. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . zrywając dotychczasowe koń. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. 3. Nie bez winy są tutaj widzący. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku.nie potrafią z nimi rozmawiać. Jak jednak wykazuje doświadczenie. przedstawiający niższą wartość społeczną.

Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji. szkiców. ogłoszeń. Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. Przeciwnie 'człowiek.ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. łowienie ryb. na tym. białych lasek itp. filmów. opasek na rękę. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. turystykę (wycieczki) itd. itd. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam.przedsięwzięć. prowadzenia korespondencji prywatnej.5. . którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu.świadczy najlepiej fakt. głuchota.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach. Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T. . znaków informacyjnych. i służbowej. in. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek).4. 25). 1971a. jak ciemnych okularów. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. który stracił wzrok. 3. Nie. Niemożliwość . Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości . z którymi zżył się. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają. wypełniania druków. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m.. Majewski. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych. że mają . Ślepota jest więc kalectwem. udział w grach towarzyskich. Zostaje nagle pozbawiony pracy. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. które powoduje stratę anonimowości. powoduje często nadmierne zmęczenie.4. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne. . czytanie książek^ zwiedzanie muzeów. książek. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. Nie pociąga tego za sobą np.3.4. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych. wykresów. Utracił pracę. jeżdżących w autobusach i tramwajach. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy. s. rysunków. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. znużenie czy rozdrażnienie. która dawała mu zadowolenie. Jiyeh imprezach kulturalnych. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności. robienia notatek itd.

urazy itp. Nie ulega wątpliwości. W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. ale np. że osoby pozbawione widzenia są . Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom.4. Ociemniały jest normalnym człowiekiem.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego. gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką. nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. Są one jednak procentowo nieliczne. Spotkać można wśród widzących pogląd.''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. 4. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie. zapalenie czy guz mózgu. Tak samo brak rehabilitacji. że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. pozbawionym jedynie jednego z podstawowych. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. Jak już zaznaczaliśmy . Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć. 3. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. albo do zawodu. jak wykazaliśmy. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. O ile nie ma innych dodatkowych powodów .ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka. wtedy.1.6. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . Wprawdzie ślepota.. Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. W rzeczywistości tak nie jest.niewielu jest takich. a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. .

społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania). Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. 7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji. natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu.jak się to określa . 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku.' . a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. 13) . aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). Hulek (1961.pisze A. Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). Chodzi bowiem o to. Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą. czyli . "Istota rehabilitacji . stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa. s. warunkach defektu wzroku. stanów lękowych itp. • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. rodzinnego. aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych. w których jest on bezradny. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku. a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne". Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację. uzależniony .do "zaniedbania".polega na tym. 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej.i zdezorientowany. że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej.życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -.

W związku z tym . psychiczne. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej. 7) postawa widzących wobec ociemniałych. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym. 6) postawa wobec widzących. 12) przygotowanie środowiska (rodziny. Składają się na nią takie zagadnienia. społecznej i zawodowej. społeczne i zawodowe. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne.w zależności od elementów. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. 1925) postawa wobec rehabilitacji. że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach.2. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. psychicznej. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. społecznym i politycznym.oświatowym. psychiczne i społeczne. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne.. zakładu pracy. Pierwsza faza obejmuje okres tzw. której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na .etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . rehabilitacji podstawowej.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. Z uwagi na to. że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego.otaczającego świata. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne). natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono. Nie oznacza to. Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. której ce-. jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. 4. gospodarczym. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji . Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska). Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej.

Sękowska (1965. że w przypadku ślepoty. Cholden (1957. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". która zmienia tak bardzo osobowość. Nie oznacza to jednak. która musi nastąpić. wykształcenie. s. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków.3. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji. 77) stwierdza. s. Wydaje się. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. 2. 52) pisze. Ogólnie twierdzi ona. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. który upłynął od utraty wzroku. Proces korekcji. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. 4. które posiada inwalidztwo. Sękowska (1965. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. w którym nastąpiła utrata wzroku. Im człowiek później stracił wzrok. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. Wymienia ona także takie czynniki. którzy np. Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. Wymieniany już L. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. Majewski. a więc dotykowych. a także właściwości psychiczne ociemniałego.zmysłów. Z. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). jak środowisko geograficzne i społeczne. s. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. Wiek. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. a także typ układu nerwowego. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. a więc. nieszkodliwe ich wykorzystanie. Sposób utraty wzroku. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. 79) pisze. słuchowych czy węchowych.

Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku. ale czasami w próbie samobójstwa. s. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". T. życia w społeczeństwie. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. I to jest chyba największa wartość.^ Zwraca ona . że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. który zmienia stosunek człowieka do życia. albowiem jest to sprawa poważna. że istnieją wartości. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. Wręcz przeciwnie. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. które uczyniłyby ją trwałą. A. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. a nawet wstręt do własnego istnienia. do pracy nad sobą. znienawidzenie. a więc i ociemniały ma. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. 34). ten nie jest zdolny do wielkich czynów. Wright (19'65. B. B. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. A. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. prawo do powodzenia w życiu. Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. Szuman (1947. a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. posiadającej poczucie swego sensu. s. Majewski. Powodzenie. Wright (1965. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. Każdy człowiek. Przyjmując. s. 171) stwierdza. s. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. 118) pisze. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. zdrowie. S.istniejące i za cząstkę samego siebie. dla Ittórych warto żyć. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. s. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. 197 la.

że trudno z niej łatwo zrezygnować. ucieczka.4. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. Ignorancja i dawne przesądy. która jest konieczna. Na pewno jest. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. w świadomości człowieka. Hulek (1969. aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. to musi on zrozumieć. umiejętności. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. projekcja. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. s. znaleźć dla niej wartości zastępcze. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. które jego elementy wypadły lub. musi uświadomić sobie. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. Zachował on wiele zdolności. Posiada on duże możliwości. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . przeobrażeniem w sferze intelektualnej. uległy zmianie. s.np. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. czyli samoocenę". aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. właściwości somtyczne i psychiczne. mogą być zrealizowane. Reykowski (1971. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. że wprawdzie stracił wiele. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. ale nie wszystko. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. Często także zdarza się. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. regresja. racjonalizacja. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. 4. to słuszne. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. J. sprawności. depresja itd. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. A. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. 36) podkreśla.

obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. lub nie potrafią. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia. Postawa przeceniania charakteryzuje się tym. a co za tym idzie. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym".. nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym".społecznego. ści. Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa.'. jakie wyznacza im ślepota. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego. niż w rzeczywiście posiada. co łączy się z brakiem jego akceptacji. Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący.. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny. że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących. i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach .się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej. a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania. zwłaszcza u nowo ociemniałych. jaki on jest w rzeczywistości. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. Ociemniały porównując siebie z widzącymi.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała. •z. Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami. Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto.postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa. traci wiarę w skuteczność swego działania. albo-. których wykonać nie mogą. Błędna . Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. niż rzeczywiście posiada. Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. przekonuje się bardzo często. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących). U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi. Ich usiłowania. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. Mówiąc o kształtowaniu . z którą można się spotkać. narażając się na porażkę. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki.niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej .' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy.e jest inny. a więc obrazem samego siebie. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych. Zarówno jedna. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. zawodowe itd.

modyfikacja i rekonstrukcja planów.postawę lękową. co wyraża się w jego działalności społecznej.się on w stałe poczucie lęku . Wyznaczanie sobie . w tym głównie planów zawodowych. 4. s.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. który traci wzrok. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań.to może przeobrazić .rozbiciu lub zburzeniu. poczucie własnej mocy pisze Z.daje ociemniałym satysfakcję. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych. Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. które mogą zjawić się znienacka. Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby. W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. plany życiowe człowieka. kariera zawodowa. jak też "ja idealnym".realnych podstawach. "ja świado-Jnym". zarówno tzw. jak również środowiska społecznego. jak: nauka. jakim człowiek jest i jakim chciałby być. W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. organizacji społecznej i tego wszystkiego. "Poczucie osobistej wyższości. 1979. którzy realnie siebie oceniają. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. -w którym człowiek żyje. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń. Jak już podkreślono. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. a więc rodziny.5. Taki chroniczny stan lękowy powoduje to. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych. a więc takim. Sękowska (1960. ulegają znacznemu . C. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie. Banach. a także "ja idealne" musi być oparte na . biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego. aby nie wywołać przeciwnej reakcji. 3). s. wynika stąd. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości. Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. do których on zmierza (por. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. Konieczność uwzględniania realnych podstaw. 225) . wy198 korzystywanie czasu wolnego. pobudza energię i inicjatywę. Z uwagi na to. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. . Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa.

Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele. w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty. czyli założenie rodziny. są w stosunkowo krótkim czasie. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka.6.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. turystyki itd. bierności itd. zdobycia nowego zawodu. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. braku wiary we własne siły.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków. t99 _--.*^^^^v-^ JJJ. jak: .sprawa rodziny. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej. Chodzi tutaj o to. a więc kompleksu niższości.działalność społeczna. a zwłaszcza nowo ociemniałych. . systematyczne uprawianie sportu. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. jakim jest efektywna rehabilitacja. Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy.-". że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. s. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd. . które utraciły wzrok.przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. w tym zawodowych. Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych. Łatwo zrozumieć.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. 4. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji. który utracił wzrok. 117). należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych.plany zawodowe.a. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości . .. Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. 1969. Zasada ta odnosi się również do osób. jest ich postawa wobec rehabilitacji. Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości . pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się. które realizowane. a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. Hulek.

człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną. 3) rozmowy na temat inwalidztwa. Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy.pisze S. potrzeba bezpieczeństwa. 201 . W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. takie jak: potrzeba przynależności i miłości. 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych.). Jak już niejednokrotnie podkreślono . że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. krytykowanie. Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. 2) nadmierna chęć niesienia pomocy. 4. Uspołecznienie człowieka wynika stąd. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych). Szu-man (1947. Chodzi tutaj o.zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i .siły".przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. 11) . lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. dokuczanie (62% badanych). wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania. w którym te potrzeby może zaspokoić. Jest faktem. litość i współczucie (48% badanych). Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. potrzeba pozycji itd. U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. "Opanowanie przeszkód . Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem. Ossowski (1979. R. a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. jego przyczyn (44% badanych). lekceważenie. ubliżanie. ćwiczenia itd. szyderstwo.7. wstydzenie się niewidomego (22% badanych). Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. 6) obojętność. jakie czekają ociemniałego w przyszłości. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). s. potrzeba samourzeczywistnienia. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku. drwiny. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach. s. że nie jest on samowystarczalny.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność.

którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. Dotyczy to zarówno osób widzących. kiedy widzieli. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. Tłumaczą to przeważnie tym. Niewielu istnieje ociemniałych. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. mają więcej sobie do powiedzenia. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). na którą często jest skazany przez całe życie. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. że wśród sobie równych czują się swobodniej. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. Istnieją bowiem tacy. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. o których dawniej się rozmawiało. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. Inicjatywa w tym kierunku. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej. Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. jak też innych inwalidów wzroku. Taki pierwszy udany kontakt może stać . Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. Nie oznacza to jednak. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. które miały miejsce przed utratą wzroku.

kłopotów itd. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną. jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. jak fizyczne znęcanie się. agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. np. -który traci wzrok. "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . z którym mają wspólnie żyć i pracować. w ramach której wzajemnie się kontaktują.8.współmieszkańców wioski czy miasta. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego. ulega nieraz poważnym zmianom. sukcesów czy niepowodzeń. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. z którym spólnie zamieszkują. społecznymi i politycznymi. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej. Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. Z reguły pozbawiany jest również informacji. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. które trudno usunąć. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. współpracowników w zakładzie pracy.członków rodziny oraz środowisko dalsze . Wręcz przeciwnie. 4. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi .współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. Do łagodniejszych form .postawa ich wobec człowieka.zaspokojenie potrzeb społecznych. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. Jak już podkreślono . Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności.

na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. . się opiekować. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących. wobec ociemniałych.. jak: uderzenie znienacka. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących. agresja słowna itd.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się. • • . Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. łych miasteczkach i na wsiach.). a więc wynikających z . że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. którą można określić jako pseudopozytywną. Szkodliwość jej polega na tym.miłości czy przyjaźni. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. okazywanie tego. w domu nie powinien nic robić. spółdzielnie niewidomych itd. Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych.. \ " :. zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne.. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. natomiast wszyscy powinni jemu służyć. Charakteryzuje się ona tym. awantur czy wymówek. Niewłaściwe zachowanie się. Nie może więc pracować zawodowo. Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f .zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. Ociemniały staje się osobą. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek . którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki. w której wzajemne kontakty są luźne. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. rzucanie kamieniami. ociemniałego za człowieka. że członkowie rodziny uważają. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych. panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny.. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą. Na tym tle może dochodzić często do kłótni. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . : ' :. Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. że jest ciężarem dla rodziny. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych.

Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych.nie wie.osoby.postawy pseudopozytywnej. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. środowisko rodzinne. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. podróży). Przez sytuację T.9. warunki i czynności. a co za tym idzie . R.zachowania się' reaktywnego. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. Majewski 1971a. 4. s. Istnieją "filantropi". to. można również spotkać w / autobusie. którzy utracili wzrok. Jeśli istnieje . W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe. Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. in. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. Ossowski" 1979). Niewielu jest bowiem ludzi. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. Sękowska. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . są one tak szkodliwe. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. nietakty. które powodują m. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów. np. 1965. Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka. T.. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym. dlatego nie. tramwaju czy na ulicy. to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów. Nie oznacza to jednak. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. pracy itd. wyrażanie współczucia. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. zmusza do określonego działania. że nie występują w nim określone zmiany. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych. rodzinnego. 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. nawet najzdrowszego. do rozwiązania sytuacji. zamierzeń. potrzeb. O ile chodzi o środowisko rodzinne. Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi. którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). . Tomaszewski (1976. najsprawniejszego. Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych.przedmioty. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby).. Sytuacja wyznacza mu określone zadanie.

braki informacyjne (informacje niepełne. że nieomal w . wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. .9. 50-51). Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". zagrożenia i konfliktowe. a więc wywołującą określone negatywne emocje (por.(działalności praktycznej). I odwrotnie. Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych. . Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków. s.pisze R.zagrożenia fizyczne (zdrowia. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . "trudne do zniesienia". czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna). aut. materiał osoby).). Ossowski (1979.przyp. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego. sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. 32 i nast. zbędnych.równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. Według R. Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem. które dostosowane jest dla ludzi widzących. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. "Obserwacja życia niewidomych . W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań. Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". Lewicki. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne. wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie. Tomaszewski (1976. przeciążenia. pośrednie.przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań . prawdopodobne). 4.pozwala nam dostrzec. nieprzewidzianych elementów.) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. że normalny przebieg działania . s. 19) .świat dostosowany jest. Jednakże można zaryzykować stwierdzenie. utrudnienia. Odnosi się to^j w . ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi . uszkodzenia ciała). a mianowicie: sytuacje deprywacji. do warunków funkcjonowania widzących). osiągnąć zamierzoną wartość itd. w których występuje utrudnienie wykonania zadania. T. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania".czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych. Ogólnie trzeba stwierdzić. 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: . warunków i czynności. ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia. s. Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań.1.konfliktowe decyzje (brak pewności. Ossowskiego (1979. a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych. i. Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. A. dodatkowych. s. na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej.każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. 1969.

do wydłużania się czasów reakcji. który powoduje . potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. innych osób. Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to. Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. jak też psychologicznych czy społecznych. mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. -materiału. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. narzędzi. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka. decyzyjne i wykonawcze.| to więc sytuacje. W normalnych warunkach ekonomicznych. są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi".szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń. Tomaszewski (1976. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. s. w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. że występują one ze znacznym nasileniem. 1971a. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. . Potrzeba aktywności. Potrzeby te.zwłaszcza ta pierwsza. Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. 44). Są. życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne.t. T. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). Sytuacje. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. Są to sytuacje. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. zawężenia pola świadomości". Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). fi Sytuacje deprywacji. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. s. pobudzenia emocjonalnego. informacji. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. Jak twierdził T. Majewski. np. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. że są one w szczególny sposób odczuwane. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. Sytuacje utrudnienia. że ociemniały oddaje się bezczynności. Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. 33) ."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu.

gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. np. w pośpiechu. Wynika to stąd. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. Ossowski (1979. Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. czy nie zostanie ośmieszony. poglądów. Z uwagi na to. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. Chodzi tutaj o sytuacje.psychicznymi (intelektualnymi)." Są to sytuacje. . Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. własności.braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji. dobrego imienia. jego samego i jego bliskich. które powstają. Sytuacje zagrożenia. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. Majewski. s. U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja". 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: . a wykonać je musi lub pragnie. samodzielne poruszanie się. Pisze on. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". Ossowski (1979. poddany krytyce. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo. uprawnień. pozycji społecznej. że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. Powstają one wówczas. zwłaszcza po terenie mało znanym. R. '•. 18) pisze. Sytuacje zagrożenia. które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. zdobywanie wielu 209 T. możliwości podejmowania właściwych decyzji. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości". w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania. 34). gdy człowiek .stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. według T. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania. odsunięty że .względu na inwalidztwo lub błędy. Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. dla dobrego imienia ociemniałego. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. Psychologia koniecznych informacji. wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania. . samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. R. Sytuacje konfliktowe. że "niewidomy w trakcie codziennej. fizycznymi człowieka.znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego. s. które może popełnić. aby zadanie wykonać.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych. Sytuacjfe przeciążenia. własnego dzieła. brak możliwości kontroli efektów swego działania. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku.konieczność działania pod presją czasową. s. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. Ossowski :(1979. s. to sytuacje. Wymieniony już R. zdrowia. Tomaszewskiego (1976.

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

s. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. Ossowskiego . wywołujące reakcje zwalczania trudności. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. aby zmienić jego postępowanie. to R.VI. Można więc przyjąć twierdzenie.reakcjami obronnymi. sprzyjają . wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej . odejście lub ucieczkę. Badania R. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym. Różnice te autor (s. w których występują zakłócenia i zagrożenia. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne. stąd częstsze porażki. Jest to związane z tym. Ossowskiego (1979. nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [.kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany. s. których rozwiązania nie podejmują się. Inny wniosek wynikający z badań R. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji). Na koniec 1979 r. Ossowski (1979. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa.. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje. albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. 142) wyjaśnia w ten sposób. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. reguły formę racjonalizacji. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji. Jest to więc grupa mało odporna. 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe. a na sytuacje społecznie trudne . że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek. Przejawiały lęk przed porażką.zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą".. racjonalizację oraz rezygnację z celu.(1979. Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną.. 111). fiksacji lub rezygnacji z celu (s. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. że sytuacje zakłócające i zagrażające. 216 3.

życia". W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. Często dominuje tutaj pogląd. co stanowi 52°/o ogółu. na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . jak też zewnętrznych.(wiek starczy) powyżej 70 lat. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. zależnością od innych. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. Gałkowski. 1981.ociemniałych w wieku starszym. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. inni krócej. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby.(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego.niewidomych. l. którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. s. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. że ludzie ci mają już życie poza sobą. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: . . 3. Bromleya (1969. sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . 2. jedni żyją dłużej. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego.60 lat. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. 5). Okres inwolucji.s. a więc nie potrzebują rehabilitacji. Z reguły są to niewidomi. Według D. . Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. młodzieńczości i dojrzałości. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. które okresy dzieciństwa. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . a nie psycholog. Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów. pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. a więc tych. Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. T. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych. B. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą. . niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. inni wolniej.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. że powinna to być diagnoza ciągła. Powinna ona także podawać. W tym miejscu trzeba podkreślić. 31). a także 'z reguły . Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. wynikające z defektu wzro•ku. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki. nego osób z defektami wzroku. bywa w przedszkolu. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. s. 1978. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe. które mają swój udział w genezie tych niedoborów. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. K. jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. 8) pisze. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. Nie oznacza to jednak. . Diagnozę początkową . Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na. 35). ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:. s. T. o istocie. 1980. gdy dziecko prze-. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu". To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K. . 2. Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji. s.funkcję doradcy rodziców.sporządzaną w momencie. np. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych.spełnia on . Gałkowski. szkole. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por. czy nauczycieli i wychowawców.. rodziców. wychowawców. genezie i przebiegu ewentuał-. który ją ustala.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. Wynika to stąd. albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. nauczycieli. internacie.. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to... że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. Klimasiński (1979. Klimański.powinna być raczej procesem ciągłym. zwłaszcza lekarz okulista. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz.

laryngologa. Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. jak np. ' . 3.uszkodzenia centralnego układu nerwowego. psychiatry. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. np. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych. Z aktualnym stanem wzroku. Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. zaburzenia słuchu. . Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego . Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. .. które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. ewentualnie dla widzących. . pochodzi. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. . Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania. Z etiologią i patogenezą. internisty. : 2. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. . . wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania.Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania. lekarza neurologa. które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. . słabowzroczność). scho22& rżeń wewnętrznych. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. ortopedy. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. wzrok szczątkowy. uszkodzenia narządu ruchu. Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka.

Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. ogólnej aktywności społecznej). zaburzeń neurologicznych. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji. 6." • . Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. ich wiek. Rozwoju i przystosowania emocjonalnego.orientacji przestrzennej i poruszaniu się. . a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej). a więc: a) rodziców . . . Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. zwłaszcza: .percepcji barw podstawowych i mieszanych. . w jakim celu sporządza się diagnozę.sprawności manualnych. Miejsca zamieszkania . ^ 5.inne dzieci w rodzinie.czynników środowiskowych . Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). b) rodzeństwa .wieś. praca zawodowa. kolegów. wychowawców.1. a . 3. wynika przede wszystkim z tego. Rozwoju motorycznego.ślepoty jako takiej.czynników somatycznych . oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego. Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej . małe miasteczko. 4. dodatkowych kalectw i schorzeń.sprawności lokomocyjnych. Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane. zwłaszcza praca zawodowa matki. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu. 2. 2.i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. dotykowo-ruchowego. stan zdrowia. 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów. środowiska społecznego i kulturowego. warunki mieszkaniowe. regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej. wykształcenie. 2. a zwłaszcza w zakresie: . szkoły.źródło utrzymania rodziców. Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku. .czynników wychowawczych . Warunków materialnych .poznawania przedmiotów. Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców. którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny. 'miejsca zamieszkania. 7. . duże miasto. W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-.. internatu.kolegów. wych. Sytuacji rodzinnej.ich wiek. 3. a więc: _ • .środowiska rodzinnego.funkcji orientacyjnej.

diagnoza pedagogiczna .wykonywanie czynności życia codziennego. a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom.to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978. Tego rodzaju diagnoza . chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. . 3. lub przez wychowawczynie.ocena stanu zdrowia dziecka. manualnych i umysłowych. 1979. -. Przełącznikowa. Z reguły przyjmiuje się. Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych. . . 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową. i(r) .poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym.dużą motorykę .sprawności manipulacyjne.określony system rozmaitych czynności ruchowych. gdy dziecko wychowywane jest w domu.rozwój kontaktów społecznych. 517).socjalizację . s. trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych.małą motorykę •. biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: . że na jej strukturę składa się: .określony zasób wiadomości. wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia. Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych. . . jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy.ocena psychicznej gotowości dziecka do .określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia.sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego. na którą składa się: . względnie opóźnień lub luk w tym zakresie. M.diagnoza psychologiczna . Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. które powinny być przeprowadzone przez rodziców. .samodzielność . Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej. lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych. .język. Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym. .gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane. Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie. -. opóźnień czy dysharmonii rozwojowych. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego . W diagnozie tej. s. w tym również resztek wzroku.sprawności pozostałych zmysłów. jak już podkreślono. 7 i nast.ocena zasobu niezbędnych wiadomości. wyrażający się zainteresowaniem nauką {por.więc ocenę rozwoju fizycznego. Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka.funkcje poznawcze .diagnoza lekarska . a więc informacje dotyczące odchyleń. .

zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących.z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. 232 5. to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1. Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku).Sprawności manualnych.sprawności dotyku .sprawności słuchu '•. Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji.sprawności lokomocyjnych.foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole. do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. do szkoły dla dzieci niedowidzących. czy dziecko . Jest to . a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności. które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). Sprawności motorycznej.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych.rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych. przy pisaniu i czytaniu zwykłego. a zwłaszcza: . jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej. Często potrze-. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji).różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku.podjęcia nauki szkolnej. . Sprawności pozostałych zmysłów. efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. . płaskiego pisma. a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. . W . której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego.2. lecz diagnozy cząstkowej. Jak już podkreślono . . zwłaszcza . Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. 3. Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby. którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych.tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej. Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego. 2. niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. wych. reedukacyjnych. 1. ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej.potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. 4. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. usprawniających itd. a więc: .

człowiek w wieku starszym. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. Miejsce zamieszkania . a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. miejsce i warunki zamieszkania. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku. 3) uzyskane z badań psychologicznych. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym. Inną ważną informacją jest to.wieś.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. przed którym stoi jeszcze przyszłość.ma szczególne znaczenie dla tego. chodzi mianowicie o to. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). a zwłaszcza niektórych jej cech. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to. duże miasto •. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo.czego on sam maże od niego się spodziewać. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. 8. czego środowisko od badanego oczekuje i . które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane.<. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej. Przede wszystkim doty-. czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. małe miasteczko. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego. IX). Pozwala to również na określenie tego. a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-.zy to okresu. liczba dzieci. 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. takie jak stan cywilny. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia. czy w ogóle lekarskiej.więc diagnoza dla niego samego. Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny. Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. a inaczej .

Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji. oceny poziomu inteligencji. 6. jak: stan zdrowia. Jego postawy wobec członków rodziny.diagnozę początkową . której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. 1971a. które ten zawód lub pracę mają wykonywać. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. Karney (1979. Majewski. J. Jego postaw wobec widzących. 79). 5. Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. na które zwrócono tutaj uwagę.zawierać ocenę: 1. narzędzi. 4. . Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków. T. mówiąc inaczej. maszyn.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów.3.sprawność . Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. a więc cech i właściwości osób. materiałów. a więc czynności i operacji. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. 3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. technologii. s. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te. np. Jego postawy wobec rehabilitacji. • sprawności manualnych itd. (por. socjoterapii itd'. Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. w tym również niewidomych i niedowidzących. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2. Zewnętrznych warunków pracy. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy. z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. sprawności fizyczne .fizyczne. 2. 1. Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. s. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. Wewnętrznych warunków pracy. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo.

wykształcenie. a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. . Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: . . Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie. miejsce zamieszkania. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. Sprowadza się ona do ustalenia. jak: przynależność do grupy społecznej. . w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować. umiejętności.badania psychologicznego . takich jak: lekarza czy lekarzy. . Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna. intelektualne.badania okulistyczne. pochodzenie.badania socjologicznego (środowiskowe) -.doradcę zawodowego. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego.ewentualnie inne badania specjalistyczne. . osobowościowe. jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie. oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych. zdolności.ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy.badania lekarskiego . postawy.psychiczne. kwalifikacje itd. Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku. psychologa klinicznego).. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy.poszczególnych narządów i organów. psychologa lub psychologów (psychologa . Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. wśród których należy wyodrębnić: -. ". to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń. -•' badania internistyczne.społeczne. pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów.Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych.ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy. ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku. temperamentalne. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia. jak też ogólno-/ -lekarski. -. niedowidzenie). użyteczne resztki wzroku. Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów. . . jak: cechy psychofizjologiczne.

W przypadku osób ociemniałych.funkcje orientacyjną. a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny. problemem pozostaje. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego. dotychczasowe doświadczenie zawodowe. . . a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna). czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. sytuacja rodzinna.. czy ma dzieci i w jakim wieku. jak: -wykształcenie.. Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania. go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków. Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania. 2. Stanowią one bardzo ważne informacje. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy. np. . Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1.danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań. co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. Sprawność pozostałych zmysłów.komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: . .okulistyczną. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy.. '- . w małym miasteczku. czy mieszka razem z rodzicami itd. miejsce zamieszkania itd.diagnozą lekarską . regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej). czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu.którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych. tzn. czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej.funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna. w dużym mieście.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej. poprzez szkolenie przywarsztatowe. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt. internistyczną i ewentualnie inną. . czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi. a mianowicie: ' . Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe. Psycholog przystępując do oceny psychologicznych .

aspiracje zawodowe. Sprawność manualną. a więc w zwykłym zakładzie pracy.3.umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie.formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania. w systemie pracy nakładczej. .umiejętność postępowania według instrukcji. zwłaszcza w środowisku. w zakładzie pracy chronionej. Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego. w zakładzie zwartym. szkodliwa dla zdrowia. ^' 4. Ogólną sprawność umysłową {inteligencję).umiejętność organizacji sobie pracy. punktualność.staranność. Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: . Zainteresowania zawodowe. nielubiana itd. 238 . dokładność. Ogólne uwagi o m. do zakładu pracy). w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących. 8. 7. . Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). w zakładzie rehabilitacji zawodowej. 2.formę przygotowania do pracy. a zwłaszcza: . 6. . a więc w specjalnej szkole zawodowej. . w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby. 3. w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. . Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów. Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. . zdyscyplinowanie w pracy.uciążliwa.motywację do pracy. . • "2.postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości). dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły.etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej. Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający). Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : . Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne. . w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. a w szczególności: 1.postawę wobec rehabilitacji.reakcje na trudności i niepowodzenia. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie . systematyczność. Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. . Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. .cała jego przyszłość zawodowa. .akceptację ślepoty i jej skutków.postawę wobec widzących. albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy .1. że psychologiczne badania diagnostyczne . Poziom rehabilitacji psychicznej. 5.

uwzględnieniu specyfiki osób badanych. -.obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych. a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody.. . warunki środowiskowe. przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające). że przekonanie to ma swoje źródło w tym. sytuację rodzinną itd. . Wydaje się.. s. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych.testy psychologiczne. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku. w czasie wolnym itd. . • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej. albowiem wiele testów.. Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie. . zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych. np. w internacie. Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku. 31) twierdzi jednak. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . wczesne dzieciństwa. często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka. . jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi". że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. w tym głównie na testach.testy.wywiad i rozmowę z rodzicami.mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku. .wywiad i rozmowę z dzieckiem.kwestionariusze (inwentarze) osobowości. f .. że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych.eksperyment naturalny i laboratoryjny.wywiad psychologiczny.obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji. ' . Kli-masiński (1978. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia. K. Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych. jak: . okres prenatalny. Nie znaczy to jednak.niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod. że wszystkie metody czy . które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników.' Ogólnie trzeba powiedzieć.

Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S. typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu.testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących. Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników. Psychologia 241 albowiem . lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku.testy przeznaczone dla widzących. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie.niedowidzących mające na. Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. s. . Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem. np.próby pracy. Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących. . . K. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań. Bauman (b. a następnie M.1967 rozesłała ona kwestionariusz do . Hayes.. Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych. zainteresowań. Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. 23 .32).różnego rodzaju kwestionariusze.test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację. K. Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M.całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych.2. Bauman. głównie testów. to najczęściej stosowane są tutaj: . Ogólnie trzeba powiedzieć. .różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. 16 T. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd.testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie. potrzeb osób z defektem wzroku. . 31) . testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do.. .jaki pisze K. Klimasiński (1978. P. Zanim zostanie to omówione. s.wywiad zawodowy. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy). Na przełomie lat 1966 . . Są wśród nich: .obserwacja. 2.r. że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana. Majewskt.

czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku. . albowiem wiele testów. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego". Jest to jednak zagadnienie szersze. Znaczy to. że niewidomi. czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich.testy zainteresowań.. Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie.testy osobowości . Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować. a . czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej.testy sprawności manualnych. . Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. Z uwagi na to. Wydaje się. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych. Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów. Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. które przeznaczone są dla widzących. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem. Bauman (b.. porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd. . M. że nie można ich w Polsce znormalizować. że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach. .stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. co w odniesieniu do widzących. . K. częstotliwości ich stosowania.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. . że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności. 11) twierdzi. jaka . Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. również nie ma polskiej normalizacji. z uwagi na dużą różnorodność. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane. Powstaje więc problem. s. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm.psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. .testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. że "testy mają [.r.wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość. a często nawet. Wynika to z faktu. Jak już zaznaczono . 31) twierdzi na przykład. K. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku.testy specjalnych zdolności.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. wśród których autorka wyodrębniła: . nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. Klimasiński (1978. Wyniki tej akcji wykazały. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów.testy inteligencji . s.testy osiągnięć szkolnych.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze).

K. . Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. K. kostki. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. Wynikać on może stąd. Powstaje jednak pewien problem wówczas. wkładanie kołeczków do otworów. s. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. Tkwią one w tym. jak koieczki. kształty itp. Odwrotna sytuacja istnieje. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. np. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. M. że badana uzyskała bardzo niski wynik. zarówno ich wielkości.r. że czytanie brajlem. że psychologowie. kształtów. Okazało się. s. P. 5) stwierdzają. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. gdy tekst napisany jest brajlem. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania.. Wynika to stąd. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. Bauman (b. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. gdy jej odczytywano zadania testowe. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. śrubki i nakrętki. Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. Uległ on zdecydowanej poprawie. Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego. Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. To samo występuje. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. Związany jest on z tym. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . lokalizacji. aby dokładnie poznać jego wielkość. elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. Bauman i S. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. Hayes (1951. M.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej.ułożyć parami figury o tym samym . wklęsłości. Ich wadą jest jednak to. * Należy jeszcze dodać.115°. 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów.zestaw figur geometrycznych płaskich: koła. 2 mm. .kształcie.dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. 45°. że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . 12. organizacja pracy. Test ciężarków. Układy te są następujące: . Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku. . prostokąty. Zadaniami testowymi . Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych. trójkąty o różnych wielkościach. Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla.układy 2-punktowe o odległości 10. orientacja na stanowisku pracy. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się. 15 i 18 g). Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych. Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny. Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. jak też liczby błędów. 4.5. uwypuklenia itd. 9. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości. s. od 1. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. .. 2. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych. 2. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. 3. lecz różnym ciężarze (6. Test śrubek. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H. Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie. a mianowicie polecając badanemu: . Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości. jak koncentracjia uwagi.5 do kilku setnych milimetra.135° i 160°.zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. sześciany.Test krążków. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). kwadraty. że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. Kowalczewska (1962. walce o różnych wielkościach. Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. Klawe i J.był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. 8. . prostopadłościany. które umieszczone są w jednym pudełku.

których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych. poruszającego się samochodu czy motocykla. jak np. mężczyzna. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu. zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. a zwłaszcza orientacji przestrzennej. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. i ich koordynację. zwierząt (pies. 2. Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta.6.5. 3. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. skrzypiące drzwi. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego.układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. jak minesotański test manipulacji . gotowanie wody. Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu. szum drzew itd. Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych. tzn. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych. Bauman. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. pszczoła). Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej. np. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności.. matka. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków.. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. Q. ' . kura. lecz należy do zakresu balań lekarskich. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. K. ojciec).. zwłaszcza -i niewidomych. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. /. zbliżającego się człowieka itp. Waga tego typu badań wynika stąd. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. . pracujące] ^ maszyny. Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l. dziecko. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. 2.

254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. Bauman . Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. s. . 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań. orientacja na desce testowej. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe. 46 . że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. R. a więc zadanie takie samo jak dla widzących. Rusalem. K. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób. rs. próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J. Carter . 42) posiada 2 zadani. . Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa. 1972. płeć i wiek. Adaptacja ivi. Zastosowała ona skalę centy Iową. Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. koordynacja obu rąkitd Pensylwańska.ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. które uwzględniają stopień utraty wzroku. a mianowicie: .(1958. Test ten składa się z 2 zadań testowych. Bauman {1958. Zawiera ona takie elementy.obracanie krążków. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. a mianowicie: . i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk. koncentracja. jak: motywacja.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych. a wersja z 19619 r. s.. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA). ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). 144).(1969. K. A. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. postępowanie według instrukcji. W. aż 5. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej. . s.skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej. s.a testowe. lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup. Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych.

Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). 18 do 5f& lait. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. K.na. Z uwagi . jak też mężczyzn. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. lewej ręki. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. K. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. Test ten składa się z 4 zadań. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. Carter (1969. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. 22) i M. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych. s. Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. Próbę . do takich prac jak: miontaż. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. pakowanie. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. którzy ocenili go jako odpowiedni.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. Cartera 1(1972. obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. pierścień i znów podkładki. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. W. lecz wykonujących różne ruchy. s. K. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. zarówTło kobiety. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. w kolejności: podkładka. Wymieniony już W. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie.

łyżki. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. s.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. kubki. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. Składa się z 85 pozycji. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. M. 1972. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. Raskin."zmysłowych. lalki itd. Są one często nie ujawniane przez rodziców. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. a następnie biorąc pod uwagę wiek. Adaptacja ta została dokonana przez K. Bauman i(b. jedzeniu. Cattella. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. socjalizacji. . Doiła. Wynika to z pewnością stąd. N. a po 15 dla trzech następnych lat.. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N. 1972. 258). znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E. 16) stwierdza. 1972. wiek społeczny. Adaptacja M. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . J. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. że usunęła ona te zadanie testowe. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. chociaż nie pierwszą. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. s. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. Raskin. s. 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. że zgodnie z opinią wielu psychologów. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. J. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. s. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . 5 dla czterech miesięcy itd.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P.nie będzie nigdy widzieć. Kowalczewska '(1962. 10). życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. A. K. 2. Klawe i J. Raskin. Buchholz. zwłaszcza u nas w kraju. J. że ich dziecko . 259). że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. E. porozumiewaniu się. grzechotki. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. na wzór skal binetowskich. Norris polegała na tym. 258). Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. Maxfielda i S. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. s.r.7.

języka. 1&78. . Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności. 7.. s. . które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte. Jak już zaznaczomo. 1&7'8.poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6. . Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących.funkcji poznawczych. .8. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. Wchodzi on w skład tzw.samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego..raczej nieodpowiednie. 24). s. psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących)..6. 2. Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami. które swoim początkiem .rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności. Majewski. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku. s. czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych). Oregonski . -. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci. . Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales). 17 T. Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. Wymieniony inwentarz służy 3 celom: . należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych. który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por. które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych. zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci. Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik..dużej motoryki ^. celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por. . Oregońskiego Programu Rehabilitacji. Z tego też. 1-2 itd.małej motoryki . a także badań medycznych i środowiskowych. Oregoński.. aż do 5 .socjalizacji.ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących. l)..czynności manipulacyjnych. Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych.. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych. Oregonski. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1. 1978. Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji..

Na przykład dla.o wyższym poziomie umysłowym. H. 4) wskazanie części ciała. słuchu itd. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. W wyniku tego otrzymuje się tzw. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. P. 2) porównywanie 2 linijek. jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. s. 24 i 25) pisze.. Hayes (1976. B. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. Hayes'(1976. Irwin i H. Ostatnia jej wersja. które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. 5) nazywanie znanych przedmiotów. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. s. Hayes (1976. wiek umysłowy (inteligencji). pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence). która zawiera wskazówki. Skala Biineta.jak poda je'S. a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. koncentracji uwagi (attention). zostaną tutaj przedstawione. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. i jest adaptacją skali L. 3) rozumienie słów.. Najważniejsze z nich. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S.sięgają r. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących. jak zaburzenia mowy. P.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . wiary we własne ^możliwości (self-confidence). kiedy francuski psycholog A. pochodzi z 1&412 r. 1905. 11) . który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. S. P. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. \ 6) powtórzenie krótkich zdań. l). W 1914 r. s. Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. 1'9'76. W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. 258 w Stanach Zjednoczonych R. Tenmana i M. Hayes. Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. to . Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S. O ile chodzi o tę pierwszą cechę. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . P. Merrtll. s. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. P. nym przystosowaniu badanych. iloraz inteligencji. 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r.

Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. Klimasiński. Testowi temu zarzuca się jednak. 29). -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? . P. s.94 dla całej grupy. L. że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej . lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących.91 (por. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego. .. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1. Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych. ł. K. to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0. 1978. 1976. 1951. a metody połówkowej 0.88 do 0. a więc testami typu wykona w-i. Składają się na 'niego: .5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. s. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. Za-:. 155). czego. 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących. Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. 1976. niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. P. w stopniu II . 47). Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością .testy rozumienia Burta.w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. K. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat. s.6 miesięcy (por. a współczynniki . .96. L. .5 miesięcy i w stopniu III .słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M). Różnica przejawia się tylko w tym.do rozkładu. 61).. Hayes. że. M. 155). Hayes. 1979. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej". Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii. s. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por. angielska psycholożka Ivy W.-. Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze. że różnice w wynikach były minimalne. Janca. s. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. 1976.0. Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. M.uzyskujących wysokie i niskie ilorazy. Bauman i S. Janca. s. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. .90. Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0. O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa. Zarówna. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . 4). Z uwagi na to. Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r.

M. że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. test układanka. 224 . Bauman i S. test uzupełniania braków na obrazkach. 157). skalę słowną . Na skalę słowną składają się: test wiadomości.. s.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue. którzy nadesłali odpowiedzi. Baumain i(b.trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat.89. Zdecydowana większość tych psychologów uważa.6 testów. 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich. WAIS . Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. P. Williiams podjęła L. tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. 27 i 27 zalecają stosowanie do . 237 stosuje w swojej pracy WISC.83»/o. w którym onapowstała. że tzw. Stwierdza ona (19'76. Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS). Pełna skala składa si<f z 12 testów. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej. Spośród 319 psychologów. bezsłownej i pełnej (globalnej). Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję. test rozumienia. tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi. test rozumowania arytmetycznego. s. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC).89%). Hayes (1951. Na--. Skale Inteligencji Wechsiera . Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji. test pamięci liczb oraz test słownika. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. K.6 testów i skalę bezsłowną . i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł. Następnie w 1949 r. Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. Bellevue . Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów. K. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki. a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel. bezsłownej i globalnej.60 lat. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M. Wechsiera. które tworzą tzw. albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego. s. że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . test klocków. Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne.r. -Próbę polskiej adaptacji Testu M. Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku.WA.50 do 0.91«/o.

s. s. s..46). "Wiadomości" i "Słownik" . Postawiła ona sobie problem. 65) pisze w związku z tym. . "Wiadomości" i . Podobnie H. W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat. gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. K. jak będziesz starał się z niego wydostać?". Tillman (1976..lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb". Tillmana (1976. Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna). że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC". -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". Klimasiński (1979. Równocześnie autor stwierdza. 29 . a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". czy test Langan. H. że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". s. który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego.żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . że . choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji. Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. 46) stwierdza.przyp. do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych.5'7). W wyniku tych badań M.tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne". np. Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce. Zarówna •(1978. Miały one na celu sprawdzenie. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. Shurrager (1964."Pamięci liczb".Słownik". 46 . 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. i Ph. że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki .w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim.) i zawsze należy podawać.badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami. Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym. aut. jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-. Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat. Zadania tego podjęła się M. które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne".: "Co powinieneś zrobić. Jest rzeczą zrozumiałą. H. s. Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic.

np. przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy.5 cm). Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. np. ręka (dłoń i palce).3 punkty itd. na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. 2) kostek. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce. '3) . a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności. Shurrager. trójkąt itd. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. kwadrat.część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków. kula. Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. ogon u konia. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. . Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła. trójkąt . Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część. koło u autka (zabawki). 6) liczenia na krążkach. Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. a także ich student S. 263 4) wykrywania braków. głowa. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb. Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). co w konsekwencji daje 2 trójkąty. Składa się ono z 2 części . sześcian. Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3. Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi.).. zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. jak również ich dodawaniu. 264 . W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów.Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych. B.5 punktów. z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. 5) kołeczków. Również wartość krążków jest zróżnicowana. koło . Badanie tym testem polega na tym. a mianowicie: lalka (tułów. Watson. W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. Badanie polega na tym. że niewidomy po. Łącznie w tekście występuje 14 zadań. kończyny). Badanie polega na tym. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części.składania przedmiotów. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. Shurrager i Phii S.części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe.

a druga . które można było dotykowo odróżniać. 21 i 22). niebieskim i ibiałym. że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera.niebiesko-żółta. Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. Jedna z nich jest biało^czerwona. którzy realizowali to zadanie. 1. Shurrager. Zwracają oni także uwagę. Według H. Ociemniali. W 1&64 r. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). w Stanach Zjednoczonych. s. że powstał nieomal nowy test. Shurrager. nowe i trudniejsze wzory. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat. 1964. dokonali jednak tylu zmian. Shurrager. s.91. a metody połówkowej . Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. s. Ph. Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych.65 (por. uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. i Ph. C. H.Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. 24). 1964. w którym badany utracił wzrok. M. R. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. żółtym. Rzetelność tej skali jest dość wysoka. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. L. Współczynnik korelacji wynosił 0. S.964.95. i Ph. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20. Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. a także okres trwania ślepoty. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind). że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością.0. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. Dautem-raan '('l 966. Sutnn i W. Należy on do grupy testów wykonawczych. 2 -17). '9). W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . s. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H. Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek.

niedowidzący. Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości. stosunku do badań. Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera.05).1).. Do tego celu autorzy opracowali specjalny. dotyku z pomocą wzroku .5 cm. i biała. Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy.szorstka i czarna '(guma). następnie . co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. a mianowicie: . autorzy (19'6i6. gładką. szorstką.'. Jest to tzw.czarną. a jedna ścianka . że uzyskane wyniki istotnie się różniły. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych. Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. Z tego też powodu K. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych. Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0..16 kostek. ale stosunkowo niski 0. Klimasiński (1979. Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań. wynik surowy. s.2. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej.86. -.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0.w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [. dość szczegółowy plan obserwacji. Ponadto trzeba podkreślić. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne. -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku. Adaptacja ich polega na tym.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku".. że cztery ścianki pokryte są białą.posługując się tabelą wyników centylowych. przystosowania się do badania. trochę grubszą gumą. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy . które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie. cienką płytą plastikową. s. Z uwagi na to. Współ-'zynnik jest dodatni.9 kostek i w końcu '-. Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe. .104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0. że należy . Szósta ścianka jest w połowie gładika. Tak jak w każdych badaniach testowych. że są to testy.24.197 całkowicie niewidomych. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. . Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów. 70) pisze. a w połowie . również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność.niewidomi z resztkami wzroku i wzroku .

łatwego popadania w przygnębienie. bóle głowy. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy. Trzeba jednak zaznaczyć. s. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. rozmyślania nad trudnościami. 2. koszmarne sny itd. 3. Stara się on badać te cechy osobowości. . w przeciwieństwie do poczucia. Skala fizycznego samopoczucia.że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości). silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. jakim jest ślepota. która ma ujawniać wiarę w przyszłość.która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. . brak zaufania do własnych decyzji itd. grupowych testów inteligencji. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. K. a tym bardziej z defektem wzroku. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. S. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. ich intencji.9.. chęć przewodzenia w grupie. A.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. Skala optymizmu. Tworzą one 7 następujących skal: l. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. ivi. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. Hayes (1976. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. że życie jest nic nie warte. P. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. 1951. 37). Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory. Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. Hayes. 6. Bauman i S. 267 v.Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. Składa się on ze 170 pozycji . zmęczenie fizyczne. która bada tendencje do przeceniania samego siebie. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. szczerości i uczciwości. tendencji do denerwowania się. i2. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. Skalę wrażliwości . 5. Skala poczucia niewydolności. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób". t3w r. łatwość nawiązywania rozmowy itd. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. poczucie. 4. należy do bardzo trudnych i złożonych. nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. takich jak napięcie nerwowe. Skala współżycia społecznego. P. s. lękli-wości. dolegliwości żołądkowe. odczuwania urazów. przeznaczony dla niewidomych dorosłych.

K. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. 523 i nast. z. s. która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej. należące do metod projekcyjnych. w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. K. . który musi udzielić odpowiedzi. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących. 1&79. Trzy dodatko-l we są następujące: l. postaw wobec kalectwa. .. 51 . depresji. pragnień. KMmasiński. . "W życiu muszę. 74 . Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów.. Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . objawów somatycznych. poczucia niewydolności.. s. współżycia społecznego. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt. Skala postawy wobec ślepoty. W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. Bauman. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat. np.66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe. "Chciałbym bardzo .. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego. odrębne dla kobiet . która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. podejrzliwości. przekonania. (validation). planów . o radę. którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. Składają się one z fragmentów zdań. s. które badany musi uzupełnić..7. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań."'. Fragmenty. Skala 'stosunków rodzinnych. Kotwica-Zapar-cińska (1977. kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju. zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. i mężczyzn. Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. uczuć. 65 . Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. Klimasiński i S. potrzeb. która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców.). 3.. Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. Skala przystosowania szkolnego. Inwentarz posiada także skalę kłamstwa. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal. że jest się interesującym. zamierzeń. Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r.KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. Bauman 1958.54). gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi. sądów.Moja matka . M. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M.". rodzeństwo j innych członków rodziny. te zwane trzonami lub hasłami.". Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach.7i6). s. Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. lubianym przez osoby płci odmiennej. 2. tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ).

5) postawy wobec widzących. Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach.1959 przez R."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy. 2) . co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody. Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone). 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej.itd. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków..osobami o tym samym statusie społecznym. 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T. 3) stosunków z przełożoa-iyimd. postaw wobec siebie itd. stosunków w swoim środowisku społecznym .postawy wobec rehabilitacji. pomyślałby czy odczuwałby. czego ty nie potrafisz. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy. ty możesz ..). 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory. Majewski. 270 2. 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. Sacksa i L. ty możesz . Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. "Jeśli proszą ciebie o coś. który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku.kama . które zostały przedstawione w rozdziale V. .". 4) postawy wobec rodziny. jaki uważa on za najwłaściwszy. 46 i nast. s. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości).. Autor (1971a.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. co badany w określonej sytuacji zrobiłby.. ty możesz . . Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J. Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. Sidneya. * The Sentence Completion Test. np. . s. Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej. Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. J. które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji .z ogółem społe|--cz>eństwa. Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego. 6) stosunków z przyjaciółmi. lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę.". "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków. 4) stosunków rodzinnych. Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku. 1971a. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób. M.

6. .zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych).która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje. . 35 i nast. s. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny. Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por. . Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem. w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia. a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny). zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. s. b. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle.która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych. Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych. Pogląd na ślepotę (ov. l . 3.znaleźć.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi.bierne wycofywanie się.r. z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać. J. Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) . . E. Są one następujące: . gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. Stosunki rodzinne (family relationship) . A. 2.unikanie. Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) .agresja. A. .swej apinii. 1954. R. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu. Obraz samego siebie (morale) . W szczególności chodzą tutaj o ocenę. Teare. " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej.pozytywne dostosowanie się. czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. (por. . który proszony jest o wyrażenie .). . 271 4.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach.8).dominacja. żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych.ok on blindness) . 5. Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . E.wewnętrzne tłumienie. Fitting.poddanie się (rezygnacja i porażka).tlo. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej. Wydaje się. * Ądjustment to Blindness Scalę. zależności i niezależności od nich.która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi. w jakich mogą się oni .

pytania badawcze były odczytywane niewidomym. Ch. R.oceny ich stanu psychicznego. s. Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". W wyniku przeprowadzonych badań K. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K. 16). Klimasiński (1968. 9) skala manii. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach.(K. Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. Przede wszystkim. Klimasiński. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. K. 272 1) sikała hipochondri. 33 i nast.Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". 1968. Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. Hathawaya i psychiatrę J. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. Badaniami objęto stosunkowo małą grupę. Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. tzn. s. 3) sikała histerii. które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników. Wydaje się. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji. 56) stwierdza. Badanie polega na tym. Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . Klimasińskiego. s. "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". Klimasiński (1968. czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się". 4) skala psychopatii.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. 7) skala psychiatrii. 6) skala paranoi. 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. pytania . Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory. 2) skala depresji. Mc Kinieya. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". jak to bywa u osób widzących. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. zamiast czytania samodzielniie. w których wzrok odgrywa znaczną rolę. 8) isikala schizofrenii. jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60).

Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. psychiczne. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. 1974. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. społeczne i zawodowe. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. w którym dzieci te przebywają i wychowują się. s. Sękowska. dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu".napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów. których głównym celem jest: . aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. Według M. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. Grzegorzewsikiej (1964. 4) zabiegi psychoikorekcyjine. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. 44). rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. s. które mają za zadanie uzupełnaenie. VIII. działania praktycznego itd. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem.. względnie innych przyczyn. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- . 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). Wskazano także. Z. akcję korygowania i usprawniania.

Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej. aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów.rozdz. rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym. Składa się on z 3 części: 1. "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" . pracownicy socjalni i ewentualnie inni.VJI. stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze. .podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa. 6) zabiegi socjaterapeutyczne. . Inwentarza osiągnięć rozwojowych.me progu tolerancji na frustrację. . lekarze. 2. Nie oznacza to.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. jak: nauczyciele. 5) zabiegi socjalizujące. . Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka. aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. . która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por.defrustracja. Instrukcji dla realizujących program. wychowawcy. którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej.!). należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych.(1978). .których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. Podobnie jak dzieci widzące. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom.kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie). a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny. że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie. jak też niewidomych. -. W rewalidacji dzieci. Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku. dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-. kinezyterapeuci. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym. które pozwolą dziecku na . zarówmo wśród ludzi widzących. psycholodzy. Jak z powyższego wynika. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. który został omówiony w poprzednim rozdziale. l. którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka. jak 'też wychowanie. które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. Zarówno nauczanie. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna.

). Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych. W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. 8 i nast. . muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim..oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -. Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych. .3.. jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. s. Jak już podkreślono . 1978. jego opiece.defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem.wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych). wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka. socjalizacji.ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. języka. Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. s . co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece. Od 1981 r.udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński. l . '( .przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. które obejmowałoby: | . . działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1. Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka. . która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko. Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych. jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. wychowaniu i rewalidacji. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo.

kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości. 2. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. Są to placówki połączone z internatem..-iic^^ ^^^"". Godnym podkreślenia jest fakt.. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. Laskach k/War-szawy. Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej. a więc takich przemian psychofizycznych.. o które nietrudno. Powstaje więc pytanie.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. . a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny.' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy. a z drugiej . która w znacznym 1 w p. systematyczna i kontynuowana do momentu. które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej.. 277 to praca bardzo żmudna. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. Na pewno są tego plusy i minusy.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu.-. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. dojrzałości szkolnej. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny. stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1.

1975 r. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. Łodzi i Warszawie. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji. w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. w której on pracuje.kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy. że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do .reedukacyj-nych. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r. póz. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. . a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. 2. Aby . które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację. -MOiW nr 7) . Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: . wywiadów z rodzicami. 4. Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci.wyjaśnianie ich przyczyn. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych .określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. Wydaje saę. zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. obserwacji iin279 nych pracowników. 278 stopniu decyduje o tym. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji.niedowidzących w Lublinie. które z pełnym powodzeniem je kończą.określenie niedoborów rozwojowych.masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. wyników badań okulistycznych itd. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań. a także przyczyn trudności w nauce. 3. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych. Urz. MOiW nr B 14. . oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy. to niewiele jest takich dzieci. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz. Urz.

Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono . miejsca i warunków zatrudnienia. a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych. M. s.kształtuje się w wyniku . zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat). Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. wychowawców i innych specjalistów. Osobowość bowiem . rozdz. szkoły zawodowej. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia . w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. zaburzenia zachowania itd. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie.. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l.dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych. Grzegorzewska (1964. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej. zainteresowań.jak już zaznaczono . który w pewnym zakresie łączy. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu.wybór zawodu. umiejętności uczniów.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. VII. Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej. Opieki nad absolwentami szkół zawodowych. koordynuje oddziaływania nauczycieli. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. 2. Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku.!. 3. Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. rozwój zainteresowań zawodowych itd. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V .). pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej. • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji.VIII. kiedy dziecko przebywa w domu. IX. a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. 4.

Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku. jako procesie. Adaptację w sferze behawi oralne j. a co za tym idzie . pewnych przemian. 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany. 4. Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej. głównie psychologicznych. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych .jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty. s. ocen. Adaptację w sferze percepcji. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych. jak też niewidomych. psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym. ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. głównie psychologa.jako zespół oddziaływań. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. nastawień i oczekiwań od innych ludzi. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów.adaptacji jednostki do otoczenia. Potrzebna jest mu pomoc innych osób. 5.odbudowanie uszkodzonego obrazu . Hulek (1969. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. A. albowiem one wzajemnie się warunkują. . który dysponuje odpowiednimi środkami . W adaptacji! psychicznej. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego.do ponownej integracji osobowości. • Z powyższego wynika. że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . ' . Jak wynika z powyższej ogólnej analizy.samego . można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie. 3. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). 2. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły.

ż. • ^ . celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por. należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: .szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd.wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. . W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: . 1974. . Majewski. np. -.akceptacji ślepoty i jej skutków. poradzie. W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej. Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie.. . Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. 1971 i 1972). w rozmowie. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. 283 W tej fazie rola lekarza. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum. wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. Cholden. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby. więź emocjonalna między ludźmi. rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza. funkcjonowania osobowości. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne. miejsca w społeczeństwie. sugestii itd. Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L. Ponadto trzeba ''podkreślić zna. s. 2. 'kontakcie psychoterapeutycznym. wyrażenie gestem serdeczności. to przede wszystkim. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. 21).rezultatów. jak serdeczny uśmiech. 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. czy w warunkach domowych.e ślepota jest faktem nieodwracalnym. . Kratochvil. . funkcji narządów zmysłowych. jest bardzo duża. w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. przyszłości. S. T.itacyjnego. zwłaszcza lekarza okulisty. jak też procesów somatycznych. 2.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. 1958.

. gdy chodzi o redukcję. poglądów. przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej.zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji. .odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. trening. . .odreagowanie. niepewności i powstałych problemów u pacjenta. W zależności od kierunku oddziaływania: a. gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw. . Psychoterapię indywidualną . że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. L. to. nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). 4. b.Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . W zależności od sposobu oddziaływania: a. 2. Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. zjawisko katharsis .oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego). Cholden (1958. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1.7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. 3. W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). poglądy. Prz. Psychoterapię odreagowującą . gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną). b. Psychoterapię racjonalną . W zależności od celu oddziaływań: a. 33).wyjaśnienie. Jej istotę stanowi tzw. lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. piisze. kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd.reorientację. umiejętności i sprawności. Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). a. U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. jakie prezentują nasi niewidomi". aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. .oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. s. gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości. -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia.

274). gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie.dla przebiegu leczenia (por. usprawnienie fizyczne kinezyterapia. Oczywiście. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. wobec rehabilitacji. niałego może mieć a. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku. Nie tylko powiedzieć.bądź co bądź nieprzyjemną.jest lekarz.zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. społeczności terapeutycznej. Szewczuk. 3. Istotny w tym. Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. pomocy. Właściwe oddziaływanie na środowisko. w której panowałaby atmosfera życzliwości. Osobą. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska. 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. Nikt z nas nie lubi. 1979. sportowo--turystyczne itd. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. z reguły lekarz okulista. Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. wobec widzących itd. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska. zrozumienia. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych. 3.ib. w którym przebywają. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono . że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć. przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie . Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw. a zwłaszcza rodzinne. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości. s.1. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. nowo ociemniały musi znać tę diagnozę. Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny.prawdę. Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. która powinna przekazać pacjentowi tę .aterapia.Gcy. kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. Psychoterapię grupową . bezkonfliktowości itd. jak terapia zajęciowa. z uwagi na jej podstawowe znaczenie. Wynika ono . a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości.stąd.rehabilitacja psychiczna. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . a nawet tragiczną wiadomość . kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza. już w szpi%6 talu. a nawet nie chce być zwiastunem złych . W.

Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się.odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. Wydaje się mu. Powiedzenie ociemniałemu. że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. . 3.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku. lecz także o tym. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. który przecież domyśla się. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą. który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. kiedy. samodzielność i niezależność życiową. jak i gdzie to uczynić. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę. lecz jest to konieczne. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. 4. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy . . Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego . lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu.jako inwalidy i wobec rehabilitacji. połączone czasem z próbami samobójstwa.lekarz powinien jednak wziąć .wiadomości. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi. 2. Nie jest więc zagadnieniem. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. 3. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. Przemawiają za tym następujące względy: 1. jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. lecz zagadnieniem pozostaje. Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. 4. że decyzja tutaj należy do lekarza. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. 2. który nie tylko będzie goił "psychiczne rany". który nie tylko powie o fakcie ślepoty. a tym samym akceptacji kalectwa. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki.

Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. . kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. Przede wszystkim należy. S. przez pielęgniarkę.się on. Szuman (196'5) podaje. czy będzie nadal widziała. kiedy dowiedziała się. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. Przespała natomiast całą noc i następne. istnieje bardzo wielu. W. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. że pewna pacjentka. . gdyż leczy go od dłuższego czasu. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. s. Nie ma tutaj gotowej recepty. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. Na ogół jednak lekarz powinien. Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie. dla pacjenta. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. że nie odzyska już wzroku. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. Cholden (1958. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. gdyż stopniowo pogarszający się stan . długotrwałej chorobie. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. to. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. np. w sposób zrozumiały. Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. po -ciężkim wypadku. Po prostu domyśla . Jak już wspomniano . rzeczowo i osobiście. Amerykański psychiatra L. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. w okresie niepewności. naświetlić przyczyny utraty wzroku. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. wiadomości i fakty. wyczerpany nerwowo i psychicznie. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. podać to jako prawdopodobieństwo. nie mogła spać przez kilka tygodni. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. po pewnym okresie.następnie. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd.obok pacjentów. . a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. jego reakcje i zachowanie. wzroku jest przez niego odczuwany.

że niełatwo dobrać słowa. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. a . 3.Zdajemy sobie sprawę z tego. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. na korytarzu. miejsca w społeczeństwie i przyszłości.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. na której znajdują się inni pacjenci. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. w gabinecie. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. w najbliższych latach nie zostanie spełniona. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. Trzeba starać się. . wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. najlepiej w pokoju lekarskim. : Jak już podkreślono . mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego.2. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją. cierpień i tragizmu. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. rozpaczy. go i zawodowego. a także udzielać mu pierwszych wskazówek. Jak już wspomniano •. Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. psychoterapię podtrzymującą. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. Majewski. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. o ile dla pacjenta jest to możliwe. Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T.

aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko. 2."wygadania się" i wyżalenia się. Mogą to być pewne zainteresowania. "Takie wyładowanie emocjonalne .^wówczas tzw. 4. Możliwość wykonywaniia niektórych. Lewicki (1969. 3. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. a tym samym możliwość utrzymania rodziny. . . Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. zdobywania wiedzy i umiejętności. które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. towarzyskiego i sportowo-turystycznego. Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika. Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy .. Najprostszą jej •formą jest również rozmowa.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. Są to czynniki. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. który jest przyczyną przykrych napięć. pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości.w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki. Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. często . 124) . . które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. > . które zostały wyparte do podświadomości. s. Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw.pisze A. psychoterapii odreagowującej. co przynosi mu cierpienie i ból. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. ] 6. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. a także wysoką kulturę osobistą. które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. Możliwość uczenia się. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość. "punktów zaczepienia". zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku.mianowicie: 1. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go. 5. który stracił wzrok. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki. Występu je.

przedstawiał życie człowieka ociemniałego. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. a także . Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta.ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę .Oczywiście że do takiej rozmowy.. Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. Zdarzają się bowiem przypadki. również w sposób właściwy. umywalni. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach. aby pozostały personel. mebli na-sali itp. a zwłaszcza salowe.wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych. bezpośrednim kontakcie .. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności. Są jednostki. zrozumienia. w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. ubieraniem się itp. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu.w budynkach-i parku szpitalnym. a więc pielęgniarek i salowych. Chodzi bowiem o to. w codziennym. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). obok serdeczności i troskliwej opieki. Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji.się od innych. a nawet przyjaźni. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa. Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji. że pielęgniarki. musi sam być przekonany o tym. Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. Wiele zależy w tym względzie od lekarza. Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. z którychpacjent może samodzielnie korzystać . potrzebna j-est atmosfera życzliwości. a nawet rozmawiać w ogóle. który ukierunkowany przez lekarza.ubikacji. Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu . lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie.wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania . poprzez zapoznawanie no.

jest bezpośredni przykład osób. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. potrafiły sobie poradzić.to . że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta. życzliwy stosunek lekarza. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć.'". mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. lekarz po-|. gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. Organizacja. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym.wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem. często nawet decydującym. Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. które znajdując się w podobnych warunkach. Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala. zegarek brajlowski. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. jak żadna inna instytucja. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją.'jak: biała laska. zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. Praktyka wielu lat wykazuje. akcentując przyjacielski. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. Nie ulega wątpliwości. wyczucia sytuacji (intuicji) . niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego. służąc mu zawsze pomocą i radą. Braille'a. winien zaprosić go. Potrafi. W wyniku tego mamy przypadki. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L. ta. wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. Pamiętać ponadto należy. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. Wręcz przeciwnie.

wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . jak: 1. Jak już podkreślono . zwłaszcza w chwili obecnej.l. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to.4. Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. psychoterapię grupową. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. | VII. socjoterapię. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. Lekarz okulista jest więc tym. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty.oraz umiejętności działania. W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. 294 4. Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi.

bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie. 1971a s. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty. które wymagają uświadomienia.do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych. tzn.1. Z nowo ociemniałymi. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich. Jest rzeczą zrozumiałą. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie.w zakresie rehabilitacji. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia. W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy. przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych. a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. 295 4. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy. Etap modyfikacji pojęć. I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych. W tym okresie . które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. Majewski. o tyle droga . 81 .w zakresie planów życiowych i zawodowych. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych. Z reguły były to osoby.inne zajęcia. Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por.psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. które zostały ujawnione w czasie badań. a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. T. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie . przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość . a stopniowo na dalszą .

zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. W wielu przypadkach . że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej. było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. na to. . czy potrafią.ustaleniu zajęć.wyniki w rehabilitacji były nikłe. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. Wręcz przeciwnie. że efekty tej pracy zjawią się później. niż się tego spodziewają. Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni . Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. które zdążyły się już zakorzenić. oraz analiza przyczyn niepowodzeń. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku. wykazywać. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. teraz musieli przechodzić do czynu. o ile takie miały miejsce. które wypełniałyby cały dzień. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań.pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . starano się o to.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. a także przełamania pewnych nawyków. Zwracano również uwagę na to. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością". społecznego i zawodowego. jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach.motywacji. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. Polegało to na tym. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. Na ogół ociemniali spodziewali się.

dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna).ie reagujące. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. aby żalił się tak długo. Grupa ta składała się na . wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. . W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących .to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej. jeżeli się zważy na indywidualne różnice. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. Miało to miejsce wówczas. których można określić jako typy pozyty. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. aż nie wypowie wszystkiego. które w każdym środowisku są nieuniknione. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. aby omówić nurtujące ich problemy. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. poprawiało się jego samopoczucie. 298 na niewyznaczaniu im zadań. co go gnębi i boli. jak konflikty z personelem.wn. Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty. 'Pierwsza grupa to ociemniali. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. Z uwagi na to. jakie istnieją między ociemniałymi. Jest to zjawisko zupełnie naturalne. W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. że inni łatwiej i szybciej robią postępy. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. konflikty w samej grupie ociemniałych. które nasuwałyby im myśl o kalectwie. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich.stopniowania trudności. Łatwo się z nimi współpracowało. Często sami szukali kontaktu z psychologiem.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego.

nieraz uciekano się do opowiadania anegdot. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego. Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . w pokoju mieszkalnym. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. Zdarzały się także sytuacje.wiać. Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. odbywało się w sposób podstępny. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. co często okazywało się skuteczne. których można określić jako . Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące.ogół z dawniej ociemniałych. Była to psychoterapia głęboka. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu .' . bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. z którymi trudno było nawiązać kontakt. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata.. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-. niż to miało miejsce w poprzedniej grupie. Uciekano się do niej przejściowo. upłynął okres kilku tygodni. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej.rozważania swego stanowiska i postępowania. Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. na spacerze. .psychicznego ociemniałego. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą. Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. np. Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. w świetlicy itp. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. prowadzona była dalej na innym poziomie. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. . a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. zajmowano się przyczynami. zapatrywaniami i postawami.

R. W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia.od 10 minut do 'nawet l godziny.'• Kości w kierunku rehabilitacji. Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7. jakiś mu towarzyszą. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami.typy obojętne. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". zamiast zadawać pytania.do własnej rehabilitacji. Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie.. w naszym przypadku ociemniały. lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). Podstawową zasadą tej metody jest to. lecz nie stosowali ich w praktyce. jest sam sobie psychoterapeutą. Rogersa.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych. Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . swoich kłopotach i emocjach. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. Praca psy-. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. to kształtował się on bardzo różnie . Terapia ta polega na tym. udzielać wyjaśnień i rad. lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów. Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. że pacjent. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość . 7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. z tym jednak. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw. Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału. Przy czym kładzie się . chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego. głównie nowo ociemniałych. swych problemów i emocji. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie. reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa. w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej.

zbiorową formą . s. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę. Również sam decydował. Psychoterapia grupowaDrugą metodą.tutaj większy r. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. ani nie udzialając rad. Rogers uważa. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo. j. Zdarzały się przypadki. 19 . Majewski.ak powinni postępować. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne.z punktu widzenia psychologa . że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. Zaletą tej metody . T. wówczas psycholog rzucał takie pyta. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. 1972. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. K. Stąd 302 duża oszczędność czasu. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. inni je kontynuowali. Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. była psychoterapia grupowa. jeśli stworzy się mu właściwe warunki. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem..jest to. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy.21). może ją jedynie uzupełniać. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji.2. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować. podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. psy-chicznej ociemniałych. R. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?". W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. że każdy może poznać samego siebie. 4. jako motywy do określonego działania.

były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko.. wszelkie socjalne i zawodowe problemy. Wykład. 379) podkreśla. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. Wykład na temat celu i sensu . co ich boli i gnębi.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. Dowiadując się. Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. Kretschmer (1958. Były to: 1. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych. Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne. Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . E.. Poza tym wszystkie rady i uwagi. a więc miało -charakter psychokatartyczny. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety.. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . Tę formę . który miał być poruszony na danym posiedzeniu. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie. Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. s. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych. uczyli się sami. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie". "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. kształtowali własne poglądy i postępowanie. Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. społecznym i zawodowym. jak inni rozwiązują podobne problemy. lecz także ci.

Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń. 4. . pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. R. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję. "Kierunek encounter . 1972.23). Kratochvil (1974. Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. s. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T. R.psychoterapii . swojej drogi do pełnej rehabilitacji. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu.pisze S. 2. Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut. Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy. Stosowano 2 rodzaje życiorysów . interesującą wszystkich ociemniałych. 3. którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. Majewski. zaproszonych na posiedzenie. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi.pozytywne i negatywne. Zdarzali się również tacy. Pierwsze z nich przedstawiały. głównie związaną z postawami społecznymi. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków. .] Encounter znaczy . W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń. C.ociemniałych. wości w kontaktach międzyludzkich. 21 . Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się.! wraził-. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. wzmacnianiu indywidualnych wartości. s. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi. Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. Dyskusja nad problematyką ogólną.. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych. raczej in plus. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy.

lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. wyrażaniem uczuć". Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach. Majewski.wszyscy ludzie są dobrzy. co czujesz do ludzi widzących.opowiedz grupie o swojej samotności. odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny. .opowiedz grupie. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób. co inni. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji.: . . W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki.każdy może być szczęśliwy.z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. 20 T. 3. co odczuwasz w tej chwili.opowiedz. myśli. jak w poprzednim przykładzie. . Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog. nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad. aby w świadomości zjawiły się przeżycia.szczęście zależy od nas samych. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. 2. Na spotkania zapraszane. w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód. . tzn. A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. które wpływają na zachowanie się ociemniałych. W określonym' kontekście rozumie się otwarty. . Grupa. np. . po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków.spotkanie. Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi. miała w zasadzie charakter stały. a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. .były także osoby widzące. które samowolnie się narzucają. co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość. Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. swoich problemów życiowych i kłopotów. .

aprobaty poprzez skłon-głowy itd. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. są czymś specyficznym tylko dla nich. co różni ich od innych ludzi.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. Uważa on również. w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą.47). • . . a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. olbawa. Twierdził on. że ich problemy emocjonalne.. że wielu ociemniałych myśli. aby każdy pomyślał o kimś. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. co chciałby mu powiedzieć. jakie żywi do niego. a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. jak lęk. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. ociemniałymi prowadzona przez L. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. R. ja306 kie im towarzyszą. Często wydaje się im. polemiki. 33 . Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej. Cholden wyodrębnia 2 fazy. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii. 4. dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. Niewidomy nie ma takiej możliwości. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . musi być on świadomy. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. stany depresyjne itd. oraz o tym. to obok podobnych korzyści. Zwracano jednak uwagę na to. Cholden (1958. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. Ta faza była też okresem. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi). że terapia grupowa/ ? z. W pracy grup terapeutycznych L. L. Prowadzący grupę zalecał. s. Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. zapoznanie się z celami. Liczyły one od 8 do 10 osób. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. W tym okresie L. krytykowania wypowiedzi innych. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on.. gdyby go spotkał. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych.

wpływy 308 środowiska społecznego (por. s. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. w której chodziło o ukształtowanie się grupy. zagadnienie "inności" . skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji.(leader). jej prowadzącego oraz zapoznanie się. przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. 4.-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. 40). . Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie. Jak podaje autor .różnic w porównaniu z widzącymi. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. . izolacja.(s.. ' . Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych.dowiedzieli się o tym. ' . 47) stwierdza. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. izolację społeczną. 3.). L. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1. która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. 2. przeciągała się często do 3-4 spotkań. Majewski. 90 i nast. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . 1971a. Ociemniały nie był w Zakładzie sam. związane z różnymi sytuacjami społecznymi. lecz tworzył wraz z .3. a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. Cobierał on tematy i inicjował dyskusję.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. ta pierwsza faza. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. Druga faza. że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. szczególnie trudnymi emocjonalnie. a na tym tle uczucie zazdrości. T. zależność od innych. Ponadto twierdzi on. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. nie był odizolowany od innych. to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. W podsumowaniu autor (s.

nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. a nie tylko psychologa. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. którzy trafili do Zakładu. Wielu z ociemniałych. Jak wykazały obserwacje . działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. Już sam przyjazd do Zakładu. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. który był specjalnie powołany do tego zadania. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia. . nie pozostawało bez śladu. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska. jakim jest rehabilitacja. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją.a ich postawę wobec rehabilitacji. Wynika stąd wniosek. 309 4. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą. Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. Zdarzały się również przypadki. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. a mianowicie .wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów.4. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy.'. Wzajemne rozmowy. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas.

a także z jego realizacją. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. nauka czynności życia codziennego. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . zabawy taneczne i towarzyskie. należą: gry stolikowe. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół. słuchowiska radiowe. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. 1. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie..siebie jako inwalidy. a mianowicie . że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. wyrabiają wytrwałość w. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:. audycje muzyczne. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. Nie ulega wątpliwości. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . Związane są one z doborem programu. Wszystkie rozrywki. których zadaniem było: 1. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. 3. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. przedstawienia teatralne. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. instruk. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. 2. które temu celowi nie służą. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie.rehabilitacji. Do rozrywek. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć. Na jego barkach spoczywa troska o to. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych.

Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. s. Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. ^ 311 Istnieje wiele czynników. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. 1971a. W przypadkach. duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. tzn. pulmonologicznych. a później wspominali przez najbliższe dni. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie.nietowarzyskie z autyzmu. Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. życiu zakładowym wydarzeniami. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. 77). gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. Nie dotyczy to oczywiście przypadków. które ma również swój aspekt psychologiczny. opiekę u swoich bliskich. a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. Majewski. że znajduje on zrozumienie j. wyjścia do teatrów itp. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. Zabawy taneczne. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. które dotknięte są wyłącznie ślepotą. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. były w naszym. kardiologicznych. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. że najważniejszym tego rodzaju . W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . np. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). przygotowanie członków rodziny. T. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza.

zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy . że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki.sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia. Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich. której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi. Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u. Wprawdzie 314 . . co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Sytuacja taka powoduje to. względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych. 1. Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw . W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: .stanowiska i warunków pracy. . w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. jeśli dotychczas takiej okazji nie miały.zawodowych.w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum.przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych. X. ^ v.-Chorzowie i Krakowie.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych. jeśli występują w konkretnym przypadku. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady. a zwłaszcza ociemniałych.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy. oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. . PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. w wieku 16-40 lat.. Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem. a mianowicie: w Bydgoszczy.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych .

Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). Pełni on bowiem wiele funkcji. s. a mianowicie: . że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce.doradcy dla nauczycieli i wychowawców. Stanowią one bowiem zespół problemów. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy.. a więc ustalania kierunku szkolenia. 3. Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym.psychoterapeuty. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. 2. a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej. . wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi.głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ . w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane.. O ile chodzi o zatrudnienie. Mahnowski (1980. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". o ile taka potrzeba zachodzi. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. Dowodem tego jest fakt. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej. Jego zadania są bardzo zróżnicowane. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego. 2. że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa. Oznacza to. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących. O znacze31& niu tej opieki J. Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. zmiany kierunku szkolenia itd.. Nie może też być mowy o pełnym. zwłaszcza psychicznej.. W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej. 4. ^. Udzielania nauczycielom.doradcy zawodowego. 42) pisze. . inwalidy. to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów. fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^. .

V. . rozmowy itd. . w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych. . .współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy.opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. .udzielania porad w problemach życia codziennego. .kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni. Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć. chorobę itd. pogadanki.przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników. . .prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej.) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: . Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny.instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami. W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni.. . Podobnie A. 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników.sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej. . Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . . s. w zwykłych zakładach pracy. że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką. .te sprowadzają się do następujących: . Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej..przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych.rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników.współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu. . dyskusje. . Józkowicz (1981. zadania psychologa sprowadzają się do: . ". ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania . . doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu. ze względu na wiek.udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami. rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji. 2 i nast.przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego. to wymieniony autor (1980.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii.. s.

K '(red. PZN. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program. Cis-Bankiewicz H. PWN.: A. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent. ' 22. Carter W. ' 10.12. L. ' 6. Bauman M. K. i Schie-felbusch R. Cohn L. Kraków 1976 (maszynopis). 20. WSiP.: Dziecko niewidome. Bieleckaja W.: A Psychiatrist Works with Blindness.: Blindness. Bauman M. Baumann J. New York 1958.: Yocational Evaluation.: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in. in Counseling Bitnd Persons. 4. • 3.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych. PWN. P. B. Hans Huber Publishers.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. Dolański W. Leipzig 1917. . 9. 15.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni. Handbook for the Blind. "Pedagogika" 1974 (maszynopis). INHJ. I. Biirklen K. Warszawa 1980. Baillart P. Warszawa 1!978. Diderot (Denis):. Carroll T. I. "^-. Moskwa.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Cholden L.). ' . ^congenital visual handicaps. Washington (b. Bromley D. G. Bateman B. Londreś. Dobrzańska-Socha A. Dąbrowski A. w: Klimasiński K.: Tyfiopsychologia. 19.: Dzieci niewidome i niedowidzące.BIBLIOGRAFIA 1.: A Manual of Norms for Tests Used. * . 13. 8. Danilewicz Z. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. K. New York 1952. K. PZN.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. New York 1958. Bern 1980.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales. / 7.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka. Warszawa 1864.. Desmerger M.: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników. nr 1/3. "Przegląd Typologiczny" 1975.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind. ' 5. Chicago 19'69. Lipsk 19i24 (maszynopis). Warszawa 1964. Warszawa 1954^ .: Psychologia starzenia się. w:Harmg N. (red.: Blindenpsychologie. the blind at different ages. Burklen K. 11. Kraków 1976 (maszynopis).: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. D. KE SRPN. i Kurcz E. MZiOS oraz PZN. Warszawa 1979. w: Unser blindes Kind. Leipzig 1924. 17. J. Bateman B. Warszawa 19<S9. Lipsk 1978.: Metody pedagogiki specjalnej. 2. 16. 21. 1749. :24. w: Klimasiński. ' 14. Boston-Toronto 1961. i Sołncewa L. New York 1951.: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. K. Bindt J. 18. and Hayes S.' / 31823. U. . Bauman M.r. B. . Banach Cz.: Beitraege żur Blinden-psychologie.

Hartmann S.34. II. Lipsk 1978. 32. Fitting A. . In Pfluegers Archiv 1899.1.: Evaluation of Adjustment to Blindness. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych. 46. "' . 33.ind.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej. PZWS.: Materialen żur Blindenpsychologie. "Przegląd Typologiczny" 1975. Warszawa 1973.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. •45. '' .): Psychologia. Dueren Th. AEB. Gałkowski T. • 25. . Grzegorzewska M. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. A. w: Unser blindes Kind. nr 4. Wrocław 1980.: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk. •w: Unser blindes Kind.: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. 28. . PWN.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. t. Grzegorzewska M. Bern 1980. Warszawa-LwóW 1926.: Orientacja w otoczeniu. . nr 1. . WUW. w: Tomaszewski T. KE SRPN. Warszawa •1981. t.: Sinneserziehung. Dueren Th. Dzierżanka A. KE SRPN. Dreier S. •w: Unser blindes K. "Studia Pedagogiczne" 1955. •27. Ekel J. • 38.. . Bern 1980. Dolański W. 36.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. 39. Warszawa 1964. Gerhardt D. II. Gałkowski T. •43. Lipsk 1978. Symp. Dziedzic J. "Studia Pedagogiczne" 1955. 44.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind. • 37. Lipsk 1978. 31. Hans Huber Publishers.: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej. PWN. Warszawa 1976. Langensałza 1918. •w: Rehabilitation of the visually disąbled and . w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages. (red. 26.: Psychologia niewidomych.33.: Legendy o rzeczywistości. PZWL. KE SRPN. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. PWN. . Fromm W.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym. Dziedzic J. nr 1/3. >' . Gałkowski T. i Tomaszewski T. Grzegorzewska M.PWN. . "Problemy" 1854. New York 1954.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących. Galewska Z. w: Materiały III Kraj.: Wybór pism.: Die musische Erziehung.: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych. 42. "Szkoła Spęcjął-" na" 1983.: Das Spiel. • . ' 40. Hans Huber Publishers. Warszawa 1980. w: Wy• bór pism. Warszawa 1964. Defekt. . Fankhauser F. 30. Grzegorzewska M. Psych.35. _41.

.^i Kotwica-Zaparcińska St. "Przegląd Psychologiczny" 1976. Warszawa 1979. PZWL. . PZWL-'Janca ti. 111. Klawe H. "Szkoła Specjalna" 1963. . Warszawa 1978. Warszawa 1974. Langensolza 1892. Warszawa F976. ' . '.: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych. Warszawa 1964. Warszawa 1962 (maszynopis). Warszawa 1969. Leipzig 1895 i 1904. 47. "Pochodnia" 1978. Hilgard E. nr 11..): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Klimasiński K. • .. (red. w: Klimasiński K. PZWL. Paris 1786. Janik M.: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD. .): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. PZWL. E.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie.: Wprowadzenie do psychologii. Haiiy V.the blind at different ages. Wien 1819. • . Kraków 1976b (maszynopis). . .: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden. Ossolineum. t..: Badanie inteligencji niewidomych.: Dobór zawodowy.-(red. Klimasiński K. w: Jurewicz-Tuz G. .: Wybrane problemy tyfiopsychólogii.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji.9.kiej.: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ. WSiP. w: Gliszczyńska X. i Klimasiński K. : .: Studien żur Blindenpsychologie.. nr 3. UJ (praca magisterska). w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.: Essai sur L'Education des Avegles. Hans Huber Publishers. Wrocław 1968.: Postać niewidomego w oczach poetów. Warszawa 1961. 319 Hitschmann F. .: O zastosowaniu piągetow.: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych. 1892. 49. Wrocław 1977. Klimasiński K. Czytelnik. . Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. 50. • . Kraków 1976 '(maszynopis). telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych.. Kaziów M.: System der Blindenpaedagogik.: Pożegnanie z lękiem. Klein J. Heller S.: Kompensacja sensory czna u niewidomych. Warszawa 1967. 48. Warszawa 1979.3. Warszawa 1976a.. : . '(red. W. . Hulek A.: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej. PWN. Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych.. . • Klimasiński K. . Bern 1980. Hulek A. Warszawa 1975. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. Klimasiński K.. .Keitlen T.: Podstawy rehabilitacji inwalidów.: Psychologia lekarska. 'Warszawa 1981.. Kraków 19'68.)': Psychologia pracy. In Ber. Hayes S.: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów. (red. nr 3. P. Ossolineum. Jurewicz-Tuz G.: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych.: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących.: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących. Jurkowski A. -Klimasiński K.. MOiW oraz . Klimasiński K. Heller Th. MOiW oraz PTP. Józkowicz A. Klimasiński K. w: Klimasiński K. PWN. (red.oraz PZN.• . i Kowalczewska J. 'Klimasiński K. Warszawa 1979. Jarosz M.: Próba stosowania testu M. m. MOiW. 51.Karney J. i Klimasiński K.'.): Wybrane problemy tyfiopsychólogii.: Ontogeneza mowy i myślenia. "Przegląd Psychologiczny" 1977.

74. Warszawa 1971a. Majewski T.: Wiek dorastania. Warszawa 1979. i • ' • 91.: Our Blind Chźidren. nr 11. . B. ' Kończyk T. Morozowa N. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne. Warszawa 1958. Kodejszko J. Warszawa 1971. Klimasiński K. ATK. Kulczycki M. w: Klimasiński K. i Żebrowska M.Majewski T. Kułagin J.: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych. Majewski T. Warszawa lOTłb.: Psychologia gerontolopiczna.) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Wrocław 1'979. Warszawa 19. Kratochvil S. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. <red. w: Materiały III Kraj. 86. PWN.widylszczije dieti. Wrocł. PZWL90. Lewicki A.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych. G. Majewski T.:.: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A. nr 23. 79. Kretschmer E. .. 82. Wrocław 1980. Lewenteid B.P. Warszawa 1966 (maszynopis). . . 78. 84.: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. w: Zebrowska M.PZN. .: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy. Moskwa 1969. A. Warszawa 1972. A. PZWL. Moskwa 1967. A. Izd. 93. Łapińska R.' ' • 89. 87. 85.. Warszawa 1969. 92. Wrocław 1S80. Psych.: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów. Uniw. '. Majewski T..: Psychologia lekarska. 81. Majewski ^T. . ' '. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja. • . 80. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów. WUW. "s-uchodnia" 1978. Kraków 1976 (maszynopis). Illinois 1956.: Slabo. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii. Defekt. 88..: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych.. Pedagogika.: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. Kułagin J. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych.. Warszawa 1973. . War' szawa 1972 (maszynopis). w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów. ' . Kułagin J. PWN. (red.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Symp..: Psychologia kliniczna.: Psychoterapia. i Zibinowa M. 83. PZWL. PWN. Springfieid. PZWL.

: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1.: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. Warszawa 1'9'80. Ossowski R.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących.: Zarys psychologii. w: System kompleksowej rehabilitacji . 1978 (maszynopis).: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. Spaulding P. • 104. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. . Kraków 1976 .94. PZWS. Majewski T. 108.Malinowski J. . w: Klimasiński K. Mendruń J. . ' 106. PZWL. . . 103. 0... Lublin 1978. Chicago 102. Nowogrodzki T. Melanowski H.. "Pochodnia" 1979.: Niewidomi wśród widzących. 98.: "Ja sam".E. 21 T. 99..chodzę. i Buchholz S. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6. Majewski T. "Pochodnia" 1979. nr 12. ' • 2.: Siadam .: Blindness and Chiidren. Preschool Chźidren. . ' -. .(maszynopis).: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania. <red. • : 107. New York. • • . Psychologia . J. 105. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971. ' . . UMCS. 100. . . Amer. .^ ' / . .w spótdziel96.wstaje ._. 96. " ' • }. . i Brodie F. Warszawa 1973. Warszawa 1951.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974.: Psychologia rozwojowa.: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii./. Warszawa 1980. 1. nr 1/1. 1957. Orkan-Łęcka M.: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci. Norris M.: Okulistyka. • • Nowacki T. H. (red. •niach inwalidów. Warszawa 1979^ PZWL. . Palak Z. 97. Nartowska H. / . Orkan-Łęcka M.: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. . nr 21. 1957. Orkan-Łęcka M. . ' .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących.321 9. Warszawa-Poznań 1979. Majewgki.: Testy psychologiczne dla niewidomych. nr 2/2.: A social Maturźty Scalę for Blinia. . nr 7/8. Maxfield K.: Stres w . w: Sękowska Z. PWN. Found for tnę Blind. PZWS. Majewski T. . PZWL. • WSiP. 101. "Pochodnia" 1967. nr 3119. Palhegyi F. ..: Psycholog. Paryzek L. Pasternak E. Warszawa 1961. Warszawa 1962.

Warszawa 1971. Warszawa 1972.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi. Warszawa . . Sękowska Z. Winnetka. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. .: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. • . PWN. J.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących.): Prafc-.. Sękowska Z. Reykowski J."Warszawa 1977. Sękowska Z. w: Zebrowska M. PZWL. Lublin 1978.: Rehabilitation o} tnę BUnd. PWN. i. nr 4.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne.. . UMCS. w: Klimasiński K. •w: Sękowska Z. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. II. New York 197i2. Sękows^ 2. (red.Warszawa 1973. Warszawa 1972. Zebrowska M.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. w: Hulek A.: Niedowidzenie i ślepoto. . i Zachara B.: Osobowość a trwały stres.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.: Wiek przedszkolny.. F. (red. Kraków 197'6 (maszynopis). Lublin 1968. i Levine E.: Der Blinde im Leben des Volkes.60.: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących. Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt. Schwarz S. "Szkoła Specjalna" 19. w: Garret J. Warszawa 1979. PWN. nr 4/5.: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania. UMCS. (red. KUL. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży. Reykowski J. Przełącznikowa M. Sęlsows'^' 2. . Puzyna C. i Levins F. Rytka A. LeipzigJena 1-966. i Spłonek H. Warszawa 1979. Fremont 1978. . PZWL. PWN. . PZWL. Illinois 1952. Raskin N.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. '.): Pedagogika re•^a-lidac^^. Rusalem H. Roessing L.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego. Warszawa 1981.: Kształcenie dzieci niewidomych.): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów.-fióio w f^. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. L Piaget J.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. t.: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy. Warszawa 1979.: Gtuchoniewidomi. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. i(red. Schoeffier M.: Studia z psychologii dziecka. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego. Rusalem H. PWN. Rothschild J. Pilecka W.: Coping with the Unseen Environment. F. Warszawa 1966. ' ' l. (red. Warszawa 1966. (red. Przełącznikowa M. i.: Functional Vision Checklists. w: Garret J. Warszawa 1974. S. PWN.. S. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. PZWL.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych .: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb. Lublin 1965. (red. w.

. Paris 1924. .1••'• Roz.).: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. -w: Klimasiński K. (red. Kraków 1976 (maszynopis).) 1979.9. ' . "Klinika Oczna" 1965. Lipsk A^-KS SRPN. l. WSiP. (red. Viney P. . (ted. Seltows^s 7-'. ^ '''iman S.Sentence Completion Test. it. Warszawa 1971.: Wstęp do psychologii. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. M. 1 . ' : it-einifci^S W. Ps-ychu ^Sy Kesearch. Warszawa 196. Leipzig l'9il7. PWN. Warszawa 1OT9. I.): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego. Katowice 1947. w: Hulek A. 1966.^szewski T.: Le mowie des Avengeles. Yirginia (b. ^^u^"laii W. Chicago 1964. / "^.: The .czpu^driz. . iS-tudiEł pedagogiczne" (b. Moskwa 1967. rir 35.'78. H."^a-wczuk -w. Me Lean. w: Unser blindes Kind. Moskwa 1S60. ^'lEl^are %. i-wiertriow W. Warszawa .dów z resztkami wzroku.r. Kraków 1976.(td. iffio-w-^ywa. Warszawa 1976. w: Unser blindes Kind.M.: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku. Warszawa 1957. (red. Muenschen 1820.marny charakter pedagogiki specjalne. zczĘsechowicz A. i'wie:9eiłow W. PWN. i Shurrager Ph. •^E SKPN.^er ^wdes Kilid.: Learning to be Independent. 323 162. itlinrC3 B. XI. Pł^^gogika-ałnce wa '^'. w:. Stanford Univ. KE SRPN. S-wi&geriow W.): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących.: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. ". J. ł^^Ęe-wa L. i Dauterman W.witije slepogo riebionka. . w: Unser blindśs Kind.1.): Słownik psychologiczny. (red. ' ' .: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden.: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia. Wiśniewska-Roszkowska K.).): Psychologia.r. "•'K-O c.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne. Stary człowiek w rodzinie.r. ^^^-masiński K. t. Lipsk 1978.1978. Villey P. '^ifcri'1'1111'1^ W.Interdysc-ir . S.^^szewski T. Leningrad 1955 (maszynopis). Sti-urra S61 H.: Niewidomy o niewidomych. Paris 1927 164.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach. Wiedza Po^^echna. 1949.): Psychologia dzieci głuchych. PZWS.: Orientacja niewidomych w przestrzeni.• (rełnce^73 L.: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld. Lipsk 1978. ""^ ^roan M. Warszawa 1916.). • • ' • Y^a-^ić F. L. Warszawa (b.: Tyflotżechnika. iS-wicierto-w W. . Gebethner i Wollf.: Wychowanie nżewźdomego dziecka. C.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd. .: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a. Liipsk .: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera.: Deceloping Linguał Es:pression. UMCS. • Sizserar'11'16 M.^_" '• . (red. Sfceirifc^(r)1^ W. 163..li(t».: Der Blinde als Persoenlichkeżt. ^i^-Wtó F. . w: .: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych.: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants. PZWS.

Psychological Aspęcts o f Physica!. Lublin 1978. .'174. Zarówna M. 171. . 175. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s . •. PZWL.Q<). PWN. t ' 169. w: J.: Physical Training and Movement Teaching.^k-'.M (red. :• . UMCS.::. w: Dieti s glubokim^ .: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^. Ziemcowa M. .: Psychologia. 166. Lipsk 1978. "• nr 4/5. Pedagogika. V. Kraków 1976 (maszynopis). KE SRPN. •w:. Moskwa 1956.'..' ^ ' 176. Zeuthen L. Washington 1952. Moskwa 1967.^3. w: 2rete.173. Disabiłity.172. Warszawa 1970.ind. C-: Phe Partially Seemg. Young M. L: Puti"kompiensacji ślepoty. domych i niedowidzących (opracowanie K. Warszawa 1979. '' • 167. Niektóre cechy swoiste rozwoju. Rozwój umysl'/wy .1975 PZWL. A. w: Sękowska Z. KlimasińsKi). Kraków 1946. (red. • dowidzących.iemnialych. 168. Warszawa !'.''.w.naruszenijami zrienija. PZWL. ' : ' 165.^^szawa. Wright B.. 170.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce. . Ziemcowa M. Zemis St. psychicznego dzieci nie •o^-••.1 1979. Wolter-Czerwińska H. ' . Zebrowska M. Rutkie-•wicz (red. I. (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ .): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży.1965. Wołoszynowa L.: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan.): Geriatria.: Młodszy wiek szkolny.: Zmiany w -psychice łudzi . • • ! . Izd. A. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.ia-ruszenijami zrienija. Ziemeowa M. "Szkoła Specjalna" 1960.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. pWN^W*? . w: Unser biźndes ^ K. Witwicki W. . •«" . .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful