TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

chromatyczne. Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom.achromatyczne. Reaguje on na największą liczbę bodźców.. siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej).u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości . dla niektórych zwie•rząt. Rothschild (1972. że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK.90%. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność.. Spostrzeżenia. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia. . Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki). Barwy dzieli się na:. 274) . do których należą: biel. jak: seledynowa.zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe. oraz pochodne od nich barwy mieszane. Właściwie wszystko ma jakąś barwę. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić. ^yv^. W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji". Jak podaje J. czerwona. na n-n ua^wam^. Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. która stanowi podstawę 11 ... Ponadto trzeba podkreślić. . fioletowa itd. że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń. Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. na ogół jednak ocenia się go na 84 . którym jest tzw. lecz widzialne np. Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. które oddziałują na człowieka. lecz również barwy.jest-więc połączeniem różnych wrażeń. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu). oict-z. .udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. żółta i niebieska. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych. lecz nie jest to zwykła ich suma. które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. s. brązowa. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona.

Zabawa. Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu. Jest to tzw. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. I. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. Obserwują . 1. s. .nabycia umiejętności wykonania ruchu. celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". 22) pisze. Funkcję wzroku w działalności praktycznej . Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. czyli działa. koordynacja wzrokowo-ruchowa. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności). których człowiek nabywa w ciągu życia. polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów). którą człowiek stale poznaje i z którą się styka. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka . 'których człowiek uczy się przez całe życie. w etapie zapoznania się ze wzorem .. . praca. to różne formy działania człowieka. nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki. . które ma -opanować. Sołowjowa (1976. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. poruszaniu się w przestrzeni itd. O ile chodzi o małe dzieci. to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa.do tworzenia wiedzy uogólnionej. Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. w którym czynność jest wykonywana.2. czynności zawodowych (produkcyjnych). tabel itd.. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania. Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu.przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: . Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. nauka. czyli zademonstrowania wzoru ruchu. jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów. . przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności. który nauczył się czytać. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych.zapoznania z ruchem. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość. lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami.funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. rysunków.przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności.funkcji orientacyjnej. z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość. czynny odpoczynek itd.. W.modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych.

Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. jak ubieranie się. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. jedzenie itd.one.3. regulacyjnej i kontrolnej. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości.wizualna demonstrac-ja modelu. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy. zwłaszcza w nauce zawodu. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. a więc funkcji orientacyjnej. Wynika ono przede wszystkim stąd. który pozwala mu . kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. 13 1. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. wzoru ruchu czy czynności. rzeczy i osób. którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. Zresztą i dorośli. co się wokół niego dzieje i znajduje. który ma się nauczyć wykonywać. a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. s. .'1. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. kończyna górna. Dąbrowski (1964. i we wszelkich innych zajęciach. W ten sposób narząd ruchowy. np. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. wzrasta sprawność. Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. Można więc stwierdzić. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". następnie w szkole. a następnie starają się ich naśladować. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. jak inni je wykonują. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. A. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego. który staje się zdolny do wykonywania. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie.

2.od rana. 14 1. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy. programy telewizyjne itp. czego potrzebują. Z uwagi na to. pod wpływem bodźców zmysłowych. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego. . zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. aż do wieczora. emocje. Emocje. których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe. wśród nich także defekty sensoryczne. wiadomości o sobie i świecie.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne. Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. Z uwagi na to.5. Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim. Pojawiają się one. Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień.. postawa. kiedy się budzi. wschód słońca. gesty.na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze. że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka .iom. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych. Dwa podstawowe rodzaje defektu . .). że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. właściwie cała mimika mówiącego. co myślą. potrzeby. kościoły. Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. pozytywnym. zadowoleniem.zjawiska przyrody '(krajobrazy. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa. uroczystą akademię itd. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli. czyli zdolność wywoływania emocji.dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby. a więc charakteryzować się irzyjemnością. mogą mieć zarówno znak dodatni.). Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. lasy itd. piłki nożnej itd. czują.niezadowólcie. Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom. . in. kiedy zasypia .4. że emocje powstają m. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. .). jak również znak ujemny .. pałace. kiedy człowiek ogląda różne: • .wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową.:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. przedstawienia teatralne czy baletowe. • i co wiedzą. Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy.). tęczę. nieprzyjemność. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-.

czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku. że jest ono bardzo duae. Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą . ' . De-. każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku".całkowicie niewidomych.niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką). a więc osoby.resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena. wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: . że wszystkie czynności organizmu . ' Biorąc pod uwagę omówione definicje. . Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. -. podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi.zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°.niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa.ociemniałych.zupełny brak wzroku.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane. . zwłaszcza ślepota.niedowidzących lub słabowidzących.jak już podkreślono . uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia. . Wynikają one stąd. czyli głuchoniewidomi. które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -. 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. . w oznacza. a mianowicie na: . do których należą także niewidomi z poczuciem światła.niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji.niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu. Należą do nich: .wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia.niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących. kardiologicznymi czy gastrologicznymi. . Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności. . a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. całkowitą ślepotę. pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. .niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich. Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia. . Z uwagi na to.

a więc psychiczny. rozwoju i funkcjonowania osobowości. z umysłowym upośledzeniem itd. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. emocji. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych. Wyrażały się one w tym. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. Przeciwnie. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. do pracy zawodowej. społeczny. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. a także w pewnym zakresie fizyczny. Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. a więc tylko niewidomi. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). lecz działa nadal. społecznej i fizycznej. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i . Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. Wszystkie bowiem zagadnienia.konsekwencje dla innych. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. które stanowią przedmiot naszych rozważań. okresie życia. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. 3. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy.pełni w nim określone role społeczne. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. 2 T. Majewski. do samodzielnego i niezależnego życia. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. Psychologia 17 od rzeczywistości.

naturalną skłonność do zła i niemoralność. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. Z przekonaniem. 32) przypisywano im np. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por. Dolański (1954. które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. Według M. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. Dla przykładu można . a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem. jak też sama ślepota.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. W. po-pędliwość. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. l i 2). dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. przeznaczeniem itp. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. a także takie cechy. wybitnego umuzykalnienia. jak mściwość. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. których odmawia ludziom widzącym". łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. III.pozwalającego odróżnić barwy. a często nawet fizycznego. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. "cudownego" wprost dotyku . a zwłaszcza tzw. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. wielu innych rzeczach. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. jakie są odrębności strukturalne. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. Albo też przeciwnie. jak też psychicznych właściwości niewidomych. s. czy niewidomy jest innym typem itd. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. naturalną skłonność do dobroci. determinizmu psychologicznego. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. Podobnie jak inne zjawiska. jak np.przewlekle chorych. jakie nasuwali niewidomi. s. rozdz. Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. "czystości duszy". Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. Kaziowa (1968. o darze jasnowidzenia i o wielu. okrucieństwo czy bezwzględność.

Grzegorzewska. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . Podobnie J. Blirklen (1924. W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. »• 19 Również sam K. 6). 1924. aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). tj. Burklen. do którego dąży psychologia niewidomych. autora). W 1917 roku również L. a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych. pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. czy psychiczna struktura niewido-. że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. s.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . przez utratę wzroku" (wg K. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. za: M. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek. s. Wymieniana już M. czyli elementów psychicznych". Grzegorzewska (1926. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. 8) twierdził. że brakuje mu spostrzeżeń. Raz. czym jest ona ze swej istoty. za: K. . a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. '5). będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej. Burklen (1924. s. 1924. s. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. form dlatego typowych. Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. 1926. obiektywna ich ocena i na .wymienić W. s. 95). Burklen. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. 7). wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. że wynikających z braku widzenia. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. Celem. że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. poza tym.przyp. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt.] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim". jest poznanie osobowości niewidomych. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). 12). I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych. s. s. jak wrażenia wzrokowe".struktur albo nawet ich derywatów. . pisze. Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. Mendruń (1967. Steinberga (1917). Podobnie K. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego.

Temporalnych (w czasie) . . lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do . U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych.Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. jak i samych niewido-. zawężenie zainteresowań. s. mowy.będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. Inna jakościowa. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. . a więc bez udziału elementów wzrokowych.gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej. wyobrażeń przestrzennych. Ilościowe . istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia. J Mendruń (1967. . Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych. Oznacza to. Jakościowe . Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. że .gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1.podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice. że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. a nie występuje u widzących lub odwrotnie. mych".podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących. . Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . W sposobie rozwoju danego zjawiska. pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów. Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj.. Tak więc należy przyjąć. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe. Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących.(spostrzeżenia. wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. 95) pisze. lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. Odwrotnie. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi. niewidomych czy niedowidzących. Faktycznie. Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy. cech) dotyczą. 2. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. 2. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna. U dzieci niewidomych np. opóźniony rozwój motoryczny. ponieważ one istnieją i są oczywiste". ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne.

przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. zjawisko "zmysłu przeszkód". a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd.. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych. że składają się na niego: . 'które utraciły wzrok. 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. jak też osób widzących. pozostałe zmysły. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się.zagadnienia. Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna . . że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę.badania psychologiczne osób z defektami wzroku. jak też behawioralnej. zjawisko kompensacji. gdy rozważa się je w formie ogólnej. że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. akceptacja kalectwa. Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. emocjonalnej. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów). głównie mowę (kompensacja werbalna).różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. lecz jest działem psychologii defektologicznej. jak też praktyczną (stosowaną). Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą). np. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. 'Część tematyczna ma za zadanie: . schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it.d. np. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. niektórych testów. a także inne funkcje psychiczne. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. np. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to. Niestety wielu metod. Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej.zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów.

trwałej. a nie konsekwencji. 1976. tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. różne dysfunkcje narządu ruchu. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących.uszkodzenia wzroku i słuchu. Zachowując pewną tradycję. czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących.(skutków pierwotnych). Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. wzroku w rozwoju i rewalidacji.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii. W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '.wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. w dalszej części pracy w zależności od tego. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). 4. Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych. Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej. 3) psychologię umysłowo upośledzonych. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. s. Ziemcowa. Dotyczy to samego defektu.l) poznanie (ustalenie. Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono. takie jej działy. Defekt w tym . Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. umysłowe upośledzenie. 2a fekty w zakresie mowy. M. . jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. I. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. 183). Należą do nich defekty sensoryczne . in. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. kwalifikację): . opis. . a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania . de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych.

Klimasiński. ramach psychologii klinicznej. niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. 1980. Wydaje się. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. nie mają takiego charakteru. którą zajmuje się psychologia defektologiczna.. in. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. s. 1978. Sękowska (1979. że całą problematykę. a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. 1979. Kulczyc-ki. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. ich wyobrażenia surogatowe. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". ale nie patologiczne i(np. struktura czytania dotykowego u niewidomych. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. s. Pierwsze konferencje w latach 1961. 63 i K. Klimasiński. s. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. głuchymi itd. a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. Szewczuk. "psychologii głuchych" itd. 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów".początkowo charakter teoretyczny. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. które stają się specyficzne. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. a zwłaszcza logiczne. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. które rozważa psychologia defektologiczna. 1980.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. choć są jakościowo . Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. 1981). Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). Ogólnie mówiąc. 48). można rozpatrywać w. s. mających . Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. s. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. Niektórzy bowiem uważają. systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. Z. 1976. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. 48). orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). Zjawiska. układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. 1979.

. w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej.. Oczywiście nie oznacza to. co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. Blirklen (1924. z psychologią defektologiczna . O ile chodzi o związek z medycyną. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi. oraz psychologia rozwojowa. M. Jarosz (1978. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. K. że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. pedagogiką. u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. s. jak psychologia kliniczna. Oznacza to. np. s. że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. . którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. Wychodząc z tego ścisłego związku.psychologia normalnego człowieka". wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego. Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. Już K. z psychologią pracy. nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną. to nie można ich określić jako patologiczne". s.). socjologią i techniką.wszystkim dotyczy on . pojęcia. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. . Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. bo nie wymagają leczenia (np. 10) 25 twierdził. . a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. m. ' którym nie można przywrócić wzroku . 5. to przede . 50). 'Zi uwagi na to. stwierdza. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. klasyfikacje.". Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. . ą więc i do tyfiopsychologii. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. metody itd. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka.różne od izjawisk u ludzi widzących. in. w zakresie oceny zdolności do pracy. np.a także z psychologią wychowawczą. 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin. ociemniali. Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. adaptacji stanowiska pracy. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych. Klimasiński (1980. że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna . 6.

poważniejsze zaburzenia osobowości. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. Sękowska (1979. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku. W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. zwłaszcza. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. Z. Można również mówić o związkach z neurologią. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. in. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących. ale na dyspozycjach rozwojowych. W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. w tym również w tyfiopedagogice. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. co nie jest bez znaczenia dla psychologa. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. treści. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. które są skutkiem upośledzeń. Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. s. tyfiopedagogiką. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. które pozostały. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. Wydaje się. prowadzący do całkowitej ślepoty. Ogólnie można powiedzieć. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . Jest to problem uwzględniania. Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. Są to więc te zjawiska. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej. programów i metod pracy rewalidacyjnej..okulistyki.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą . Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii.

Wyjątek stanowiły jednostki. że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń. przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii. . Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych. Są to więc zagadnienia. Majewski <1971a. jak np. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . Aby miały one wartość. odmawiające niewidomym zdolności do nauki. Swierłow. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy. W szczególności dotyczy to: .adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących. pełni w 'nim określone role.'aparatów. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. . pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny. s. Żyje on w określonym środowisku społecznym. zarówno w środowisku rodzinnym.zaspokojenia podstawowych potrzeb. takich jak akceptacja kalectwa. 28 7. adaptacja psychiczna itd.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. do pracy. również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. posiada określone potrzeby społeczne. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. 1960. W tej sprawie T. . a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe . zwany tyfiotechniką (W. Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką.projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. . właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. Człowiek jest istotą społeczną. Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. specyfika procesów poznawczych niewidomych. możliwości adaptacyjne itd. Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka. Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. . . Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. s. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. Wynika on stąd. którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne.projektowania i produkowania pomocy naukowych. jak też dalszym. l). współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa. jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles. Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami. w tym. które uzależniają go od innych ludzi.przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia". . do życia v/ społeczeństwie. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią.S..gadnień.

pisze M. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r. 1895). a mianowicie Psychologii . XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej).. a ukazała się ona w 1749 r. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. którzy m. psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por. in. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes". procesami sensorycznymi . Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927). który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. Grzegorzewska (1926. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych .funkcjonowaniem zmysłów. Diderot.. Instytut Niewidomych. O ile chodzi 'o Francję.osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. Heller. Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. (1920) oraz Austriaka K. M. W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. tzw. W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy. Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. 1786). interesował się m. którzy widząl. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych. V. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. 100) .' Hauy. (zob. zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. to wymienić trzeba P.była słynna książka Diderota. W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller.. które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. 1749). s. '1926). którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. Grzegorzewska. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. Wilhelm Wundt. in. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę.

1976. D. Bauman.dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. I. B. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. P. J. W dziedzinie testów osobowości mamy M. Hayes. I.. Kli-. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. Kułagina. Mieliśmy słynną M. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska.skal inteligencji dla niewidomych. l). Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. który zasłynął jako twórca . Wynika to z ogólnych tendencji. s. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. Grzegorzewską i W. Obecnie mówi się . P. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. Ziemcową. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty.drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. J. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. a więc "stosowaną psychologią . który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. Hayesa. Każdy kraj. Już w 1914 r. Sołn-cewę. A.ma . Choldena. Jak już podkreślono . 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń.skala Irwina-Bineta (wg: S. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K. S.niewidomych". w Związku Radzieckim. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . Swierłowa. K. to wymienić trzeba T. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . Z. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. Sokolański. Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. Carrolla i L. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. W. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. wychowania i rehabilitacji. Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. Sę-kowska z Uniwersytetu M. koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. ale również praktyczny. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. Lewenfelda.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy. L. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. Dolańskiego. Bateman i innych.

psychologiczne. że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. lecz głównie nauk biologicznych. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. Klimasiński. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. U podstaw kompensacji leży fakt. Fakt wyższości.radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. a więc fizyczne.ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. K. Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. których nie zauważają osoby widzące. u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. 1979. Zauważono też. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). *. a więc medyczne. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. oraz z zakresu praktyki psychologicznej. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu. Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). pedagogiczne. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965). Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). Ta tendencja spowodowała to. Dysponuje również pewnymi "rezerwami".przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie. 21). które w odpowiedni sposób uruchomione. Oznacza to. Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. . M. że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. Carrolla: Ślepota (1961). II. ą także T.pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. że niewidomi . J. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. Kształcenie dzieci niewidomych (1974). psychiczne. W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. społeczne i zawodowe. że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. s. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T.

co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego . Problemem jednak pozostawała sprawa. Klimasiński (1979. próg podniety i próg różnicy. 1. Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów.wrażenia. perymentalnych w XIX wieku. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy. dolny próg podniety. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. s. aż do początków XX wieku. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów). bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny. które mimo że nie urodziły się jako niewidome. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora.Na początku problemem było. 'którzy uważali. czyli części fizjologicznej. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). / / 2. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. Zastąpienie całkowite. zawierać odpowiednią energię fizyczną. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. 34 3. że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. teoria "wikariatu" zakładała. a mianowicie przez dotyk. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. a więc części fizjologicznej.1. A więc teoria ta przyjmowała. tym wrażliwość większa i . Zakładała ona. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. aby powstało wrażenie. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza.. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. którzy zajmowali się niewidomymi. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły.

66. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. 22. tzn. s. 65. Witwicki 1946. że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . W. 21. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). Przykładowo•można tu wymienić J. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:. Zarówno próg podniety. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. M. jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. który powoduje różnicę wrażenia. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. Do takich m. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. istniały również takie. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. in. Co więcej. Griesbach. jest dotyk. Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej.oraz wykazuje swoistość wrażeń.odwrotnie. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. Podobnie P. . Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały. Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. in. Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. należą badania S. które temu zaprzeczały. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. że jedynym zmysłem. 105). Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. W XIX wieku obok badań. światła itd. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. s. Muellera. że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. 99). że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". przyrost siły dźwięku.patrz rozdz. Hellera. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. Grzegorzewska 1926. czyli minimalny przyrost bodźca. przyjmowała ona.2). a nie innych wrażeń. że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). 11. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. Nie może więc być mowy o całkowitym .zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. np. Do wyznawców takiego poglądu należał m. Kleina. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem.

Tak więc układy strukturalne. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. w referacie pt.wrażeń.1. związków czasowych. Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy. co określa się mianem. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. P. Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie. s. możemy wywnioskować. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców . które powstają . "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964).przedmiotów czy zjawisk . W miarę nabywania nowych doświadczeń . wśród których wzrok. teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy. W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk. czyli skojarzenia intermodalne. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [. a ściślej mówiąc na receptory. Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny. spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M. podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę. s.na nasze zmysły. nabytek jest natury psychologicznej".cały proces spostrzegania. że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu. Jednak w konkretnych i . Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. wyższej analizy. nazywane są dynamicznymi. I. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu".2. Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej.(ostrości). eyjna. w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości . Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. Związki czasowe. Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r.kompensacja percep-. Opierając się na badaniach J. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . Sołowjowa (1976. przyjmując za podstawę naukę I. a zwłaszcza sprawności percepcyjne . a nie wrażliwości i czułości sensorycznej. GrzegorzeWska (1926. dynamicznych układów strukturalnych.. czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza.. A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego. M. w korze mózgowej. 111 i 112). jak to można stwierdzić u normalnych.

Grzegorzewska {1964. psychicznego jednostki. s. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. M. fakt. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych.nie podlegają mu poszczególne zmysły. / 37 M. Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. węch itd. Kompensacja werbalna . narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych". które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. 52) . Wyjaśnienia wymaga jeszcze.określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora). Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. s. wszystkich pozostałych zmysłów. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania.pisze M. zwłaszcza małe. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. że w miarę doskonalenia się tych układów. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych. co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. słuch. a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). zmienia ich rolę. Dlatego wszystko. a nie pojedyncze człony tej struktury. rola zmysłów się nie zmniejsza.3. Dzieci. . lecz cały ich zespół. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. 38 1. U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. kiedy rola receptorów jest większa. bardziej rozczłonkowane. I tu należy zaznaczyć. nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów. "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów . gdyż wskutek braku wzroku są oni. dokładniejsze". 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. co sprawia. Grzegorzewska (1964. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku. lecz skutkiem współdziałania. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych.

Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. której istota polega na tym. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata". Z. gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło. bez specjalnych zaburzeń. w pracy zawodowej itd. I. że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych. Ziemcowa. . które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką. Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych.przyp. że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok. 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej. . 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa . rozdz.zjawisk przyrody. • .. kompensacji werbalnej '(słownej). [. s. w przygotowaniu do pracy. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . U niewidomych drugi układ sygnałowy. J. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: .. Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. Sękowska :(1974. aut.przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. Sękowska. Z. III). wyjaśnień. niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok. Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. Wynika z nich. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących. W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami".zastąpienie informacji. . Kułagin. Jest to zagadnienie tzw. 1969.tych wszystkich zjawisk. który zapewnia im.] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. rozwija się wyjątkowo dobrze. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: .) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. Trzeba jednak podkreślić. tzn. werbalizmu. krajobrazu. co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas. instruktażu itp. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. A. pełną informację. 1956.wym.

zimna czy nawet bólu ziewają się. Dlatego też W. a raz w innym miejscu". Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. a nawet bólu. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. w tej samej okolicy skóry na ciepło i . podobnie jak ze zmysłem bólu. O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. 2.receptory o różnej budowie.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. np. Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. W praktyce często wrażenia dotykowe. Swierłow (1957.działania poszczególnych zmysłów. Dotyk wchodzi w skład tzw. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. kończyny górne i kończyny dolne. do którego należy kręgosłup. stanowiących tzw. przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. zachowuje swoją dominującą rolę.ciepła i zimna oraz zmysł bólu.zimno raz reaguje punkt położony w tym. Ekel '(1976. Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. np. zimna. Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. pomimo znacznego osłabienia. Jedne zmysły mają większe. ciepła. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne. i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować. zimna i bólu. Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. J. ciepła. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . inne mniejsze znaczenie dla człowieka. s.1. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku. Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. zmysłów skórnych. śluzówkach. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). dotykaniu ostrza noża itp. Wrażenia kinestetyczne . to zachował on duże możliwości kompensacyjne. np. W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. a mianowicie: na bodźce dotykowe. Praktycznie jest on z nim połączony. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). s. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. narząd ruchu. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. w przypadku ślepoty. gdzie są umieszczone. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała.

jak długość. przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy. Z uwagi na to. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. dotyk bierny i dotyk czynny. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej. zmysł mięśniowy. wysokość. Również I. 2. S. s. wyniki te potwierdził W. a co za tym idzie . Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. a więc elementarne cechy przestrzenne.btelniejszy . zmiany miejsca (przesuwania się). Z tego też powodu W. chodziło o stwierdzenie.2. W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu.o ruchach dynamicznych. gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. Laury Bridgman. Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. ciepła. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. W związku z tym wyróżnia się tzw. * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. gładkość oraz ich kształt. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość). s. polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. Inna głuchoniewidoma. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. odległość. M. Do badaczy. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych. jak szorstkość. Dotyk czynny występuje wówczas. W 1895 r. należy Czermak. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. posiadała także w pewnym stopniu su. a nawet bólu. spoistość przedmiotów.o-tzw. zmysł mięśniowo-stawowy. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. 95) pisze.informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . ich trójwymiarowość i ciężar". funkcjonalnie sprawniejszy. ucisku lub oporu.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. mieszczą . Swierłow (1957. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . 36). kierunek itd. Sołowjowa (1976. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. szerokość.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku. np. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. ucisku lub oporu. który w 1855 r. jakościowe właściwości powierzchni. Helena Keller. Podobnie w 189'1 roku. progiem przestrzennym Webera. niekiedy bólu". Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi.

Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. wyjaśnia teoria kompensacji. Różnice te. s. Natomiast o ile chodzi o odległość.120°. Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. Utożsamienie to szło tak dalece. podobnie jak w zakresie innych zmysłów.3. Loeve i Tornay w Anglii. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. 17 . 1926. Wyznaczają je punkty. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku. Ma ono kształt . a w płaszczyźnie pionowej . uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. przyjmując.. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów. Przeciwnie. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. Petkoff.22). Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku. Wzrok należy do tzw. Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. dotyk jest kontaktoanalizatorem. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu. Do tych badaczy należy także W. Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji.dotyk. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. Oznacza to. dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości. 2. teleanalizatorów. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej. zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r. których wyniki nie wskazywały na takie różnice. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. Hellera przeprowadzone w 1892 r. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. że ręka percepcji dotykowej. który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem.

Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech. które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej. Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te.pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. co oznacza. że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca. albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. że działają na niego stale . horyzont i perspektywa. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy). Biorąc pod uwagę . że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. miękkość. albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się.poznawania przedmiotów. szorstkość itp. a nie jest. . Inna różnica przejawia się w tym. . Jak wynika z przedstawionej analizy. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych). jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych).przedmioty i ich cechy. W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. jak twardość. albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk. światło (jasność).orientacji przestrzennej i poruszania się.działalności praktycznej. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . Ponadto trzeba podkreślić. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. wysokość). '2. nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. 4. lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. długość. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. dotyk może je ujmować. Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy. przekazywana jednocześnie. 3. a niektórych w ogóle nie może poznać. Podobnie jak w przypadku wzroku .bodźce wizualne. który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . gładkość. które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. Natomiast o ile chodzi o kształt.wyznaczony przez prawa ruchów ramion. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. jak: barwa. . Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". szerokość. . W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. niezależnie od tego.

Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. samochodu. Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. szorstkość itd. wysokość itd. Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. zieleń dla łąki. jak barwa. które nie mają barwy. strukturę całego przedmiotu. a więc długość. zapach dla cebuli. s.zbyt dużych. Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie.analizy i syntezy . które są dla człowieka spostrzeganie. które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. . Palhegyi (1976. chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. 87) podkreśla. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. o określonej długości. z uwagi na to. .4. Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość. Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie. szerokości i wysokości. np. że łatwo może dostosować się do ich kształtów. na którym opiera się poznanie przedmiotów. że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. kształt. a następnie jego szczegóły. np. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. Stwierdza jednak. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna. temperatura. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. twardość. że niewidomi żyją w świecie kształtów. szerokość. Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej .2. budynku. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. góry. F. że przedmiot ma wiele cech i właściwości. w wargach czy innych częściach ciała.który znajduje się w pozycji statycznej. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu. W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. Zwykło się więc mówić. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. kształt dla stołu. lecz tylko elementy przestrzenne. kształcie.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. Od samego przedmiotu zależy.

w pewnych specjalnych stanach. a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego. księżyca. • Najlepiej niewidomi poznają . pisze: . np. . schematyczny obraz przedmiotu. według Hellera.wody. aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji. w stanach płynnych. Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. słońca. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. mrówki. pajęczyny. np.w ruchu. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. 1926. s. celem powiększenia pola percepcji dotykowej. dotyk syntetyczny i analizujący.zbyt oddalonych. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. Dotyk syntetyczny. co stwarzałoby analogiczne warunki. Hel-lera. referując teorię T. Uważa on. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych. Przyjmował on. Grzegorzewska (1926. Podkreśla również.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże. ' ' . przedmiotu palącego się (ognia) itp.. s. jakie występują przy percepcji wzrokowej. pracującej maszyny . gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu. . płatka kwiatu. T. wieży kościoła. np. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń".niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów.kombajmu czy piły tartacznej. które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych. Grzegorzewska.. ze względu na brak . Daje on jednak tylko bardzo ogólny. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . lecącego ptaka. Według autora . Trzeba jednak zaznaczyć.zbyt małych. O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. 150). Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe.. Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię. W związku z tym rozróżnia tzw. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa. statuy na pomniku. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. iM.swobody manipulowania rękoma (wg: M. . np. Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. 153 i 154). że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. jadącego pociągu. Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T.

jak kwadrat. s. że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . a następnie dopiero takie jego cechy. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. Steinberg. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. z pominięciena innych. 1926. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . 86) przyjmuje. Braille'a. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska. kula itd.formy. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. Z. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. miękkość. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. lecz mają charakter empiryczny.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. należą do świata zmysłów. Fis-cher. iSteinjberg (1920). który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu". które są konieczne do poznania przedmiotu. M. w których przeważają czynniki geometryczne. Jest to możliwe dzięki temu. że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. jak twardość. ze względu na 48 . Heller zwrócił także uwagę na' fakt. Sękowska (1974. schematyczny. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. s. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. jak Villey. koło. Uważali oni. gładkość itd. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. 168 i nast. Są to puste ramy. 85) podkreśla. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. s. Schematy . Polega ona na tym. Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca. Są one konkretnymi. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. s. mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów.). M. Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy .punktowe niż linie ciągłe. Grzegorzewska (1964. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. których pełna percepcja jest utrudniona. sześcian. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. schematów dotykowych w tym procesie. T. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. Grzegorzewska (1964. które pozwalają na poznanie przedmiotów.psycholog W. prostokąt. np. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących.

że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego. Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale.słownym objaśnianiu zespołu ruchów. to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę. a więc automatyzacji jego wykonywania. jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. spoczywają. gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. a zwłaszcza kinestetycznym. Badania przeprowadzone przez autora (T.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. 23) . nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji . lecz nie jest to pełne i . Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. Trzeba podkreślić. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. s. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). Występuje to wówczas. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce.) dotyczące kształtowania ruchów.roboczych u niewidomych wykazały. Psychologia . lub po prostu niekonieczna. Następ4 T.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną.wielkość. 22) pisze.5.formie umysłowej niewidomym wystarcza np. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. "Dla regulowania ruchu . które badany miał wykonać. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów. że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców. co robi. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Sołowjowa '(1976. 2. największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. M. s. 87 i nast. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. ma on tutaj duże możliwości. że na analizatorze dotykowym. Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy. s. Majewski. 1971. Majewski. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja".pisze J. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych. wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. jego «wzorzec». Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki. Wymieniona Sołowjowa '(1976.

ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. 2. jak np. Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. asfalt. płot. Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. widelca. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. Jego znaczenie polega na tym. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku.1.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. duży kamień. igły itd. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej. schody. dotyk posream. Jest to tzw. co zostało tutaj podkreślone. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową". to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. bruk) czy miękka (piaszczysta. zwane często "pamięcią mięśniową".6. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski. 3. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu. spadzista. W ten . w którym dana czynność jest wykonywana. Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. po jakim się porusza. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. krawężnik. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane. Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u . rozmokła). płaska itd.pozwalająca na ocenę. dom itd.. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw.zadowalające zastępstwo. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. kija. To. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. w której występuje wiele różnych przedmiotów.

na sekundę. Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. np. środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. Dźwięki można podzielić na: . a więc odbierających bodźce. Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. na które one reagują. w muzyce. występujące np. I tak fale krótkie powodują wysokie tony. ńp. • > 2. tym ton jest wyższy i odwrotnie.fale średnie . głośniejszy.powyżej 5000 Hz.niewidomych. Należą do nich hałasy.5000 Hz. tym fala jest dłuższa i odwrotnie. wśród których można wyodrębnić: . a więc zespoły tonów pojedynczych. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. dzwonek. że podobnie jak wzrok należy on do tzw. zwane szmerami. Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. stuki. teleanalizatorów.. . a . Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. Wartość ta wynika stąd. Im więcej drgań na sekundę. syrena itd. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych).mianowicie: wysokość siłę i barwę.fale krótkie . Są to przede wszystkim dźwięki złożone. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . są natomiast fale powietrza . jak np. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. -l.fale dźwiękowe (dźwięki). szumy itd.np. rytmie itd. wysokości.od 1500 . szelesty. których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. dźwięk dzwonu. 'tym dźwięk jest silniejszy. . szelest papieru. ' Jak już zaznaczono. wysokości i barwie. np. 'mają . a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. i. Bodźce akustyczne. a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. które składają się z dźwięków o różnej sile. ' . Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. od odchylenia fali drgającego ciała.niskie tony. czyli dźwięki. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. które wywołują określone wrażenia słuchowe. 'poruszający się samochód. .tony złożone. Im amplituda ta jest większa. pojedynczy ton fortepianu.pewne cechy. czyli tzw. tzn. barwie. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. które stale oddziałują na zmysł słuchu. a fale długie . -. Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. stuk maszyny do pisania. Tony. Bodźcami akustycznymi. Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej. jak np. Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych). Szmery. towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. szum morza itd. herców ł. dźwięk strun fortepianowych. Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań. o różnej sile (głośności). których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. O ile chodzi o receptory słuchowe.

barwy cey czasu tryania. 3. Grzegorzewska (1926.np. to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały. badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M. chodzeniu. Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . M. barwy itd. na której się on(r) znajdują. Griesbach (1899) i Kunz (1908). W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . pracy silników. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu. nicami indywidualnymi. 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to. .bodźców zmieniających? się pod względem siły. że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. wysokości.bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany. . . Do nich należą np. .. zwłaszcza niewidomego. zanik pewnych bodźców akustycznych. Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa. Te różnice stanowić' mogą dla człowieka.. jak np. s. W. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913).nawierzchni. Grazzi (1896). że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi.wyższa sprawność słuchu u niewidomych. Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi.. O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. w tym również słuchu. "montowaniu elementów itd. Gr-zegorzewska.wrodzony słuch muzyczny u niewidomych. 1926." Dzisiaj .68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów.. Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku. Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża . zamiataniu. Inni badacze. natężenia. .jak wiemy . 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na .silnych bodźców akustycznych. Dufoura przeprowadzone w 1895 r.silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. źródło informacji o tym środowisku. jak: .jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę. tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. co może być wywołane znacznymi róż-. s. Swierłow (1957. ' 1 Herc (Hz) . stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). Niektórzy ź nich. ' . s.wbijaniu gwoździa.wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych. 64 --67). dynamicznych układów strukturalnych. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia.2. w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń. . nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej.

Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących. Ogólnie trzeba powiedzieć.3. Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi. słuch muzyczny. 3. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). . niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki.. Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. s. 1926. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku). Po prostu uważano. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą ..działalności praktycznej. zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. 121). a wśród nich Dufour (1895). który predysponuje ich do zawodów muzycznych. z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [. odbioru mowy dźwiękowej. Wielu tyfiologów. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu. 25) z kolei uważa. . Grzegorzewska (1926. co się słyszy. K. s. zwłaszcza w orientacji przestrzennej". że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych.poznawania przedmiotów i zjawisk. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. Biirklen (1924. 54 orientacji przestrzennej. że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. s. Grzegorzewska. Ze względu jednak na to. 27). Blirklen (1924. tłumacząc to czynnikami wrodzonymi. lecz dodaje. Krogius (1907). Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu.] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych". Niewidomi natomiast. jako źródło przeżyć estetycznych. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K. zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących.. dowodzą. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. Można je rozpatrywać w zakresie: . Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. 68) stwierdza.że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . s. .jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących. W innym miejscu M. Javal (1903). Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę. że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał). że mają oni wrodzony słuch muzyczny.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony.

jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. s. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku. Jest to tzw.• wych.pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. dźwięk otwieranych drzwi. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. które są zdolne reagować na bodźce . praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [. węchowymi itd. np. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego. budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono. .. Rola słuchu w działalności.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. I. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń. . gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". 3. a więc dotykowymi. 75) dodaje nawet: " . skojarzenie intermodalne. to dodaje jednak. dzwonka itd. że trudno ich nie odróżnić lub pomylić. . M. 22) podkreśla wprawdzie. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. Sołowjowa (1976.. . samochodu. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. a niejedno-krotnic dominujący. np.] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. s. czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. kinestycznymi. transpozycji intermodalnej.] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. W.4. Swierłow (1957.akustyczną. których sens nie jest dla niewidomego jasny . Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. Zjawisko to występuje wówczas. brzęczenie pszczoły. występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. Ogólnie trzeba powiedzieć.

ogólnie trzeba stwierdzić. który jest przedmiotem nauki. 56 3.5.przeszkody w polu percepcji słuchowej. (W. A więc słuch. o ile jest on źródłem dźwięku. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku. 71). Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku. przestrzeń otwartą.nalewaniu ulega pewnym zmianom. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. Podobnie zmiana dźwięku.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej. Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku. który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową. W niektórych przypadkach przy nauce . towarzyszy słowna instruk-c^. którego źródłem jest 'praca maszyny. ale nie najważniejsze. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu. odległość itd. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć. a. jak kierunek. Swierłow. Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. halę produkcyjną czy tzw. jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku. wyjaśnienie. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. np. które opierają się na znanych. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować.5. 1957.nowych czynności. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . a więc przestrzeń.czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu. które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. s. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. 3) ustalenia odległości. a więc kierunku i odległości od niewidomego. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni . ukształtowanych ruchach.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. w której możliwe jest poruszanie się.

Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze. Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. w jakiej się od niego znajduje. Wynika 57 ono stąd. dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni. Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom. Ogólnie można więc powiedzieć. Wyobrażenia te są względnie dokładne. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. zaczęło grać radio. ktoś zaczął wbijać gwóźdź. to ustalenie go możliwe jest .jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości. Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-. celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. który zaczął do niego mówić. Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. albo wystąpiło określone zjawisko. o czym będzie mowa w dalszej części. że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot. lub piesek.nie zmieniające się cechy akustyczne. np.2.pisze W. Przeciwnie. sprowadza się do określenia kierunku. 58 3. siły i barwy.ma stałą lokalizację .przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie. który człapie łapkami.zmysłów. ale również na ustalenie. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". zawsze wyobraża sobie jego źródło. węchowymi itd. a mówiąc dokładniej . s. "Doświadczenie życiowe . Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . mają jednostajne i równomierne . Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. czy jest on stabilny . słysząc określony dźwięk.auralne).5. dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się. Jednak niewidomy. np. Swierłow (1957.czy znajduje się w ruchu. Oczywiście. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. człowiek. z którego pochodzi dźwięk.) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu. jeśli są źródłem dźwięku. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. co głownie czyni dotyk.

że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . 40 i 41). Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . . w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. W. Mówiąc inaczej. Ansaldi dowodzi. Ansaldi pod koniec XIX wieku. Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. za: M. czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. natężenia i barwy czy też nie. co powoduje. Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz. Swierłow (1957. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie.dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe.. Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między.. 66). a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie. to niewidomi ustalają na podstawie tego. że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. 2.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku. w jakiej odległości on się znajduje. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze. czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu. skąd pochodzi dźwięk. s. 3. 1926. s. a mówiąc dokładniej ucho. 72) pisze w tym zakresie: .^ sunkowo dokładnie określić. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę. że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)". taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe.wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku.. że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu.jezdnię. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . Generalnie trzeba powiedzieć. celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku. Puzyna <1977. s. jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu. czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. Jak już podkreślono. że droga dźwięku do obu uszu jest różna. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość.' 1. W przypadku znajomości przedmiotu może on sto. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia .głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny. Jeśli chodzi o ustalenie. słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały.pisze on . Grzegorzewska. ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt.

np.5. ocena odległości od samolotu czy pociągu. Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. Dawniej sądzono. towarzyszących. zmniejszanie siły dźwięku . 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . Wówczas . W. samochód. s. Podobnie C. 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. 24). nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary". Puzyna (1977. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze. a więc od źródeł o dużej intensywności. przejścia przez ulicę. Heller . nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. •l" s. czyli szmery. przypadku. wysokości i barwie. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter. a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie.6. nadających mu określoną barwę.jego oddalaniem. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. Swierłow (1957.3. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość.lokalizacji. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w... potem silniejsze dźwięki. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np. T. W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. . jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu. że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. ale także jako źródło . tzw. gdy dany przedmiot. Są to dźwięki o różnej sile. jest w ruchu. s. ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła. 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3.(1904) przyjmował. że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone. Oczywiście. Dzisiaj przyjmuje się. Oczywiście. 3. dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie. Burklen. 1924.

"dotyk na odległość". zwłaszcza ze zmysłem dotyku. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów.2. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. "zmysł X". którzy widzą. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. słuchanie muzyki. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych. dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". wieku a nawet pewnych stanów psychicznych .jak niektórzy określają . że niewidomy. Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł".jako źródła przeżyć estetycznych. np.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. gałek ocznych . Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych. Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt. odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt. że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody.7. 61 4. słupa telefonicznego. Z uwagi na to.. kinestetycznym itd. "tele-stezja".stan przygnębienia. odczuwa w okolicy czoła. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni. (śmiech) itd. Ogólnie można powiedzieć. Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość. zbliżając się do przeszkody w postaci np.rola jego w tym zestawie jest dość istotna. Otwarcie trzeba powiedzieć."mrowienia". ze słuch należy do teleanalizatorów . że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności. skroni. "wrażenie przeszkody". recytacji. które nie są źródłem dźwięku. Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach. albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru. płci. radości .poznania pewnych cech osoby mówiącej. 4. wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. 3. Zaobserwował on. zadowolenia. Ogólnie trzeba powiedzieć. że zjawisko "zmysłu przeszkód".. drzewa itp. Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r.1. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u . które odbierałyby tego rodzaju wrażenia. których źródłem są bodźce wzrokowe. Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem. które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. np. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. Objawia się ono w ten sposób. budynku. że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. "percepcja twarzą". Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . Z przedstawionych rozważań wynika.

którego źródłem są kroki. Natomiast nie przypisuje L. powieki oczu. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. Dolański. że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. Kunz (1907) twierdzi. a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . w szczególności na czoło.na czarno. że "modyfikacja odgłosów kroków. Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. 15). Kunsa Na podstawie swoich badań M. 1954. które przeszły takie choroby.bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". Teoria uciskowa M. Teoria termiczna A. a mówiąc dokładniej .przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe.niewidomych. Truschela L. s. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi). a z drugiej . powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze. W.' Zauważył on. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. Zwrócił on także uwagę na fakt. Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym. Ponadto Kunz twierdzi.niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość". że: . Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym. którzy stracili wzrok na skutek wypadku. . napełnione wodą. a zwłaszcza ich modyfikacjom. Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu. Na podstawie wielu badań stwierdził on. posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów. s. . 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. . odrą czy szkarlatyna. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. jak ospa.' ^ Teoria akustyczna L. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań.ucisk fal powietrza na twarz. kiedy minie się ten obiekt. zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód". Wyniki tych badań wykazały. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. Dolański (1954. . ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. aby wywołać wrażenie słuchowe. gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W.zjawisko to intensyfikuje się. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało. s. 18). Dolański. 1954.

Gdy zbliżamy się do przeszkody. że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. s. 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . odcina nas ona od tego wszystkiego. s. Dolański (1954. We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą. W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela. do których się zwrócił w tej sprawie. -niewidomy zbliża się do przeszkody. Teoria akwtyciziw P. który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. jak też dotyku ma w nim swój udział. np. Hellera Obok prób wyjaśnienia . a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie.niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa. które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła. lecz nadaje jej inną interpretację. że w przypadku przejściowej choroby. Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału .że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne.Villey sądzi . kataru.pisze W.Yilleya . którzy twierdzą. . Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód.:• P. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych". Według A. 22) . Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych. że zarówno zmysł słuchu.istniały również teorie przyjmujące. co się znajduje poza nią. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. Takie stanowisko reprezentował T.(Francja). 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen . Heller (1904). niż gdy były odwrócone stroną białą. a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu.. O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. ciszy absolutnej nie ma. to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. że coś odgradza nas od reszty świata". które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego.w wyczuwaniu przeszkód na drodze. W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. Żaden z nich nie posiadał tej zdolności. niewidomy wie wówczas z całą pewnością.rzy wydawały im się bliższe. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . Teoria J.powodem wyczucia przeszkody. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć. v . i z powstałej ciszy wnioskujemy. Doszedł do wniosku. Dolański (1954. że są one dla nas prawie niedosłyszalne.

Cała jego struktura . że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości.ostrzegawczego. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia. Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. lecz w for65 5 T. 94) . o wyraźnym początku i końcu. której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy.składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. Grzego-rzewskiej . . (1962. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. s. . jak też wysokości. Grzegorzewska. których źródłem są kroki niewidomego. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego . s. Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M.nie jest żadnym zmysłem. 25). przede wszystkim zaś dlatego. o jasno zaznaczonej celowości. Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia".jako odgłos (oddźwięk). Grzegorzewska (1964. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. muśnięcie. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. że jest to zdolność nabyta przez istoty.nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. to w genezie "izmysłu przeszkód" M. Fale te również wracają do niewidomego. która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. za: W.Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód". W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną. Dolański 1954. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. należy przyjąć. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt. ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska..s. ' Jak już zaznaczono . Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie. Psychologia mię zmienionej . Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej.według M. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. Widziała ona" to zjawisko szerzej . Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk. s. Teoria M. Można w ogóle powątpiewać. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. z którą się zetknęła. skroni. Ponieważ nie możemy przypuścić. Majewakt. 94) . jakie nakłada na nie ślepota.

odbija te dźwięki. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. jak twierdzi Dotański. Jeśli są one dość silne. Wzięło w nich udział 42 niewidomych. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. sile i barwie. Podobnie przedmiot--przeszkoda. który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. leży instynkt obronny. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny. a uczucie muśnięcia na twarzy. Teoria W. Swierłowa. czole czy okolicach oczu. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości.niebezpieczeństwa. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. które znajdują się w pobliżu człowieka. wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. którego podstawą jest instynkt obronny. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. a przecież muśnięcie czy ucisk. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku. . jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt. Pochodzą one zarówno od samego człowieka.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. czole. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. główne bodźce natury słuchowej. która znajdzie się na drodze niewidomego. W. zwolnienie chodu). jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. wówczas receptory . która dogłęb.muśnięcie na skroniach. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. Teoria W. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. Dolański (niewidomy). które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. Przyjmuje on (1949 i 1957). Ostatecznie Dolański (1954. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. Dolanskiego Obok M. zmiana kierunku. s. a więc słuchowi. Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie. U podstaw tego zjawiska. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. czyli w górnej części twarzy. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. niewidomi odczuwają na skroni. Jako dowód przytacza fakt. odbite od przeszkody. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu.

względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. którzy 'starali się stworzyć własne teorie. nie posiadają "ani tonu. do czego większość badaczy się skłania. że zjawisko to ma charakter akustyczny. wzrokowego". jakie one wywołują. ani temibru". Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. ale jako słabe i niejasne wrażenie. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. choć taka nazwa u nas się przyjęła. które posiadają największą energię. a zwłaszcza szerokość przeszkody. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. Na podstawie swych badań W. Im większa i szersza przeszkoda. czyli na bodźce bardzo niskie. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. s. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. Swierłow (1957. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. 105 i 106) stwierdził. Być może. Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. wyrażniejsze. który znajduje się ^v przewodach nosowych.pisze Swierłow (1957. 103) wykazały. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". s. Swierłow (1957. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. s. które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe.W. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. podobne do dotyfcowego. jak u widzących. "Obserwacje profesora Szyslina . Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. jak choroba. Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością. dekoncentracja czy hałas. 5. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. A więc jest to zmysł. które trudno bliżej określić". który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. a 'nie. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. że należy on do teleanalizatorów. a wrażenie. Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. Natomiast dźwięki. że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. zmęczenie.słuchowe reagują tylko na te spośród nich. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. Wydaje się jednak. Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. który tworzy przeszkodę. przede wszystkim dlatego.

apteka. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. albo że maszyna. niektóre zwierzęta itd. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne. Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. piekarnia. III. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla . zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. produkty żywnościowe. i kontrolowanie. np. lasu itd. leki. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. Oczywiście dotyczy to znanych tras. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . Pozwala to im na ustalanie miejsca. s. sad itd. łąki. od których bodźce tę pochodzą. że potrawa. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. a zwłaszcza w pracy zawodowej. Zaznaczyć wypada. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. trawnik z 'kwiatami. w której się poruszają. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. jak np. że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. na której pracuje. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). czy zmierzają do obranego celu. Zapach np. W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. w którym się znajdują. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. albowiem tylko w takim. podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych.niewidomych. dla którego nie jest on charakterystyczny. cech) i doskonaleniu się już istniejących. Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej".nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. którą gotuje. Swierłow (1957. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. a niekiedy metalu". Przede wszystkim trzeba podkreślić. Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. zapachy kwiatów. Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). tzn. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. ulega przypaleniu. od którego on pochodzi. Dla przykładu można wymienić kwiaty.

Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. Były też teorie.rozwój fizyczny i motoryczny.kształtowanie osobowości. środowiskowym. Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym. która rozszerza liczbę czynników do czterech. Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział. a zwłaszcza pismem wypukłym. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku. młodszym szkolnym . u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje. 2. które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy.od 12 do 17-18 lat. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym. duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku.od l do 3 lat. Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci.. co wiąże się z kształtowaniem osobowości. Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później.rozwój działalności. W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych. . Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej. M. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci.od 3 do 7 lat. . jak też czynnikom zewnętrznym. który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość.dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka. Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm). a więc w znaczeniu szerszym . Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych. Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego.12 lat i dorastania . i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego.od 7 do 11 .rozwój emocjonalny i społeczny. lecz również dzieci. Są to dzieci. . . a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę. ponieanowlęcym . Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także. Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego.. przedszkolnym .jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych.pierwszy rok życia. Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi. które od urodzenia są niewidome. Że- . zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). które dziecko przynosi ze sobą na świat. a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -.rozwój procesów poznawczych.

3) wychowanie. Ogólnie trzeba powiedzieć. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny. 154) pisze m. Ślepota może . odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości.jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych.zgodnie z teorią Pawiowa . istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. które ściśle ze sobą współdziałają. 227) pisze. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. Jest to wynikiem tego. która pozbawiła je wzroku. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. s. o ile przyczyna. które tracą wzrok już po urodzeniu. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. a zwłaszcza jego najważniejszej części .browska (1979. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny. M. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". .4) własna aktywność dziecka. Oznacza to. Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów". s.kory mózgowej. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. . Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. in. [. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. środowiskowych. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. Problemem jednak pozostaje. 2. Grzegorzewska (1955.1.. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M. że układ nerwowy . 2) wpływ środowiska. jak rap. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym. Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. Zebrowska (1979. 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. s. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie. nie uszko72 dziła także kory mózgowej.

że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego. s.że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". złego odżywiania. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. jak również różnego rodzaju chorób matki. Klimasiński (1977. Wpływ środowiska Jak już zaznaczono . Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. że w 1968 r. że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. zarówno części obwodowej. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. "Jest rzeczą wielce prawdopodobną . s. Podobnie Z. atetoza (niezborność ruchowa). względnie znacznym jej ograniczeniem. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. U. które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . s. jak spastyczność.. kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. ocenie odległości i kształtów. Sękowska (1968. można przyjąć. zatrucia. poza brakiem percepcji wzrokowej. 'Uszkodzenia gałki ocznej. Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty.2. utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej.'. jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. 49) stwierdza.normalnym. a także różnych chorób. 47) pisze w tej sprawie: " . W takiej sytuacji konieczna jest.jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. J.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić. Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży. Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej. co każde inne dziecko. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. jak też centralnej. 2. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego . 16) podaje. K. Baumann (1980. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi.pisze autor . które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego.

pisze Z. w przedszkolu. Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości. należy uznać za postawę pozytywną i. Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty.2. którą określić trzeba jako postawę. 1973. do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. pseudopozytywną. w której dziecko przebywa. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome. s. 4) postawę ukrytego odrzucenia. Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia.w sposób właściwy. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego. . więcej specjalnej pomocy. Nie tylko najbardziej pożądaną. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości. s. w szkole itd. 7) . Sękowska (1974. cierpliwości. V. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa. jakim ono jest. •widomym. 332). Zresztą dzieci niepełnosprawne. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój. \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. wykazały. 5) postawę jawnego odrzucenia (por. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia.3) postawę nadmiernej opiekuńczości. że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców.właściwą. zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów. a więc to. ale bezwarunkowo konieczną. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy . a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. z którymi spotyka się na podwórzu. 2) postawę akceptacji dziecka.koledzy. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne.jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej.I. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. ą później jego rówieśnicy . który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. lecz odrzucenia skutków kalectwa. w parku. społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. wśród nich także [niewidome. jak i co dalej . Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. a więc grupę społeczną.robić. jakim jest drugi człowiek. Liczne badania. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw.dziecka.. umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój"."Akceptacja dziecka i jego kalectwa . a więc takim. 2. B. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . Bateman.

a mianowicie: postawę obojętności. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku.do nauki. do pracy zawodowej. potrzeb swojego dziecka niewidomego. T. jaką jest fakt ślepoty dziecka. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. zaniżający faktyczne możliwości dziecka. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą. 1971b. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń.nawet negatywnymi. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. to. że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. Postawa pseudopozytywna. jego poczynań i kłopotów. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. narastającego przez wiele lat. jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw. nadmiernej opiekuńczości. Wynika ona stąd. s. którym stale . is. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). jakie sprawia. a często nawet powodują. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. jakim jest środowisko społeczne. Są to bowiem postawy. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego. Ma-jewski. 1971b. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. który powoduje to.'trzeba się opiekować i izajmować. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. do udziału w życiu społecznym. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. możliwości. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego. wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. Majewski. 43 i 44). stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. które mają w tym zakresie swój udział. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. 43). "Obojętność rodziców.

a zwłaszcza jego rówieśników. do fizycznego znęcania się włącznie".ośrodka szkolno-wychowawczego. A więc można powiedzieć. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej. 2. W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. a nawet wręcz negatywne. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. W tej sprawie M. jakiemu podlegają dzieci. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. przeznaczeniem. Z licznych obserwacji i badań wynika. Majewski (1971b. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników.2. że ślepota jest karą za grzechy rodziców. . w sposób pośredni.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. być środowisko. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. s. które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi. Ogólnie trzeba powiedzieć. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. 20) pisze: " . s. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci. z którymi spotyka się w parku. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. w przedszkolu. słyszą często aluzje pod ich adresem. powinno to. 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. a później w szkole. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu . T. które nie przebywają w internatach. na podwórzu. może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. . Orkan-Łęcka (1974. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". z którymi dziecko się kontaktuje. A przecież powinno być odwrotnie. jak prze- . że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. na ulicy. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. Początkowa niechęć do swych dzieci. W ten sposób społeczność pozarodzinna. w jakim ma je dziecko widzące. że z reguły są to postawy niewłaściwe. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie. Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup.2. że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego.

a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. Majewski (1971'b.stwierdza.'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie. oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji. wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje. 178) .dzieci widzące.3. Bateman (1976. To z kolei powoduje fakt. s. że sytuacje takie nie są przypadkowe. s . a zmniejsza się w klasach VI . Bateman (1976. ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. Połowa tych dzieci . . Dzieci i młodzież. że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. . ich zdaniem.VIII.1 Uważa się ich za jednostki nienormalne.smutne jest to. '» Najbardziej . Wychowanie . jest sprawą o olbrzymiej wadze. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju. podkładanie przeszkód. " W podsumowaniu B. Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII.). jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. .pisze T. Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone. sytuacje. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej . s. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. i68 i nast. nie miała kontaktu . że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. wyśmiewanie jego ułomności. "Wzrost osobistego doświadczenia . wywołują w ten sposób komiczne. uderzanie znienacka. które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. Kie uświadamiają oni sobie. Jak już zaznaczono.77 zywanie.zmienia zatem postawy wobec niewidomych". a przede wszystkim długotrwała. . prawa w danej społeczności". z którymi nie trzeba się liczyć. Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci .z dziećmi niewidomymi. s. traktują jako rozrywkę. • W wyniku tych badań autorka stwierdziła. Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych. rzucanie kamieniami itd. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa.kolejnych klasach. 2. że: . . To. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości. "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących .pisze autorka .oceny pozytywne wzrastały w . z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI. że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego. które ich bezpośrednio nie dotknęło. Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna.' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne.widzące zajmowała się B.(115) nigdy . Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [.

Sękowska '(1974. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka. w tym także w Polsce . Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi. lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana. . Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. jeśli chodzi o naukę szkolną. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. a więc musi mieć specjalne warunki szkolne. s. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych. Na temat specjalnych metod nauczania Z. zwłaszcza o ile . s.z nauczaniem i wychowaniem dziecka.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy. które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły. Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem. Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację. Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów. Trudno sobie wyobrazić.stosowamiu specjalnych metod nauczania. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi.prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych. oczywiście przy współpracy z rodzicami.. Dziecko. Grzegorzewską (1964. Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas . gdyż te są analogiczne do możliwości widzących.. lecz z konieczności adaptacji metod. lecz stosują odmienne metody i środki. a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę. dostosowany do jego potrzeb. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie. będzie w po-. 78 . a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich..".Kolejnym. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych.. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane . któremu nie zapewni się nauki.istniejący w większości krajów. lecz jest wychowywane przez dorosłych.stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M. bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. technik i środków nauczania . 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych . Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości.. " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju.

jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. Oczywiście najlepsze są te metody. Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga. s. . które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk. Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom. które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych.. Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem.który decyduje o rozwoju dziecka. 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: .metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. poznania nowych przedmiotów i zjawisk. Janik (1963. Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. kiedy chodzi o szybki jego rozwój. jak wielkość. ~ Ponadto B. . "Bez własnej aktywności . Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. co się wokół niego dzieje. Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska. które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. Z. 10). Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne . 1974. 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. działania. jego własna działalność. Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. Nowogrodzki (1962.pisze T. a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por. M. szkolnego itd. własna aktywność albo.pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. proporcje itd. To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości. Niestety nie zawsze jest to możliwe. Sękowska. o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika".4. kształtuje bowiem te wartości. . Nie oznacza to. . Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych.samoaktywizacja. s. . 33) . 2. mówiąc inaczej. lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim. konkretności nauczania. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną.pomoce specyficzne dla niewidomych. jest jego . Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. rodzinnego. lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego". że wywołuje ona potrzeby: ruchu.pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. s. Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. Jej znaczenie polega na tym. Do nich należą zasady: indywidualizacji. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania.

różne przeszkody itd. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu. S. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . aut. s. automatyzacji i koordynacji ruchów. chodzenie po górach. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie. Psychologia nych sytuacji. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności. 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. Rezultaty. 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. . jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. po nawierzchni miękkiej. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . jak też wewnętrzną. w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce.Dziecko niewidome. przechodzenie przez rowy. Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. jakimi są bodźce wizualne. Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. skakanie. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . jak bieganie. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących.). Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. chodzić. ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. np. na skutek tego. zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. 3. jak pełzanie. piaszczystej.przyp.spontanicznie. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów. Majewskt. wspinanie się. małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. . z uwagi na brak wzroku. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. Można więc powiedzieć. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. Na skutek braku wizualnej styumlacji. jak to występuje u dzieci widzących. a także poruszanie się w nietypowym terenie. Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. trzeba podkreślić. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. bieganiu itd. Dreier (1980.

pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. Niektóre dzieci. początkowo obie razem. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. ćwiczenia. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [. W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. Spłonek (1979. Dopiero w przedszkolu. M.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. O ile chodzi o dzieci niewidome. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. U dzieci tzw. a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu. 4-5 mieś. zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. w której rola wzroku jest dominująca. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji.opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. Przełącznikowa i H. . M.mówiąc już o tym. s.formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany). czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej. -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk. Spłonek (1979. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce. treningu itd. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych.. Przełącznikowa i H. ich wielkości.". Przejawia się ona w: . oddalenia itd. nie . ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. . który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. s. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów. które dziecko chwyciło. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". . zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym. Zwracają na nie uwagę liczni torzy . to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi.ruchów wykonywanych palcami rąk.się ich naśladować. co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku.

manipulowanie nim. Dzieci niewidome nie tylko później siadają. choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie. bieganie. s. s. Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. 1971a. W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących. . kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku. która przebadała grupę niewidomych dzieci. Z. 1975). który podaje. Sieradzka (1968). Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. Ogólnie trzeba stwierdzić.. Sękowska. 21). tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych. W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić. dzięki . 3. kierowanych na określony cel w przestrzeni. 129) . Majewski. widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. poziom ten jest u nich znacznie obniżony.emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci). Zeuthen (1978. ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci).(J. koordynowanie ruchów obu rąk itd.skoliozę .patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. Jest to okres czołgania. Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. W okresie.lordozę .boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci).połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci). Dobrzańska-Socha. 40). Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s. "Niewidome niemowlę . Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. 1975. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). jak też manipulacyjnych. T. . Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych. ple-ów i kończyn oraz układ kostny. 3 skoliozę. Podnosi głowę i obraca nią.kyfozę .ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. . brzańskaSocha. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. jak: skakanie. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". l skoliozę i lordozę równocześnie. jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy. Dziedzic. 1974. s. 1960. a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. że w pewnym zakładzie dla . U postały ch wykryła: . (wg: A. W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych.pisze L. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści. chwytanie go. A. bawi się paluszkami i używa je do . A.2. wspinanie się itd. wstają. zaczynają chodzić. jak też .kyfoskoliozę .

s. 20) . nie rusza się do przodu. agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz. Jednakże pomimo tej wyraźnej. A. Dobrzańska-Socha (1975. Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników. zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych. 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. 1974. Dreier. wyciągania rączek w ich kierunku.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-. Dreier (1980. Orkan-Łęcka (1979. Sękowska. . Podobnie A.. 1975. manipulowania itd. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". z uwagi. że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące.5. s. a czasami nawet zaburzony". W tej sprawie cytowana już M. 1974. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-. s. 47). przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. s. Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. 29) pi-'. S. •zęba podkreślić również fakt. W tym miejscu.nie zdając sobie sprawy z faktu. Dobrzańska-Socha 975. niż sięganie po zabawki. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. s.Ji". dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. 1980).pisze A. ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności. Orkan-Łęcka (1979. nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. pociągania ich.gienicznych. 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania .. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. jak też doskonalenie już ibytych. czę-.chwytania i wypuszczania przedmiotów.. S. które dziecko widzi. co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia. 11. s. Sękowska. "Rodzice . rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony.o . itowości. Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. Dobrzańska-Socha. poruszać się". który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić". 20) pisze: " . . dostępnymi sobie metodami. 'M. sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. później zaczyna siadać.e: ". wstawać. że dziecko niewidome. lecz także chwytania przedmiotów. Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych.jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki. wykonywania zabiegów .

co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu". pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego. Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie. . co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych". A. s. Dreier <1980. Zeuthen .. 'Podobnie Z.osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością. aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii). Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników.ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. . .ograniczenie jego swobody.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne .ma na celu: . Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej . ' •'• Podobnie L. S. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. 125) piszą: " . a więc jeszcze w przedszkolu. przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym. Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja. . s. 12) pisze. obracanie główką. Zdarza się często. a u opiekunów . Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną. Nie wolno. Dobrzańska-Socha (1975.] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. . jak chwytanie.pełzanie..prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów). że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów. Danilewicz i L.brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. Pisze ona: " . bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać. raczkowanie. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. Dlatego nie należy . chodzenie itd. jak też sprawności manipulacyjne . I. Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [.zdaniem autorki . Sołcewa (1976. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. a coraz częściej siedzą". s. Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. np. siadanie czy wstawanie. procesy poznawcze. co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. s. . ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka.wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych.. Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym.(1978. B. że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie.

towarzyszącego zwykle chodzeniu. tików nerwowych. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. s. w których powinny wystąpić. 2. cofnięta głowa i tułów. Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. Baillart. brak rytmicznego kołysania przedramion. 3. chód z nieruchomymi ramionami. próbuje ono bawić się samo. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. 43). s. Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. 3. J. poza ogólną sztywnością motoryki. odchylanie tułowia w tył. chód na sztywnych nogach. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. tzw. M. stanie i chodzenie z . Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni.3. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. 4. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. Daje się także zauważyć. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. Z. Dziedzic '(1960. potrząsanie głową. przekłada nogi jedną na drugą. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. -przecieraniu ich. niepotrzebnych. za: P. 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. Miny i pozy. np. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. aby ochronić twarz. s. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. kręcenie się w kółko itp. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. 1964. wyciąganie przed siebie rąk. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). Według autorki . które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu.87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. a często nawet odruchu warunkowego. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb".wykonywanie stereotypowych. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. Sękowska (1974.

bucika.z zabiegami toaletowymi . Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. jeśli niemożliwe w przypadkach.z ubieraniem się . Polega to na tym. działalności praktycznej. 188). S. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. Należą do nich czynności związane: . gdy prowadzi go osoba widząca". Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw. picie z kubeczka. Klimasiński. s. stawianie stopy z góry.1. zapinanie guzików. siedzenie na nocniku. .4. Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. 1976b. Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach. 3. są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka".tułowiem odchylonym do tyłu. lateralizacji. jest trudne. 1976b. Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie. Jak wykazały badania Z. które przekształciły się w nawyk. stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów.ze spożywaniem posiłków . Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla). 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. 69 4. jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji). . Hartman (1980. s. S. czynności samoobsługowe. Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas.mycie rąk. s. Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni. . K. zębów. Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). 4.jedzenie łyżeczką. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów. Klimasiński. które można zaliczyć do tzw.188). K. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego.nakładanie koszulki. a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny.

że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych.Dorosły stanowi dla dziecka wzór. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny".. s. Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1. 162) pisze:. rozwoju czynności samoobsługowych. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. trzonika u łyżeczki. które rzutują na to.brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego. np. a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności.czy nawet dziesięcioletnie. Dzierżanka (1955. s. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. 2. 90 A. jak też sprawności wykonywania tych czynności. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. s. otworów na głowę i szyję w koszulce. M. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. "Spotykamy dosyć często . Orkan-Łęcka (1979. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. że łyżka służy do jedzenia. który ono percypuje jako obraz wizualny. Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . Dzierżanka (1955. choć przyznać trzeba. siedmio. Orkan-Łęcka <1979. które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic".Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. zarówno pod względem zakresu. sprzątanie w domu. np. Bardzo często na taką .niewidome dzieci sześcio-. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. czyli opanowamie głównych elementów ruchów.samodzielności jak dzieci widzące. Do nich należą: 1. jak też formowania się czynności. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. czynności gospodarcze.pisze M. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności. niejednokrotnie znaczne. 14) . Cytowana już A. 3. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i. Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi. 's. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. \. jak przygotowywanie posiłków. które zostały nazwane gospodarczymi. pranie itd.

Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk.osiągają już zadowalający poziom.u . ponieważ czują się winni za jego ślepotę. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku. . że: . że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. s.cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców. 2. Tonkoyić (1978. s. pomocy. Wielu rodziców uważa. Nie ulega wątpliwości. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. .wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u . Obawa i lęk rodziców. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych. to: więcej ćwiczenia. Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany. że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. Największe postępy w tym. Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. §2 "Jeśli rodzice . co dziecko niewidome potrzebuje więcej. niż rodzice się tego spodziewają. Oczywiście. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. myć się itd. 46) . że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. hamowane czy wyręczane przez rodziców. 3. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy. s. Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. Tonkovic (1878. Tonkowić (1978. pomocy i czasu". co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane.pisze F. a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. codziennego.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności.wymagają więcej inspiracji (stymulacji). ubierać się. • F. . a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach.wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. trzeba zwrócić uwagę na fakt. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia.jak już zaznaczono . Tego.zakresie opanowania czynności samoobsługowych. upadki).ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie". 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. co dziecko widzące. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego . Wymieniony F. winy. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka.

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. np. Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny. następuje za pomocą dotyku. wypukłość. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. a także kształt . Spowodowane jest ono:' . Wypada jeden z teleanalizatorów. . W jego percepcji zaczyna dominować dotyk. odczuwa się brak wzroku. podobnie jak to . Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi.mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. horyzont. jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). W rozwoju tych zmysłów. dla niewidomych jest niedostępny.zasięgiem zmysłu dotyku. jak twardość. . chropowatość. że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego. że niewidomi żyją w świecie kształtów.okrągłość. słuchowych. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. miękkość.ograniczeniem mobilności . stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. Stąd. dla poznania których wzrok jest wiodący. gładkość. co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. ciepło. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk. . dzwonka. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. dźwięk grzechotki. co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości. jakim jest wzrok. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego. mówi się. a zwłaszcza o barwę. Trzeba tutaj podkreślić. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. . zlokalizowany . W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. wklęsłość itd.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. prostokątność. jak już zaznaczono. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. perspektywę.poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. zimno. słuchu i węchu. kinestetycznych i węchowych. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy. a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym.ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). w ruchu.

Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. Jedne z nich stanowią podstawowe. kolejnych spostrzeżeniach. Poza tym ważne jest. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. Dopiero przy dalszych. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. które potrafią już chodzić. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. słuchowych i węchowych. Już w I kwartale. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. które znajdują się poza nim. a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). Na początku konieczne jest silne pobudzenie". Z. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. s. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. J. W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. np. w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. 97) pisze. 100 Ważne jest także to. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. Oczywiście dotyczy to dzieci. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. 106) podkreśla. Węch). Powinny to być przedmioty. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . Sę-kowska (1974. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. zapach dla kwiatka. na który składają się różne jego cechy i właściwości. kształt dla pudełka. słuch. Kułagin (1976. że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. dominujące komponenty tego bodźca. A. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. dźwięk dla dzwonka. s.są sygnałem przedmiotu. Oczywiście. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. Wymieniana już S. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. równocześnie ten zmysł. które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. które nabierają znaczenia sygnałowego . celem ich dokładnego poznania.

Przełącznikowa i H.wytwórcze (fantazyjne).u widzących. M. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. co faktycznie istnieje. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. co spostrzega. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. Przejawia się to m. Wyobrażenia. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. że są niezainteresowane czy nawet leniwe. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie. 5. od tego. albowiem bazują na spostrzeżeniach. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. jak również . A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . Spłonek (1979.1. Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. mają duże znaczenie dla człowieka. S. Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci.pozostawiają określone ślady. często nawet bardzo długo. stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk.odtwórcze (reprodukcyjne).2. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. Stopniowo zaczyna odróżniać to. Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne. s. które mogą być 'odtworzone. a zwłaszcza w myśleniu. w tzw. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. in. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: . zabawach tematycznych.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. . stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. powstałych w wyniku nałożenia się. W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji. jak też dokładności.2. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. natomiast wyobrażenia trwają. 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych.

że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna). należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć. Keller. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. 4).. że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. II. s. Grzegorzewska. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu. Grzegorzewska (1964. Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych. Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania. Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W. np. kineste-tyczne itd.spostrzegania. Jasność należy porównać z jej brakiem. a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach. należy porównać ją z inną. 151). Zagadnienie to powstało stąd. Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe.pisze M.są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego. M. 5. Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych.. u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. że niewidomi od urodzenia. który pozwala . Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień. Z zagadnieniem tym związane jest następne. że jest to zmysł.2.2. a zwłaszcza nerw przewodzący. Wynika to stąd. s. 153) . jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie..nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych.jak już zaznaczono . 'oni w ogóle nic nie widzą .102 ich treści. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. czyli z ciemnością. we. 1964. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień. "W istocie rzeczy . słuchowe. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. Również przykład innej głuchoniewidomej M. Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. które .

s. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń. s.3. M. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. również bardzo szczegółowych. nawet sprzed wielu lat. transpozycją wrażeń. jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. P. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań.. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. które ludziom . 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. •tracą na wyrazistości i dokładności. ale różnica nie jest tak duża. albowiem istniał w ich życiu. że struktura psychiczna tych. S. różni się od tej. wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe. jest sprawa treści. kiedy one widziały. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. ciemności) i podstawowych barw. to zbliża je bardzo do dzieci widzących. a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. s. Grzegorzewska. co łączy się z tzw. 32) pisze. i z tego okresu zachowały się ślady. a więc stosowaniem języka ludzi widzących. Wyobrażenia surogatowe określa M. Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. s. Baillart (1964. W innym miejscu P.2. Oczywiście im dziecko później ociemniało.. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. Grzegorzewska i(1964. Jeśli wzrok utracił wcześniej. jak można by przypuszczać. okres. 77). Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. 1964. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. s. Jest to zagadnienie tzw. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. Twierdzi on. że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. jakie podkładają oni pod te określenia.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. W tej sprawie M. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. Baillart (1964. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. Są jednak dzieci. których często występowałyby treści wizualne. Zarówno pobudzenia natury dotykowej. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. Grzegorzewska (1964. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . Ogólnie trzeba powiedzieć. jaki mają dzieci widzące. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej".

w 1892 r.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. a więc dotykowych. 92 i nast.pisze M. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć.Wobec tego . a więc głównie słuchowych (dźwięków). A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków.niewidzącym. Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe. . zielona łąka. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. Grzegorzewska (1964. samochód z silnikiem. 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd.. samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. głównie słuchowych. zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących. np. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. 89) . góra. np. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. Heller (1904) i W. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). "Analogia . W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących. jak T. 96) . wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. należące do różnych dziedzin zmysłowych [. Steinberg (1920). . Grzegorzewska (1964.hoć nie tylko ona. które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej. są niedostępne.). które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. M. -Oznacza to. zamek. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. 2. wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. kościół z wieżą. np. Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. s. dziecko. dziecko) na podstawie wysokości. powstaje u nich dążność do. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami). wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. na tle których one powstają. np. . Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń.] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie. Grzegorzewska. jest niemożliwe. wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. 1964. oraz ich treść (por. powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących". że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. kobieta. błękitne niebo. . dom z kominem. wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek. np. w pełnym zakresie. wieża.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku.pisze M. popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. w zupełności lub częściowo.'np. s. s.

uszy na głowie u psa. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych. np. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych.podstawie symboli i metafory. które nie są im bezpośrednio znane.). może jednak nie jedyną". Są to tzw. których nigdy nie widzieli. np.widzących. 83) . Im więcej danych zmysłowych. s. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. oraz prawidłowości w budowie . Nie ulega wątpliwości. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych. Sękowska (1974. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. Oznacza to. Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. tułów.4. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. Sękowska (1974. 153 i nast. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. które dostarczają pozostałe zmysły. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami. głównie w trakcie nauki szkolnej. "Istnieje jednak . sądzimy jednak.pisze Z. analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. jest adekwatna do rzeczywistości. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku. wyobrażenia wytwórcze. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych). że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska.między nimi dość duża różnica.2.8%. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. jak i u dzieci i dorosłych. Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210.właściwa lokalizacja elementów. że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów. że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. Wyniki tych badań wykazały. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. Jak już podkreślono. Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. . nogi. ogon u psa. po legająca na tym. gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". głowa. czyli 74. karoseria a koła u taksówki. np. s. że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. 5. a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony.

pisze Z. . że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. a więc wyobrażenia zastępcze. l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe. np. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie. to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. . natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe. W związku z powyższym wydaje się. 34 i 35).: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców. każde wrażenie lub . albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu.. a więc głównie barwę. ' Dzieci. Jest to szczególnie istotne.] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami. s. umieszczenia go. Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci.powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ". w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. Ponadto autorka podkreśla.niewłaściwej jego lokalizacji. r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. to występują tutaj substytuty tych treści. cech przedmiotów. "Wyobrażenia kształtu i wielkości . . . Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. niejasności-i niedokładności. W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". s. że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu". każdy sygnał. Sękowska (1974.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało). Godnym podkreślenia jest fakt. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja). które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów. . W. z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego.niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. Ba. W7 .' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. Ponadto pewien wpływ na to ma fakt. które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji. którą spełnia. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [. W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia. Swierłow (1957.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. Tak np. głównie słuchowymi i węchowymi.Nieprawidłowości te sprowadzały się do: . Są to więc elementy pozazmysłowe. niepełnego wrażenia. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii.. Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów. Oprócz tego badania wykazały wiele luk.

.w zakresie poznania przedmiotów.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego. jaką reprezentują. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną. szerokość. s. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. polna droga). albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. w której dane działanie (praca. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany. wysokość. w której możliwe jest i poruszanie się. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. Dlatego nie należy go przeceniać. Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana. jaką reprezentują. czynności życia codziennego) ma miejsce. Nie oznacza to jednak. 3'5 i nast. Swierłowa (1957. . a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni.w orientacji w przestrzeni roboczej.5. Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni.2. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. . Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości. ma bardzo złożoną strukturę. ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [.orientacji przestrzennej. przedmioty statyczne i znajdujące się w . a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. . co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni. im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". ruchliwy plac miasta. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W. W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w .w orientacji w dużej przestrzeni. 5.] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne. Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych.) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: . że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych. u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych. kształt). zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę..

Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych. a co za tym idzie . której przejawem są m. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. barwy. 6) twierdzi. zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego. funkcja symboliczna. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze.wyobrażenia (obrazy) statyczne . s. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: . s. W. Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów. . U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano . bez specjalnych ograniczeń. do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni.przekształceń przedmiotów. Swierłow (1957. na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni.łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. Chodzi więc o to. Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni.na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących. kineste-tycznych.stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych.przedmiotów nieruchomych. in. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń.) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. uprzednio nie spostrzeganych. tym orientacja przestrzenna będzie lepsza. in. .wyobrażenia (obrazy) transformacyjne .wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . W badaniach swoich opierał się m. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. praktycznie każdego jej fragmentu. że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne.przedmiotów znajdujących się w ruchu. 17 i nast. słuchowych itd. czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne . W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. Przyjmuje ona. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). Piageta. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną. wyobrażenia (obrazy umysłowe). w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych.ruchu. Klimasiński (1977.

) w celu dokładnego zapoznania się. następnie 3 aż do 6.. . ." (K. figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. 1977. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. kwadrat. ale można sądzić. Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy . reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych. Klimasiński. Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. Eksperymenty polegały na tym. . Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych.dotyk i słuch. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. 448 i 449). . że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. Przełącznikowa. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. . Była więc to tzw.antycypacyjne. s. s. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji.] oparte na dotyku i słuchu. z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych. 6). 1979. Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. . Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . Klimasiński (1977. 54 i 55) pisze: ". W swoich badaniach K. Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących. Klimasiński (1977. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. u niewidomych. mają mniejszy zakres. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np.y^Ju w^uurazen przestrzennych. U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . (zakres) zaczynając od 2. tzn. z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności. . że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców. 27) wysunął hipotezę. M.możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t. krzyż itd. W konkluzji K.] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości. s. W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. statycznych układów przedmiotów. s.

-jak się wydaje .. lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°. 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących.statycznych wyobrażeń przestrzennych. bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII. to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja). Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania). W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi. 5.3. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-. Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły . s. jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . Psychologia 113 . Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne. co świadczy . 180° i 270°. kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym.aKże eksperymenty III serii. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców. Jak wykazują szczegółowe wyniki. Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T. Z czasem pojemność pamięci wzrasta. W konkluzji K. Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak.. We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące. trójkąt.o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". Klimasiński (1974. Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach.zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy. stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów". Majewski. Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego.

s. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. Natomiast badania K.porozumiewania . jest lepiej wykształcona itd. K. Klimasiński (1979. to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. że spełnia ona wiele istotnych funkcji.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. Wręcz przeciwnie. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. Klimasińskiego (1976) wykazały. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968). lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów.4. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. Stwierdzili oni. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. 42 i nast. "Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. słuchową. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. K.). stwierdza. s. Blirklen (1924. 5. Polega ono na tym. lepszej bezpośredniej reprodukcji. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk. dotykową czy werbalną. Podobnie. kinestetyczną. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. Ogólnie stwierdza on. które wywołują wyobrażenia wzrokowe. melodii. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. dawni tyfiopsychoilogowie uważali. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. niż dzieci widzące. że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. a więc pamięć dźwięków. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. które wywołują żywsze wyobrażenia. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. mięci. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. 310 i nast. O ile chodzi o niewidomych.

Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia.1. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy. pragnienia.reguł gramatycznych składających się na język. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . Doskonali się także funkcja symboliczna języka. choć.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . L.1. W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. Stopniowo zwiększa się liczba słów. Mowa ustna dzieci niewidomych . czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych.ż. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. 5. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. 4 r. s. Ten obraz fonetycznych elementów mowy. lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym". który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów. że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną). wyrazów. Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem. Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej.zdobywania wiedzy o świecie. potrzeby itd. osób. czynności.ust.. krtani i żuchwy. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku. nie zawsze bardzo wyraźny. jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny. a zaznacza się związek mowy z myśleniem. jak mimika i gestykulacja. przedmiotów. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok. a mianowicie słownik i gramatyka (język). a co przejawia się w tym. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . których dziecko używa. Jego mowa mb.znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji. to . Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy. Zarówno rozwój umiejętności pisania. Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. Wołoszynowa (1979. W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania. W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak.mowy pisanej {graficznej). Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. . a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej.

W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka".jest szczególnie istotny w wieku tzw. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. Zakładając. in. s. Istnieje wiele czynników. Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. że czynniki te prawidłowo oddziałują. Gałkowski (1975.wzrokowej stymulacji do mówienia. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. "Ten rodzaj stymulacji . O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . a z drugiej strony . że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić. u których kora 116 ny fonetycznej mowy. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. ogólnie stwierdza się. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie. badania Brielanda (1950). gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. Batemau. s. F. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. że wiele dzieci. Formy językowe. Tonković (1978.gramatyki. które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. 194 i nast. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". a więc symboli słownych i zasad ich łączenia . 24) zwraca jednak uwagę na to. a także czynniki środowiskowe. 317). T. poziom inteligencji. s.Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. Zwraca także uwagę na to. 1973. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy. Podkreśla także. T. wielkości czy stosunków przestrzennych. równo opanowania strony dźwiękowej.). takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. Jednak stwierdza się. Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. rodzeństwa. Sękowska <1974.. które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. Dotyczy to za-. w późniejszym okresie je nadrobiły. że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. ogól<ny stan zdrowia. u których takie opóźnienia wystąpiły. które odnoszą się do oceny dystansu. które decydują o jej rozwoju. Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. jak też rozwoju języka. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania.pisze on . Gałkowski (1975. s. 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". Przyczyną może być tutaj fakt. że obok decydującej roli słuchu. D. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. Potwierdziły fo m. s. pytań.

2. pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. 3. Nazw czynności . skąpy. Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii. Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej . jak: z czego uszyte jest ubranie. Okazuje się. że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych).) dotyczyła sprawy. Nazw materiałów . że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego. Sękowskiej (1974. pochylać się. przeciągać itd.potwierdza tezę. Badania Z. s.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli. z tego. że rozumieją znaczenie używanych słów. lecz przeciwnie . s. czasowników. że: . jaki posiadają ich widzący rówieśnicy. .pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników. 212 i nast. np. sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. lecz tylko 4 jego serie. w jakich ono . co świadczy o tym. kto sprzedaje w sklepie itd. czym są pokryte dachy itd. Druga seria badań Z. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej. Sękowska (1974. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo.podawano dziecku określony 117 przymiotnik.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności. jeśli przyczyna. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". Z tego wynika wniosek. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym. Sękowska (1974. np. 211) . przymiotników itd. które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat.dzieci odpowiadały na takie pytania. Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska. Nazw właściwości przedmiotów . Descoudres z 1929. nie uszkodziła także kory mózgowej. Nazw zawodów . a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. które dotyczyły: 1. nie tylko nie jest uboższy. W badaniach wzięły udział te same dzieci. Z. 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. jak: kto buduje dom.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów. Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy. .jest on bogatszy. że słownik dzieci niewidomych. Wynika to m. Ze względu na to. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. in. a dzieci musiały je wykonywać.dzieci odpowiadały na takie pytania. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. "Wynik badania pisze Z.autorka stosowała test językowy A. smutny. Badania te wykazały. Sękowskiej wykazały. rozwojem. s. stosunkach. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu. Tak więc ogólnie można przyjąć. 4.. która pozbawiła je wzroku.

to powstaje problem. Powinno nauczyć się również nazw kolorów. Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. które tworzą kształt danego znaku. która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. s. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. Opiera się om na tzw. «ja mogę to widzieć». nawet gdy nic nie widzi. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu..pisze F. Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty. a przy czytaniu głośnym także słuch. Tonković (1978. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L. a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. które zawierają takie terminy. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi.. A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. Tonković (1978. 5. Oczywiście. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia". to nie należy tego korygować. musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. Domagają się mówienia od dziecka. aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie.118 się znajduje. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. o ile to możliwe. s. który czyta isię za pomocą dotyku. 28) . aby duchowy z nim związek stał się. Jeśli dziecko mówi. s. aby mogło ono chwycić. miły i pożyteczny". dotknąć czy samo zbadać przedmiot. kiedy do tego są przygotowane. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania.do życia wśród widzących. «widzieć». 36). Wydaje się więc słuszne. aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. Wydaje się. kinestetycznego i słuchu. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. Dziecko musi wiedzieć. albo używa podobnych wyrażeń. Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. tzn. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych. co możliwe. których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. że trawa jest zielona. jak: »wzrok». Wymieniany już F. o którym mówi. Pamiętać trzeba jednak. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację . Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . Baillart (1964.4. gdy dotyka przedmiot. aby to. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet.2. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu.

Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. grubszy papier. co pozwala na łatwe ich ujęcie.słowa pisanego . 19'73.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych.odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera). Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących. przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi.prawej i lewej rę!ki. a ręki lewej bardziej analityczny. zwanego popularnie "brajlem". D. Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. 137 i nast. tak jak np. Stosuje się 'tutaj łapeć j. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej. W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza).6). . Przede wszystkim uwzględnia on to. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez . W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa. a zwłaszcza zmysłu dotyku. Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą. co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej. po której ma się przesuwać. s. . przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka. Grzegorzewska (1964. Jak wynika z doświadczeń. Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter. W miarę nabywania większej wprawy liczba . chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych.(drukowanego) na druk wytłaczany.całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca. dotykając go bardzo dokładnie. . Bauman. str. mowa migowa głuchych. / . in. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka. podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku. tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji . aby . ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć.znaku.alny. ' .zaobo" wać trwałość znaków. Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. 32.) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. Wynika to m. że: . W przeciwieństwie do zwykłego pisma. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. Ogólnie trzeba powiedzieć. że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie. czasem imawet dwu.120 . z tego.dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę.czy trzykrotnie.

s. F. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). dokonuje oceny. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy. Podobnie twierdzi autorka. Można więc przyjąć.analiza i synteza oraz operacje pochodne . 122) podaje. że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. która reprezentuje.porównywanie.punktów schodzi na plan dalszy. klasyfikowanie. Następny poziom rozwoju myślenia bazuje .(1980. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich. Przyczyną tego jest to.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. 139) tłumaczy to tym. abstrahowanie. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie. Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 . że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. wnioskowanie itd. do których należą tzw.120 słów w ciągu tego samego czasu. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. a więc literą. rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. przechodzi ona przez różne poziomy. BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji.5. Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . skróty. dzieci ociemniałe. I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. Jedną z nich 'są tzw. którego nie można porównywać z polem. 5. ' Jak wynika z doświadczenia. mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego. a więc tranisponuje je na • wzrokowe. jakie można objąć wzrokiem. co trwa znacznie dłużej. operacje podstawowe . uogólnianie. Fankhauser . maszyny czytające. Grzegorzewska (1964. s. wyrazem itd. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. M. które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. Pismo punktowe L. że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. wysuwa hipotezy. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców.

8.inny niż u dzieci widzących". Jedni uważają. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. .na utrwalonych śladach spostrzeżeń . Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe . in.(por..niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. 260) pisze w tej sprawie. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. podobnie jak u dzieci widzących. Grzegorzewska {1964. klasyfikowania. s.(abstrakcyjne). Ogólnie trzeba powiedzieć. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach. Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. że operacje myślowe jak analiza. M. wnioskowanie itd. Z pewnością wynika to m. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane. i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". że dzieci niewidome. podkreśla się. że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. Jeśli się przyjmie pogląd. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. globalny niż analityczny . s. Ciągle się zjawia odruch badawczy. szukania pewnych analogii. choćby np. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa.nie ma powodów spodziewać się. że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. porównywania. co to jest.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku. s. Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły. którą widzący ma przed oczyma". że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących. 1974.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. uogólnianie. z tego. Klimasiński. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. Sękowska (1974. ludziach i ich wzajemnym stosunku. 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty. 78) pisze natomiast. z tym że. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty . O myśleniu niewidomych K. wiązania w logiczne całości i schematyzowania. Oznacza to. systematyzowania. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. niektórzy . Z. że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. zależy on od wielu czynników. synteza. w sprawie sytuacji w otoczeniu. abstrahowanie. Wskutek braku . Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych.wyobrażeniach. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie. Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia. a inni wręcz przeciwnie -. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. s. K. Klimasiński (1977. którego materiałem są pojęcia.

26). Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami. aby dziecko mogło dojść do określanego celu.1.. s.5. 1968. a zwłaszcza na poziomie. W tym okresie. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci. in. albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. Sękowska. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności. nią charakter synpraktycizny. Klimasiński (1977). co do których nie ma większych wątpliwości. 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne.J. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej .myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. czyli wyobrażenia. aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka.tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. tzn. uzyskać określony skutek. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. . Piageta (1966). A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. Według J. czy wiernie odzwierciedlają istotne i. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. 5. omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych.Z. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi.na teorii rozwoju umysłowego . Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji. ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań. są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem. Nasuwa to przypuszczenie.spostrzeżeń i wyobrażeń. musi wykonać pewne działanie. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia). Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje. o badaniach którego wspomniano przy. rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu. a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych. .

które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu. niezależnie od treści.Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego. a także o. iSeria II eksperymentów K. na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego . rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III). KTimasińskiego (1'9'T7. Odwracalność polega na tym. Chodziło mianowicie o stwierdzenie. s. 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. Jak już zaznaczono poprzednio.język). objętość. którym odpowiadają pojęcia. a zwłaszcza myślenia. Jurkowski (1975. Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego .może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej. Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości. s.8 roku żyoia". (zadania). która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych.biernemu. próbę ich wyjaśnienia.pisze A. '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje. Od 11 .12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia . s. Klimasiński (1977. określa się jako myślenie przedoperacyjne. jak też z poważnych proihlemów naukowych. Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną. 55 i nast. s.. Przed przystąpieniem do badań K.] Myślenie. autystycznemu. w którym brakuje jeszcze odwracalności. z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu. w badaniach K.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. Zgodnie z teorią J. czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień. Klimasińskiego (1977. obejmuje ono . w którym. Nie oznacza to jednak.(operacji . Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. . w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości. że dziecko . Celem badań K.zasadniczo okres do 7 . "Odwracalność . Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu . 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [.stadium operacji konkretnych. a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami. pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń. Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących.operacyjność i odwracalność jest już ogólna ..) miała.stadium operacji formalnych. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa . polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. pojęć). zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne). do tej. kształt) są stałe i niezmienne.

dome były o wiele gorsze.. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch. to znaczy ujmowały tylko jedną relację. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki. 1977.)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. np. "krótszy od-. Wyrażało się to w tym. którzy nie potrafili tego zrobić. który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego.". 67 i nast. W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego.. U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [.przedoperacyjnego. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s. że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . Klimasiński. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk. Miller (1969). że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ. W grupie badanych z klas VII . ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące.. Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego.. . K.]" Seria IV eksperymentów K. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem.. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego . Dla przykładu można podać. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności. Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ". K.. albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od. Dla badanych. co według teorii J. a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania.III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego. . s. cji konkretnych. W klasach I . a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle.. z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami .] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić.. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-. ciężaru ani objętości".wynosiła 2 cm. Klimasińskiego (1977.VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny. wyobrażeń przestrzennych [.. lecz go burzyły i układały go od nowa. lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące.III 20% dla poziomu operacyjnego. Jak można było się spodziewać. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych".konkretnych). 8). u dzieci całkowicie .dłuższy od . 5% przedoperacyjny. Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I . wyniki uzyskane przez dzieci niewi-.".. stosowano wariant składający się z 5 linijek. W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła. . Eksperymenty K. s.. .

Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować. że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . . Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [. co zadania w eksperymentach II serii. Klimaisiński. Seria V eksperymentów (s. "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C". "mniej odważmy i odważny". Zadania te.VIII zwiększył się on do 5l5%. l'977i. "Dzieci niewidome. że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze). natomiast dla klas IV . s. K.. ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. to jednak materiał. .] Można wnioskować. z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. np. 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " .III. "leży pod". Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I . i nieprze^ strzeninych. które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • . np. "leży nad". 74). 74 i nasrt. mniejszy od . 1977.VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%. K.. .. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego. 82).] Możma przypuszczać. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono...nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. że wyniki badań K. Klimasiński (1977. których było 28. 5. "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem". s. a więc relacji "większy od . np. Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych. 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące. Ponadto były zadania. s. . z tym że w klasach VII . Klimasiński. np. A>B i B>C.. na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę. np. które określały relacje jednokierunikowe.2. " itd.5. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia. Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej.. W zadaniach tych występowały 2 przesłanki.dzieci widzących". Ogólnie trzeba stwierdzić. . czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych.. albo dwukierunkowe. . dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [.) miała za zadanie stwierdzenie. że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe.

'-^" ^^.proces myślenia dzieci niewidomych . . Sękowska (1974. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje.. jak algebra. Pojęcia. Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej. im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle. dzięki takim przedmiotom. Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej.VII. a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych.opanowanie przez nie znaczenia słów. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym. jak abstrahowanie i uogólnianie.pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. aut.Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk.nie zawierać cech jednostkowych.iij-i. powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne .na rozwiązywanie określonych sytuacji . rodzaj. Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię.) stopniowo wzrasta. ----. Poprzednio wspomniano już. które mają charakter jednostkowy i konkretny. i Iim większa jest ta umiejętność. które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń. Są one wynikiem takich operacji umysłowych.. Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. . zdolność łączenia ich . że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. prawda... . tym częstsza 'będzie sposobność. funkcja. czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat). Chodzi mianowicie o to. a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk. pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy. Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka . Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego. czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II . tzn.przyp. kretene. czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami. stosunki itd. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. jak abstrahowanie i uogólnianie. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski. czyli atetrahiowanie cech podobnych. s. . Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z. cierpliwość. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. np. 235). Jest to tzw. aby mogły spełniać swoją funkcję. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów. p^s.

a zmniejsza się liczba porównań konkretnych .pisze A. s. rodzaju. albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku.wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy. . Jeśli chodzi o kategorie porównań. że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę.). Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych. Majewski. to badania wykazały. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników. głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk.budowa. 86 i nast. wielkość iitp.problemowych. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . 93 i nast. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw . s. Psychologia 129 zw. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień.iycn szKOi podstawowych. nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie. 93) . że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- .jLK. kiształit. Polega ona na tym. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. W koinkluzja autorka stwierdza. którą reprezentują.wykrywanie wspólnej funkcji. Ich synteza osiąga większy . Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A. Szczechowicz (1976. Szczechowicz (1976. dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. a nie na wiek. Dla . Szczechowicz (1976. test słownika i test wolnych skojarzeń. że zarówno w grupie dzieci niewidomych.) wykazały. Szczegółowa analiza wykazuje jednak. Nie potrafią one wyodrębniać . a więc od III do VIII klasy. s. i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. test przysłów.poziom. Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T.VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych.cech wspólnych. jak: test porównań. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe". Autorka stosowała takie metody. to badania A. W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju. Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć. 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych . "U uczniów niewidomych .

ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych. . : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości. wielkość. Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie. Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. ciężar. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. Ponadto pisze. Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". Różnica zaznaczyła się jednak w itym. materiał. Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe. Szczechowicz . aut. dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. wielkość. a następnie funkcję.] Dopiero po przełamaniu tych barier. [. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych. jak: budowa. Szczechowicz się zajmowała. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. A. wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych".nym. Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [.] Poznanie konkretne ze względu.przyip. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. W każdym razie takie kategorie. a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. Okazało się. wielkość. dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III. smalcu i kirieistetyczny !(clężar).) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". takich jak: kształt.. 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza). którym A. na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. Szc. jak kształt. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu.. budowa. . Sękowska i(19i7'4. że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące.s. barwa. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym. niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę. Drugim zagadnieniem. W konkluzji A. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV. ona (s. Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami. wyższe. materiał schodziły na miejsca od III do IX.

zjawisk. 6. zazdrość itd. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. butelki z pokarmem. 330). np. co wyraża się w płaczu. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. i społeczne. sympatia. Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. 6. a później zabawki itd. Spłonek. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym.1. jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. Przełącznikowa i H. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. s. s. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności. jak: emocje i uczucia. dla którego stanowią one materiał (myśle-.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. M. Oznacza to również. np. 1979. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych". Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. Niektóre bodźce . w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych. . Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym.miłość. W. 313). W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki.(1976. strach itd. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. a nie o emocjach mówimy. a . nie pojęciowe). do określonej sytuacji. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. Wynika to stąd. s.zi'oim. O uczuciach. uczucia estetyczne .przedmioty. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. krzyku itd. sen). że rozwój myślenia. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm. zjawiska . które w wielu przypadkach używane są zamiennie. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne. strachem. Z reguły o emocjach mówi się.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. uczucia moralne sprawiedliwość. gniew.zachwyt itd. aigresja. radość. O ile chodzi o rozwój emocji. w której się on znajduje. Szewczuk 1979.

Spłonek. W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. nowej zabawki itd. T. Dobrzańska-Socha. różnych stron otaczających je rzeczywistości". zjawisk. : 1975. węchowe itd.. s. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. 399). A. niechęć czy nawet nienawiść (por. 13S przedmiotów. a więc słuchowe. jałk poznawcze. następuje także rozwój jego emocji. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. że udział per-. jak współczucie. miłość.zwłaszcza wzrokowe. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. jaki isltoijeje ' . Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. gdy będzie głodne. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. ptaszków. moralne. L. Przełącznikowa i H. krzykiem czy gniewem. których genezą są bodźce zewnętrzne. a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. tj. s. 1979. dotykowe. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. &). s. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. s. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. O ile . zazdrość. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. 26). Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym..percepcją wzrokową (por. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących.. który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". określony już w znacznym. Z uwagi na to. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. 1975. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka.chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. emoo j analnego. a właściwie na jej uśmiech. Przede wszystkim trzeba podkreślić. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku.. gdy będzie nakarmione. Gałkowiski. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z . 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć. stopniu. Rzecz zrozumiała. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. społeczne czy estetyczne. W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). M. Wołoszynowa (1979.

niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. Również komponenty pozawzrokowe. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. 14). W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. Już w piątym. Lewenfeid (1956. Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. Jest to sprawa tzw.między matką a dzieckiem. które zniechęciło do badania otoczenia". przedmiotów albo też głosu. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno. '12). jako czynniki wyzwalające uśmiech [. W tej sprawie B. . gdy od niego 'odchodzę. Pisze ona..także głos (mowa). czego dotykają.Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. natomiast 'dzieci niewidome tego. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. ale może przestraszyć je samotność.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. Bowliby'eigo (1869). ' ' Podobnie S. . Jest to zjawisko noirmalne. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. s. że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie. s. że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. np. Dreier (1980. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. s. gdy zostaje samo". 12113'). Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. przyciskanie). który uważa.] Moje dziecko płacze. "Freedman (1964) pisze. Gałkowski. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska. li9T5. Gałkowski. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. 'że. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. B. że te dzieci. Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T. . 19'715. s. co widzą. s. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie. lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. to też zaczyna się ich bać. Lewe'nfeld <'1956. 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. Wymieniona już S. S.s. a. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. 1975. które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. zwłaszcza nieuprzedzoina [. że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. Gałkowsiki. dopiero w wieku 2-3 lat. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób.. osoby itd. poczucia bezpieczeństwa. Podkreśla również. nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki).. terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje. .

a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych.dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje.zetknięcie się z twardą rzeczywistością. w których czuje się . brak kontaktów z rówieśnikami. przeBizkody i niepowodzenia. Dotyczy to zarówno dka-iasu. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni. jak również okresu późniejszego. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne. a zwłaszcza mimikę twarzy.co inne dzieci osiągają bez trudu. wrogości.pozbawione felgo wszystkiego . kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. aby niewidomi mieli większe. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza". często reakcji gniewu". kiedy umiejętność tę opanowały.. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie .. Wydaje się. dużo w nich agresji. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych. Dobrzańska-Socha (1975. osamotnienie. złości itd. . Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. jeśli się stwierdzi. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. s. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). właśnie na skutek braku wzroku. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. A. sytuacje trudne. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. zazdrości. Nie będzie więc dużym błędem. Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. Charakteryzują się one tym. Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. Źródłem ich są tzw. którą trudno później zlikwidować.ku ujemnym. a zwłaszcza społecznych i moralnych. zwane też stresowymi.której albo nie rozumie. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. Tak jak dziecko widzące . że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć. albo przyjmuje ją dosłownie. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej. Wyrażają się one często płaczem. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. knzykiem. ograniczenia w tym zakresie.. że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. jako rzeczywistą groźbę.

którzy podchodzą do dziecka.. życzliwość wobec innych. .2. Na dziecko oddziałują teraz. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. grup nieformalnych. uśmiechają się do niego. często w ramach tzw. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. które dąży do kontaktów . Dziecko społecznie-przystosowane to takie. W domu spotyka osoby.społecznych. a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh. która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka. dziadkami itd. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. które odwiedzają rodziców. Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami.6. Prą-. Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości. wywodzące . zainteresowanie życiem społecznym itd. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. Wół oszynoiwa •(19719. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych.społeczną dziecka. Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. 626) . a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. koleżeństwa. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska. Ogólnie można więc powiedzieć. skwer). Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany.rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych". Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. siostrami. wspólną zabawę. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park. braćmi. zbiorowych zajęciach. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach.pisze L. wyciągają ręce itd. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. a wśród nich inne dzieci. np.się nieraz z okresu przedszkolnego. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. podwórko. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej .niemowlęcia z matką.. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. "W . Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym.szczególności . s. do której dziecko przynależy. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób. babciami.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych.

poznania osób.potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie . w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. .wspólnego udziału w zajęciach. w kontaktach interpersonalnych itd. .nawiązywania werbalnych kontaktów. jak np. rodzeństwem. jakie z tego kontaktu płynie. Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym. . . zapach charakterystyczny itd. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację". . zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej. na wspólnej zabawie. np. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-. Desmerger (1978. rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd. Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę. dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd. odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. Słyszy ono ich głos (rozmowę). . Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . Docierają do niego jednak inne bodźce. kim są. które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób. Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia.możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców.. innymi dziećmi. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych.. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne.poznania nowych osób.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt.. nip. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. jakie znaczenie tej sprawie będą. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne.. wówczas nie ma wątpliwości.Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami. ich kroki w domu czy na ulicy. którą wraz z wiekiem musi rozwikłać. s. ich lokalizacji. na podstawie bodźców słuchowych (igłois). że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. M. ich działania.odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. .

Już niejednokrotnie podkreślano. potrzeby. Nie ulega wątpliwości. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny. w którym ono przebywa. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko.. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. w zabawach. że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. in. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. stąd. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu. np. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. "Młodszy wiek szkolny. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. Oznacza to.. . które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym. zainteresowanie itd. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. Ogólnie trzeba powiedzieć. Równocześnie trzeba podkreślić. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. na którą składają się takie składniki. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych.. funkcje itd. 7. w którym 'dziecko przebywa. nawyki i wzory zachowania się. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne. zdolności. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. Wynika to m. Od stopnia adaptacji społecznej. charakter. kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. Nie oznacza to jednak.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. strukturę. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. postawy. jej genezę. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi. jak: temperament. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają .

Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu).(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. J. na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. 771) pisze. możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych. lęk i różne objawy nieprzystosowania. Obraz negatywny wywołuje niepokój. Jednak moiżna przyjąć. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . . w którym przebywa. własnego życiowego doświadczenia (sukcesy.narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. 636). stosunku do innych ludzi. że . Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). Łapiń^ka i M. 7'69). który często przedłuża się poza wiek 18 lat.zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne.narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych. Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. 1&79. ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". s. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. Wołoszynowa. Obraz pozytywny daje pewność sie141 . . nauczycieli. który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. J.się nowie" (L. umiejętności. zdolności. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". s.się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania. to są one wynikiem błędów wychowawczych. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy. by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach". Zebr owaka. w którym przebywa.. O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. Mendruń {1967.. s. rówieśników). że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. potrzeb itd. 7. Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz. s. braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska. Reykowski (1971.1. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. 95) twierdzi. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa. li979. Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: . niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych.W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania .

toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym. sprawie wymieniany już B. Pisze ona. czy ślepota jest czynnikiem. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie. lepsze wyniki w nauce". że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. co je też utwierdza w przekonaniu.'że jego oczy nie pracują. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. które dzięki temu może wykonywać. równowagę emocjonalną. s.bie. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. lepsze kontakty z ludźmi. . zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. aut. może tego (c)d razu podnieść. przychylny stosunek do innych. Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności.oparte na nim aspiracje będą realne. Jeśli powiemy mu. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży. uszy.przyp. Badania porównawcze A. 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości. możliwe do zrealizowania.] Dzieci są na tyle initeligentoe. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8. s. Wielu autorów podkreśla. s. gdzie 'leży agutoa [. W tej sprawie B. gdy coś mu upadnie i nie. że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny. 6-12. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie .dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. to i . oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . W tej.. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. które . np.. ale za to ma rączki. tzn. udział w grach sportowych itd.). zanim inni nie powiedzą mu. Chodzi mianowicie o sprawę. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego". 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd. Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych. Dobrząńskiej-Sochy (1976. Lewenfeid (1956. Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych.ociemniałych. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. by dostrzec wkrótce. Lewemfeild (•1'85'6.. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. Morę wzrok utraciły . co potrafi zrobić.".-że jest niewidome. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. Jeżeli obraz ten jest właściwy. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić.

Dobrzańska-Socha. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych. Często mają poczucie inności.] Słuszna jest uwaga. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. . t j. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. na zajmowanie się samym sobą. możliwości wykonywania pewnych czynności. Lecz niekoniecznie musi to być regułą. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. Wydaje się słusznym stanowisko.sprawy [. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". że ślepota może stwarzać warunki do tego.. s. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. Często podkreśla się. 5i2). zachowując pewien dystans. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka. np. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. które muszą być oparte na realnej. s. że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego". że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. bazie. wyboru zawodu. jest więc zajęte . Lewenfeid {1956. Pozostawione w środowisku nieznajomym. Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego. ciągłej zależności od innych.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. 37) . Tak jak już podkreśliła A. których głos słyszy po raz pierwszy. bezradności. P. B. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. wiele. stykając się z osobami. rezerwę'wobec innych ludzi. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać.1964. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. ale mogłoby być inaczej. cele i zadania życiowe i zawodowe.. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu. Sękowska (1974. s. obcości. Bailliard (. dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy". poddaje się mniej chętnie.istotna.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne .

że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. snu itd. .2. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. albo potrzeby kontaktu społecznego. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. Przełącznikowa (1979. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. s. jak np. Na pewno ślepota . Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. czego jednostka oczekuje. można przyjąć.pisze M. Czynią one wiele wysiłku. lecz także psychicznych i społecznych. które wymagają zaspokojenia. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. ludzi. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. to jednak hipotetycznie można przyjąć. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. Potrzeby występują wówczas.nie powstanie. Stanowią więc one motywy jego działania. zjawisk. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. kiedy •odczuwa brak pokarmu. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. A więc przy błędach wychowawczych. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. aby je w pełni zaspokajać. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. 503) . które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. ałbo też gdy to. Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. aby przywrócić zachwianą równowagę. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. Z uwagi na to. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. względnie w pełni zaspokojone. "Potrzeba psychiczna . Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. Wprawdzie brak jest głębszych badań. kontaktów z innymi dziećmi itp. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. Nie oznacza to. że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych.7. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. Problemem pozostaje jedniak.

że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska.. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę. fotografii czy rzeźb.piękna przyrody. a więc drogą dotykową. czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. Sękowska (1974. poezja itd. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej.).niezależności i samourzeczywistnienia.. . Z. Jednak nie. 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby.to przeżycie charakterystyczne dla ludzi. . słuchową (mowa. Ich źródłem są trwałe nastawienia. zadawanie pytań itd.dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb. że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone.(zestawy barw). w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. Z uwagi na to. uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia. Majewski. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. . dzieł sztuki . . harmonia kształtów itd.. s. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne.] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. Podobnie jak u dzieci widzących. pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. '. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. którzy nie widzą [.obrazów. pewnej izolacji i wyobcowania [. uznania itd. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym. które rozwijają się głównie. również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie. . . Wydaje się. niezależności i samodzielności. Sękowska (1974. Przejawia się to w . Cytowana już kilkakrotnie Z.w sferze bodźców akustycznych (muzyką.) lub dotykowych. akceptacji społecznej. odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie". . W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. Problemem pozostaje natomiast. s. których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć .intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. wszystkie 10 T. których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka . jak potrzeba afiliacji. Nie ulega najmniejszej wątpliwości.] Samotność .społecznym". a mianowicie oglądania krajobrazów . że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić. choć nie wyłącznie. potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane.

Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi. Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. Ogólnie trzeba podkreślić.7.składnikiem osobowości są także zainteresowania. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12. jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku.to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym . Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka.'oznych. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . Nasuwa siłę więc pytanie. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań." . dysharmonii). jafkie mogą pojawić się u tych dzieci.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame.-' . Do-brzańSkaSocha (1975. Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach. Z uwagi na to. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. 30) . telewizji itd. W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych. Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień. W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne.przedmiotów i zjawisk. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej. brakiem oddziaływania filmów. ilorazem inteligencji. które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku. należy przyjąć. wylewach do mózgu. "Jeśli chodzi o zainteresowania -. urazach czaszki itd.3. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę. Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . a więc zaburzeń czynności psychicznych. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym.pisze A. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. s. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści. 8.

leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny.znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących.często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. które w możliwie najwyższym atopniu . która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . U podłoża zmian psychicznych. Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować. Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. a zwłaszcza intelektualne. Najliczniejszą . Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z. Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne. Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji. Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych. Ogólnie trzeba stwierdzić. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci. Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia.przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa. Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i . W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości.grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia. jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. niewidomych umysłowo upośledzonych. które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. których liczba jest również znaczna. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. i. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. analloigicznie jak u dzieci widzących. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. .bierności czy apatii. i rewalidacyjnej. bądź też w spowolnieniu reakcji . a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. "szkoły życia". Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. Jednak . Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. co powoduje.dzieci niewidome z normą intelektualną. głównie intelektualnych.jak już podkreślono . Są to dzieci.

nagłe. mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. podejrzliwością czy nadwrażliwością. tzn. że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące. Wydaje się. Baillart '(1964. Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. zwłaszcza w zakresie temperamentu. . . 31). Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego.wydarzeniami w otoczeniu. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. inicjatywy. s.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. . Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. że 'np. Może to wynikać stąd. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych.4. a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. Ogólnie można powiedzieć. charakteru-. 3. Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. a więc sztywnością. a zwłaszcza młodzieży niewidomej.nastroju. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. stanowiące urazy. że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. 2. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. a więc o osobowości schizoidalnej. tiki. a zwłaszcza warunki. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. Dolbrzańska-So-cha (1975. Są to pojawiające się okresowo. . które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. Nieśmiałością. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. . s. P. bardzo długo. Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. Dowodem tego są liczne obserwacje. Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. neurotyczności. Prze/ ciwnie. Często u dzieci. Wielu autorów podkreśla. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. niskim poziomem energii. Brakiem aktywności. która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. na które częściej narażone są dzieci niewidome". 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. sfery emocjonalnej i popędowej. Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. o których wspomniano przy okazji blindyzmów.

". zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. a IWo posiadało poczucie światła. Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. wprawdzie w ograniczonym zakresie.5. 6. Dzieci niewidome z 1'es. s. to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. z niewyraźną . że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo. . ale nadal funkcjonuje. oraz fakt. s. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych. *>. D. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy. . Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. Bateman (1973. B. 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. Tendencjami do zachowań agresywnych. l Przede wszystkim trzeba podkreślić. Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. . że "osobników z absolutną ślepotą. Swierłow (1957. O ile chodzi o pierwszą sprawę. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . 150 Podobnie W. mglisty. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. 40) pisze. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. jest bardzo mało [.widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów. fragmentaryczny. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych. niewyraźny. Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. ogólnych jego kształtów czy innych cech. tzn. . Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. Są to więc dzieci.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. .

Swierłow (1955. żółty i niebieski. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. s. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia.05). nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni. Swierłow. a więc dzieci ociemniałych. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. mglisty. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek. gdy jego siła jest tak minimalna. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. 23 i 24) . niby drogowskazami w podróży. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. zielony. Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. które widziały i utraciły wzrok. Taka tendencja występuje głównie u dzieci. jest bardzo niewyraźny. Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. Należy przy tym pamiętać. słuchu. węchu itd. . "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni . jak już podkreślono. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku.barwą. że nie można jej wyrazić cyframi". Wręcz odwrotnie.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy.. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem.pisze W. których stopień zbliża się do górnej granicy (0. zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. a często może być też dla niewidomego zwodniczy. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce.czerwony. 1957. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. jaki dostarczają resztki wzroku. zwłaszcza kolory podstawowe . zwłaszcza te. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej. ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. s. 43 i 44).

jakie płyną kanałem. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. <wg: B. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy . np. N. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi.postawy wobec siebie jako niewidomego. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. D. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. wzrokowym. 1973. Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. odgrywających istotną rolę w kompensacji. nych układów strukturalnych. U starszych. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. Postawa .152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. Drugą 'sprawą. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. Batemań. Może się to przejawiać w lekceważeniu. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. s: 342).

Jeżeli jest to prawdziwe. IV. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. . D. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . Zachara •(1981.brak większego zainteresowania wśród naukowców. B. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. 336) stwierdza jednak. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. a reszta radzi sobie w szkołach masowych. powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. Niewłaściwe bo-. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. to możemy przypuszczać.taka ujawnia się w sytuacjach. s. zwłaszcza tych. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. s. że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. B. O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne. że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym.ze specjalnych form nauczania i wychowania. . s. lub pedagogicznym niż psychologicznym. w internacie. związku z tym. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. lub choćby bliskie prawdy. na obozach itd. Jednakże badania . tym. Bateman (1973. sprawami ludzi niedowidzących. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. pełnienie ról społecznych itd. in. że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę. wynika między innymi z faktu. Pilecka i B. że wiele tych dzieci musi korzystać . wzroku. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku. 338 i nast. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych. Bateman (1973. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół. pomimo że osób niedowidzących jest 2.czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi.) tłumaczy ten fakt m." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. 'Podobnie W.

Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd. Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt.wzroku. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości. Można spotkać też definicje. Klimasiński.05 . na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota. stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G.05 uznawane są za niewidome. w NRD) i górną granicę do 0.3.0. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym). I. jak też górnej granicy tego defektu. a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta. nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia. że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych.04 (np. które dolną granicę obniżają do 0. pomimo znacznego uszkodzenia. kogo należy uważać za osobę niedowidzącą. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości .jak już podkreślono . a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku.uważa się w tym przypadku osoby.25. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. Pasternak (1978. Ziemcowa (1976. Za osobę niedowidzącą . na kształtowanie się uczuć. Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu.rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku). pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia. Znaczy to. Jurewicz-Tuz i K. Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi.naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". w . a mianowicie obniżenie ostrości wzroku.. że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących. orientacji przestrzennej. s. wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk". Podobnie E. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . stosunku do otoczenia". s. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu . zakładając. s. 162). Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. które mają wpływ na poziom wiedzy.poznawania przedmiotów. Innym zagadnieniem jest sprawa.1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. wpływu na sferę poznawczą 'dziecka. charakteru. 7). u której. wywołuje przeszkody i trudności. tzn. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 . Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi. Oznacza to. Dotyczy to zarówno dolnej. 1979. » 2. że osoby z ostrością wzroku do 0.

s. ^. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). w których wzrok odgrywa doniosłą rolę. jakie dostarczają jej bodźce wizualne. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. 1979. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. 14). Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". Jurewicz-Tuz i K. . tzn. Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery. że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. inwalidztwa i zatrudnienia. a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół.ęuzy niewidomy.dzia-" łalności praktycznej itd. Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. 3. podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania.mi. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. lup. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń. specjalnie powiększających pomocy optycznych. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych. a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych. Klimasiński. Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. albo jednego i drugiego (por.--»v*^^^. Sprowadza się ono do pytania. albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku.. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem.c s±ciiin. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. np. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi. J-". że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). .praktycznej. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się.e luJ. G. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma. . można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. np. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku. Znaczy to.się z def-fnicją oftalmologiczną. Ogólnie osoby niedowidzące. w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych.

która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. ako-modacji (nastawności). jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy).przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego). 3. i ich szczegóły. że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka. Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. czyli wadzenie plamką żółtą. Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia.w czopkach i pręcikach. ' . zwłaszcza małe. tzw. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. zwłaszcza . przechodząc przez źrenicę. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. Zaburzenia widzenia " Normalne oko. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. stereoskopowego i barwnego. w których pod wpływem światła zachodzą . o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. soczewka i ciało szkliste. plamce żółtej. gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce. Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego. czyli tzw. czopki i pręciki. Na proces ten składa się: .1.funkcją wzroku. Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem. . które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. określone zmiany chemiczne. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. . zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty.1. jest najważniejszą . Nie oznacza to. soczewka.fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. Proces widzenia odbywa się w ten sposób. Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . Jest to ta część siatkówki. Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna. Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. która je spo158 wodowała (etiologu). jak też w dali. regulująca i kontrolująca wzroku) itd. Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka. obwodowego. Składa się na niego "rogówka. 159 1.

przy odległości 3 m. Jak z tego wynika. J. l mm . co powoduje. dalekowzroczność.5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką. astygmatyzm.75 mm . Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką. Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości.07 mm z odległości 25 cm.07 mm przy odległości 25 cm. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. s. zmętnienie lub brak soczewki itd. Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. czyli na tym.małe. którą powinien widzieć. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). do tej.5 mm . W. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to.przy odległości 5 m. Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk). . stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. H.5 mm {1. lecz przecinają się przed nią. ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku. o wielkości 16. w . Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich .różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm . przy dolnej granicy słabowzroczności. szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie. Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów. Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas. co powinny widzieć z 20 m.' jak krótkowzroczność. nieostry. Na ile te proporcje są zachwiane. 17.przy odległości 50 m.iprzy odległości 1000 m (por. Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia). która polega na zmętnieniu soczewki.. co powoduje. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary). 71 i 72).maksymalnym zbliżeniu. Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie). że jest on zamazany. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. 1.75 cm) z odległości 50 m itd. Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. ostrości wzroku. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. gdy aparat łamiący (rogówka. co odpowiada wielkościom 0. którą widzi. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki. Melanowski. 1951. Wada ta występuje wówczas. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu. soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża. bardzo małych elementów. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw.est to wada wzroku. zamazany. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry.

Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. przy czytaniu drobnego druku. Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. Widzenie połowicze (ślepota połowicza). 1951. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej.po lewej lub prawej stronie. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). H. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. l. przestrzeni jako głębi i perspektywy. a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). Melanowski. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. często zmętnienie to osiąga taki stopień. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. . Psychologia 161 klucza lub rurę. Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por. że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. zwane też widzeniem pręcikowym. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. 2. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego.1. Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T.1. s. jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą. 3. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. Majewski. Dokonuje . Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki.pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami. Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. 3.2. W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. widzenie lunetowe. to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. 3. a więc przedmiotów jako brył. Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. lewostronna jest mniej uciążliwa. 81). Do najważniejszych należą: • . co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów.3.

tritanopia.deuteranopia. Szewczuk. przestrzeń z 2 różnych punktów. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu. barwy. nie reaguje na barwy w ogóle. głębi itd. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. 332). .. że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. Jednak. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną. za osoby niedowidzące uważamy jednostki. . Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. Powoduje to. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono.się to dzięki temu. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. Galewska (1973.protanopia. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną. 3. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. . 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. lokalizacji w przestrzeni. człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości.62świetlnych. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości. Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego. 526). czyli ślepota na barwę czerwoną. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. s. Istnieje pewien procent jednostek.2. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. do którego należy: . że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. 3. Człowiek widzi otaczający świat w barwach.4.. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. czyli całkowitą ślepotę na barwy. 1979. Jest to możliwe dlatego.1. które stanowią pewną funkcjonalną całość. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. jak podaje Z. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. Zaburzenia widzenia barwnego . stosunek do innych przedmiotów itd. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). a także odległości. 2) dichromatyzm. wielkości. w którym brak jest czopków. s. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. stereoskopowego czy barwnego.

Schwarz (1976.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. s. 4). Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". Pilecka i B. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza.. Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących. np. Zachara (1981. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych". że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny). badania J. . jak i normalnie. pola spostrzeżeniowe-' go. co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. . ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. podręczniki. rozczłonowanie kształtów. Oznacza to. widzi więc dobrze. Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. Percepcji przestrzeni. tym ograniczenie to jest większe. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce. prasa codzienna itd. ' ' Podobnie H.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry. s. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata.spostrzeganie. Mogą one otrzymy-. że niektóre przedmioty. niedokładnie. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. s.76) pisze: "Jest pewne. zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . kształt. w miarę ich oddalania się od oka. W. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia. relacjonując. 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. 2. A. . S. którymi pisane są książki. jakie między tymi elementami zachodzą. Nartowska (1980. Kułagina i(1967). Dalej autorka pisze. co. barwa itd. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. Odnosi się to do takich ich cech. lecz także jakość zaburzenia [. 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. że " . Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. niedokładnych. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. zwłaszcza małe lub bardzo małe. 75 . jak wielkość. Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. lecz subtelne różnice kształtów. spostrzega powierzchownie. Im wada ta jest głębsza.

dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. np. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". Zwraca ona uwagę także na to. czynników. Schwarz (1976. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości. . Rytkę '(1979. Schwarz (1976. odpisywanie z książki czy z tablicy. 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku. Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. pisanie. Dalej autor <1966. są badania przeprowadzone przez A.braku przerzutności uwagi. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy.psychologiczne. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich. 3). dokładne . jak: czytanie. Jest on zintegrowany w pewną całość. poczynając od wrażeń.jak twierdzi autorka . powodując. s. s. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku". aby obraz wzrokowy był zróżnicowany. Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. bardziej adekwatny.mentów z całości. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. Jest to wynikiem . poza defektem wzroku. Podając konkretne . że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. s. że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. Trzeba jednak podkreślić. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. przejrzysty i typowy. duży. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym.). Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem. lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia. pamięci aż do myślenia. Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. . Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. w których dominują inne bodźce. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych. że proces percepcji nie. Stwierdziła ona mianowicie.wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia.przyp. choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. s. właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . -^ Potwierdzeniem. wyobrażeń. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego). że dzieci . aut. 67) pisze. s. akustyczne.S.z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. Należy więc założyć. lecz również czynniki .wystarczy.

lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. . a -nie . s. Dziedzic (1963. wskazówki do obserwacji. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter.jak obecnie być czymś sporadycznym. odległości i głębokości". J. przerw itd. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". 59) pisze.). Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu. Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. wskutek tego także i upadki [. a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. . że: "Ćwiczenie obserwacji. Nartowska (1980. 523) pisze. ćwiczeń fizycznych.objaśnienia. Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. np. czyli stereoskopowego. . bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik. Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. a więc kreślić niekształtne litery. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. biegania. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń.] Brak widzenia dwuocznego. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. Schwarz (1976. że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". Dzieci takie mogą pisać "brzydko". 81) pisze. Wymieniany już kilkakrotnie S.] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. Nie należy oczywiście zapominać. gry w piłkę. s. podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. . pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. skakanie). a . rodzaj nawierzchni (kałuża. krawężnik itd. s. Kodejszko (1973. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. H. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . s. J. Nie ulega wątpliwości. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. np. lecz z pewnych wskazań profilaktycznych.

2. wisk pracy itd. lornetki. w których osoby niedowidzące przebywają. 1980). 4. 3. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. które należy spełnić. Chodzi mianowicie o to. która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. Problem sprowadza się do tego. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. produkowanych w kraju i za granicą. jak: krótkowzroczność. Odpowiednie 'warunki barwne. czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . a mianowicie o warunkach. Cis-Bankiewicz i E. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. monitory telewizyjne (Magniyision). Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. uczą się czy pracują. układanki literowe. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. w miejscu pracy. Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. jak np. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. lupy o różnym stopniu powiększenia. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. w domu itd.) dla niedowidzących. epidiaskopy i rzutniki. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". jak np. • 3. 4. Do warunków tych należą: 1. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. Jest to sprawa. tzn. pracownikom odpowiednich stano-. jak też sztucznego.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. Kurcz.3. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. typów lamp. lunetki. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H. W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. stany po odwarstwieniach siatkówek. J. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. olśnienia. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. Bielickiej (1974). Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). linijki optyczne itd. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła.

). dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z.1. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. Już w 1930 roku E. Okazało się. które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy. a tylko 9% powyżej .I.1. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci. Bateman (1973.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta. z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej.1. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych.1. Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących.Badaniem inteligencji. Świadczy to o tym. z tym że dla skali słownejwynosił on 115. Stwierdzono. : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy . Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia. Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej. koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). =100 dla całej grupy.^s.umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ. Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I. Uzyskała ona średni 1.=9i5. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr). aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce.109. do prawidłowego rozwoju. Średni iloraz inteligencji wynosił 113. że dzieci z wysokim 1.(podtest rozumienia). ucząc się razem z dziećmi widzącymi.należy przypisać temu. 105 i nast.1. .96. Również inne badania potwierJ68 dziły to.106. Autorka analizowała także przypadki. że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi. Wyniki wskazywały. B. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach . Również B. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych . Sękowska (1978. a dla skali bezsłownej 104. że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . z tym że dzieci. a w których gorsze.l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr.zdaniem autorki . miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji. słownik i labirynty. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. która stwarza im odpowiednie warunki. Podobnie R. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I . mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów). s. tempa pracy. Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1. Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących.

5. l i nast. s. s. 16& 5. to są jednak pewne dane wskazujące. aby mogli się identyfikować z niewidomymi. w środkach lokomocji. że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". Wynikiem tego jest fakt. Chodzi tutaj o te cechy osobowości. Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. 243) twierdzi. również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez.) na podstawie własnych badań pisze. kanałem słuchowym. Końćzyk (1980. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. s. a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku. 4) pisze. że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy".1. Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. Bateman (1973. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. które często same narzucają się.wzrokiem dzieci. Podoibnie T. Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. tzn. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? . że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. Autorka (1980. w sklepie. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. pł. a w innych za niewidome '(wg: B. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi. widzących swego kalectwa i Jego skutków. 1973. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. s. B. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku.2. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. . że "wewnętrzny fekonflikt. które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. 242 i 243). Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech.na ulicy. u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". widzących powodują to. że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". R. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. Bateman. natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym. Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym . Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza. nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących. Bateman (1973. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo. 342) pisze w tej . s. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące.

że dziecko niedowidzące. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. 1973. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. jak wykazuje doświadczenie. Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. s. Osoby . że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. Wymieniona M. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. mogą być. lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. s. że reakcje rodziny. że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. a także własną. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień. s. Podobnie S.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. 243) stwierdza. Pisze ona. Wymieniana już kilkakrotnie B. ocena. Kończyk (1980. że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. Young (1952.związanych. izolacji. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. 342). że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu.pisze S. s. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. wane przez swoich widzących rówieśników. 17) pisze. 1973. 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. podobnie jak ikażde inne dziecko. jak również nauczycieli. Nie widzi się natomiast tego. grach itd. choć istnieją także przeciwne przykłady. Young (1952^ s. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. postawy społeczeństwa. s. "Byłoby błędem . lękliwi. Force (1958) stwierdza. Podkreśla ona. Inną' charakterystyczną cechą jest to.e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. . osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. czy . 5) potwierdzają. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. wychowawcy. Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci.może być mniej zdolne. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. a tym bardziej jak niewidome. co chcieliby jego rodzice. s. Rzeczywiście. 343). introwertyczni. może być mniej motywowane do robienia tego. bezsilności. Brak pełnej akceptacji społecznej moż. . że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. DalekÓ-widze. Faktycznie. Schwarz (1976. Bateman.niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. Podobnie 171 badania T. 76) zaznacza.przyjęcie założenia. depresji. Bateman (1973. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. 66) . s. rezygnacji. M. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. Bateman. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. Schwarz (1976. a nawet aspołeczni. również z uwagi na charakter swego kalectwa. Może to być spowodowane tym. egoizmu. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. zamknięcia się w sobie. R.

. Podobne B. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. Kończyk (1980. Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych. bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). Bauman. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. przy jaskrze itd. niewidoma". że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek.3) wykazywały średni stopień. . Bauman (1973. nieuważni. jak też psychiczne komponenty. Stwierdziła ona. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej. nierozumienie. Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. K. s. Podkreśla ona także. dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). dlaczego są oni mniej zdolni. 170 i 171) podkreśla. s. D. np. zawierający zarówno organiczne.. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. 77) relacjonując te badania pisze: . K. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku.: Podobnie M. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. mieszkających w internatach. czują się po172 krzywdzeni. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne. ze zwyrodnieniem siatkówki.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne.leniwi. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M.1). Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole.3-0. T. Ujawniają większe napięcie. a także uczęszczających dozwykłych szkół. przystosowania emocjonalnego. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. s. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych. Ogólnie trzeba powiedzieć. Klimasiński (1979. ' . że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. np. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. 5) pisze. Young (1952.

Wynikają one bowiem zarówno z tego. Nie można jednak ich generalizować. że stosunkowo mało jest potrzeb. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym. Badania wykazały.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące. Zagadnieniem tym : -' . jak bieganie. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań. a. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. Palak (1978. s. planów. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. 152 i nast. miłości i przynależności (afiliacji). Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. podobnie jak dzieci niewidome. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. estetycznych. 171) podkreśla. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami.173 zajmowała się u nas Z. to autorka tłumaczy totym że środowisko. Autorka tłumaczy to tym.rodzice. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. rówieśnicy. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym. w którym one przebywają . bo ją-się przyszłości. samourzeczywistnienia. szacunku. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. bezpieczeństwa. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących.Wymieniona już M. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. s. Young (1952-. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia.. dzieciom. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. wychowawcy. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. ruchu i samodzielności. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. skakanie itd. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego. Powstaje więc pytanie.zwłaszcza takie jej formy. Dwa rodzaje potrzeb. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań). W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono. . że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. /' 5.). Za A.

czyli wzrost poziomu aktywacji. a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców. T. 2. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. jakim jest wzrok. albowiem są to jednostki. Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. 174 V. Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. J. Rusalem. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty. 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego.. Należy więc przyjąć. 1952. 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). Lewicki '(1969. '1958. a więc osób. "Stres . 1958. L. który można nazwać podnieceniem. potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących. Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. s. Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić. który wywołuje trwały stres. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. Jak wykazują liczne badania <H. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. człowieka. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich .mogą występować z większym nasileniem).powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". od spokojnej czujności do stanu. chodzi tutaj o osoby. 'Ł.których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu. i" z reguły bardzo silne reakcje. trwały stres. że utrata wzroku jest silnym stresorem. tzn. Cholden. Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. samourzeczywistnienia). Reykowski (1971. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia.pisze autor . 1971a). utracie wzroku towarzyszą . Majewski. Sękowska. A. s. lecz wywołuje określone.

konsekwencje swego kalectwa". Zwykle dopiero wtedy. a mianowicie: okres szoku. St. Cholden (1958. Rusalem (1952. czasem nawet z przesadną wyrazistością. Sytuacje. 1952. Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. tzn. przed którym stoi przyszłość otwo-. która zaistniała po utracie przez nią wzroku.liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny.pisze Z. że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. s. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn. Wymieniona Z. gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy." 4. a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. Sposób utraty wzroku. tzn. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. s. na wychowanie dzieci. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. ale te angażują całe jej uczucie. "Nieco łatwiej . stopniowo. pełen cierpień. że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej". okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji).fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. który realizuje swoje plany życiowe. inaczej u człowieka w wieku dojrzałym. s. 176 2. Żemis. na przestrzeni określonego czasu (H. s. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. 73 i nast. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. co utraciły. dolegliwości i choroby somatyczne).1. 5. •6. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają. -. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. Rusalem. gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. s. Są one następujące: . To. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. ' 1.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. czy nastąpiła ona nagle. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. W nowej sytuacji. Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. 1958. rem. Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. Cholden. które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. Ma upokarzające ją poczucie. ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. Płeć. 208). Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. 59-60). niespodziewanie i zaskoczyła człowieka.1. 3. Sękowska w dalszej części pisze. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. 55. H.1. czy też powoli. L. a także L. 2. którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. Sękowska (1960. 2. twarzy itd. s. bezradny. 1960. 73). Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. 219) .

która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. rozpaczy itd. procesami pobudzania i hamowania. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. w jakich nagle znalazł się 12 T. długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. że wszystko jest dla niego stracone. powodując zachwianie równowagi między. swego nieszczęścia.(zaburzeń reaktywnych). s. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. agresji słownej. a więc jako szczególnie trudną sytuację. obwinia zakład pracy czy współpracowników. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. Paryzek. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. Jedni całą rozpacz. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. 1971. trudną do zniesienia. jeśli sam był winien swego kalectwa. Uważa. a więc pełnych żalu. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. 2. Dochodzi często do wniosku. które może przybrać różne formy. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana.1. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. Przejawia się to m. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. Stan ten ulega . krzyku. Nie znajduje również żadnych wartości. nie może darować sobie swej lekkomyślności. 113). Wydaje mu się. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . dla których miałby żyć. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . (zupełnie nowe sytuacje stresowe). że poniósł wielką stratę. po której nie przedstawia już żadnej wartości. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. Napawa go to rozpaczą. : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia). Majewski. co stracił na skutek ślepoty. Szuka winnych. Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. iń. Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. wpadają po prostu w szał. a zwłaszcza psychologa.2. L. Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. trudną emocjonalnie. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. Jest to okres głębokiej depresji.

że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań. Trudności i nikłe rezultaty. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy.1.jest momentem przeło-. ogół procesem trudnym i długotrwałym. Uważa ponadto. trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość. Cholden (1958. Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. 81) pisze.pewnością i niepokojem następują. L. jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji. s.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów. Bywają także przypadki. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. 61) . Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli.2. s.3. dążyć do stabilizacji swego życia. pewnymi skokami. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. że jego badania wskazują na to. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości. że oprócz doznanych ograniczeń i . Rusalem (1962. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego.pisze . gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność. "Co więcej . że wprawdzie stracił wzrok.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--.mowym. zmieniających się warunków . Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych. realizować konkretne cele życiowe. 2. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji. że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. a czasem nawet ją pogłębiają. Stopniowo przekonuje się on.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . 2. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. nawet z cofaniem się. potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. Nie wiedząc. czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota. hamują często likwidację depresji. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową.H. względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. podobnie jak u nagle ociemniałych stany. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko.

społeczne i zawodowe ociemniałego. jak też osobowości. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. 1.. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. Ci. Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie. powodując pewne zahamowania. kto go traci.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. Najlepiej przekonuje się o tym ten. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie. rodzinne. 57) pisze w tej sprawie. pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia. s. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. lecz także działania. Carrol (1961. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę. jakim jest kanał wzrokowy. ruchu itd. a dotyczą one nie tylko sery poznania. znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. którym podlega. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. Istotną sprawą jest też fakt. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki.. w której wzrok ma dominujące znaczenie.1. co jest atrybutem wzroku. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie . jak też ociemniali nie widzą . cech osobowości itd. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". J. T. Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. zwłaszcza działalności praktycznej. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych. 3.na rozwój poszczególnych procesów. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian.osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. ą właściwie "czarny". Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat. opóźnienia czy ograniczenia. hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji.życiowych. 3. Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. przeżywają ją na ogół mocno".

Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o . sprawdza ponadto wzrokowo. ale ściśle ze sobą współdziałają. z którymi nie . J. nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość. s. 52).które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. chcąc się przekonać.pochodzącym'z zewnątrz. W poprzednich układach. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. Grzegorzewska. 3. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. 1964. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. To samo.może sobie poradzić. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. Carroll. 18).. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. analizatorów. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego. "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T. które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji. U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. wartości nionet. Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców.2. co to jest i skąd pochodzi. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu.analizatory nie działają oddzielnie. działają kompleksowo. Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. s. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. źródła. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. głównie słuchowych. czy dotyk go nie myli. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. . Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. przy dotykowym ustalaniu np. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. 1961. Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. które dotychczas uchodziły jego uwagi. przy współudziale wzroku. Ociemniały przekonuje się bowiem.

182 3. s. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . do kawiarni. Tyborowska. Hilgard. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej.3. charakter) o określonej strukturze. jakie spadają na psychikę człowieka.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. które można też uznać za . 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. 1961. . Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. 1967. Człowiek. A.w działaniu. osłabienie jej . Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. również osoby. s. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych. jest dezintegracja jego osobowości. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. do znajomych itp. Na ogół . będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. K. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa. nie mówiąc już o innych formach poruszania. po zakupy. Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. Nowacki. na spacer. jak bieganie czy skakanie. 204 . Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący. które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. do teatru. który utracił wzrok. Wright. s. zdolności. Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. 1965. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. przekonania. Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. s. 1964. 233). jak. że podobnie jak dzieci niewidome. temperament. 200-201. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji. 667. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. który utracił wzrok. Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych. które wywołują określone zainteresowania. Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu.samodzielności. B.205). że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania.

. Ossowski (1979. 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka".znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem. wychodząc z założenia. że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach. Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. J. że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe". Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R. Rey183 KOWSKI u»(i. jak też psychiczne.) stwierdza. Ogólnie trzeba powiedzieć. cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa. posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). .jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie".obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne . Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. ile z tym. . czego nie da się ukryć przed otoczeniem."ja fizyczne". a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę). podkreśla. Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji.oczekiwania . Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. jakim jest inwalidztwo. Obraz własnej osoby . A. zwłaszcza społecznych. Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała.własny wygląd i fizyczne właściwości. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu. s. Reykowski (1971.aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie. s. Można więc przyjąć. własny obraz swego ciała. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury . -własne postawy i potrzeby. ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego..własna pozycja wśród innych ludzi. 3. Wright (1965.każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie. s. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu. .to co mi się należy od innych. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną.własne umiejętności i zdolności. upośledzonym na ciele. ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne . a sam człowiek inwalidą. s. gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji . w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości".3. Organizm człowieka staje się niewidzący.jak określa autor . a więc regulujący postępowanie człowieka. żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka. t\. Jak podaje B.1. 35 i 36). 158) . z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. jak: . Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie.widzenie. Mówiąc o reakcji na trwały stres. • Podobnie J.

Ogólnie trzeba powiedzieć. s. ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. Jak już podkreślono. A. albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. rodzinnego. a także reguluje jego zachowanie. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. jeśli nie całkowicie zmienione". L. ulegają zmianie cele i plany życiowe. że: "Na skutek.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". traci on wiele z nabytych umiejętności. stosunki interpersonalne. obraz swego ciała. aspiracje itd. powodują również to. apatię. 3. że człowiek. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. Cholden (1958. że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. członków rodziny. Jego aspiracje. a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. która stała się inwalidą. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. wypływa stąd. w których jest i czuje się bezradny.3. Ogólnie można więc powiedzieć. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. 51 i 52) pisze: "Jednostka. która zostaje uszkodzona. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. 67) pisze. 36) podkreśla. Hulek (1961. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. Głównie psychika człowieka podlega zmianie. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. ograniczony i uzależniony od innych. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. ludzi widzących. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. który dotychczas był dostosowany do życia osobistego.2. s. jaką była poprzednio. T. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. oczy są najmniejszą cząstką. osobistego doświadczenia itd. To daje mu poczucie własnej wartości. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. s. społecznego i zawodowego. Carroll {1961. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. J. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. w istocie staje się inną osobą od tej. Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. wyznacza cele i zadania życiowe. które pogłębiają depresję i. nabytych umiejętności. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości. brak wiary we własne siły). W przypadku ślepoty. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku.

którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną.] Nie stwierdziłam. III.4.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem. parano-idalnych.4. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić.1. Człowiek. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych.' które mógłby sam wykonywać. są tak silne i długotrwałe. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. schizoidalnych itd. s.jego obowiązków rodzinnych. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [.8. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci. Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym.ojca. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli . lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. a także. Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. . odchodzących wraz z nim". nie tylko istotą psychofizyczną. podobnie jak to zostało omówione w rozdz.ma określone zadanie i obowiązki. oświatowych i socjalnych. Sękowska (1965. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu. jak również przyczynia się on do ich pomnażania. . wykonywaniem wielu czynności. lecz także społeczną. '3. zwłaszcza emocjonalne. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę. cykibtymicznych. Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka. 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. wychowaniem dzieci. Z. jak już podkreślono. dziecka .] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^. jestj. jaką jest rodzina. w którym żyje i pracuje. co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Z tego też powodu reakcje. 3. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. matki. co się często zdarza. . na które on sam i które również na niego oddziałuje.

że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. zrywając dotychczasowe koń. który traci wzrok. wyizolowani z niego. Jak jednak wykazuje doświadczenie. nie jest pewien. Zdarzają się też <s 187 przypadki.3. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. Wielu błędnie mniema. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy.nie potrafią z nimi rozmawiać. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku. który w dalszym ciągu mówi do niego. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. do którego przynależeli od najmłodszych lat. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć. np. Podobna sytuacja istnieje. Wiąże się to z faktem. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie.dzie utrudnia i ogranicza. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. którzy utracili wzrok. przedstawiający niższą wartość społeczną. ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. W oczach większości widzących. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie. Utrata wzroku wpraw-. Nie bez winy są tutaj widzący. W wyniku tego pozostają oni sami. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku.• takty. 3. politycznym czy narodowym. wyłączeni ze środowiska. lecz także wyraz twarzy. Takich sytuacji.4. podczas rozmowy.4. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego. właściwie cała mimika mówiącego. Rzadko spotyka się przypadki.mówiącym jest ociemniały. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. gdy. kolegów i znajomych.2.3. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. postawa. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska. gesty. ulega na ogół stopniowej zmianie. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. ubolewanie. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. istnieje bardzo wiele.

1971a. Zostaje nagle pozbawiony pracy. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam. Nie pociąga tego za sobą np. która dawała mu zadowolenie.4. .4. 3. itd. szkiców.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne. Ślepota jest więc kalectwem. prowadzenia korespondencji prywatnej. łowienie ryb. rysunków. in. filmów. głuchota.. na tym. 25). że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy.5. wykresów. że mają .przedsięwzięć.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. Nie. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności. udział w grach towarzyskich. Jiyeh imprezach kulturalnych. wypełniania druków. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m. robienia notatek itd. Przeciwnie 'człowiek. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki.4. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości .3. i służbowej. znużenie czy rozdrażnienie. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych. znaków informacyjnych. s. jak ciemnych okularów. oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T. które powoduje stratę anonimowości. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek).ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają. turystykę (wycieczki) itd. książek. Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych.świadczy najlepiej fakt. Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji. Niemożliwość . . Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. opasek na rękę. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów. który stracił wzrok. białych lasek itp. Utracił pracę. . powoduje często nadmierne zmęczenie.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. z którymi zżył się. ogłoszeń. jeżdżących w autobusach i tramwajach. Majewski. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę.

3.4. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego..ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie.1. Spotkać można wśród widzących pogląd. wtedy. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć. 4. albo do zawodu. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. zapalenie czy guz mózgu. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . że osoby pozbawione widzenia są . pozbawionym jedynie jednego z podstawowych.6. gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. W rzeczywistości tak nie jest. Nie ulega najmniejszej wątpliwości.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. urazy itp. Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. Jak już zaznaczaliśmy . nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. . ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. Tak samo brak rehabilitacji. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4. ale np. jak wykazaliśmy. że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. Wprawdzie ślepota. Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej.niewielu jest takich.''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom. Nie ulega wątpliwości. Są one jednak procentowo nieliczne.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego. Ociemniały jest normalnym człowiekiem. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków. Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. O ile nie ma innych dodatkowych powodów . W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów.

w których jest on bezradny. aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia. Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą.i zdezorientowany. 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku. Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej. Hulek (1961. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych. stanów lękowych itp. W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. rodzinnego.do "zaniedbania". 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania).' . Chodzi bowiem o to.pisze A. społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją. Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. 7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji. a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne". 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych. "Istota rehabilitacji . s. aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. czyli . 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). uzależniony . Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację.polega na tym. a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej.jak się to określa . warunkach defektu wzroku. stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa.życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -. 13) .

4. Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne. 6) postawa wobec widzących. Pierwsza faza obejmuje okres tzw. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego. której ce-.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne. psychicznej. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska).oświatowym.2. 1925) postawa wobec rehabilitacji. W związku z tym . natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy.w zależności od elementów. 7) postawa widzących wobec ociemniałych. w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . psychiczne. Z uwagi na to. społecznym i politycznym. 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach. gospodarczym. zakładu pracy.. społeczne i zawodowe. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na . Nie oznacza to. Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono. psychiczne i społeczne.otaczającego świata. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej. Składają się na nią takie zagadnienia. rehabilitacji podstawowej. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne). 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji .etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. 12) przygotowanie środowiska (rodziny. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. społecznej i zawodowej.

Proces korekcji. słuchowych czy węchowych. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. Wymienia ona także takie czynniki. a także właściwości psychiczne ociemniałego. Ogólnie twierdzi ona. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. a więc dotykowych. s. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. Im człowiek później stracił wzrok. 2. 52) pisze. wykształcenie. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. a także typ układu nerwowego. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. Majewski. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. Nie oznacza to jednak. Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. nieszkodliwe ich wykorzystanie. Wydaje się. Sękowska (1965. trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". Cholden (1957. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. 4. 79) pisze.zmysłów. w którym nastąpiła utrata wzroku. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. która musi nastąpić. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z.3. który upłynął od utraty wzroku. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. 77) stwierdza. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. że w przypadku ślepoty. Wymieniany już L. Wiek. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. Sękowska (1965. Sposób utraty wzroku. s. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. która zmienia tak bardzo osobowość. s. które posiada inwalidztwo. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. jak środowisko geograficzne i społeczne. którzy np. Z. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. a więc.

Wręcz przeciwnie. Wright (19'65. 171) stwierdza. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. s. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. Wright (1965. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. S. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. do pracy nad sobą. B. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. 34). który zmienia stosunek człowieka do życia. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. T. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. znienawidzenie. zdrowie. A. Przyjmując. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. a nawet wstręt do własnego istnienia. s. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. Powodzenie. s. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. Każdy człowiek. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. życia w społeczeństwie. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964.^ Zwraca ona . a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". Szuman (1947. s. B. ten nie jest zdolny do wielkich czynów. Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku.istniejące i za cząstkę samego siebie. dla Ittórych warto żyć. s. A. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. które uczyniłyby ją trwałą. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. I to jest chyba największa wartość. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. ale czasami w próbie samobójstwa. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. a więc i ociemniały ma. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. 118) pisze. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". że istnieją wartości. prawo do powodzenia w życiu. Majewski. 197 la. albowiem jest to sprawa poważna. posiadającej poczucie swego sensu. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka.

Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. czyli samoocenę". Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. Często także zdarza się. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. depresja itd. Reykowski (1971. uległy zmianie. musi uświadomić sobie. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. właściwości somtyczne i psychiczne. które jego elementy wypadły lub. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość.4. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. Ignorancja i dawne przesądy. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. 36) podkreśla. sprawności. mogą być zrealizowane. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. racjonalizacja. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. 4. Posiada on duże możliwości. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. Hulek (1969. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to.np. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. w świadomości człowieka. Na pewno jest. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. przeobrażeniem w sferze intelektualnej. że trudno z niej łatwo zrezygnować. J. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. że wprawdzie stracił wiele. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. Zachował on wiele zdolności. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. to musi on zrozumieć. to słuszne. regresja. s. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. która jest konieczna. ucieczka. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. znaleźć dla niej wartości zastępcze. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. umiejętności. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. ale nie wszystko. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. projekcja. A. s. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych.

się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej..niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości.e jest inny. Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię.' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. jaki on jest w rzeczywistości. przekonuje się bardzo często. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej . że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. ści. lub nie potrafią. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje.. Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. Błędna . niż rzeczywiście posiada. obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia. jakie wyznacza im ślepota. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących. Ociemniały porównując siebie z widzącymi. Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. Ich usiłowania. traci wiarę w skuteczność swego działania. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym. Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym".społecznego. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki. •z.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała.'. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. których wykonać nie mogą. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. a co za tym idzie. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny. z którą można się spotkać. a więc obrazem samego siebie. co łączy się z brakiem jego akceptacji. niż w rzeczywiście posiada. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania. Zarówno jedna. zwłaszcza u nowo ociemniałych. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. narażając się na porażkę. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących).postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa. zawodowe itd. Mówiąc o kształtowaniu . i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach . Postawa przeceniania charakteryzuje się tym. albo-.

jak też "ja idealnym". że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. w tym głównie planów zawodowych. Banach. poczucie własnej mocy pisze Z. który traci wzrok. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań. jak również środowiska społecznego. Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby.rozbiciu lub zburzeniu. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń. "Poczucie osobistej wyższości. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych.5. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. aby nie wywołać przeciwnej reakcji. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. . Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. wy198 korzystywanie czasu wolnego.daje ociemniałym satysfakcję.się on w stałe poczucie lęku . ulegają znacznemu . W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości. a więc rodziny. s. W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. organizacji społecznej i tego wszystkiego.to może przeobrazić . W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. co wyraża się w jego działalności społecznej. Sękowska (1960. a więc takim.realnych podstawach. "ja świado-Jnym". a także "ja idealne" musi być oparte na . pobudza energię i inicjatywę. 3). które mogą zjawić się znienacka. do których on zmierza (por. -w którym człowiek żyje. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo.postawę lękową. Z uwagi na to. U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. zarówno tzw. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. jakim człowiek jest i jakim chciałby być. Jak już podkreślono. plany życiowe człowieka. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. C. wynika stąd. którzy realnie siebie oceniają. Konieczność uwzględniania realnych podstaw. Wyznaczanie sobie . jak: nauka. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie. 4. Taki chroniczny stan lękowy powoduje to. Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. modyfikacja i rekonstrukcja planów. kariera zawodowa. 1979. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. s. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. 225) .

Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. który utracił wzrok. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. systematyczne uprawianie sportu. Hulek. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A. a zwłaszcza nowo ociemniałych.przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). które utraciły wzrok. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym. czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków.sprawa rodziny. .-". pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się. Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. są w stosunkowo krótkim czasie. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy. . zdobycia nowego zawodu. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. Zasada ta odnosi się również do osób. bierności itd. należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych.działalność społeczna. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka. Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele.plany zawodowe.a. jak: . 4. a więc kompleksu niższości. braku wiary we własne siły. jakim jest efektywna rehabilitacja. w tym zawodowych. t99 _--.6. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. czyli założenie rodziny. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. 1969. turystyki itd. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. s. Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. 117). które realizowane. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. Łatwo zrozumieć. w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. . a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości . Chodzi tutaj o to. Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości . Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. jest ich postawa wobec rehabilitacji. Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych.*^^^^v-^ JJJ.. Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych.

Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. Chodzi tutaj o. 2) nadmierna chęć niesienia pomocy. jego przyczyn (44% badanych). R. Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania. 11) . dokuczanie (62% badanych).zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i . szyderstwo. w którym te potrzeby może zaspokoić. s. Uspołecznienie człowieka wynika stąd. drwiny. lekceważenie. wstydzenie się niewidomego (22% badanych). potrzeba bezpieczeństwa.7. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych).pisze S. Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem. Jest faktem.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. takie jak: potrzeba przynależności i miłości. potrzeba samourzeczywistnienia. 3) rozmowy na temat inwalidztwa. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach. Jak już niejednokrotnie podkreślono . Szu-man (1947. "Opanowanie przeszkód . s. ubliżanie.siły". 6) obojętność. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych. co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. potrzeba pozycji itd. litość i współczucie (48% badanych). żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . krytykowanie.). a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia.człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną. ćwiczenia itd. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. 201 . celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. że nie jest on samowystarczalny. jakie czekają ociemniałego w przyszłości. Ossowski (1979. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). 4.

a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. o których dawniej się rozmawiało. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. Dotyczy to zarówno osób widzących. że wśród sobie równych czują się swobodniej. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. Tłumaczą to przeważnie tym. Inicjatywa w tym kierunku. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. Niewielu istnieje ociemniałych. jak też innych inwalidów wzroku. udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. kiedy widzieli.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. Nie oznacza to jednak. Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. na którą często jest skazany przez całe życie. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. mają więcej sobie do powiedzenia. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. Taki pierwszy udany kontakt może stać . Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. Istnieją bowiem tacy. które miały miejsce przed utratą wzroku. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego.

"banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. np. jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać.8. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. jak fizyczne znęcanie się. z którym spólnie zamieszkują. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną.członków rodziny oraz środowisko dalsze . z którym mają wspólnie żyć i pracować. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . społecznymi i politycznymi. agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej. Do łagodniejszych form . Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. w ramach której wzajemnie się kontaktują. sukcesów czy niepowodzeń. jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. ulega nieraz poważnym zmianom. Z reguły pozbawiany jest również informacji. -który traci wzrok. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. które trudno usunąć. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . kłopotów itd. Wręcz przeciwnie.zaspokojenie potrzeb społecznych. Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. współpracowników w zakładzie pracy. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. 4. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu.współmieszkańców wioski czy miasta.współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. Jak już podkreślono . Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji.postawa ich wobec człowieka.

się opiekować. okazywanie tego. jak: uderzenie znienacka. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą.. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . że jest ciężarem dla rodziny. wobec ociemniałych. Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się. Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. agresja słowna itd. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek . że członkowie rodziny uważają. Na tym tle może dochodzić często do kłótni. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. w której wzajemne kontakty są luźne. a więc wynikających z . • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny.. • • . panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. Charakteryzuje się ona tym. : ' :. jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne. natomiast wszyscy powinni jemu służyć.). Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. łych miasteczkach i na wsiach. . Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych. spółdzielnie niewidomych itd. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania.. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. Niewłaściwe zachowanie się. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma. Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f . ociemniałego za człowieka. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących. Nie może więc pracować zawodowo. \ " :. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych.miłości czy przyjaźni. Szkodliwość jej polega na tym. Ociemniały staje się osobą. zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. awantur czy wymówek.zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki.. którą można określić jako pseudopozytywną. rzucanie kamieniami. w domu nie powinien nic robić.

R. które powodują m. że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności.zachowania się' reaktywnego. którzy utracili wzrok. to.9. pracy itd.przedmioty. a co za tym idzie . Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. Ossowski" 1979). to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. Tomaszewski (1976. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych. wyrażanie współczucia. najsprawniejszego. potrzeb. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. O ile chodzi o środowisko rodzinne. warunki i czynności. s. Jeśli istnieje . 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów. Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . zamierzeń. in. środowisko rodzinne. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). zmusza do określonego działania. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. Nie oznacza to jednak. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw.nie wie. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby). 4. T. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów.. Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka. nawet najzdrowszego. Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. . Majewski 1971a. jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym.. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. np.postawy pseudopozytywnej. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. tramwaju czy na ulicy. nietakty. podróży). że nie występują w nim określone zmiany. Niewielu jest bowiem ludzi. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym. Sytuacja wyznacza mu określone zadanie. Przez sytuację T. Sękowska. są one tak szkodliwe. można również spotkać w / autobusie. 1965.osoby. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. dlatego nie. Istnieją "filantropi". rodzinnego. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . do rozwiązania sytuacji. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe.

1.braki informacyjne (informacje niepełne. przeciążenia. Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań. wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie. 32 i nast.). na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". Tomaszewski (1976. "Obserwacja życia niewidomych . a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych.) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. które dostosowane jest dla ludzi widzących. czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna). Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. Ossowski (1979.pisze R. utrudnienia.przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań . . 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: . i. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań .konfliktowe decyzje (brak pewności. a mianowicie: sytuacje deprywacji. sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. aut. do warunków funkcjonowania widzących). Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. Według R. wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. s. warunków i czynności.czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych. nieprzewidzianych elementów. Lewicki. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego. w których występuje utrudnienie wykonania zadania. Odnosi się to^j w . 1969. zbędnych. T. . 4. W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań. że nieomal w . 50-51). Ossowskiego (1979. a więc wywołującą określone negatywne emocje (por. s. prawdopodobne). materiał osoby). 19) . zagrożenia i konfliktowe. I odwrotnie. uszkodzenia ciała). Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. pośrednie. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi .pozwala nam dostrzec. s. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem. A.równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia. "trudne do zniesienia".świat dostosowany jest.(działalności praktycznej).przyp. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne. że normalny przebieg działania . ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania".9. ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia.każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. osiągnąć zamierzoną wartość itd. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. dodatkowych. Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków. Jednakże można zaryzykować stwierdzenie. Ogólnie trzeba stwierdzić. Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych.zagrożenia fizyczne (zdrowia. s.

1971a. fi Sytuacje deprywacji. np. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. . Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. narzędzi. Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. Potrzeba aktywności. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to.t.| to więc sytuacje. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. że są one w szczególny sposób odczuwane. mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. W normalnych warunkach ekonomicznych. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. T. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. że występują one ze znacznym nasileniem. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń.szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. Majewski. decyzyjne i wykonawcze. innych osób. U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. Są."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. Tomaszewski (1976. pobudzenia emocjonalnego.zwłaszcza ta pierwsza. Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). Sytuacje. Sytuacje utrudnienia. 44). są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne. zawężenia pola świadomości". informacji. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. Potrzeby te. 33) . związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). jak też psychologicznych czy społecznych. że ociemniały oddaje się bezczynności. Są to sytuacje. działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. s. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. który powoduje . -materiału. Jak twierdził T. s. do wydłużania się czasów reakcji.

zdrowia. Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. aby zadanie wykonać. czy nie zostanie ośmieszony. możliwości podejmowania właściwych decyzji. Majewski. R.stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. Powstają one wówczas. Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. . Sytuacje zagrożenia. że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. fizycznymi człowieka. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. pozycji społecznej. . Chodzi tutaj o sytuacje. odsunięty że . 34). stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. że "niewidomy w trakcie codziennej. dobrego imienia." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo. Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. które powstają. brak możliwości kontroli efektów swego działania. gdy człowiek . która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania. jego samego i jego bliskich. samodzielne poruszanie się. R. zdobywanie wielu 209 T.konieczność działania pod presją czasową.psychicznymi (intelektualnymi). to sytuacje. w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. a wykonać je musi lub pragnie. '•.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. Sytuacjfe przeciążenia. Wynika to stąd. s. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . 18) pisze. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania.znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego. dla dobrego imienia ociemniałego. które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. Psychologia koniecznych informacji.braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji.względu na inwalidztwo lub błędy. własności. Ossowski :(1979. wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". s. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja". własnego dzieła. s. Ossowski (1979. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. poglądów. Sytuacje zagrożenia. które może popełnić. według T. Tomaszewskiego (1976. 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: . Sytuacje konfliktowe. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. w pośpiechu. Wymieniony już R." Są to sytuacje. zwłaszcza po terenie mało znanym. że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. Z uwagi na to. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości". Pisze on. poddany krytyce. uprawnień. np. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. s. Ossowski (1979. samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego.

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

że sytuacje zakłócające i zagrażające. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne. Jest to związane z tym.reakcjami obronnymi. Jest to więc grupa mało odporna.. aby zmienić jego postępowanie. Różnice te autor (s. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. Inny wniosek wynikający z badań R. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa.(1979. reguły formę racjonalizacji. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. Ossowski (1979. 111). Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. Przejawiały lęk przed porażką.. O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. racjonalizację oraz rezygnację z celu. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze. wywołujące reakcje zwalczania trudności. w których występują zakłócenia i zagrożenia. 216 3.. Na koniec 1979 r. nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe. Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną.VI. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. Badania R.kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej . albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek. których rozwiązania nie podejmują się. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności. stąd częstsze porażki. W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji). tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje. to R. Ossowskiego .zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby. s. sprzyjają . Ossowskiego (1979. odejście lub ucieczkę. 142) wyjaśnia w ten sposób. Można więc przyjąć twierdzenie. s. fiksacji lub rezygnacji z celu (s. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą". a na sytuacje społecznie trudne .

a więc nie potrzebują rehabilitacji. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych.ociemniałych w wieku starszym. niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego.(wiek starczy) powyżej 70 lat. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. które okresy dzieciństwa. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą. co stanowi 52°/o ogółu. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej.niewidomych.(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. inni krócej. Według D. Okres inwolucji. Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe. l. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. jak też zewnętrznych. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. Często dominuje tutaj pogląd. jedni żyją dłużej. 3. a więc tych. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego. sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. 5). 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. . W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. a nie psycholog. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . . pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia. 2. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. inni wolniej. s. 1981.60 lat. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. zależnością od innych. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby. Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny. . Gałkowski. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. że ludzie ci mają już życie poza sobą. młodzieńczości i dojrzałości. W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. T. Z reguły są to niewidomi. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: .s. B. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. Bromleya (1969. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. życia". na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. . Diagnozę początkową . 35). a także 'z reguły .funkcję doradcy rodziców. rodziców. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. Klimański. Wynika to stąd. że powinna to być diagnoza ciągła. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe. s. czy nauczycieli i wychowawców. . jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. nauczycieli. zwłaszcza lekarz okulista. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz. s. To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. gdy dziecko prze-. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. które mają swój udział w genezie tych niedoborów. 31). że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. np. szkole. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu. Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. T. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. W tym miejscu trzeba podkreślić. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. 1978. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to.spełnia on . albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. Gałkowski.psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. o istocie.sporządzaną w momencie. s. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu". albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido. wychowawców. nego osób z defektami wzroku. 2. genezie i przebiegu ewentuał-. K..gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:.. Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na.. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por. Klimasiński (1979. bywa w przedszkolu. wynikające z defektu wzro•ku. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych. Powinna ona także podawać. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. 1980. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji. Nie oznacza to jednak. Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. internacie. 8) pisze. który ją ustala.powinna być raczej procesem ciągłym.. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer.

Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego . . a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. Z etiologią i patogenezą. ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. : 2. . Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. wzrok szczątkowy. . Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. słabowzroczność). Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych. ' . Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . . pochodzi. zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania.Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną.uszkodzenia centralnego układu nerwowego. uszkodzenia narządu ruchu. . zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. lekarza neurologa. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. zaburzenia słuchu. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. psychiatry. Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami.. ortopedy. . laryngologa. a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. scho22& rżeń wewnętrznych. Z aktualnym stanem wzroku. np. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. 3.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. internisty. ewentualnie dla widzących. . a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. jak np.

sprawności lokomocyjnych.poznawania przedmiotów. 2.percepcji barw podstawowych i mieszanych. a zwłaszcza w zakresie: .czynników środowiskowych . Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców. warunki mieszkaniowe.1. zwłaszcza: . którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny. . 2. regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji. wychowawców.kolegów.środowiska rodzinnego. a więc: a) rodziców . 3.i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. .funkcji orientacyjnej. kolegów. b) rodzeństwa . 7.ich wiek. oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego.orientacji przestrzennej i poruszaniu się. zaburzeń neurologicznych. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. wykształcenie. Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-.ślepoty jako takiej. . Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane.czynników wychowawczych . duże miasto." • . . szkoły. Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu. Sytuacji rodzinnej. ^ 5. a więc: _ • . a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej). 2. ogólnej aktywności społecznej). Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. dotykowo-ruchowego. internatu.inne dzieci w rodzinie. środowiska społecznego i kulturowego. 6. stan zdrowia. Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. wych. 'miejsca zamieszkania. W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej.źródło utrzymania rodziców.wieś. a . Miejsca zamieszkania . Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. . zwłaszcza praca zawodowa matki. 3. Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej . 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów. w jakim celu sporządza się diagnozę. Warunków materialnych .. praca zawodowa. . małe miasteczko. dodatkowych kalectw i schorzeń. Rozwoju motorycznego. ich wiek. wynika przede wszystkim z tego.czynników somatycznych .sprawności manualnych. 4.

Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej.wykonywanie czynności życia codziennego.samodzielność . 7 i nast. . Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie. Przełącznikowa.diagnoza psychologiczna . wyrażający się zainteresowaniem nauką {por. Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej. . że na jej strukturę składa się: . 3. . Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego.określony zasób wiadomości. .więc ocenę rozwoju fizycznego. biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku. . wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia.socjalizację . lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych. . Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych.funkcje poznawcze .) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: . Tego rodzaju diagnoza . jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy.poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym. Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka. Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym.sprawności manipulacyjne. Z reguły przyjmiuje się. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego . trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych. -.określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia. 517). M. względnie opóźnień lub luk w tym zakresie. które powinny być przeprowadzone przez rodziców. Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych.dużą motorykę . . s. i(r) .ocena zasobu niezbędnych wiadomości.małą motorykę •.diagnoza lekarska .określony system rozmaitych czynności ruchowych. w tym również resztek wzroku. .diagnoza pedagogiczna . psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. manualnych i umysłowych. W diagnozie tej. -. lub przez wychowawczynie. . gdy dziecko wychowywane jest w domu. opóźnień czy dysharmonii rozwojowych. jak już podkreślono. s.sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego.to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane. a więc informacje dotyczące odchyleń.ocena psychicznej gotowości dziecka do . a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom.ocena stanu zdrowia dziecka.rozwój kontaktów społecznych.sprawności pozostałych zmysłów. na którą składa się: . 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową.język. chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej.gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej. 1979.

a więc: . to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1. W . do szkoły dla dzieci niedowidzących.Sprawności manualnych. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych. . trudności w nauce czy trudności wychowawczych. Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców.foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole. której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Sprawności pozostałych zmysłów. Jest to . . jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej.rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). czy dziecko . którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. usprawniających itd. . Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych.2. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. przy pisaniu i czytaniu zwykłego.sprawności lokomocyjnych. . 232 5. a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. reedukacyjnych. 3. 1.sprawności dotyku . Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego.podjęcia nauki szkolnej. wych. zwłaszcza . który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby. Jak już podkreślono .sprawności słuchu '•. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji). które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). 4.tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej. niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. płaskiego pisma. a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności. zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących. ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych. 2. Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji. efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa.z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. a zwłaszcza: . do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku).lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych.potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. Często potrze-. lecz diagnozy cząstkowej. Sprawności motorycznej.różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla.

czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. Inną ważną informacją jest to. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej. Miejsce zamieszkania . 3) uzyskane z badań psychologicznych. które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. chodzi mianowicie o to. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to. małe miasteczko.<. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych.wieś. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. a reakcje emocjonalne bardzo intensywne.więc diagnoza dla niego samego. czy w ogóle lekarskiej. dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne. miejsce i warunki zamieszkania. a inaczej . 8. Pozwala to również na określenie tego. IX). czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych. Przede wszystkim doty-. takie jak stan cywilny. Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym.zy to okresu. czego środowisko od badanego oczekuje i . a zwłaszcza niektórych jej cech. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego. duże miasto •.czego on sam maże od niego się spodziewać.ma szczególne znaczenie dla tego. Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone. przed którym stoi jeszcze przyszłość.człowiek w wieku starszym. liczba dzieci. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego.

Jego postawy wobec rehabilitacji. sprawności fizyczne . 1971a.3. na które zwrócono tutaj uwagę. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. materiałów. Wewnętrznych warunków pracy. Jego postawy wobec członków rodziny.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji.diagnozę początkową . • sprawności manualnych itd. 4. 3. s. oceny poziomu inteligencji. której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. Majewski. maszyn. a więc cech i właściwości osób. w tym również niewidomych i niedowidzących. a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku.zawierać ocenę: 1.sprawność . której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. 6. narzędzi. a więc czynności i operacji. mówiąc inaczej. (por. Jego postaw wobec widzących. Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. T. Zewnętrznych warunków pracy.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. 79). Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy. jak: stan zdrowia. Karney (1979. Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . np. które ten zawód lub pracę mają wykonywać. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. technologii. z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. 2. . socjoterapii itd'.fizyczne. J. s. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te. 5. 1.

poszczególnych narządów i organów. . takich jak: lekarza czy lekarzy. jak: przynależność do grupy społecznej. jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. .ewentualnie inne badania specjalistyczne. . ". Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy. postawy. pochodzenie.psychiczne. Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. jak też ogólno-/ -lekarski. . Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku. niedowidzenie). psychologa lub psychologów (psychologa . zdolności. Sprowadza się ona do ustalenia. Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie. Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: . Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej.badania lekarskiego . w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna.. -•' badania internistyczne. wśród których należy wyodrębnić: -. ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku.badania okulistyczne. . jak: cechy psychofizjologiczne. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku. użyteczne resztki wzroku. osobowościowe. umiejętności.Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. kwalifikacje itd. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego. -. cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia.ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. .badania psychologicznego . . psychologa klinicznego). temperamentalne. pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów. wykształcenie. oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych. a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota.badania socjologicznego (środowiskowe) -. to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń. miejsce zamieszkania. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem.ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy.doradcę zawodowego. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie. intelektualne.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy.społeczne.

a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej. Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania.funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących.komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: . '- . jak: -wykształcenie.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej.którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań. go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków. poprzez szkolenie przywarsztatowe. czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu. co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Sprawność pozostałych zmysłów. a mianowicie: ' . Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania. czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. np. a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna).funkcje orientacyjną. . w małym miasteczku. problemem pozostaje. . .. czy mieszka razem z rodzicami itd. w dużym mieście. Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe. internistyczną i ewentualnie inną.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych.. Psycholog przystępując do oceny psychologicznych . 2. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1.. . a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna. czy ma dzieci i w jakim wieku. W przypadku osób ociemniałych. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy. dotychczasowe doświadczenie zawodowe. sytuacja rodzinna. Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku. czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. Stanowią one bardzo ważne informacje. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej). czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi.diagnozą lekarską . Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny.okulistyczną. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. tzn. miejsce zamieszkania itd. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. .danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie.

Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego.1. w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. w systemie pracy nakładczej. a więc w specjalnej szkole zawodowej.umiejętność organizacji sobie pracy. zwłaszcza w środowisku. Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. dokładność. Zainteresowania zawodowe. . Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: .etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie .staranność. systematyczność.postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości). . Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. w zakładzie rehabilitacji zawodowej. Ogólną sprawność umysłową {inteligencję).postawę wobec widzących. . albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy . zdyscyplinowanie w pracy. Sprawność manualną. . a więc w zwykłym zakładzie pracy. do zakładu pracy). 3. Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne. szkodliwa dla zdrowia.umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie. Ogólne uwagi o m.aspiracje zawodowe. Poziom rehabilitacji psychicznej. 8. Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej.cała jego przyszłość zawodowa. ^' 4. .postawę wobec rehabilitacji. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. • "2.motywację do pracy. 7. dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących. w zakładzie pracy chronionej. a zwłaszcza: . w zakładzie zwartym.umiejętność postępowania według instrukcji.akceptację ślepoty i jej skutków. . a w szczególności: 1. 2. 6.reakcje na trudności i niepowodzenia. . Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : . 5.formę przygotowania do pracy. Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów. w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej.3.uciążliwa. . punktualność. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby. że psychologiczne badania diagnostyczne . . . . nielubiana itd. 238 .formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania. Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający).

zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku. . że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych.wywiad psychologiczny.testy psychologiczne. nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji. uwzględnieniu specyfiki osób badanych. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i. Kli-masiński (1978.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku. jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi". 31) twierdzi jednak. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych. choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające).wywiad i rozmowę z dzieckiem. K. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych.wywiad i rozmowę z rodzicami. Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych. albowiem wiele testów. w czasie wolnym itd. w internacie. często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących.testy. . a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody. . -. że wszystkie metody czy . okres prenatalny. w tym głównie na testach. ' . Wydaje się.eksperyment naturalny i laboratoryjny. f . wczesne dzieciństwa.. s. . przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. Nie znaczy to jednak.mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku.' Ogólnie trzeba powiedzieć.. że przekonanie to ma swoje źródło w tym. jak: . warunki środowiskowe.obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole. ... zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i .kwestionariusze (inwentarze) osobowości. • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej. np. sytuację rodzinną itd. Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia. które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników. .niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod.obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku.

to najczęściej stosowane są tutaj: . np. Klimasiński (1978. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. Psychologia 241 albowiem .testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie. . 31) . K. Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących. lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku. . głównie testów. Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M. zainteresowań. .2. Są wśród nich: .. . P. Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych. Ogólnie trzeba powiedzieć.r. 2. Hayes. Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników. Zanim zostanie to omówione. typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu. s. że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana. Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie. Majewskt. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku.32).całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. Bauman (b. Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem.różnego rodzaju kwestionariusze. a następnie M. testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań.jaki pisze K. Bauman. 23 .testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących. Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi. s.testy przeznaczone dla widzących.różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową.test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację.niedowidzących mające na.1967 rozesłała ona kwestionariusz do ..obserwacja.próby pracy. Na przełomie lat 1966 . . Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. K. .wywiad zawodowy. potrzeb osób z defektem wzroku. Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy). 16 T. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. .

. s. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. wśród których autorka wyodrębniła: . Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów. czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich. Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie. 11) twierdzi. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem..testy inteligencji . z uwagi na dużą różnorodność. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. częstotliwości ich stosowania. albowiem wiele testów.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. które przeznaczone są dla widzących. że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności. że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach.stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. Klimasiński (1978. którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. że niewidomi.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. .testy specjalnych zdolności. Wyniki tej akcji wykazały. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować. Z uwagi na to. co w odniesieniu do widzących.. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów.testy zainteresowań. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość. jaka . Bauman (b. . M. Jak już zaznaczono .r. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane. Jest to jednak zagadnienie szersze. nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. Wydaje się. 31) twierdzi na przykład. że "testy mają [. Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. . Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem. również nie ma polskiej normalizacji. . Powstaje więc problem.testy osobowości . K. s. czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej. . .testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. Znaczy to. Wynika to z faktu. a .testy osiągnięć szkolnych. K. że nie można ich w Polsce znormalizować.testy sprawności manualnych.wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego".psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. a często nawet.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze).

że badana uzyskała bardzo niski wynik. że psychologowie. Związany jest on z tym.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. . Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. Wynika to stąd. że czytanie brajlem. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. kształtów. np. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. M.. jak koieczki. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. śrubki i nakrętki. Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów. Tkwią one w tym. gdy tekst napisany jest brajlem. Bauman i S. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. Powstaje jednak pewien problem wówczas.r. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. s. gdy jej odczytywano zadania testowe. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. P. K. zarówno ich wielkości. wkładanie kołeczków do otworów. K. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. Bauman (b. kostki. aby dokładnie poznać jego wielkość. lokalizacji. M. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego. Wynikać on może stąd. Hayes (1951. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. To samo występuje. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. kształty itp. s. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. 5) stwierdzają. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. Odwrotna sytuacja istnieje. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. Okazało się. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. Uległ on zdecydowanej poprawie.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania.ułożyć parami figury o tym samym .. orientacja na stanowisku pracy. 8.dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę.5. prostopadłościany. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej. walce o różnych wielkościach. Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie.115°.zestaw figur geometrycznych płaskich: koła. 3. Układy te są następujące: . Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test. . jak też liczby błędów. 12. . Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów. Zadaniami testowymi . a mianowicie polecając badanemu: .Test krążków. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. 9. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych.135° i 160°.zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. . od 1. * Należy jeszcze dodać. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności. uwypuklenia itd. Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. 45°. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych. 2. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). Kowalczewska (1962. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości. prostokąty. . s. Ich wadą jest jednak to. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku. Test śrubek. 2 mm.5 do kilku setnych milimetra.układy 2-punktowe o odległości 10. Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych.kształcie. 4. sześciany. Test ciężarków. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się. Klawe i J. że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. które umieszczone są w jednym pudełku. 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych. wklęsłości. 2. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. trójkąty o różnych wielkościach. kwadraty. Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H. 15 i 18 g). jak koncentracjia uwagi. lecz różnym ciężarze (6.był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. organizacja pracy. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości.

Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych. skrzypiące drzwi. /. Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy. pracujące] ^ maszyny. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu.układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. zwierząt (pies. Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. mężczyzna.. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. matka. zbliżającego się człowieka itp. gotowanie wody. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego.. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. szum drzew itd. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej. Q. Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. pszczoła). rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. . Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. poruszającego się samochodu czy motocykla. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. dziecko. i ich koordynację. zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności.. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu.6. ojciec). Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. K. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. 2. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. 3. zwłaszcza -i niewidomych. ' . np. lecz należy do zakresu balań lekarskich. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych. jak minesotański test manipulacji . 2.5. a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. a zwłaszcza orientacji przestrzennej. tzn. Waga tego typu badań wynika stąd. kura. ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. jak np. Bauman. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych.

s. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA).skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych. Carter . a wersja z 19619 r. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. koordynacja obu rąkitd Pensylwańska. płeć i wiek. lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup. Bauman . Zawiera ona takie elementy. a więc zadanie takie samo jak dla widzących. W. Bauman {1958. Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. orientacja na desce testowej. s.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej.(1958. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań.ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. 144). R. że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J. jak: motywacja. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania. 46 . koncentracja. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób. K. i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. . 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań. s. A. Test ten składa się z 2 zadań testowych. ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa.a testowe. Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. a mianowicie: . s.(1969. 1972.. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku. 42) posiada 2 zadani. . Adaptacja ivi. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk. rs. Zastosowała ona skalę centy Iową. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących. K. postępowanie według instrukcji.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. a mianowicie: . . Rusalem. aż 5. które uwzględniają stopień utraty wzroku.obracanie krążków.

Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. jak też mężczyzn. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. pakowanie.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. K. K. obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych. lecz wykonujących różne ruchy. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. K. które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. 22) i M. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. w kolejności: podkładka. do takich prac jak: miontaż. Test ten składa się z 4 zadań. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. Z uwagi . s. pierścień i znów podkładki. Carter (1969. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. zarówTło kobiety. Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od.na. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. s. Wymieniony już W. Cartera 1(1972. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. lewej ręki. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. Próbę . 18 do 5f& lait. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. W. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn. którzy ocenili go jako odpowiedni.

J. Bauman i(b. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. że usunęła ona te zadanie testowe. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. 16) stwierdza. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. Adaptacja ta została dokonana przez K.7. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N. J. s. chociaż nie pierwszą. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. 5 dla czterech miesięcy itd. porozumiewaniu się. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. Cattella. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por.r. Raskin.nie będzie nigdy widzieć. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. Adaptacja M. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . 1972. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. Maxfielda i S. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. 1972. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . J. na wzór skal binetowskich. s."zmysłowych. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. N. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. socjalizacji.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. Klawe i J. Kowalczewska '(1962. 10). że zgodnie z opinią wielu psychologów. grzechotki. Norris polegała na tym. 259). K. . lalki itd.. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. Składa się z 85 pozycji. zwłaszcza u nas w kraju. że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. 2. Wynika to z pewnością stąd. kubki. wiek społeczny. Są one często nie ujawniane przez rodziców. Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. E. 1972. M. znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. s. s. Buchholz. a następnie biorąc pod uwagę wiek. A. 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. Doiła. a po 15 dla trzech następnych lat. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. 258). łyżki. s. 258). że ich dziecko . która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. jedzeniu. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. Raskin. Raskin. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić.

zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci. Wymieniony inwentarz służy 3 celom: .socjalizacji. .. Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. .poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1. Wchodzi on w skład tzw.czynności manipulacyjnych.małej motoryki . Jak już zaznaczomo.. Oregoński. które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych.samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. s. 1978. Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik.6. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Oregonski . Majewski. a także badań medycznych i środowiskowych.języka. psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących). Oregońskiego Programu Rehabilitacji. 1&7'8. aż do 5 .dużej motoryki ^. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6. celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por. należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych.ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących.. który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por.8. -.. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji.. 1-2 itd. Oregonski. 7. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. s. Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności. 1&78.rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności. czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych). Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych. które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte. s.. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących. Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami. l). Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales).raczej nieodpowiednie. . które swoim początkiem . 2. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku.funkcji poznawczych. . . Z tego też.. . -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności.. 17 T. 24).

to . Tenmana i M. koncentracji uwagi (attention). Irwin i H.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. nym przystosowaniu badanych. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). 1905. Hayes (1976. Na przykład dla. jak zaburzenia mowy.sięgają r. s. O ile chodzi o tę pierwszą cechę. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. P. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. 4) wskazanie części ciała. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci. P. 11) . Merrtll. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. kiedy francuski psycholog A. Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. P. wiek umysłowy (inteligencji). Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . Hayes.jak poda je'S. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących.. W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S.o wyższym poziomie umysłowym. 2) porównywanie 2 linijek. s. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S. 1'9'76. 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. zostaną tutaj przedstawione. 5) nazywanie znanych przedmiotów. 24 i 25) pisze. która zawiera wskazówki. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. pochodzi z 1&412 r. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. s. W 1914 r. W wyniku tego otrzymuje się tzw. P. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. s. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). H. P. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. 258 w Stanach Zjednoczonych R. Hayes (1976. \ 6) powtórzenie krótkich zdań.. jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. Najważniejsze z nich. słuchu itd. l). Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. B. S. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence). Ostatnia jej wersja. Hayes'(1976. Skala Biineta. a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. iloraz inteligencji. 3) rozumienie słów. i jest adaptacją skali L. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd.

96. K. 47). 4). 1976.-. że. .słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M).94 dla całej grupy. Zarówna. Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r. K. że różnice w wynikach były minimalne. Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . L. s. lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących. P. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. czego. Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych. Klimasiński. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S. 155).testy rozumienia Burta. s. że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej . Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. Janca.90. . 29).. 1979. Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? .6 miesięcy (por. s. Różnica przejawia się tylko w tym.do rozkładu. Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii. 1978. Testowi temu zarzuca się jednak.. Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. M. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por. Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. s. L. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. M. 1976. 155). Z uwagi na to. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat. s. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. a współczynniki . a więc testami typu wykona w-i.uzyskujących wysokie i niskie ilorazy.5 miesięcy i w stopniu III . ł.91 (por.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0. Hayes. a metody połówkowej 0. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . Janca. 1951. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej". s. P.0. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze. w stopniu II .w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. Składają się na 'niego: . O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0. . Hayes.88 do 0. Za-:. 61). 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących. Bauman i S. niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. . 1976. Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. angielska psycholożka Ivy W.

Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji. s. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). Stwierdza ona (19'76.89. 224 . skalę słowną .r. Na--. test rozumowania arytmetycznego. test uzupełniania braków na obrazkach. Williiams podjęła L. Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku. 157). Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję. Zdecydowana większość tych psychologów uważa. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone.6 testów.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue. że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS).trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. K. Spośród 319 psychologów. które tworzą tzw. i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej. Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC). Pełna skala składa si<f z 12 testów. bezsłownej i pełnej (globalnej).. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. test pamięci liczb oraz test słownika. Skale Inteligencji Wechsiera . Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. Na skalę słowną składają się: test wiadomości. w którym onapowstała. test układanka. że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. Hayes (1951. którzy nadesłali odpowiedzi. Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. WAIS .91«/o. a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. 237 stosuje w swojej pracy WISC.WA.83»/o.60 lat. tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel. -Próbę polskiej adaptacji Testu M. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego. bezsłownej i globalnej. Bellevue . że tzw. Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. s. Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów. tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. K.50 do 0.89%). P. 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich. Wechsiera. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki. test rozumienia. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. s. 27 i 27 zalecają stosowanie do .6 testów i skalę bezsłowną . M. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi. test klocków. Bauman i S. Baumain i(b. Następnie w 1949 r.

."Pamięci liczb". Jest rzeczą zrozumiałą. Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic.) i zawsze należy podawać. Zadania tego podjęła się M. które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne". do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych. choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji. że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna).: "Co powinieneś zrobić. np.. H. aut. Miały one na celu sprawdzenie. s. a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. s. 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. "Wiadomości" i . 65) pisze w związku z tym. -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". "Wiadomości" i "Słownik" .lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb".5'7). Zarówna •(1978. Tillmana (1976. H. Tillman (1976. s.Słownik". s. Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce.46). Klimasiński (1979. Podobnie H.przyp.w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. 46) stwierdza. . Równocześnie autor stwierdza. i Ph. K. że . czy test Langan.tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne". co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim. że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. 46 . jak będziesz starał się z niego wydostać?". W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat. Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat. Shurrager (1964. na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC".żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego. s. jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-.badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami. 29 . W wyniku tych badań M. Postawiła ona sobie problem.

część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce. a mianowicie: lalka (tułów. Watson. kończyny). np. Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła.składania przedmiotów. Również wartość krążków jest zróżnicowana. W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów. głowa. B.Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych. '3) . kwadrat. Badanie polega na tym.5 punktów. koło . 6) liczenia na krążkach. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część. 5) kołeczków. . np. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części.. Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. trójkąt . Łącznie w tekście występuje 14 zadań. Badanie tym testem polega na tym. na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. 264 . Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. 263 4) wykrywania braków. koło u autka (zabawki). Badanie polega na tym. Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb.5 cm).3 punkty itd.części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3.). Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi. że niewidomy po. trójkąt itd. Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. kula. a także ich student S. sześcian. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . 2) kostek. Składa się ono z 2 części . ręka (dłoń i palce). co w konsekwencji daje 2 trójkąty. Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. jak również ich dodawaniu. przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy. Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. Shurrager i Phii S. Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. ogon u konia. Shurrager. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności.

niebiesko-żółta. a także okres trwania ślepoty. które można było dotykowo odróżniać. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. a metody połówkowej . Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. Dautem-raan '('l 966. Jedna z nich jest biało^czerwona. 1. Należy on do grupy testów wykonawczych. 21 i 22). które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. s.91. H. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. Sutnn i W. Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. Zwracają oni także uwagę.Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. dokonali jednak tylu zmian. 24). niebieskim i ibiałym. żółtym. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat. Shurrager. Rzetelność tej skali jest dość wysoka. Ph. Współczynnik korelacji wynosił 0. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. S. Według H. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. C. Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). 1964. że powstał nieomal nowy test. R. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. w Stanach Zjednoczonych. s. 2 -17). Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. w którym badany utracił wzrok. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y.95. a druga . M. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind). '9).0. Ociemniali. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S. i Ph. L. 1964. nowe i trudniejsze wzory. powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20. Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. Shurrager.65 (por. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H.964. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. s. Shurrager. W 1&64 r. którzy realizowali to zadanie. s. i Ph.

Do tego celu autorzy opracowali specjalny. że należy . Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0. Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań. -. Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości. dotyku z pomocą wzroku . szorstką. stosunku do badań. Ponadto trzeba podkreślić. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego. Tak jak w każdych badaniach testowych. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. Współ-'zynnik jest dodatni. przystosowania się do badania. s. co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej.czarną. również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność.9 kostek i w końcu '-. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych. wynik surowy. dość szczegółowy plan obserwacji. a w połowie .104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0. Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe.niewidomi z resztkami wzroku i wzroku . Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych. ale stosunkowo niski 0. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności. a mianowicie: . Szósta ścianka jest w połowie gładika. że uzyskane wyniki istotnie się różniły.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0.5 cm. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji.2.. Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy. Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. Z uwagi na to. Adaptacja ich polega na tym. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie.24. Z tego też powodu K. . i biała. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. cienką płytą plastikową. 70) pisze. Klimasiński (1979.'. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej. które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych. trochę grubszą gumą. a jedna ścianka .posługując się tabelą wyników centylowych.197 całkowicie niewidomych.szorstka i czarna '(guma). że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne.05). -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku". Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy .w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [.niedowidzący.86. że są to testy. gładką. Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów.. następnie .. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera. Jest to tzw. s. że cztery ścianki pokryte są białą.1). autorzy (19'6i6. .16 kostek.

choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. że życie jest nic nie warte. która bada tendencje do przeceniania samego siebie. 4. tendencji do denerwowania się. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. 6. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób". . A. 37). lękli-wości. Skala poczucia niewydolności. S. chęć przewodzenia w grupie. Hayes. Bauman i S. 267 v. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. która ma ujawniać wiarę w przyszłość. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy.że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. t3w r. dolegliwości żołądkowe. poczucie. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. Stara się on badać te cechy osobowości. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. Skalę wrażliwości . która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. szczerości i uczciwości. a tym bardziej z defektem wzroku. P. bóle głowy. Skala optymizmu.która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. takich jak napięcie nerwowe. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. Składa się on ze 170 pozycji . s. K. należy do bardzo trudnych i złożonych. jakim jest ślepota. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. przeznaczony dla niewidomych dorosłych.. łatwość nawiązywania rozmowy itd. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. Tworzą one 7 następujących skal: l. ich intencji.Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. 5. brak zaufania do własnych decyzji itd. . nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. grupowych testów inteligencji. rozmyślania nad trudnościami. Hayes (1976. Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. 1951. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. s. Trzeba jednak zaznaczyć. P. koszmarne sny itd. w przeciwieństwie do poczucia. łatwego popadania w przygnębienie. i2. Skala fizycznego samopoczucia.9. ivi. 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. 3. zmęczenie fizyczne. Skala współżycia społecznego.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości). 2. odczuwania urazów. Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory.

Moja matka . lubianym przez osoby płci odmiennej. potrzeb. Inwentarz posiada także skalę kłamstwa.. i mężczyzn. depresji. Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. uczuć. K. W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman."'. przekonania.".. 65 . Bauman 1958. M. Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r.. 51 . Składają się one z fragmentów zdań. Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. (validation). Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. o radę. 1&79.". Fragmenty. która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal. Kotwica-Zapar-cińska (1977. należące do metod projekcyjnych. . planów . Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ). 523 i nast. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego. s. s. Skala postawy wobec ślepoty. z. Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. który musi udzielić odpowiedzi. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. np. Skala przystosowania szkolnego. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. objawów somatycznych. podejrzliwości. s.66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe.KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. "W życiu muszę. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt. które badany musi uzupełnić. 74 . która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej.54). rodzeństwo j innych członków rodziny. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi. Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. poczucia niewydolności. . Klimasiński i S. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących.. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań. te zwane trzonami lub hasłami. 3. która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej.7. K. gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. "Chciałbym bardzo . odrębne dla kobiet . postaw wobec kalectwa. s. współżycia społecznego. 2. Trzy dodatko-l we są następujące: l. w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M.. Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. . którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. pragnień. Skala 'stosunków rodzinnych.). że jest się interesującym. zamierzeń.7i6). zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. Bauman. sądów. KMmasiński..

Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni. .. 270 2. M. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości).". 1971a. "Jeśli proszą ciebie o coś. Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku.". Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę. J. stosunków w swoim środowisku społecznym . z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej. .kama . co badany w określonej sytuacji zrobiłby. który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku.. które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji . Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego. 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym.1959 przez R. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. które zostały przedstawione w rozdziale V. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy.. Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J.itd. ty możesz . Sacksa i L. 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej. 6) stosunków z przyjaciółmi. 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory. 4) postawy wobec rodziny."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy.). 46 i nast. * The Sentence Completion Test. ty możesz . ty możesz . s. Autor (1971a. Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach. jaki uważa on za najwłaściwszy. Majewski. np. co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody. . Sidneya. 3) stosunków z przełożoa-iyimd. 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T.postawy wobec rehabilitacji. 4) stosunków rodzinnych. Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone).. s. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób.osobami o tym samym statusie społecznym. postaw wobec siebie itd. 2) . 5) postawy wobec widzących. czego ty nie potrafisz.z ogółem społe|--cz>eństwa. lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków. pomyślałby czy odczuwałby.

w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia.r. l . 2. b. 35 i nast.unikanie. Teare. Obraz samego siebie (morale) . Wydaje się. E. 5. Są one następujące: .która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych. Fitting.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle. Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych. . Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem. 271 4. zależności i niezależności od nich. . W szczególności chodzą tutaj o ocenę. . . . czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) . gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych.tlo. E. Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. 1954. (por. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) .dominacja.8). w jakich mogą się oni . gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej.znaleźć. który proszony jest o wyrażenie . s.poddanie się (rezygnacja i porażka).pozytywne dostosowanie się. Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. Stosunki rodzinne (family relationship) . A. R. Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji. A. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu.bierne wycofywanie się. s.). Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por. żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych. 3. Pogląd na ślepotę (ov.ok on blindness) . z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej. zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny).agresja. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje. 6.swej apinii. Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1.która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi.która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny.która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty. J. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . * Ądjustment to Blindness Scalę. " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach.zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych).wewnętrzne tłumienie. . .

K. że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników. pytania badawcze były odczytywane niewidomym. "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". Przede wszystkim. Hathawaya i psychiatrę J. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60). 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się". s. 3) sikała histerii. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. 6) skala paranoi. tzn. Mc Kinieya. Badanie polega na tym. 4) skala psychopatii. Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. 2) skala depresji. 7) skala psychiatrii. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji.oceny ich stanu psychicznego. pytania . W wyniku przeprowadzonych badań K. jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". zamiast czytania samodzielniie.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. Klimasiński (1968. Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory. Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. 33 i nast.Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . 9) skala manii. uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". Badaniami objęto stosunkowo małą grupę.(K. Klimasiński. 16). s. że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K. jak to bywa u osób widzących. 8) isikala schizofrenii. Ch. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". 272 1) sikała hipochondri. Wydaje się. w których wzrok odgrywa znaczną rolę. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. s. 1968. Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . Klimasińskiego. 56) stwierdza. Klimasiński (1968. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. R.

Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. psychiczne. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. 1974. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. które mają za zadanie uzupełnaenie. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. s. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. społeczne i zawodowe. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- . 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem. s. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". VIII. akcję korygowania i usprawniania. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. Sękowska. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. Grzegorzewsikiej (1964. Według M. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. względnie innych przyczyn. Wskazano także. w którym dzieci te przebywają i wychowują się.. działania praktycznego itd.napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. których głównym celem jest: . rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego. dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. Z. 44). celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. 4) zabiegi psychoikorekcyjine.

które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie). a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. zarówmo wśród ludzi widzących. dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. W rewalidacji dzieci. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym. Podobnie jak dzieci widzące. którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka. Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku. Zarówno nauczanie. Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. który został omówiony w poprzednim rozdziale. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa. Jak z powyższego wynika.me progu tolerancji na frustrację. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze. "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" . w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów.kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku.!). . wychowawcy. Składa się on z 3 części: 1. Inwentarza osiągnięć rozwojowych. jak 'też wychowanie. Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. Instrukcji dla realizujących program. lekarze. psycholodzy. 6) zabiegi socjaterapeutyczne. które pozwolą dziecku na . które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów. . 2. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. 5) zabiegi socjalizujące. kinezyterapeuci. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. . . Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej.(1978).których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. l. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka. .defrustracja. -. która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych. że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie. a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. Nie oznacza to. jak też niewidomych.rozdz. aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym.VJI. stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę. jak: nauczyciele.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. . którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej.

Od 1981 r. 8 i nast. 1978. jego opiece. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo. języka. Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. s. wychowaniu i rewalidacji. Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. l . Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego.. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. które obejmowałoby: | .wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych).udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński. '( . samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko. wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka.ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka. .oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka.). Jak już podkreślono . .. . W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. . muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim. jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami. socjalizacji.przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. s .defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych. jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece.3. Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych.

. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie. 277 to praca bardzo żmudna. Godnym podkreślenia jest fakt. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych. 2. a z drugiej . o które nietrudno.. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. systematyczna i kontynuowana do momentu.' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy. Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej.kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne.. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane.. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. Są to placówki połączone z internatem. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. Na pewno są tego plusy i minusy. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka.-.-iic^^ ^^^"". Powstaje więc pytanie. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. Laskach k/War-szawy. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu. dojrzałości szkolnej. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. która w znacznym 1 w p. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1.. a więc takich przemian psychofizycznych. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny.

określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r.1975 r.niedowidzących w Lublinie. MOiW nr B 14. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: . Wydaje saę. do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji.masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . Aby . . w której on pracuje. 278 stopniu decyduje o tym. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. 2. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. które z pełnym powodzeniem je kończą. obserwacji iin279 nych pracowników.wyjaśnianie ich przyczyn. Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci. to niewiele jest takich dzieci. -MOiW nr 7) . a także przyczyn trudności w nauce. a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. wyników badań okulistycznych itd. póz. które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację. w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych. 3. oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy. organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz. Urz. Łodzi i Warszawie. niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji.reedukacyj-nych. w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. 4. Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań. wywiadów z rodzicami.kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy. Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do . a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji.określenie niedoborów rozwojowych. . do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. Urz. zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu).

który w pewnym zakresie łączy.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku. a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. 3. Osobowość bowiem . VII. Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej. zaburzenia zachowania itd. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . kiedy dziecko przebywa w domu. zainteresowań.!. rozdz. s.kształtuje się w wyniku . a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. 2. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. 4. Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. miejsca i warunków zatrudnienia. zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat).jak już zaznaczono . a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu. a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać. IX. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. koordynuje oddziaływania nauczycieli. Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono . umiejętności uczniów. rozwój zainteresowań zawodowych itd. wychowawców i innych specjalistów.). • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia .VIII. szkoły zawodowej.wybór zawodu. Opieki nad absolwentami szkół zawodowych.dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej.. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych. Grzegorzewska (1964. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień. M.

kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych.do ponownej integracji osobowości. Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku. Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany. . głównie psychologa.samego . Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych . psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym. Adaptację w sferze percepcji. a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. A. 3.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy. • Z powyższego wynika. nastawień i oczekiwań od innych ludzi. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie.jako zespół oddziaływań. że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . jako procesie. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. ' . jak też niewidomych. a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. albowiem one wzajemnie się warunkują. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu).odbudowanie uszkodzonego obrazu . Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. a co za tym idzie .siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów. ocen. s. Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. W adaptacji! psychicznej. Potrzebna jest mu pomoc innych osób. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. Hulek (1969. pewnych przemian. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". 2.adaptacji jednostki do otoczenia. Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej. 4. Adaptację w sferze behawi oralne j. głównie psychologicznych. 5. który dysponuje odpowiednimi środkami .

to przede wszystkim. 1971 i 1972). W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej. wyrażenie gestem serdeczności. Cholden. 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. • ^ . kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby.akceptacji ślepoty i jej skutków. Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L.. funkcji narządów zmysłowych. W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: . czy w warunkach domowych. .rezultatów. 1974. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. 2. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. -. 2. jak też procesów somatycznych. Ponadto trzeba ''podkreślić zna. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne. rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie. w rozmowie. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. . . w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. zwłaszcza lekarza okulisty. 283 W tej fazie rola lekarza. 21). poradzie. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. Majewski.itacyjnego. Kratochvil. celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. . 'kontakcie psychoterapeutycznym. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: .szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone. przyszłości. funkcjonowania osobowości. jest bardzo duża.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. T.wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. s. . które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne. jak serdeczny uśmiech.e ślepota jest faktem nieodwracalnym. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. ż. np. S. 1958. sugestii itd. więź emocjonalna między ludźmi. miejsca w społeczeństwie.

odreagowanie. 2. 33). Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną). Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową).wyjaśnienie. kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd. 4.odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. niepewności i powstałych problemów u pacjenta. Prz.oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego). Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. Psychoterapię odreagowującą . -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. Cholden (1958. poglądów. U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku.zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji.Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . a. W zależności od kierunku oddziaływania: a. b. Psychoterapię racjonalną . Psychoterapię podtrzymującą (objawową). gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości. wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. jakie prezentują nasi niewidomi". przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd.oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. .reorientację. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. W zależności od sposobu oddziaływania: a. Jej istotę stanowi tzw. aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. poglądy. W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. . Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . b. zjawisko katharsis . . W zależności od celu oddziaływań: a.7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. gdy chodzi o redukcję. piisze. Psychoterapię indywidualną . . gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. trening. 3. celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. . że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. L. nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. s. to. umiejętności i sprawności. .

w której panowałaby atmosfera życzliwości. zrozumienia. że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . z uwagi na jej podstawowe znaczenie.prawdę. Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych. wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty.zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności. Właściwe oddziaływanie na środowisko. a zwłaszcza rodzinne. W. sportowo--turystyczne itd. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie. jak terapia zajęciowa. przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie .jest lekarz. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska. 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości. Nie tylko powiedzieć. Szewczuk. Osobą. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw.bądź co bądź nieprzyjemną. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. wobec widzących itd. Wynika ono . Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska.rehabilitacja psychiczna. w którym przebywają. Istotny w tym.aterapia. s. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny. która powinna przekazać pacjentowi tę . Nikt z nas nie lubi. 3. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. 3. nowo ociemniały musi znać tę diagnozę.stąd. Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. społeczności terapeutycznej. już w szpi%6 talu. Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie.ib. Psychoterapię grupową . a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. pomocy. 1979. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono . Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. z reguły lekarz okulista.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków.dla przebiegu leczenia (por. bezkonfliktowości itd. Oczywiście. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. wobec rehabilitacji.1. 274). usprawnienie fizyczne kinezyterapia. a nawet tragiczną wiadomość . a nawet nie chce być zwiastunem złych .Gcy. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy. niałego może mieć a.

Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. 4. jak i gdzie to uczynić. Przemawiają za tym następujące względy: 1.wiadomości. jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . że decyzja tutaj należy do lekarza. . jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego . Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. Nie jest więc zagadnieniem. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi. 3. Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. który nie tylko będzie goił "psychiczne rany". Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. kiedy. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . połączone czasem z próbami samobójstwa. 4. zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. 2. który nie tylko powie o fakcie ślepoty. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą. lecz także o tym. Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. Powiedzenie ociemniałemu. Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy . jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. lecz jest to konieczne. a tym samym akceptacji kalectwa.odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. 3.lekarz powinien jednak wziąć . samodzielność i niezależność życiową. lecz zagadnieniem pozostaje. czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę.jako inwalidy i wobec rehabilitacji. 2. . który przecież domyśla się. Wydaje się mu. że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu.

długotrwałej chorobie. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. przez pielęgniarkę. w sposób zrozumiały. to. W. aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. istnieje bardzo wielu. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. s. Nie ma tutaj gotowej recepty. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. że nie odzyska już wzroku. .obok pacjentów. jego reakcje i zachowanie. Po prostu domyśla . Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. Amerykański psychiatra L. . czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. nie mogła spać przez kilka tygodni. podać to jako prawdopodobieństwo. wiadomości i fakty. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. wzroku jest przez niego odczuwany. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. Przede wszystkim należy. a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta.się on. S. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. naświetlić przyczyny utraty wzroku. czy będzie nadal widziała. po -ciężkim wypadku. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. Cholden (1958. że pewna pacjentka. Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. w okresie niepewności. Szuman (196'5) podaje. Przespała natomiast całą noc i następne. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. gdyż stopniowo pogarszający się stan . Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. dla pacjenta. wyczerpany nerwowo i psychicznie. Jak już wspomniano . po pewnym okresie. rzeczowo i osobiście. kiedy dowiedziała się. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie.następnie. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. np. . gdyż leczy go od dłuższego czasu. Na ogół jednak lekarz powinien. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie.

jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. miejsca w społeczeństwie i przyszłości. na korytarzu. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. Majewski. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. . Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. o ile dla pacjenta jest to możliwe. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. : Jak już podkreślono . Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. w najbliższych latach nie zostanie spełniona. Jak już wspomniano •. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. psychoterapię podtrzymującą. na której znajdują się inni pacjenci. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. a także udzielać mu pierwszych wskazówek. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem.Zdajemy sobie sprawę z tego.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. Trzeba starać się. go i zawodowego. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 .celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. najlepiej w pokoju lekarskim. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. w gabinecie.2. 3. a . Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. że niełatwo dobrać słowa. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. rozpaczy. cierpień i tragizmu.

Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki. Lewicki (1969. > . Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. co przynosi mu cierpienie i ból.^wówczas tzw. które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . "Takie wyładowanie emocjonalne . Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". . które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. 124) . ] 6. Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. "punktów zaczepienia"..mianowicie: 1. który stracił wzrok. psychoterapii odreagowującej. Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. które zostały wyparte do podświadomości. Są to czynniki. 5. . który jest przyczyną przykrych napięć. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości. zdobywania wiedzy i umiejętności. które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. Możliwość wykonywaniia niektórych. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. towarzyskiego i sportowo-turystycznego. i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. 4. Występu je."wygadania się" i wyżalenia się. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i. 2. a także wysoką kulturę osobistą.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. Możliwość uczenia się. Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). s.pisze A. Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. Mogą to być pewne zainteresowania. 3. a tym samym możliwość utrzymania rodziny. często . .w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny.

a nawet rozmawiać w ogóle.. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego. Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu . mebli na-sali itp. który ukierunkowany przez lekarza. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych. poprzez zapoznawanie no. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania . a zwłaszcza salowe. aby pozostały personel. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. a więc pielęgniarek i salowych. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. Wiele zależy w tym względzie od lekarza. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji.w budynkach-i parku szpitalnym.wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu. bezpośrednim kontakcie . opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty. Zdarzają się bowiem przypadki. umywalni. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa. ubieraniem się itp. z którychpacjent może samodzielnie korzystać .. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. Są jednostki. Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania. również w sposób właściwy. Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza. w codziennym.wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji. obok serdeczności i troskliwej opieki. Chodzi bowiem o to. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. a nawet przyjaźni. w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. zrozumienia. a także . Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. że pielęgniarki. Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). potrzebna j-est atmosfera życzliwości.Oczywiście że do takiej rozmowy. Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji.ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę .ubikacji. musi sam być przekonany o tym.się od innych. przedstawiał życie człowieka ociemniałego. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności.

wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. zegarek brajlowski. akcentując przyjacielski. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . jak żadna inna instytucja. służąc mu zawsze pomocą i radą. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta. często nawet decydującym. wyczucia sytuacji (intuicji) . Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego.to . gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. Wręcz przeciwnie. potrafiły sobie poradzić. lekarz po-|.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. jest bezpośredni przykład osób. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie. Praktyka wielu lat wykazuje.wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. Pamiętać ponadto należy. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem. Potrafi. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć. Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego. winien zaprosić go. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. Organizacja. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego.'jak: biała laska.'". życzliwy stosunek lekarza. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala. które znajdując się w podobnych warunkach. Braille'a. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. ta. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. W wyniku tego mamy przypadki. Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych. niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. Nie ulega wątpliwości.

który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. jak: 1. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji. kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. psychoterapię grupową. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. Lekarz okulista jest więc tym. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3.l. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. 294 4. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie. Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie.4. zwłaszcza w chwili obecnej. socjoterapię. | VII. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. Jak już podkreślono . ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie.oraz umiejętności działania. W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych .

Z nowo ociemniałymi. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa. bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie. W tym okresie . W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy. przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość . Majewski. które zostały ujawnione w czasie badań. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych.inne zajęcia. przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych.w zakresie rehabilitacji. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko. I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. T. Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie . przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych. 1971a s. tzn. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty. 81 . o tyle droga .w zakresie planów życiowych i zawodowych. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia.1.psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. Jest rzeczą zrozumiałą. 295 4. a stopniowo na dalszą . Etap modyfikacji pojęć. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. Z reguły były to osoby. a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich.do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań. które wymagają uświadomienia. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać.

o ile takie miały miejsce.wyniki w rehabilitacji były nikłe. pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. niż się tego spodziewają. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni . było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej.pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to. na to. aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. wykazywać. teraz musieli przechodzić do czynu. kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań. społecznego i zawodowego. starano się o to. . Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. Zwracano również uwagę na to. czy potrafią. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. Na ogół ociemniali spodziewali się. jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. Wręcz przeciwnie. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością".motywacji.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. W wielu przypadkach . Motywy mobilizują do pracy nad sobą. Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. Polegało to na tym. które zdążyły się już zakorzenić. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. oraz analiza przyczyn niepowodzeń. aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje.ustaleniu zajęć. a także przełamania pewnych nawyków. które wypełniałyby cały dzień. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. że efekty tej pracy zjawią się później. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia.

Z uwagi na to. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . aby żalił się tak długo. wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. Często sami szukali kontaktu z psychologiem. Miało to miejsce wówczas. konflikty w samej grupie ociemniałych.wn. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). jak konflikty z personelem. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. które nasuwałyby im myśl o kalectwie. W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. Grupa ta składała się na . 'Pierwsza grupa to ociemniali.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. jeżeli się zważy na indywidualne różnice. ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. poprawiało się jego samopoczucie.stopniowania trudności. Łatwo się z nimi współpracowało. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. jakie istnieją między ociemniałymi.to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej. O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących . aż nie wypowie wszystkiego. Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny. których można określić jako typy pozyty. . Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. które w każdym środowisku są nieuniknione. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty.ie reagujące. Jest to zjawisko zupełnie naturalne. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. co go gnębi i boli. że inni łatwiej i szybciej robią postępy. Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. 298 na niewyznaczaniu im zadań. aby omówić nurtujące ich problemy. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego. dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych.

w świetlicy itp. których można określić jako . które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. z którymi trudno było nawiązać kontakt. .' . odbywało się w sposób podstępny.rozważania swego stanowiska i postępowania. Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. w pokoju mieszkalnym. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. zajmowano się przyczynami. prowadzona była dalej na innym poziomie. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą.. Zdarzały się także sytuacje. Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. . Uciekano się do niej przejściowo. Była to psychoterapia głęboka. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. niż to miało miejsce w poprzedniej grupie.wiać. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot. zapatrywaniami i postawami. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego.ogół z dawniej ociemniałych. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata. co często okazywało się skuteczne. Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. np. co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. upłynął okres kilku tygodni. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. na spacerze.psychicznego ociemniałego. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów.

00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7. lecz nie stosowali ich w praktyce. jakiś mu towarzyszą. udzielać wyjaśnień i rad. zamiast zadawać pytania. chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie. lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw. w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej. Podstawową zasadą tej metody jest to. Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . swych problemów i emocji. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie.'• Kości w kierunku rehabilitacji. głównie nowo ociemniałych. jest sam sobie psychoterapeutą. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość . Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie. Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy).. lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. Terapia ta polega na tym. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. w naszym przypadku ociemniały. że pacjent.do własnej rehabilitacji. 7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją.od 10 minut do 'nawet l godziny. Przy czym kładzie się . swoich kłopotach i emocjach.typy obojętne. W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K. Praca psy-. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. R. z tym jednak.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. Rogersa. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia. to kształtował się on bardzo różnie .

1972.ak powinni postępować. Majewski. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać.jest to. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?". K. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. zbiorową formą . Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę. s. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. Również sam decydował. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. j. jeśli stworzy się mu właściwe warunki.. 4. R.z punktu widzenia psychologa . Rogers uważa. psy-chicznej ociemniałych. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. 19 . Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo. Zdarzały się przypadki. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. Zaletą tej metody .2. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. ani nie udzialając rad. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego. jako motywy do określonego działania. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty. T. może ją jedynie uzupełniać. że każdy może poznać samego siebie. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób.tutaj większy r. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. wówczas psycholog rzucał takie pyta. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji. inni je kontynuowali. Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej.21). podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. była psychoterapia grupowa. Stąd 302 duża oszczędność czasu.

były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych. Kretschmer (1958. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. społecznym i zawodowym. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. kształtowali własne poglądy i postępowanie. v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. Tę formę . co ich boli i gnębi. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. Dowiadując się.. uczyli się sami. Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. 379) podkreśla. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych.. lecz także ci. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. wszelkie socjalne i zawodowe problemy. Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. a więc miało -charakter psychokatartyczny. Wykład.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne. Poza tym wszystkie rady i uwagi. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko. Były to: 1.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych. Wykład na temat celu i sensu . Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " .. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych. Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie". Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. s. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. który miał być poruszony na danym posiedzeniu. Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. jak inni rozwiązują podobne problemy. "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń. E.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie.

Dyskusja nad problematyką ogólną. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T. wości w kontaktach międzyludzkich. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych. C. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. s. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi. W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys.pisze S. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C. Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy.pozytywne i negatywne. 2. głównie związaną z postawami społecznymi. Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. Kratochvil (1974. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję. Stosowano 2 rodzaje życiorysów . Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników. interesującą wszystkich ociemniałych.. . Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. . uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się. Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy. swojej drogi do pełnej rehabilitacji. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. "Kierunek encounter .psychoterapii .] Encounter znaczy . Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). R. s. raczej in plus. Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. 1972. 21 .! wraził-. Zdarzali się również tacy. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. Majewski. wzmacnianiu indywidualnych wartości. Pierwsze z nich przedstawiały. 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. zaproszonych na posiedzenie. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych.23).ociemniałych. 4. Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. R. 3.

Grupa. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. wyrażaniem uczuć". co inni.opowiedz grupie o swojej samotności. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. 3. które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny. po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków. Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt.każdy może być szczęśliwy. co czujesz do ludzi widzących. myśli. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy.z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1.spotkanie. W określonym' kontekście rozumie się otwarty. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). . tzn. oparty na aktualnie doznawanych uczuciach.opowiedz. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. Majewski. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji.opowiedz grupie. Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . . . lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. które wpływają na zachowanie się ociemniałych. 2. odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. . co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość. jak w poprzednim przykładzie. na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób.szczęście zależy od nas samych. nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad. .: . Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog. które samowolnie się narzucają. swoich problemów życiowych i kłopotów. 20 T.były także osoby widzące. co odczuwasz w tej chwili. np. . aby w świadomości zjawiły się przeżycia. miała w zasadzie charakter stały. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. . W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki. w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód. Na spotkania zapraszane.wszyscy ludzie są dobrzy. Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi. . a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego.

Prowadzący grupę zalecał. ociemniałymi prowadzona przez L. Niewidomy nie ma takiej możliwości. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. Uważa on również.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych. jakie żywi do niego. musi być on świadomy. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś. że wielu ociemniałych myśli.47). dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. Twierdził on. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. Często wydaje się im. aby każdy pomyślał o kimś. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . aprobaty poprzez skłon-głowy itd. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. że terapia grupowa/ ? z. Liczyły one od 8 do 10 osób. gdyby go spotkał. L. Zwracano jednak uwagę na to. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. zapoznanie się z celami. lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. 33 . olbawa. krytykowania wypowiedzi innych. . Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. jak lęk. Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. co różni ich od innych ludzi. Cholden (1958. stany depresyjne itd. R. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. polemiki. s. oraz o tym. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii.. osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek. W tym okresie L. 4. to obok podobnych korzyści. W pracy grup terapeutycznych L. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych. Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej. a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. że ich problemy emocjonalne. co chciałby mu powiedzieć. Cholden wyodrębnia 2 fazy.. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. są czymś specyficznym tylko dla nich. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. • . w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. Ta faza była też okresem. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi). ja306 kie im towarzyszą. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału.

).-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne.. Druga faza. Ponadto twierdzi on. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. a na tym tle uczucie zazdrości. Majewski. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji. 3. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. 40). przeciągała się często do 3-4 spotkań.(leader). że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi. nie był odizolowany od innych. 4. związane z różnymi sytuacjami społecznymi. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. 2. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw. . Jak podaje autor . Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości.3. skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. szczególnie trudnymi emocjonalnie. która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. Ociemniały nie był w Zakładzie sam. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. jej prowadzącego oraz zapoznanie się. zagadnienie "inności" .dowiedzieli się o tym.wpływy 308 środowiska społecznego (por. ' . 47) stwierdza. że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. ' . T. izolacja.(s. to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. . W podsumowaniu autor (s.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych. izolację społeczną. s. zależność od innych.różnic w porównaniu z widzącymi. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . lecz tworzył wraz z . przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. ta pierwsza faza. 90 i nast. w której chodziło o ukształtowanie się grupy. 1971a. Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie. L.

Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie. Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją. . otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia.'. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy. nie pozostawało bez śladu. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki. Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. jakim jest rehabilitacja.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji.nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. a mianowicie . Wzajemne rozmowy. Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery.4. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. Wynika stąd wniosek.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. Wielu z ociemniałych. a nie tylko psychologa. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana.a ich postawę wobec rehabilitacji. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. 309 4. Zdarzały się również przypadki. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach. Jak wykazały obserwacje . którzy trafili do Zakładu. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć. Już sam przyjazd do Zakładu. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas. który był specjalnie powołany do tego zadania. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków.

1. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . instruk. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej. wyrabiają wytrwałość w. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu.rehabilitacji. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. przedstawienia teatralne. 3. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie. 2.. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. Związane są one z doborem programu. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć. Nie ulega wątpliwości. nauka czynności życia codziennego.siebie jako inwalidy. Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. Na jego barkach spoczywa troska o to. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. audycje muzyczne. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . a także z jego realizacją. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności. Do rozrywek. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. należą: gry stolikowe. których zadaniem było: 1. które temu celowi nie służą. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. Wszystkie rozrywki. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. zabawy taneczne i towarzyskie. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. słuchowiska radiowe. a mianowicie . Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć.

Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie. że najważniejszym tego rodzaju . duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. Nie dotyczy to oczywiście przypadków. przygotowanie członków rodziny. Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. 77). pulmonologicznych. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. 1971a. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. W przypadkach. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. były w naszym. tzn. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. że znajduje on zrozumienie j. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). które ma również swój aspekt psychologiczny. Majewski. Zabawy taneczne. kardiologicznych. T. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. s. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. opiekę u swoich bliskich. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. a później wspominali przez najbliższe dni. np. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. ^ 311 Istnieje wiele czynników. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń.nietowarzyskie z autyzmu. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. które dotknięte są wyłącznie ślepotą. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. życiu zakładowym wydarzeniami. wyjścia do teatrów itp. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa.

PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej.zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy . nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum. że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki. Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. jeśli dotychczas takiej okazji nie miały. w wieku 16-40 lat. . Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem. Wprawdzie 314 .. Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw . Sytuacja taka powoduje to. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych. X.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych. 1. W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: . ^ v.przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego. a mianowicie: w Bydgoszczy. a zwłaszcza ociemniałych. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. jeśli występują w konkretnym przypadku. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. . której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi. oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących.w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady. względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych .-Chorzowie i Krakowie. .sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia.zawodowych. w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u.stanowiska i warunków pracy.

. . a więc ustalania kierunku szkolenia. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów. zmiany kierunku szkolenia itd. wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). 4. ^. Mahnowski (1980. Pełni on bowiem wiele funkcji. 42) pisze. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej. a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej. O ile chodzi o zatrudnienie. Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. Nie może też być mowy o pełnym.doradcy zawodowego. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ . że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa. O znacze31& niu tej opieki J. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi. Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. s. Udzielania nauczycielom. zwłaszcza psychicznej. w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane..głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. . Dowodem tego jest fakt. że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". a mianowicie: . Stanowią one bowiem zespół problemów.psychoterapeuty. Oznacza to. to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów. 2. W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej.doradcy dla nauczycieli i wychowawców. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^.. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących.. Jego zadania są bardzo zróżnicowane. 2. 3. inwalidy.. o ile taka potrzeba zachodzi.

Podobnie A. sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. . .rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii. Józkowicz (1981. s. Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny. Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć. w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych. . Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej. dyskusje. zadania psychologa sprowadzają się do: .przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego. w zwykłych zakładach pracy.) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: .sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej. chorobę itd. 2 i nast. . że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką.przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników. doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu. . Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . .współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników. . rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji. W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni. 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych.współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu.udzielania porad w problemach życia codziennego.przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników.. ".. rozmowy itd. ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania . . . pogadanki. s.opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. .prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej.udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami.kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni..te sprowadzają się do następujących: . ze względu na wiek.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy. .instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami. . V. . . to wymieniony autor (1980. .

. Bauman M. Dolański W. I. Danilewicz Z. Leipzig 1924.: Blindenpsychologie. Moskwa.r. Bromley D. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. ' 6. w: Klimasiński K. Carter W. ^congenital visual handicaps. G.: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in. K.: Yocational Evaluation. PZN. 20. i Sołncewa L. • 3. K. Kraków 1976 (maszynopis). Banach Cz. * . KE SRPN. 21. New York 1958. PWN. I. Biirklen K.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni.BIBLIOGRAFIA 1. Bateman B. MZiOS oraz PZN. Diderot (Denis):. (red. "^-. ' 10.: A. U.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. Warszawa 1864. 16. .: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons.). New York 1951. Bauman M. 4. K '(red. Hans Huber Publishers.' / 31823.: A Manual of Norms for Tests Used. 1749. J.: Metody pedagogiki specjalnej. 11. Bindt J.: Psychologia starzenia się. Baillart P. ' 5. 15. 13. Baumann J. Washington (b. Dąbrowski A. Bauman M. w: Klimasiński. :24. Leipzig 1917. Bern 1980. 9. Londreś.: Tyfiopsychologia. i Schie-felbusch R.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych. ' 14. INHJ. Desmerger M. "Przegląd Typologiczny" 1975. Bieleckaja W. New York 1958.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. B. nr 1/3. B. P. ' . K.12. 2. D. Boston-Toronto 1961. Burklen K.. Chicago 19'69.: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Cholden L.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind. Handbook for the Blind. Lipsk 19i24 (maszynopis). in Counseling Bitnd Persons. Warszawa 19<S9. i Kurcz E. Warszawa 1964. 17. w: Unser blindes Kind. Kraków 1976 (maszynopis).: Dziecko niewidome. . 8. Lipsk 1978. Warszawa 1979. "Pedagogika" 1974 (maszynopis). Warszawa 1980. and Hayes S. PWN.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales. Carroll T.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. K. PZN.: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program. Warszawa 1954^ .: Dzieci niewidome i niedowidzące. 19. / 7. WSiP.: A Psychiatrist Works with Blindness. w:Harmg N. New York 1952. Bateman B.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników. Cis-Bankiewicz H. Cohn L. ' 22. Warszawa 1!978.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.: Beitraege żur Blinden-psychologie. L. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent. 18. the blind at different ages.: Blindness. Dobrzańska-Socha A.

Wrocław 1980.33. Ekel J. Gałkowski T.: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych. A.35.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. KE SRPN. >' . nr 1. II. New York 1954. Dzierżanka A. KE SRPN. AEB. t. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. Lipsk 1978. "' . Symp. t. . •w: Rehabilitation of the visually disąbled and . "Studia Pedagogiczne" 1955. ' 40. Gałkowski T.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind. • 25. PWN. . w: Tomaszewski T. Dueren Th. PZWL. '' . 44. Psych. Dreier S.1. • 38. Warszawa •1981.34. •43.: Wybór pism. •45. In Pfluegers Archiv 1899. Fitting A.. . 32. . Dueren Th.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących. •w: Unser blindes K. Gerhardt D. • . Dziedzic J. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. Dziedzic J.PWN.: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej. Fankhauser F.: Das Spiel. Lipsk 1978. PWN. Langensałza 1918. 46. Grzegorzewska M. 26. . WUW. w: Materiały III Kraj. w: Unser blindes Kind. Warszawa-LwóW 1926. II. w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages. Bern 1980. Grzegorzewska M. . nr 1/3.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym. . PZWS. Hans Huber Publishers. Warszawa 1976. • 37. 42. Bern 1980.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. Hans Huber Publishers.: Psychologia niewidomych. Gałkowski T.): Psychologia.: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. Hartmann S. Lipsk 1978. nr 4. _41.: Die musische Erziehung. KE SRPN. Defekt. "Przegląd Typologiczny" 1975. •27. Grzegorzewska M. Warszawa 1980.: Orientacja w otoczeniu. Warszawa 1964. •w: Unser blindes Kind.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. i Tomaszewski T.: Evaluation of Adjustment to Blindness. Warszawa 1964.: Legendy o rzeczywistości. 30. 36. "Szkoła Spęcjął-" na" 1983. 28. Warszawa 1973. Grzegorzewska M. 31. w: Wy• bór pism.ind.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym. .: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych. Galewska Z. (red. PWN. 33. "Problemy" 1854.: Sinneserziehung. Dolański W. .: Materialen żur Blindenpsychologie. Fromm W. "Studia Pedagogiczne" 1955.: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. 39.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej.

1892.: Dobór zawodowy.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów.: Wprowadzenie do psychologii.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. : . . P.. w: Jurewicz-Tuz G.: Studien żur Blindenpsychologie. Warszawa 1978. Kraków 1976 '(maszynopis). t.9. 51. Kaziów M. PZWL. "Szkoła Specjalna" 1963. 319 Hitschmann F. WSiP.: Podstawy rehabilitacji inwalidów. ' . . Jurewicz-Tuz G. • . Warszawa 1979. "Przegląd Psychologiczny" 1976. Warszawa 1962 (maszynopis).: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych. .: Badanie inteligencji niewidomych.. Józkowicz A.kiej. 48. Wrocław 1977. w: Klimasiński K. 47. Wien 1819. Langensolza 1892. Leipzig 1895 i 1904. w: Gliszczyńska X. .: Pożegnanie z lękiem.: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD. .: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej.. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów..'. . Warszawa 1967. (red. (red.: Kompensacja sensory czna u niewidomych. PZWL-'Janca ti. .3. • . Warszawa 1964. i Klimasiński K. Hulek A.: Postać niewidomego w oczach poetów. Warszawa 1969. PWN.. Paris 1786. m. 49. 'Warszawa 1981. : . Ossolineum.: System der Blindenpaedagogik. . PZWL. nr 3. W.): Wybrane problemy tyfiopsychólogii.. '(red. '. Warszawa 1979.oraz PZN. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych.• .: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ.: Psychologia lekarska. MOiW oraz . Klimasiński K. Warszawa F976. Warszawa 1974. Klimasiński K.-(red.^i Kotwica-Zaparcińska St. nr 11.: Essai sur L'Education des Avegles. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.: Wybrane problemy tyfiopsychólogii. • . Warszawa 1976a. "Pochodnia" 1978. Klein J..the blind at different ages. nr 3. Heller S. .): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji.: Próba stosowania testu M. MOiW. 111.: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie. Klimasiński K.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden.Keitlen T. Ossolineum.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. . PZWL. MOiW oraz PTP. Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. • Klimasiński K. Hulek A. Hayes S. Klawe H. (red. Klimasiński K... Klimasiński K. E. . "Przegląd Psychologiczny" 1977.. Czytelnik.: O zastosowaniu piągetow. Wrocław 1968. In Ber.: Ontogeneza mowy i myślenia.)': Psychologia pracy. Jarosz M.: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych. Hilgard E. -Klimasiński K. w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. .: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących. i Kowalczewska J.Karney J. PWN. . Warszawa 1975. w: Klimasiński K. Janik M.: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących. 'Klimasiński K. Kraków 1976b (maszynopis). Bern 1980. Haiiy V. UJ (praca magisterska). Heller Th. Warszawa 1961. Warszawa 1979. Kraków 19'68.: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych. 50. Jurkowski A. Hans Huber Publishers. i Klimasiński K. Klimasiński K.

Warszawa lOTłb. Klimasiński K.widylszczije dieti.. Morozowa N. Kułagin J. PZWL. 87.: Psychologia lekarska. Warszawa 1979. B. Izd. Majewski T.. Lewenteid B. Illinois 1956. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii. Kułagin J.. w: Zebrowska M. Symp. Łapińska R. Defekt. "s-uchodnia" 1978.: Psychoterapia. Wrocł. PWN. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów.74. w: Klimasiński K. Kułagin J.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. ' Kończyk T. nr 11. Lewicki A. i Żebrowska M. Majewski T. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. nr 23. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne. ' '.: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy. Warszawa 1966 (maszynopis). (red. Psych. . 85. Pedagogika. A.. Moskwa 1967. Warszawa 1971. Kulczycki M. . PWN. 86. Kratochvil S. Warszawa 1958. Majewski ^T. '. 88.P. . <red. Warszawa 1969. Moskwa 1969. Warszawa 1972. PZWL90.' ' • 89.: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej. w: Materiały III Kraj.PZN.:. PZWL. PZWL.: Slabo. Springfieid. Majewski T. 83. Warszawa 1971a. G. A.: Wiek dorastania. Wrocław 1'979. Warszawa 19.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych. 82.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych. Kraków 1976 (maszynopis).Majewski T.. w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów.: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów. 93.. 78.) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. . w: Rehabilitacja inwalidów w PRL.: Psychologia gerontolopiczna. 92. ' . . 84. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja.: Psychologia kliniczna. Kretschmer E.: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. 79.. i Zibinowa M.: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych. Wrocław 1S80. War' szawa 1972 (maszynopis).: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A. .: Our Blind Chźidren. A. PWN. . Majewski T. Uniw. • . ATK. Kodejszko J. Warszawa 1973. i • ' • 91. WUW. 81. 80. Wrocław 1980.

(maszynopis). "Przegląd Tyfiologiczny" 1974. • 104.chodzę. . PZWL. .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. Amer.: Blindness and Chiidren. ' . .: Zarys psychologii. PWN. Warszawa 1'9'80. Melanowski H. Mendruń J. w: Klimasiński K. Majewski T. H.: Stres w . Pasternak E.^ ' / . •niach inwalidów. 1957. i Buchholz S. .: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971. .: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1. "Pochodnia" 1979. Palhegyi F.: Niewidomi wśród widzących. 98. Spaulding P. Maxfield K. nr 21. 103. New York. . Orkan-Łęcka M.321 9. " ' • }.: Psychologia rozwojowa. . nr 7/8. 99. PZWS. . Nartowska H. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6. 21 T.. Found for tnę Blind. Psychologia .wstaje . Ossowski R. .: Testy psychologiczne dla niewidomych. .: Psycholog. PZWS.: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. "Pochodnia" 1979. J. Warszawa 1951. . .: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania.Malinowski J. Paryzek L. i Brodie F. Warszawa 1973. Warszawa-Poznań 1979...: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych. Kraków 1976 . Chicago 102. Orkan-Łęcka M. 100. Warszawa 1979^ PZWL. nr 3119.: A social Maturźty Scalę for Blinia. 101. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. (red. nr 12. nr 2/2. 97.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących. 108. Nowogrodzki T. Majewski T.: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci. Orkan-Łęcka M. Lublin 1978.E. nr 1/1. Majewski T. ' . ' -. <red.: Okulistyka. Warszawa 1962.94. • WSiP. .. . • : 107.w spótdziel96. UMCS. Warszawa 1980. • • Nowacki T. ._. 1957.: Siadam . w: Sękowska Z. "Pochodnia" 1967. Majewgki. Palak Z. ' 106. • • ./. .. ' • 2. 105. w: System kompleksowej rehabilitacji . . 1978 (maszynopis).: "Ja sam". Warszawa 1961. . / . Preschool Chźidren.: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii. 1. 0. . Norris M.: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. 96. PZWL.

: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego. Sękowska Z.: Functional Vision Checklists. Warszawa 1974. w. Winnetka.: Gtuchoniewidomi. nr 4. Lublin 1965. PZWL.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży. PZWL."Warszawa 1977.: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy. Przełącznikowa M. .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. PWN. KUL. i Spłonek H. w: Zebrowska M. w: Klimasiński K..-fióio w f^. UMCS. F.Warszawa 1973. Kraków 197'6 (maszynopis). w: Garret J. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. Warszawa . Lublin 1968. (red. t. i Zachara B. .60.: Coping with the Unseen Environment. L Piaget J. . J. i Levine E. (red.: Studia z psychologii dziecka. '.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne. Puzyna C. Fremont 1978. S. w: Hulek A. . Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. Warszawa 1971. • .: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących. Zebrowska M. Warszawa 1972.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. nr 4/5. S. . Rothschild J. Reykowski J.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi. "Szkoła Specjalna" 19.: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. PZWL. Schwarz S..: Osobowość a trwały stres. Sękows^ 2. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. (red.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. PWN.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb. i(red.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych .: Kształcenie dzieci niewidomych.: Wiek przedszkolny.): Prafc-. . i Levins F. Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt. Rusalem H. Rusalem H.: Rehabilitation o} tnę BUnd. Lublin 1978. Przełącznikowa M.): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. Roessing L.: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących. Sękowska Z. Warszawa 1979. Warszawa 1966.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. UMCS. Illinois 1952. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. New York 197i2.. PWN. •w: Sękowska Z. PWN. Rytka A. ' ' l. Warszawa 1972. Schoeffier M. PWN.: Niedowidzenie i ślepoto. Reykowski J. (red. i.. PZWL. PWN. Warszawa 1979. Warszawa 1979. Raskin N. (red. Pilecka W. w: Garret J. Sęlsows'^' 2. i. Warszawa 1966. . Sękowska Z. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.: Der Blinde im Leben des Volkes. LeipzigJena 1-966. II. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów.): Pedagogika re•^a-lidac^^. F. Warszawa 1981. (red.

Seltows^s 7-'. .: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku.): Psychologia. . rir 35. ^i^-Wtó F. Wiedza Po^^echna.Interdysc-ir .r.r. l. Paris 1924. Leipzig l'9il7.: The .1978. PWN. Warszawa (b. Kraków 1976. Yirginia (b. WSiP. •^E SKPN. Warszawa 1957. 323 162. iS-tudiEł pedagogiczne" (b. KE SRPN. Ps-ychu ^Sy Kesearch. Kraków 1976 (maszynopis). it. Warszawa 1976. Pł^^gogika-ałnce wa '^'.: Tyflotżechnika.: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera.(td. • • ' • Y^a-^ić F. (ted. ". . UMCS. i Shurrager Ph."^a-wczuk -w. 1 . Liipsk . Lipsk A^-KS SRPN.).1••'• Roz.: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a. Chicago 1964. w: Unser blindes Kind.: Niewidomy o niewidomych. H. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. Lipsk 1978. ^ '''iman S. (red. ""^ ^roan M.): Psychologia dzieci głuchych. t.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd.): Słownik psychologiczny. ' ' .czpu^driz. XI. PWN. (red. i Dauterman W. L. M. ' : it-einifci^S W.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. Muenschen 1820.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach.1. Wiśniewska-Roszkowska K.: Learning to be Independent. (red.r. itlinrC3 B.).: Wstęp do psychologii. . '^ifcri'1'1111'1^ W. "•'K-O c. . -w: Klimasiński K. w: Hulek A.: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants.: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden.^szewski T. ' . Stary człowiek w rodzinie.) 1979. iffio-w-^ywa. i'wie:9eiłow W.: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld. S. w: Unser blindes Kind. Villey P.M. Moskwa 1S60.9.Sentence Completion Test. zczĘsechowicz A.: Deceloping Linguał Es:pression.marny charakter pedagogiki specjalne. PZWS. I.: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia. w: Unser blindśs Kind. Leningrad 1955 (maszynopis). PZWS. . "Klinika Oczna" 1965. Sfceirifc^(r)1^ W. Warszawa 196. J. iS-wicierto-w W. Moskwa 1967. i-wiertriow W. Sti-urra S61 H. Stanford Univ. .: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych. Warszawa . Viney P.^_" '• .dów z resztkami wzroku.^er ^wdes Kilid. 1949. ^^u^"laii W.^^szewski T.). ł^^Ęe-wa L. Katowice 1947. w:. ^'lEl^are %. C.li(t». 163.): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących. • Sizserar'11'16 M.: Orientacja niewidomych w przestrzeni. Gebethner i Wollf. / "^.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne. S-wi&geriow W.. ^^^-masiński K.: Wychowanie nżewźdomego dziecka.: Le mowie des Avengeles. .witije slepogo riebionka. Warszawa 1971. Paris 1927 164. Me Lean.: Der Blinde als Persoenlichkeżt. (red.'78. 1966. w: . (red. Warszawa 1916. Warszawa 1OT9.): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego.• (rełnce^73 L.: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. Lipsk 1978.

: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^. . Ziemcowa M. . Rozwój umysl'/wy . "Szkoła Specjalna" 1960.172. Ziemeowa M. :• . Young M. w: Sękowska Z. Disabiłity. Ziemcowa M.M (red.: Psychologia. Wolter-Czerwińska H. L: Puti"kompiensacji ślepoty. Niektóre cechy swoiste rozwoju. Pedagogika.: Zmiany w -psychice łudzi . (red.173.ind. Psychological Aspęcts o f Physica!. . 175. ' .'.naruszenijami zrienija. (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ . psychicznego dzieci nie •o^-••. Witwicki W.Q<). domych i niedowidzących (opracowanie K. w: Unser biźndes ^ K. •«" . t ' 169. .^3. UMCS. . Wołoszynowa L. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. w: Dieti s glubokim^ . "• nr 4/5.: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan. KE SRPN.'174.): Geriatria. PWN. 170. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s . 171. •w:. A. '' • 167.iemnialych. w: J.ia-ruszenijami zrienija. Kraków 1946. Moskwa 1967. Lipsk 1978. Zarówna M. • dowidzących.' ^ ' 176. PZWL. 168. Warszawa 1979. Lublin 1978.): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży.w.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. pWN^W*? . Zebrowska M.^^szawa. w: 2rete.::. Warszawa !'. .1975 PZWL. Warszawa 1970.: Physical Training and Movement Teaching.: Młodszy wiek szkolny. Izd. Kraków 1976 (maszynopis). • • ! . Rutkie-•wicz (red. •.1 1979. 166. C-: Phe Partially Seemg.. I. A. Zemis St. Moskwa 1956. PZWL. V. KlimasińsKi).. Wright B. Zeuthen L. Washington 1952.''.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce. ' : ' 165.^k-'.1965.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful