TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

lecz widzialne np. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych.. że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu). która stanowi podstawę 11 . Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona.chromatyczne. fioletowa itd. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego. s. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce. oraz pochodne od nich barwy mieszane. . Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części.. brązowa. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić. którym jest tzw. czerwona. Reaguje on na największą liczbę bodźców.u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości .. dla niektórych zwie•rząt. które oddziałują na człowieka.90%. oict-z. lecz nie jest to zwykła ich suma. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność. Jak podaje J./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). na ogół jednak ocenia się go na 84 . że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń. W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. na n-n ua^wam^. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki). . Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. Właściwie wszystko ma jakąś barwę. Barwy dzieli się na:. które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości. 274) . Ponadto trzeba podkreślić.. Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej). Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. ^yv^.achromatyczne.udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk. lecz również barwy.zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami.jest-więc połączeniem różnych wrażeń. które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe. żółta i niebieska. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom. Rothschild (1972. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia. . Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji". jak: seledynowa. do których należą: biel. Spostrzeżenia. 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK.

Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych. . których człowiek nabywa w ciągu życia. 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami. to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa. który nauczył się czytać. poruszaniu się w przestrzeni itd. Obserwują . Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu. nauka.przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: .modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych.do tworzenia wiedzy uogólnionej. s. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. tabel itd. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość. W.funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. to różne formy działania człowieka. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów). Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności). czynności zawodowych (produkcyjnych). nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności. Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu.funkcji orientacyjnej. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. Funkcję wzroku w działalności praktycznej . I. koordynacja wzrokowo-ruchowa. Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. w którym czynność jest wykonywana. czynny odpoczynek itd.nabycia umiejętności wykonania ruchu. Sołowjowa (1976. którą człowiek stale poznaje i z którą się styka.2. Zabawa. czyli działa. Jest to tzw. jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów. 1. 22) pisze.przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności. które ma -opanować.. .. Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności. czyli zademonstrowania wzoru ruchu. Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". w etapie zapoznania się ze wzorem . rysunków.zapoznania z ruchem. . celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. O ile chodzi o małe dzieci. z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. praca. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka . 'których człowiek uczy się przez całe życie.. Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. .

Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. wzrasta sprawność. Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego. i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. 13 1. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. Zresztą i dorośli. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. następnie w szkole. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. który staje się zdolny do wykonywania. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. co się wokół niego dzieje i znajduje. rzeczy i osób. W ten sposób narząd ruchowy. s. jak ubieranie się. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. wzoru ruchu czy czynności.one. a więc funkcji orientacyjnej. Można więc stwierdzić. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. Dąbrowski (1964. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. jak inni je wykonują. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. regulacyjnej i kontrolnej. Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. zwłaszcza w nauce zawodu. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. jedzenie itd. Wynika ono przede wszystkim stąd. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". a następnie starają się ich naśladować. tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych.wizualna demonstrac-ja modelu. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. który ma się nauczyć wykonywać. który pozwala mu . w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. kończyna górna. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości.'1.3. A. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. i we wszelkich innych zajęciach. . np. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu.

). Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. wśród nich także defekty sensoryczne. Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku.iom. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom.4. czego potrzebują. • i co wiedzą. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa. przedstawienia teatralne czy baletowe. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli.na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze. 14 1.:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. zadowoleniem. 2.od rana. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim. . in. co myślą. nieprzyjemność.zjawiska przyrody '(krajobrazy. a więc charakteryzować się irzyjemnością. pod wpływem bodźców zmysłowych. Z uwagi na to. Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy. Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). kiedy człowiek ogląda różne: • .. Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne. kiedy zasypia . Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. Pojawiają się one. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. potrzeby.niezadowólcie. wiadomości o sobie i świecie. że emocje powstają m. pałace. piłki nożnej itd. Z uwagi na to.. kościoły. mogą mieć zarówno znak dodatni. . wschód słońca. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy.). aż do wieczora. kiedy się budzi. że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. uroczystą akademię itd. Emocje.). . . Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-. programy telewizyjne itp. postawa. których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe.). Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji.5. tęczę.wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową. czyli zdolność wywoływania emocji. jak również znak ujemny . czują. właściwie cała mimika mówiącego. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych. gesty. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego. pozytywnym. emocje. lasy itd. Dwa podstawowe rodzaje defektu . że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka .dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby.

niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. .niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji. . . które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia. zwłaszcza ślepota.niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane. że jest ono bardzo duae. wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: . -.resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena.jak już podkreślono . a mianowicie na: . Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności. Z uwagi na to. podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu. kardiologicznymi czy gastrologicznymi. .całkowicie niewidomych. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich. De-. uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia.ociemniałych. Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. że wszystkie czynności organizmu . Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. . Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku". całkowitą ślepotę. Wynikają one stąd. Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą . a więc osoby. . czyli głuchoniewidomi.zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°. Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -.niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych.niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu. w oznacza. czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku.niedowidzących lub słabowidzących. ' .niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką). do których należą także niewidomi z poczuciem światła. Należą do nich: . . ' Biorąc pod uwagę omówione definicje. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia.zupełny brak wzroku.wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). .

W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. społeczny. Psychologia 17 od rzeczywistości. rozwoju i funkcjonowania osobowości. Majewski. do samodzielnego i niezależnego życia. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. społecznej i fizycznej.pełni w nim określone role społeczne. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych. 3. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . Wszystkie bowiem zagadnienia. które stanowią przedmiot naszych rozważań. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. lecz działa nadal. a więc tylko niewidomi. Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. z umysłowym upośledzeniem itd. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. okresie życia. emocji. do pracy zawodowej. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i . że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. 2 T. U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. Wyrażały się one w tym. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. a więc psychiczny.konsekwencje dla innych. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. a także w pewnym zakresie fizyczny. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. Przeciwnie.

jak mściwość. jakie nasuwali niewidomi. wielu innych rzeczach. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. W. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy. III. przeznaczeniem itp.przewlekle chorych. Podobnie jak inne zjawiska. Dolański (1954. naturalną skłonność do zła i niemoralność. Albo też przeciwnie. 32) przypisywano im np. Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. jak też sama ślepota. po-pędliwość. naturalną skłonność do dobroci. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. Według M. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. s. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. jak też psychicznych właściwości niewidomych. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. wybitnego umuzykalnienia. o darze jasnowidzenia i o wielu. rozdz. "czystości duszy". Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. a także takie cechy. Kaziowa (1968.pozwalającego odróżnić barwy. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. s. jak np. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. których odmawia ludziom widzącym". Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. Z przekonaniem. a często nawet fizycznego. Dla przykładu można . Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. a zwłaszcza tzw. jakie są odrębności strukturalne. Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. okrucieństwo czy bezwzględność. determinizmu psychologicznego. czy niewidomy jest innym typem itd. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. l i 2). które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. "cudownego" wprost dotyku . że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. na jakie może zdobyć się fantazja ludzka.

tj. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). obiektywna ich ocena i na . »• 19 Również sam K. a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych. Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. Celem. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. pisze. s. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. s. czy psychiczna struktura niewido-. do którego dąży psychologia niewidomych. Burklen. Wymieniana już M. 95). Grzegorzewska. Raz. Burklen. jest poznanie osobowości niewidomych.wymienić W. Blirklen (1924. I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. 8) twierdził. s. czym jest ona ze swej istoty. form dlatego typowych. s. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. Grzegorzewska (1926. 1926.] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim". że brakuje mu spostrzeżeń. a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. 1924. . . 7). Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. autora). 6). że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. Mendruń (1967. Podobnie K. za: K. 12). Steinberga (1917). aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. '5). pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych.przyp. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. s. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. W 1917 roku również L. Podobnie J. za: M. s. czyli elementów psychicznych". jak wrażenia wzrokowe". będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. poza tym. s. 1924. przez utratę wzroku" (wg K. Burklen (1924. że wynikających z braku widzenia.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących .struktur albo nawet ich derywatów.

lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona. że .gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . Faktycznie. . Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych. Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. . cech) dotyczą. Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np. s. ponieważ one istnieją i są oczywiste". jak i samych niewido-.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi. Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania. 2. Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj. Inna jakościowa.Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. zawężenie zainteresowań. J Mendruń (1967. opóźniony rozwój motoryczny. wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. mowy. lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. a więc bez udziału elementów wzrokowych. Temporalnych (w czasie) . niewidomych czy niedowidzących. Ilościowe .gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. U dzieci niewidomych np. Jakościowe . pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. Odwrotnie. ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne. .będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty. Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia.. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe. Tak więc należy przyjąć. Oznacza to. W sposobie rozwoju danego zjawiska. . mych". że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l. 95) pisze.podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice. Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy.(spostrzeżenia. wyobrażeń przestrzennych. a nie występuje u widzących lub odwrotnie.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do . 2.podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących.

Niestety wielu metod. zjawisko "zmysłu przeszkód". emocjonalnej. nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. 'Część tematyczna ma za zadanie: . jak też praktyczną (stosowaną). a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. a także inne funkcje psychiczne. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. np.zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. akceptacja kalectwa. jak też osób widzących. lecz jest działem psychologii defektologicznej. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych. zjawisko kompensacji. Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów. Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian .zagadnienia. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę. Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it.d. niektórych testów. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą). np. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. . np. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne. 'które utraciły wzrok. pozostałe zmysły.różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się.. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów). specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. głównie mowę (kompensacja werbalna). że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. gdy rozważa się je w formie ogólnej. Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna . a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. jak też behawioralnej. Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo.badania psychologiczne osób z defektami wzroku. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób. że składają się na niego: .

M. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). I. Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem. .uszkodzenia wzroku i słuchu. 183). W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. s. Defekt w tym . Dotyczy to samego defektu. czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania . 4. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych. a nie konsekwencji. stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono. 1976. Należą do nich defekty sensoryczne . Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych.wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. kwalifikację): . różne dysfunkcje narządu ruchu.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja. opis. trwałej. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. 3) psychologię umysłowo upośledzonych. raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. umysłowe upośledzenie. 2a fekty w zakresie mowy. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku. Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. wzroku w rozwoju i rewalidacji. Ziemcowa. Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. in. Zachowując pewną tradycję. W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m. . w dalszej części pracy w zależności od tego. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '. takie jej działy. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego.(skutków pierwotnych). jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących.l) poznanie (ustalenie.

Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. głuchymi itd. Klimasiński. Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. 1976. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. które rozważa psychologia defektologiczna.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. s. układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. 1981). że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. 1980. mających . s. a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. nie mają takiego charakteru. niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. s. Niektórzy bowiem uważają. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. Szewczuk. Klimasiński. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. 48). systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. można rozpatrywać w. Wydaje się. 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". które stają się specyficzne. Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. in. ich wyobrażenia surogatowe. a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. Kulczyc-ki. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). 1979. Ogólnie mówiąc. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. choć są jakościowo . 1980. Pierwsze konferencje w latach 1961. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. ramach psychologii klinicznej.początkowo charakter teoretyczny. Zjawiska. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. Sękowska (1979. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. s. 48). Z. struktura czytania dotykowego u niewidomych. że całą problematykę. 1979. 63 i K. s. a zwłaszcza logiczne. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. 1978. ale nie patologiczne i(np. "psychologii głuchych" itd..

u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. Klimasiński (1980. Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. . Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. oraz psychologia rozwojowa. O ile chodzi o związek z medycyną. s. 10) 25 twierdził. Oczywiście nie oznacza to. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka.a także z psychologią wychowawczą. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. 5. nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. to nie można ich określić jako patologiczne". jak psychologia kliniczna. to przede . że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". stwierdza.wszystkim dotyczy on . z psychologią pracy. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. pedagogiką. a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym. s. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. . K. wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych. W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi.. ą więc i do tyfiopsychologii. Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. 'Zi uwagi na to.". socjologią i techniką. Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną.. której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. s. co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. klasyfikacje.różne od izjawisk u ludzi widzących. Jarosz (1978. ' którym nie można przywrócić wzroku . ociemniali. Oznacza to. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi. 50). m. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. . Blirklen (1924. adaptacji stanowiska pracy. w zakresie oceny zdolności do pracy. Już K. np. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. M.psychologia normalnego człowieka". które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej. pojęcia. metody itd. . że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna . np. że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. in.). Wychodząc z tego ścisłego związku. z psychologią defektologiczna . którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego. bo nie wymagają leczenia (np. 6. 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin.

W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących. Ogólnie można powiedzieć.okulistyki. Sękowska (1979. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia.. Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. w tym również w tyfiopedagogice. ale na dyspozycjach rozwojowych. zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą . treści. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. in. W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . programów i metod pracy rewalidacyjnej.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. Są to więc te zjawiska. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. które są skutkiem upośledzeń. Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. Można również mówić o związkach z neurologią. Wydaje się. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku. psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. tyfiopedagogiką. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną.poważniejsze zaburzenia osobowości. Z. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. które pozostały. zwłaszcza. prowadzący do całkowitej ślepoty. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. Jest to problem uwzględniania. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. s. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. co nie jest bez znaczenia dla psychologa.

Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii. Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych. pełni w 'nim określone role. posiada określone potrzeby społeczne. Są to więc zagadnienia.projektowania i produkowania pomocy naukowych. 28 7. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy. w tym.przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia".gadnień.zaspokojenia podstawowych potrzeb. Wynika on stąd. Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. adaptacja psychiczna itd. do pracy.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. zwany tyfiotechniką (W. jak też dalszym. Wyjątek stanowiły jednostki. że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa. . s.adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących. l). . które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji. jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles. Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. takich jak akceptacja kalectwa. a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe . którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne. Aby miały one wartość. s. .S. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. . zarówno w środowisku rodzinnym. Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami.'aparatów. Człowiek jest istotą społeczną. . specyfika procesów poznawczych niewidomych. W szczególności dotyczy to: . możliwości adaptacyjne itd. które uzależniają go od innych ludzi. W tej sprawie T.projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. do życia v/ społeczeństwie.. odmawiające niewidomym zdolności do nauki. Majewski <1971a. . Żyje on w określonym środowisku społecznym. pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny. Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką. Swierłow. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią. . to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. jak np. również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. 1960. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych .

była słynna książka Diderota. Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes".. zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. Grzegorzewska (1926. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę.funkcjonowaniem zmysłów. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. interesował się m. Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r. O ile chodzi 'o Francję.pisze M. tzw. to wymienić trzeba P. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. a mianowicie Psychologii . psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por. Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. 1749). którzy widząl. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. V. Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie.. Diderot. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. Grzegorzewska. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927). Instytut Niewidomych. na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy.' Hauy. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller. 1895). którzy m. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. in. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku. (zob. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. in. a ukazała się ona w 1749 r. które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości. Wilhelm Wundt. '1926). W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. 1786). Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. procesami sensorycznymi . M. Heller. (1920) oraz Austriaka K. s. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku. W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2. który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych.. 100) . Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych.osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną.

ale również praktyczny. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia.niewidomych". Już w 1914 r. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. J. l). Kułagina. Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. Sę-kowska z Uniwersytetu M. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. Obecnie mówi się .skal inteligencji dla niewidomych. Sołn-cewę. J. który zasłynął jako twórca . Carrolla i L. Kli-. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. P.drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. a więc "stosowaną psychologią . L. I. to wymienić trzeba T. Jak już podkreślono .dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. Bateman i innych. S. Hayes. Sokolański. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. A. Lewenfelda. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. Każdy kraj. W. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. I. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. Ziemcową. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. P. Hayesa. wychowania i rehabilitacji.skala Irwina-Bineta (wg: S. B. W dziedzinie testów osobowości mamy M. Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy. w Związku Radzieckim. 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. 1976.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). Choldena. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych. Mieliśmy słynną M. Z. 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . K. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. Grzegorzewską i W. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. Swierłowa. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. D. Bauman.ma . Dolańskiego.. Wynika to z ogólnych tendencji. s. Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska.

że niewidomi . *. Ta tendencja spowodowała to. lecz głównie nauk biologicznych. W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu.pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . J. a więc medyczne. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie. s. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. a więc fizyczne. psychologiczne. społeczne i zawodowe. Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. K.przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. psychiczne. U podstaw kompensacji leży fakt. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. M. Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. Fakt wyższości. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965). Kształcenie dzieci niewidomych (1974). Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. Klimasiński. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). 21). Oznacza to. oraz z zakresu praktyki psychologicznej. których nie zauważają osoby widzące. 1979. którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. . że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. Zauważono też. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. Carrolla: Ślepota (1961).ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. pedagogiczne. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. Dysponuje również pewnymi "rezerwami". Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). ą także T. które w odpowiedni sposób uruchomione.radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. II. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane.

albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza. 1. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny. Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. którzy zajmowali się niewidomymi. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). tym wrażliwość większa i . zawierać odpowiednią energię fizyczną. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora. / / 2. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. aż do początków XX wieku. próg podniety i próg różnicy. perymentalnych w XIX wieku.. Problemem jednak pozostawała sprawa. a mianowicie przez dotyk. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane.Na początku problemem było. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. s. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. teoria "wikariatu" zakładała. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów.wrażenia. A więc teoria ta przyjmowała. aby powstało wrażenie. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. dolny próg podniety. a więc części fizjologicznej. Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego . co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. Klimasiński (1979. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów.1. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. 'którzy uważali. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów). że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. Zakładała ona. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. Zastąpienie całkowite. 34 3. czyli części fizjologicznej. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. które mimo że nie urodziły się jako niewidome. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów.

który powoduje różnicę wrażenia. 21. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. które temu zaprzeczały. Nie może więc być mowy o całkowitym . że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. 99). Griesbach. s. Zarówno próg podniety. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. tzn. 11. Muellera. in. Do wyznawców takiego poglądu należał m.2). który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. a nie innych wrażeń. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. Witwicki 1946. że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). . przyjmowała ona. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. W. że jedynym zmysłem. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały. s. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego.oraz wykazuje swoistość wrażeń. 65. Co więcej. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:. przyrost siły dźwięku. należą badania S.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. Podobnie P. Grzegorzewska 1926. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . światła itd. istniały również takie. Kleina. Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. jest dotyk.patrz rozdz. '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . W XIX wieku obok badań. Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. in. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. czyli minimalny przyrost bodźca. Przykładowo•można tu wymienić J. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy.odwrotnie. 66. np. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. M. 22. Hellera. Do takich m. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. 105).

nabytek jest natury psychologicznej". jak to można stwierdzić u normalnych.2. Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. a ściślej mówiąc na receptory. M. a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców . że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. a nie wrażliwości i czułości sensorycznej.1.cały proces spostrzegania.przedmiotów czy zjawisk . w korze mózgowej. I. Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r.kompensacja percep-. możemy wywnioskować. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej.. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu". czyli skojarzenia intermodalne. wśród których wzrok. a zwłaszcza sprawności percepcyjne . Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie. W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk. GrzegorzeWska (1926. Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . s. związków czasowych. podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. nazywane są dynamicznymi. Sołowjowa (1976. że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości . przyjmując za podstawę naukę I. w referacie pt. spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw.wrażeń. które powstają . dynamicznych układów strukturalnych. czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy. Tak więc układy strukturalne. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego. W miarę nabywania nowych doświadczeń . Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie. w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów. Związki czasowe. Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M.(ostrości). co określa się mianem. Opierając się na badaniach J.. a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy. 111 i 112). Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [. wyższej analizy. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). eyjna.na nasze zmysły. s. Jednak w konkretnych i . P.

lecz skutkiem współdziałania. zmienia ich rolę. lecz cały ich zespół. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). 38 1. Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. dokładniejsze". a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). rola zmysłów się nie zmniejsza. 52) .pisze M. słuch. węch itd. U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. s. Wyjaśnienia wymaga jeszcze. nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów.3. Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. Grzegorzewska (1964. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. s. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. Grzegorzewska {1964. wszystkich pozostałych zmysłów. I tu należy zaznaczyć. a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. fakt. a nie pojedyncze człony tej struktury. A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora). mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. kiedy rola receptorów jest większa. Dzieci. bardziej rozczłonkowane.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. psychicznego jednostki. / 37 M. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. Kompensacja werbalna . Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. Dlatego wszystko. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych". Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku.określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. że w miarę doskonalenia się tych układów. M. zwłaszcza małe. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. co sprawia. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych. "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów .nie podlegają mu poszczególne zmysły. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. gdyż wskutek braku wzroku są oni. .

krajobrazu. że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas. A. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej. tzn. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych. Jest to zagadnienie tzw. J. Wynika z nich. Trzeba jednak podkreślić. Z. 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa . Ziemcowa. . . Sękowska. Sękowska :(1974. I. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości. której istota polega na tym.przyp.wym.] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. kompensacji werbalnej '(słownej). U niewidomych drugi układ sygnałowy. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką.przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. Z. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach. w przygotowaniu do pracy.Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. rozdz. Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej. instruktażu itp. s. . 1969.. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw. werbalizmu. aut. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących. [. 1956. w pracy zawodowej itd. pełną informację. • . że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata".tych wszystkich zjawisk. W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami". że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. III). Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: . gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło.zastąpienie informacji. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. rozwija się wyjątkowo dobrze. bez specjalnych zaburzeń. Kułagin. Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. wyjaśnień. a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych.. że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok.) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. który zapewnia im.zjawisk przyrody. niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok.

ciepła. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia.zimno raz reaguje punkt położony w tym. a mianowicie: na bodźce dotykowe. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). s. ciepła. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować. Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. podobnie jak ze zmysłem bólu. a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów. Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). Ekel '(1976. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. J. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna. U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. np. np. zimna i bólu. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. pomimo znacznego osłabienia. a nawet bólu. zachowuje swoją dominującą rolę. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. narząd ruchu. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . Wrażenia kinestetyczne . s. 2. w przypadku ślepoty. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. kończyny górne i kończyny dolne. w tej samej okolicy skóry na ciepło i .działania poszczególnych zmysłów. zimna czy nawet bólu ziewają się. Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała. Praktycznie jest on z nim połączony. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości).receptory o różnej budowie. dotykaniu ostrza noża itp. Swierłow (1957. Dlatego też W. Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. zmysłów skórnych.1. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. inne mniejsze znaczenie dla człowieka. np. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. W praktyce często wrażenia dotykowe. śluzówkach. Dotyk wchodzi w skład tzw. "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. gdzie są umieszczone. stanowiących tzw. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. Jedne zmysły mają większe. przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . to zachował on duże możliwości kompensacyjne. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. do którego należy kręgosłup. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. zimna. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). a raz w innym miejscu".

* Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. spoistość przedmiotów. ucisku lub oporu. Sołowjowa (1976. 95) pisze. Swierłow (1957. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. wyniki te potwierdził W. progiem przestrzennym Webera. ich trójwymiarowość i ciężar".o-tzw. funkcjonalnie sprawniejszy. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. szerokość.btelniejszy . Również I. W związku z tym wyróżnia się tzw. zmiany miejsca (przesuwania się). Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku. a więc elementarne cechy przestrzenne. wysokość. który w 1855 r. ucisku lub oporu. W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu. Z uwagi na to.2. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . Z tego też powodu W. M. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. 2. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. Inna głuchoniewidoma. przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym. 36). z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy. Podobnie w 189'1 roku. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych. zmysł mięśniowo-stawowy. jak długość. niekiedy bólu". a nawet bólu. należy Czermak. chodziło o stwierdzenie. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. odległość. dotyk bierny i dotyk czynny. kierunek itd. zmysł mięśniowy. np. s. Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. Dotyk czynny występuje wówczas. s.o ruchach dynamicznych. posiadała także w pewnym stopniu su.informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. W 1895 r. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. Helena Keller. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość). ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . jakościowe właściwości powierzchni. jak szorstkość. Do badaczy. gładkość oraz ich kształt. ciepła. polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. S. mieszczą . a co za tym idzie . gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. Laury Bridgman. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań.

Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech. Natomiast o ile chodzi o odległość. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. dotyk jest kontaktoanalizatorem. Przeciwnie. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu.22). Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. a w płaszczyźnie pionowej . Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T.3. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne. uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. podobnie jak w zakresie innych zmysłów. Wzrok należy do tzw. że ręka percepcji dotykowej. Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku. Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. s. Petkoff. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. 17 . są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. 2. Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r. który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. Ma ono kształt . a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej.dotyk. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości. Utożsamienie to szło tak dalece. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. Różnice te. Hellera przeprowadzone w 1892 r. Oznacza to. Loeve i Tornay w Anglii. wyjaśnia teoria kompensacji. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji. Do tych badaczy należy także W. której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. przyjmując. Wyznaczają je punkty. Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. których wyniki nie wskazywały na takie różnice.. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów.120°. 1926. dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. teleanalizatorów.

44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. dotyk może je ujmować. miękkość. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych. Natomiast o ile chodzi o kształt. a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. jak: barwa. jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. . gładkość. Biorąc pod uwagę . jak twardość. szorstkość itp. który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce .orientacji przestrzennej i poruszania się. . albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. 4. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk.działalności praktycznej. Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie.poznawania przedmiotów. że działają na niego stale . albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. Podobnie jak w przypadku wzroku . lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. długość. . wysokość). a niektórych w ogóle nie może poznać. co oznacza. '2. Inna różnica przejawia się w tym. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych).pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. światło (jasność). a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy). a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. niezależnie od tego. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy.przedmioty i ich cechy. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej. nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca.wyznaczony przez prawa ruchów ramion. Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech. Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. Jak wynika z przedstawionej analizy. W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. a nie jest. szerokość. Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. 3. przekazywana jednocześnie. horyzont i perspektywa. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. Ponadto trzeba podkreślić. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. .bodźce wizualne. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: .

Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej . że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". góry. wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. na którym opiera się poznanie przedmiotów. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. Stwierdza jednak. kształt.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. które nie mają barwy. które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. s. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie.analizy i syntezy .który znajduje się w pozycji statycznej. zapach dla cebuli. o określonej długości. budynku. 87) podkreśla. a więc długość. Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. np. że przedmiot ma wiele cech i właściwości. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. że łatwo może dostosować się do ich kształtów. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. z uwagi na to.4. Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie. samochodu. np.zbyt dużych. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . temperatura. W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. strukturę całego przedmiotu. Zwykło się więc mówić. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu.2. F. wysokość itd. które są dla człowieka spostrzeganie. . kształt dla stołu. lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. twardość. Palhegyi (1976. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna. a następnie jego szczegóły. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie. zieleń dla łąki. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. . Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). szorstkość itd. że niewidomi żyją w świecie kształtów. szerokość. szerokości i wysokości. jak barwa. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. w wargach czy innych częściach ciała. Od samego przedmiotu zależy. lecz tylko elementy przestrzenne. kształcie. Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość.

Uważa on. 153 i 154). pracującej maszyny . Przyjmował on. lecącego ptaka. referując teorię T. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże. księżyca. iM. np. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń". 150). Trzeba jednak zaznaczyć. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego. ze względu na brak . W związku z tym rozróżnia tzw.kombajmu czy piły tartacznej. pajęczyny. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa.w pewnych specjalnych stanach. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu. . np. Hel-lera. celem powiększenia pola percepcji dotykowej. gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy.zbyt małych. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . dotyk syntetyczny i analizujący. • Najlepiej niewidomi poznają . jadącego pociągu. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych. np. aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji. Dotyk syntetyczny. s. Grzegorzewska. np.niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu. pisze: .wody.. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów. Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie. .. a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. mrówki.swobody manipulowania rękoma (wg: M. O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. 1926. T. jakie występują przy percepcji wzrokowej. które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych. przedmiotu palącego się (ognia) itp. . schematyczny obraz przedmiotu. Grzegorzewska (1926. Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię. wieży kościoła. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. w stanach płynnych. słońca.w ruchu. Podkreśla również. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. s. według Hellera. Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe.zbyt oddalonych. Daje on jednak tylko bardzo ogólny. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. płatka kwiatu. co stwarzałoby analogiczne warunki. Według autora . ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. statuy na pomniku. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. ' ' .. Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów.

Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. Heller zwrócił także uwagę na' fakt. Uważali oni. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. Steinberg.). a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy . w których przeważają czynniki geometryczne.psycholog W. schematyczny. lecz mają charakter empiryczny. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. Są one konkretnymi. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych.punktowe niż linie ciągłe. 85) podkreśla. prostokąt. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca. Sękowska (1974. kula itd. Grzegorzewska (1964. M. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. Schematy . które są konieczne do poznania przedmiotu. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu". Braille'a. Są to puste ramy. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. Z. T. koło. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. 168 i nast.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. s. Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. Fis-cher. ze względu na 48 . s. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . 86) przyjmuje. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. jak twardość. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. które pozwalają na poznanie przedmiotów. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. sześcian. a następnie dopiero takie jego cechy. schematów dotykowych w tym procesie. s. Jest to możliwe dzięki temu. miękkość. Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. z pominięciena innych. Polega ona na tym. których pełna percepcja jest utrudniona. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. jak kwadrat.formy. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. jak Villey. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. s. gładkość itd. 1926. np. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. M. Grzegorzewska (1964. iSteinjberg (1920). mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. należą do świata zmysłów.

) dotyczące kształtowania ruchów. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę. 23) . s.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale. s. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji . wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. 1971. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. Trzeba podkreślić. Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych. 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów.formie umysłowej niewidomym wystarcza np. Psychologia . 87 i nast. Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. s. największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności.5. M. Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy.pisze J. Wymieniona Sołowjowa '(1976. Badania przeprowadzone przez autora (T. 2. że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców. które badany miał wykonać. co robi. spoczywają. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu. Następ4 T.roboczych u niewidomych wykazały. gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. lecz nie jest to pełne i . trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. jego «wzorzec». percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. "Dla regulowania ruchu . na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja". ma on tutaj duże możliwości. Majewski.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. Sołowjowa '(1976. a zwłaszcza kinestetycznym. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego.słownym objaśnianiu zespołu ruchów. Występuje to wówczas. Majewski.wielkość. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . lub po prostu niekonieczna. a więc automatyzacji jego wykonywania. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów. 22) pisze. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). że na analizatorze dotykowym.

I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. krawężnik. 3.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony. Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. schody. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. asfalt. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. spadzista. Jego znaczenie polega na tym. to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową". że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. jak np. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. w której występuje wiele różnych przedmiotów. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. widelca.. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku. kija. co zostało tutaj podkreślone. Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u . płot. Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. 2.zadowalające zastępstwo. To. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw. dotyk posream. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. duży kamień. igły itd. płaska itd. rozmokła). Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. dom itd. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca.6. po jakim się porusza. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji.pozwalająca na ocenę. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. w którym dana czynność jest wykonywana. Jest to tzw. Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . W ten . zwane często "pamięcią mięśniową". J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski. bruk) czy miękka (piaszczysta. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu.1. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej.

występujące np.od 1500 . a więc zespoły tonów pojedynczych. -l. . Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. na które one reagują. a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. są natomiast fale powietrza . O ile chodzi o receptory słuchowe. . Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań. zwane szmerami. szumy itd. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. Im amplituda ta jest większa. pojedynczy ton fortepianu. ' Jak już zaznaczono. w muzyce. • > 2. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych). a . wśród których można wyodrębnić: . 'poruszający się samochód. jak np. -. Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych). dźwięk dzwonu. np.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty. tym fala jest dłuższa i odwrotnie. jak np. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. Należą do nich hałasy. teleanalizatorów. Są to przede wszystkim dźwięki złożone. Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. Im więcej drgań na sekundę. czyli tzw.powyżej 5000 Hz. 'tym dźwięk jest silniejszy. szelesty. które stale oddziałują na zmysł słuchu. ' . a fale długie . szelest papieru.mianowicie: wysokość siłę i barwę. czyli dźwięki.fale krótkie . Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. herców ł. np. których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . o różnej sile (głośności). Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie.5000 Hz. głośniejszy. dźwięk strun fortepianowych. Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę. tzn. tym ton jest wyższy i odwrotnie. wysokości i barwie. towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. 'mają . które składają się z dźwięków o różnej sile.tony złożone. że podobnie jak wzrok należy on do tzw.na sekundę. . a więc odbierających bodźce. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. ńp. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. stuki. rytmie itd. szum morza itd. Dźwięki można podzielić na: . a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. Bodźcami akustycznymi. od odchylenia fali drgającego ciała. stuk maszyny do pisania. Bodźce akustyczne. wysokości. Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej.np.niskie tony. i. Tony. które wywołują określone wrażenia słuchowe. syrena itd. barwie. Wartość ta wynika stąd.. Szmery.pewne cechy.niewidomych.fale dźwiękowe (dźwięki). Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. I tak fale krótkie powodują wysokie tony.fale średnie . dzwonek. których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza.

natężenia. Do nich należą np. Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku. s. . Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa.jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę. jak: .2.bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany. ' . Niektórzy ź nich.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). chodzeniu. na której się on(r) znajdują. barwy itd. Te różnice stanowić' mogą dla człowieka. jak np. .. badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M. 64 --67). stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M.bodźców zmieniających? się pod względem siły. ' 1 Herc (Hz) . w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń.wrodzony słuch muzyczny u niewidomych. dynamicznych układów strukturalnych. s.. Griesbach (1899) i Kunz (1908).jak wiemy . zanik pewnych bodźców akustycznych.silnych bodźców akustycznych. że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. pracy silników. zwłaszcza niewidomego. zamiataniu. W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . co może być wywołane znacznymi róż-. . 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to.wyższa sprawność słuchu u niewidomych. Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . Dufoura przeprowadzone w 1895 r. wysokości. Swierłow (1957. s. Gr-zegorzewska. barwy cey czasu tryania.nawierzchni.68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża . tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia. źródło informacji o tym środowisku. 3. nicami indywidualnymi. Grazzi (1896). że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi. "montowaniu elementów itd. w tym również słuchu. Inni badacze. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). . 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na . Grzegorzewska (1926. nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu. W. podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów..wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych. to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały.np. ..wbijaniu gwoździa.silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. M. ." Dzisiaj . 1926. O ile chodzi o pierwsze zagadnienie.

Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. .. s. że mają oni wrodzony słuch muzyczny. 1926. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. co się słyszy. odbioru mowy dźwiękowej. Biirklen (1924. Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. 3. dowodzą. Ogólnie trzeba powiedzieć. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu. zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. 121). Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu .] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych". 68) stwierdza. 25) z kolei uważa. W innym miejscu M. Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki. 54 orientacji przestrzennej. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". Krogius (1907). Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . Javal (1903). Ze względu jednak na to.poznawania przedmiotów i zjawisk. Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K. Blirklen (1924. że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M. s. jako źródło przeżyć estetycznych. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku). Po prostu uważano.. lecz dodaje.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony. K. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. Niewidomi natomiast.że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [. s. Można je rozpatrywać w zakresie: . że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących. a wśród nich Dufour (1895).działalności praktycznej. słuch muzyczny. s.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. 27).. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał). zwłaszcza w orientacji przestrzennej". Wielu tyfiologów. tłumacząc to czynnikami wrodzonymi.3. że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych. Grzegorzewska. . Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. Grzegorzewska (1926. .

że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy.] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. np. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem. budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. transpozycji intermodalnej. że trudno ich nie odróżnić lub pomylić. dzwonka itd. . Swierłow (1957. Rola słuchu w działalności. brzęczenie pszczoły. a więc dotykowymi. 3. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. samochodu. że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. W. . czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu. M. wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. Ogólnie trzeba powiedzieć. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego. kinestycznymi.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. I. Jest to tzw. węchowymi itd. których sens nie jest dla niewidomego jasny . Zjawisko to występuje wówczas.akustyczną. 75) dodaje nawet: " . czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono.. dźwięk otwieranych drzwi. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. to dodaje jednak. s. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku. skojarzenie intermodalne. s. 22) podkreśla wprawdzie.4. a niejedno-krotnic dominujący. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń.pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności.• wych. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. które są zdolne reagować na bodźce . U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. Sołowjowa (1976.. . np.] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. . Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy".

przestrzeń otwartą. które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. a więc przestrzeń.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. a więc kierunku i odległości od niewidomego. ogólnie trzeba stwierdzić. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. 56 3. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej. 3) ustalenia odległości. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni . Podobnie zmiana dźwięku.czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku. np. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu. jak kierunek. Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. halę produkcyjną czy tzw. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku. o ile jest on źródłem dźwięku. który jest przedmiotem nauki. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku. ukształtowanych ruchach. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących. Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. którego źródłem jest 'praca maszyny.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową.5. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji. 1957. ale nie najważniejsze. że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. s.5. odległość itd. w której możliwe jest poruszanie się. wyjaśnienie. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować.nowych czynności. 71).nalewaniu ulega pewnym zmianom. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną. A więc słuch. W niektórych przypadkach przy nauce . a. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu. towarzyszy słowna instruk-c^. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . które opierają się na znanych. (W. Swierłow. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie.przeszkody w polu percepcji słuchowej.

to ustalenie go możliwe jest . który zaczął do niego mówić. Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. mają jednostajne i równomierne . Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie. albo wystąpiło określone zjawisko. który człapie łapkami. Ogólnie można więc powiedzieć. zaczęło grać radio.pisze W.zmysłów. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się. lub piesek. s. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. Przeciwnie. czy jest on stabilny . Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze. dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku.czy znajduje się w ruchu. człowiek. Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. o czym będzie mowa w dalszej części.nie zmieniające się cechy akustyczne. jeśli są źródłem dźwięku. słysząc określony dźwięk. że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości. "Doświadczenie życiowe .) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . siły i barwy.jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. Oczywiście. Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. co głownie czyni dotyk. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". Wyobrażenia te są względnie dokładne. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. w jakiej się od niego znajduje. np. Swierłow (1957. węchowymi itd.2.ma stałą lokalizację . 58 3. ktoś zaczął wbijać gwóźdź. zawsze wyobraża sobie jego źródło.auralne). Wynika 57 ono stąd. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom. Jednak niewidomy.5. z którego pochodzi dźwięk. sprowadza się do określenia kierunku. ale również na ustalenie. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu. a mówiąc dokładniej . że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot. a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. np. Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych.

co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. a mówiąc dokładniej ucho.' 1. celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku. natężenia i barwy czy też nie.. Ansaldi dowodzi. Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty. 3. taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu. co powoduje. pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. 72) pisze w tym zakresie: . jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu. Swierłow (1957. W. to niewidomi ustalają na podstawie tego. . pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. Ansaldi pod koniec XIX wieku. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia . 40 i 41). s. s. 1926.głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny. że droga dźwięku do obu uszu jest różna. 66). Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. Mówiąc inaczej. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). skąd pochodzi dźwięk.wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały. Generalnie trzeba powiedzieć. Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między.pisze on . Grzegorzewska. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. w jakiej odległości on się znajduje. za: M. że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. s. Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz.dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku.jezdnię. Jeśli chodzi o ustalenie. Puzyna <1977. a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie. Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze. w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. W przypadku znajomości przedmiotu może on sto. ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt. 2. Jak już podkreślono. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę.. że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)".^ sunkowo dokładnie określić.. czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość.

Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem. a więc od źródeł o dużej intensywności. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w. gdy dany przedmiot. dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie. czyli szmery. W. 3. Oczywiście. Dzisiaj przyjmuje się.. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np. nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary". przypadku. ocena odległości od samolotu czy pociągu. Heller ..3. a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie.lokalizacji. T. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter.5. 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. Są to dźwięki o różnej sile. że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu.jego oddalaniem. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości. jest w ruchu. wysokości i barwie. Puzyna (1977. zmniejszanie siły dźwięku .ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. Swierłow (1957. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. np. •l" s. samochód. ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. 1924. Wówczas . s. przejścia przez ulicę. potem silniejsze dźwięki. s. Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. Oczywiście. Dawniej sądzono. 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. Podobnie C. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K.6. Burklen.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze. .(1904) przyjmował. tzw. nadających mu określoną barwę. towarzyszących. ale także jako źródło . lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. 24). że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie.

rola jego w tym zestawie jest dość istotna. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . gałek ocznych . recytacji. płci. Z przedstawionych rozważań wynika. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama.jak niektórzy określają . skroni. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt. zbliżając się do przeszkody w postaci np. drzewa itp. np. "zmysł X". 61 4. kinestetycznym itd. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . Z uwagi na to. Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł". którzy widzą. które nie są źródłem dźwięku. "tele-stezja".2. u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych. że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt. Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r.. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4. Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru. które odbierałyby tego rodzaju wrażenia. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. że zjawisko "zmysłu przeszkód". "wrażenie przeszkody". Objawia się ono w ten sposób. Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych.jako źródła przeżyć estetycznych. że niewidomy. (śmiech) itd. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u . Otwarcie trzeba powiedzieć. ze słuch należy do teleanalizatorów . Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem.stan przygnębienia. zwłaszcza ze zmysłem dotyku.poznania pewnych cech osoby mówiącej. budynku. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . Ogólnie trzeba powiedzieć. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni. "percepcja twarzą".1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach. Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość. Zaobserwował on. np. "dotyk na odległość". słuchanie muzyki. odczuwa w okolicy czoła. słupa telefonicznego. dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody."mrowienia".. że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża. Ogólnie można powiedzieć. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. 4. albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. których źródłem są bodźce wzrokowe.7. zadowolenia. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. 3. radości .

że "modyfikacja odgłosów kroków. ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W. powieki oczu. 1954. że: . Na podstawie wielu badań stwierdził on. . 18). Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu. .bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". s. gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. Wyniki tych badań wykazały. a zwłaszcza ich modyfikacjom. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. a z drugiej . nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. Dolański (1954.ucisk fal powietrza na twarz. 15). posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów.na czarno. Natomiast nie przypisuje L. że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej.niewidomych. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze. aby wywołać wrażenie słuchowe.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe.' ^ Teoria akustyczna L. Teoria termiczna A. w szczególności na czoło. a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym. że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. Teoria uciskowa M. Truschela L. które przeszły takie choroby. Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. . Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym. jak ospa. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby.' Zauważył on. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze. wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi). Dolański. powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. 1954. Kunz (1907) twierdzi. Dolański. Ponadto Kunz twierdzi. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało.niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość". którego źródłem są kroki. którzy stracili wzrok na skutek wypadku. odrą czy szkarlatyna. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii.zjawisko to intensyfikuje się. s. W. Kunsa Na podstawie swoich badań M. Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. . 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. a mówiąc dokładniej . napełnione wodą. Zwrócił on także uwagę na fakt. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód". kiedy minie się ten obiekt. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. s. Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody.

istniały również teorie przyjmujące. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela.Villey sądzi . s. Według A. Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. 22) . że są one dla nas prawie niedosłyszalne. jak też dotyku ma w nim swój udział.niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen . Dolański (1954. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. . które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła. a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych". i z powstałej ciszy wnioskujemy. Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych. v . Dolański (1954.powodem wyczucia przeszkody. że coś odgradza nas od reszty świata". który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych. We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą. do których się zwrócił w tej sprawie. że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć. O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. ciszy absolutnej nie ma. Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału .w wyczuwaniu przeszkód na drodze. odcina nas ona od tego wszystkiego. lecz nadaje jej inną interpretację."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń .rzy wydawały im się bliższe. W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza. -niewidomy zbliża się do przeszkody. kataru. np. 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . Teoria J. Gdy zbliżamy się do przeszkody. co się znajduje poza nią.Yilleya . że zarówno zmysł słuchu. a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. którzy twierdzą. że w przypadku przejściowej choroby. a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu.:• P. Doszedł do wniosku. Heller (1904). Takie stanowisko reprezentował T.że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne.. Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód. niewidomy wie wówczas z całą pewnością.(Francja). gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa. niż gdy były odwrócone stroną białą. s. które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego. Teoria akwtyciziw P.pisze W. Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. Hellera Obok prób wyjaśnienia . Żaden z nich nie posiadał tej zdolności.

jako odgłos (oddźwięk). Dolański 1954. którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. ' Jak już zaznaczono . Widziała ona" to zjawisko szerzej . za: W. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego . A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie. o jasno zaznaczonej celowości. z którą się zetknęła. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia.nie jest żadnym zmysłem. Grzegorzewska. skroni. . . Psychologia mię zmienionej .nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami. Grzego-rzewskiej . s.według M. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. Teoria M. Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M. której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy.Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. to w genezie "izmysłu przeszkód" M.składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. s. Cała jego struktura . mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt. Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. których źródłem są kroki niewidomego. Można w ogóle powątpiewać. 94) . Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. Ponieważ nie możemy przypuścić.ostrzegawczego. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych.. Majewakt. Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia". 25). 94) . która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk. należy przyjąć. Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód". Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. lecz w for65 5 T. A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. Fale te również wracają do niewidomego. Grzegorzewska (1964. że jest to zdolność nabyta przez istoty. muśnięcie. s. o wyraźnym początku i końcu.s. przede wszystkim zaś dlatego. że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. jakie nakłada na nie ślepota. (1962. jak też wysokości.

muśnięcie na skroniach. które znajdują się w pobliżu człowieka. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. niewidomi odczuwają na skroni. główne bodźce natury słuchowej. Teoria W. Dolański (niewidomy). Pochodzą one zarówno od samego człowieka. Jako dowód przytacza fakt.niebezpieczeństwa. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. wówczas receptory . . Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. którego podstawą jest instynkt obronny. a więc słuchowi. sile i barwie. który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. U podstaw tego zjawiska. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. Ostatecznie Dolański (1954. Wzięło w nich udział 42 niewidomych. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. Dolanskiego Obok M. a przecież muśnięcie czy ucisk. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. jak twierdzi Dotański. leży instynkt obronny. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. Jeśli są one dość silne. s. czole. Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. W. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. czyli w górnej części twarzy. zmiana kierunku. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. odbite od przeszkody. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. a uczucie muśnięcia na twarzy. które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. Teoria W. wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. Swierłowa. Przyjmuje on (1949 i 1957). Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. Podobnie przedmiot--przeszkoda. która dogłęb. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. zwolnienie chodu). odbija te dźwięki. jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. czole czy okolicach oczu. która znajdzie się na drodze niewidomego. W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy.

5. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. wyrażniejsze.W. s. Natomiast dźwięki. że należy on do teleanalizatorów. które trudno bliżej określić". jakie one wywołują. które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. którzy 'starali się stworzyć własne teorie. jak choroba. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. który tworzy przeszkodę. a 'nie. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. wzrokowego". przede wszystkim dlatego. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. dekoncentracja czy hałas. choć taka nazwa u nas się przyjęła. nie posiadają "ani tonu. Wydaje się jednak. s. jak u widzących. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. czyli na bodźce bardzo niskie.pisze Swierłow (1957. "Obserwacje profesora Szyslina . Być może. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością. 103) wykazały. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. ani temibru".słuchowe reagują tylko na te spośród nich. Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe. A więc jest to zmysł. że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. a zwłaszcza szerokość przeszkody. zmęczenie. że zjawisko to ma charakter akustyczny. Im większa i szersza przeszkoda. a wrażenie. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". Swierłow (1957. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . s. który znajduje się ^v przewodach nosowych. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. podobne do dotyfcowego. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. Swierłow (1957. do czego większość badaczy się skłania. które posiadają największą energię. Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. Na podstawie swych badań W. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. 105 i 106) stwierdził. ale jako słabe i niejasne wrażenie. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia.

i kontrolowanie. od którego on pochodzi. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. niektóre zwierzęta itd. Zaznaczyć wypada. piekarnia. Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. produkty żywnościowe. Oczywiście dotyczy to znanych tras. s.niewidomych. a niekiedy metalu". np. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. którą gotuje. ulega przypaleniu. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. zapachy kwiatów. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. jak np. od których bodźce tę pochodzą. leki. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. a zwłaszcza w pracy zawodowej. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne. cech) i doskonaleniu się już istniejących. Swierłow (1957. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. że potrawa. sad itd. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. albowiem tylko w takim. czy zmierzają do obranego celu. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla . trawnik z 'kwiatami. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. albo że maszyna. Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. na której pracuje. Przede wszystkim trzeba podkreślić. Dla przykładu można wymienić kwiaty. łąki. Zapach np. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. w którym się znajdują. Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. w której się poruszają. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". apteka. dla którego nie jest on charakterystyczny. III. posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. tzn. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. Pozwala to im na ustalanie miejsca. lasu itd.

jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych. Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także. które od urodzenia są niewidome. która rozszerza liczbę czynników do czterech. . duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku. . a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy.od 12 do 17-18 lat. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka. ponieanowlęcym . Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci.kształtowanie osobowości. . celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. .. Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział. środowiskowym. co wiąże się z kształtowaniem osobowości. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym.12 lat i dorastania . Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę.rozwój fizyczny i motoryczny. zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). a zwłaszcza pismem wypukłym.od 3 do 7 lat.rozwój emocjonalny i społeczny.od 7 do 11 . M. i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego. lecz również dzieci. które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych.rozwój działalności. Są to dzieci. Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później.od l do 3 lat.pierwszy rok życia. młodszym szkolnym . a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -. który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość. Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi. które dziecko przynosi ze sobą na świat. a więc w znaczeniu szerszym . Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci. Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego. Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych..' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm).dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka.rozwój procesów poznawczych. Że- . Były też teorie. jak też czynnikom zewnętrznym. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego. 2. Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku. Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym. przedszkolnym . u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje.

Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. . Problemem jednak pozostaje. M. a zwłaszcza jego najważniejszej części . s. Jest to wynikiem tego. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. że układ nerwowy . odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości. Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. Zebrowska (1979. . 2. Ogólnie trzeba powiedzieć. nie uszko72 dziła także kory mózgowej. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów".zgodnie z teorią Pawiowa . Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci.. in. 2) wpływ środowiska.1. Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć.browska (1979. s. Grzegorzewska (1955. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny. które ściśle ze sobą współdziałają. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. 154) pisze m. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny. s. Ślepota może .jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. 3) wychowanie. o ile przyczyna.kory mózgowej. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. która pozbawiła je wzroku. Oznacza to. 227) pisze. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie. [. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. jak rap. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie.4) własna aktywność dziecka.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym. Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. środowiskowych. które tracą wzrok już po urodzeniu. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego. istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne.

"Jest rzeczą wielce prawdopodobną .'. Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego. można przyjąć. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. W takiej sytuacji konieczna jest. Sękowska (1968.pisze autor .jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego. które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. Podobnie Z. jak też centralnej. Klimasiński (1977. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne.że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". względnie znacznym jej ograniczeniem. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. s. poza brakiem percepcji wzrokowej. zatrucia. Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży. że w 1968 r.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego.normalnym. s. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego . K.. 2.2. 49) stwierdza. potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty. a także różnych chorób. jak również różnego rodzaju chorób matki. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić. Wpływ środowiska Jak już zaznaczono . s. 'Uszkodzenia gałki ocznej. Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. jak spastyczność. 47) pisze w tej sprawie: " . że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi. zarówno części obwodowej. J. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . atetoza (niezborność ruchowa). Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości. czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. złego odżywiania. Baumann (1980. 16) podaje. co każde inne dziecko.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej. ocenie odległości i kształtów. U. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej.

umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój". 1973. a więc grupę społeczną. 2) postawę akceptacji dziecka.jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej. 7) . Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego. a więc to."Akceptacja dziecka i jego kalectwa . zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. Liczne badania.koledzy. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości.. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa. s. jak i co dalej . społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. . wśród nich także [niewidome. z którymi spotyka się na podwórzu.właściwą.pisze Z. więcej specjalnej pomocy. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . należy uznać za postawę pozytywną i. w której dziecko przebywa. Nie tylko najbardziej pożądaną. 4) postawę ukrytego odrzucenia. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój. wykazały. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia. •widomym. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców. B.w sposób właściwy. 2. a więc takim. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw. do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. 332). Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne. Sękowska (1974. ą później jego rówieśnicy . 5) postawę jawnego odrzucenia (por. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie. ale bezwarunkowo konieczną.robić. jakim ono jest.dziecka. a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców. s. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. w szkole itd. jakim jest drugi człowiek. Zresztą dzieci niepełnosprawne. w przedszkolu. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. lecz odrzucenia skutków kalectwa. którą określić trzeba jako postawę. że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych. cierpliwości. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy .3) postawę nadmiernej opiekuńczości.2. V. Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia. \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. w parku. pseudopozytywną.I. Bateman.

s. 43). że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. 1971b. stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. Ma-jewski. jaką jest fakt ślepoty dziecka. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. jakie sprawia. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą. Majewski. 43 i 44). Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego. jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw.'trzeba się opiekować i izajmować. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). który powoduje to. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. "Obojętność rodziców. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy.nawet negatywnymi. to. do pracy zawodowej. którym stale . Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. Postawa pseudopozytywna. do udziału w życiu społecznym. a często nawet powodują. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T.do nauki. wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. 1971b. nadmiernej opiekuńczości. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. zaniżający faktyczne możliwości dziecka. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. potrzeb swojego dziecka niewidomego. Wynika ona stąd. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń. a mianowicie: postawę obojętności. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. narastającego przez wiele lat. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . możliwości. T. jego poczynań i kłopotów. jakim jest środowisko społeczne. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. is. które mają w tym zakresie swój udział. Są to bowiem postawy. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki.

które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi. Ogólnie trzeba powiedzieć. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. 20) pisze: " . może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. w sposób pośredni. Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci.ośrodka szkolno-wychowawczego. s. z którymi dziecko się kontaktuje. do fizycznego znęcania się włącznie". że ślepota jest karą za grzechy rodziców. w jakim ma je dziecko widzące. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. Z licznych obserwacji i badań wynika. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup. młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu . W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. . w przedszkolu. A więc można powiedzieć. a później w szkole. Początkowa niechęć do swych dzieci.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. na podwórzu. Majewski (1971b. powinno to. a nawet wręcz negatywne. słyszą często aluzje pod ich adresem. Orkan-Łęcka (1974. a zwłaszcza jego rówieśników. 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. być środowisko. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. przeznaczeniem. 2. A przecież powinno być odwrotnie. . Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. że z reguły są to postawy niewłaściwe. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi. s. które nie przebywają w internatach. W ten sposób społeczność pozarodzinna. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej. że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu.2. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. W tej sprawie M. że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. jakiemu podlegają dzieci. na ulicy.2. jak prze- . Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy. z którymi spotyka się w parku. T.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie. może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle.

że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. s. a przede wszystkim długotrwała. które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [. s. Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw. Bateman (1976. '» Najbardziej . że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego.z dziećmi niewidomymi. Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej . Kie uświadamiają oni sobie. Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych. Połowa tych dzieci . że: .3. Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone.(115) nigdy .77 zywanie.'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie. że sytuacje takie nie są przypadkowe. Bateman (1976. . Wychowanie . uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. ich zdaniem. wywołują w ten sposób komiczne. sytuacje.widzące zajmowała się B. podkładanie przeszkód. • W wyniku tych badań autorka stwierdziła. Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. 178) . To z kolei powoduje fakt.' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne.dzieci widzące. . oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji. Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci .smutne jest to. Majewski (1971'b. rzucanie kamieniami itd. To. traktują jako rozrywkę. 2. a zmniejsza się w klasach VI . i68 i nast. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa. .pisze T. s. ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków.kolejnych klasach. "Wzrost osobistego doświadczenia .pisze autorka .oceny pozytywne wzrastały w . "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących . które ich bezpośrednio nie dotknęło. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje. uderzanie znienacka. Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych.zmienia zatem postawy wobec niewidomych".1 Uważa się ich za jednostki nienormalne. " W podsumowaniu B. nie miała kontaktu . prawa w danej społeczności". Jak już zaznaczono. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju.stwierdza. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości. jest sprawą o olbrzymiej wadze. z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI. z którymi nie trzeba się liczyć. . Dzieci i młodzież. że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu.). wyśmiewanie jego ułomności. .VIII. s .

technik i środków nauczania .Kolejnym. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane . któremu nie zapewni się nauki. Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. Sękowska '(1974. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. lecz z konieczności adaptacji metod. lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana. s. 78 . Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów. s. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku. oczywiście przy współpracy z rodzicami. w tym także w Polsce .prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych. lecz jest wychowywane przez dorosłych..stosowamiu specjalnych metod nauczania. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. Dziecko. zwłaszcza o ile . a więc musi mieć specjalne warunki szkolne. Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi.. . Grzegorzewską (1964.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy.istniejący w większości krajów. dostosowany do jego potrzeb.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka. Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie.. Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych. będzie w po-. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych . Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas . Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem. " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju.". które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły. a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych.stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. Trudno sobie wyobrazić.. Na temat specjalnych metod nauczania Z.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M.z nauczaniem i wychowaniem dziecka.. lecz stosują odmienne metody i środki. a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich. jeśli chodzi o naukę szkolną. efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości. bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie.

poznania nowych przedmiotów i zjawisk. Jej znaczenie polega na tym. To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości. Sękowska. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. Nie oznacza to.który decyduje o rozwoju dziecka. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne .. Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych. Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim. jest jego . o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". szkolnego itd. co się wokół niego dzieje. zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. . . Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego". które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. 1974. proporcje itd. jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących.pisze T. 2. Oczywiście najlepsze są te metody.pomoce specyficzne dla niewidomych. s. jego własna działalność. które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych. lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać. Janik (1963. s. kiedy chodzi o szybki jego rozwój. Niestety nie zawsze jest to możliwe. "Bez własnej aktywności . jak wielkość. mówiąc inaczej. Z. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania. Do nich należą zasady: indywidualizacji.samoaktywizacja. kształtuje bowiem te wartości. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. konkretności nauczania. że wywołuje ona potrzeby: ruchu.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. działania. . Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga. .pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. s. Nowogrodzki (1962. .pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: . a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. M. 10). Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom. ~ Ponadto B. rodzinnego. Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por. Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska. Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. własna aktywność albo. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji.4. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną. 33) . które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk.

w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów. Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie.przyp. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. wspinanie się. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. automatyzacji i koordynacji ruchów. przechodzenie przez rowy.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. s. Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. np. . Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. różne przeszkody itd. jakimi są bodźce wizualne. zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. jak pełzanie. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów".Dziecko niewidome. Można więc powiedzieć. na skutek tego. jak to występuje u dzieci widzących. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. Psychologia nych sytuacji. aut. 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. z uwagi na brak wzroku. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. skakanie.spontanicznie. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. trzeba podkreślić. że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. a także poruszanie się w nietypowym terenie. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne).). małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. piaszczystej. Rezultaty. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności. Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . Majewskt. jak też wewnętrzną. jak bieganie. chodzić. S. . bieganiu itd. Dreier (1980. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . 3. Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. Na skutek braku wizualnej styumlacji. po nawierzchni miękkiej. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu. Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. chodzenie po górach. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie.

zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. Spłonek (1979. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. s. -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk.ruchów wykonywanych palcami rąk. Przełącznikowa i H. O ile chodzi o dzieci niewidome. oddalenia itd. co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka.opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". Dopiero w przedszkolu. M. który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. w której rola wzroku jest dominująca. a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji. nie .mówiąc już o tym. ich wielkości. Zwracają na nie uwagę liczni torzy . Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . Niektóre dzieci. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów. treningu itd. ćwiczenia. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. Przełącznikowa i H. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. początkowo obie razem. . W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. które dziecko chwyciło. stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. M.". Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce.formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany).pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. 4-5 mieś.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. Przejawia się ona w: . czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej.się ich naśladować. U dzieci tzw. s.. . . Spłonek (1979.

1975). Dzieci niewidome nie tylko później siadają. jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy. Z. W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić. s. Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym.połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci).. 1975. Jest to okres czołgania.(J. wspinanie się itd.2. Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. . "Niewidome niemowlę . Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. Podnosi głowę i obraca nią. W okresie. zaczynają chodzić. koordynowanie ruchów obu rąk itd. 3 skoliozę. Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych. 1971a. W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych. 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. . Ogólnie trzeba stwierdzić. jak też . choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie.boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci).zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci).emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi. 3. widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. Dziedzic. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. bieganie. wstają.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci). a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. brzańskaSocha. dzięki . Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. poziom ten jest u nich znacznie obniżony. jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. Sieradzka (1968). że w pewnym zakładzie dla . opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści. . 1960. to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących.pisze L. s. 21). chwytanie go. która przebadała grupę niewidomych dzieci. jak: skakanie. jak też manipulacyjnych. kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku. s. Dobrzańska-Socha. O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). Majewski. Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym.kyfoskoliozę . Sękowska. A. który podaje. tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. Zeuthen (1978. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka".patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. (wg: A.kyfozę . l skoliozę i lordozę równocześnie.lordozę . 129) . A. bawi się paluszkami i używa je do . T. kierowanych na określony cel w przestrzeni. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. manipulowanie nim.ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową. 40). ple-ów i kończyn oraz układ kostny. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. 1974.skoliozę . U postały ch wykryła: .

Orkan-Łęcka (1979. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. 47). 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania . zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych. S.gienicznych. 11. później zaczyna siadać. s. wykonywania zabiegów . s. Dobrzańska-Socha. lecz także chwytania przedmiotów. który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić". 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. s. Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. pociągania ich. dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. a czasami nawet zaburzony". 'M.5. że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące.. które dziecko widzi. ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności. Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników. A. z uwagi.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . W tej sprawie cytowana już M. 20) . 20) pisze: " . agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz.. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony. jak też doskonalenie już ibytych. s. s. W tym miejscu. 1974. sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. Dreier (1980. Sękowska. choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki. poruszać się". s.Ji". czę-. 1974. Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych. Podobnie A. co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-.nie zdając sobie sprawy z faktu. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. dostępnymi sobie metodami. Dobrzańska-Socha (1975. "Rodzice .. Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. 1980). •zęba podkreślić również fakt. 29) pi-'.o . manipulowania itd. itowości. niż sięganie po zabawki. Dobrzańska-Socha 975.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. Dreier. wstawać. w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. Jednakże pomimo tej wyraźnej. S.chwytania i wypuszczania przedmiotów. wyciągania rączek w ich kierunku.pisze A. "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. 1975. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. że dziecko niewidome. Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej.e: ".jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich. Sękowska. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". nie rusza się do przodu. . . Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. Orkan-Łęcka (1979. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy.

a coraz częściej siedzą". a więc jeszcze w przedszkolu. . s. Sołcewa (1976. s. . s.wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych. Zeuthen . Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. raczkowanie. Nie wolno. Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja. procesy poznawcze. I. co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów. co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych". przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. Dlatego nie należy .prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów). 'Podobnie Z. Dreier <1980. bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać. Zdarza się często. Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się.osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. np. Dobrzańska-Socha (1975.. B. ' •'• Podobnie L. . Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. A. chodzenie itd.ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. siadanie czy wstawanie.. 125) piszą: " . s. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego. że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną.] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się.pełzanie.zdaniem autorki . jak też sprawności manipulacyjne . Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej .ograniczenie jego swobody. .ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. . Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników. ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka. które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. Pisze ona: " . co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu". Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni. aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. jak chwytanie. 12) pisze. S. obracanie główką. W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością. a u opiekunów . Danilewicz i L.. 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym.(1978.ma na celu: .brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii). . a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie.

bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy).87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. potrząsanie głową. a często nawet odruchu warunkowego. Dziedzic '(1960. brak rytmicznego kołysania przedramion. np. 1964. niepotrzebnych. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. s. aby ochronić twarz. tzw. wyciąganie przed siebie rąk. próbuje ono bawić się samo. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. s. 4.3. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). tików nerwowych. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą. chód na sztywnych nogach. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. Miny i pozy. stanie i chodzenie z . 2. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia.wykonywanie stereotypowych. Baillart. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. s. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. poza ogólną sztywnością motoryki. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. w których powinny wystąpić. Z. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb". Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. chód z nieruchomymi ramionami. Daje się także zauważyć. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. 43). -przecieraniu ich. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. towarzyszącego zwykle chodzeniu. lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. odchylanie tułowia w tył. które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. przekłada nogi jedną na drugą. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. J. za: P. Sękowska (1974. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. cofnięta głowa i tułów. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. kręcenie się w kółko itp. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. 3. M. Według autorki . czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. 3.

z ubieraniem się . gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów. działalności praktycznej. Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. 4. Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego. s. zapinanie guzików. S.z zabiegami toaletowymi . Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie. Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. które przekształciły się w nawyk. które można zaliczyć do tzw.tułowiem odchylonym do tyłu. stawianie stopy z góry. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów. Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. Należą do nich czynności związane: . s. siedzenie na nocniku.mycie rąk.188). picie z kubeczka. Klimasiński. Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni. Jak wykazały badania Z.1. Polega to na tym. bucika. 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. S. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. czynności samoobsługowe. gdy prowadzi go osoba widząca". Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. . że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe. jest trudne. K. 1976b.ze spożywaniem posiłków . 188). Klimasiński. zębów. stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego. a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny.nakładanie koszulki. jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji). Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. lateralizacji. . Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw.4. 3. 1976b. K. Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla). Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas.jedzenie łyżeczką. s. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. Hartman (1980. jeśli niemożliwe w przypadkach. 69 4. .

M. jak też sprawności wykonywania tych czynności. pranie itd. Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. niejednokrotnie znaczne. Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. czyli opanowamie głównych elementów ruchów..samodzielności jak dzieci widzące. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. zarówno pod względem zakresu. trzonika u łyżeczki.Dorosły stanowi dla dziecka wzór. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. Dzierżanka (1955. które rzutują na to. np. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym. jak przygotowywanie posiłków. które zostały nazwane gospodarczymi. Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. Dzierżanka (1955. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży. jak też formowania się czynności. że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. np. 3.Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. Bardzo często na taką . a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności. które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic".niewidome dzieci sześcio-.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. 14) . otworów na głowę i szyję w koszulce. rozwoju czynności samoobsługowych. 162) pisze:. Do nich należą: 1. siedmio. Orkan-Łęcka (1979. Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi. Orkan-Łęcka <1979. choć przyznać trzeba. 2. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. że łyżka służy do jedzenia. 90 A. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. czynności gospodarcze.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny". U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1. Cytowana już A.czy nawet dziesięcioletnie. \. sprzątanie w domu. s. 's. s. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. s. który ono percypuje jako obraz wizualny. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności.pisze M. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób. "Spotykamy dosyć często .brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego.

Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. . Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. s. • F. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy.cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców.wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. Wymieniony F. a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych.u .osiągają już zadowalający poziom. Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk. co dziecko niewidome potrzebuje więcej. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. Tonkowić (1978. 46) . Nie ulega wątpliwości. niż rodzice się tego spodziewają.ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. pomocy i czasu". to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. trzeba zwrócić uwagę na fakt. Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. pomocy. . Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany. że: . 2. Oczywiście.jak już zaznaczono . co dziecko widzące. 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. ubierać się. §2 "Jeśli rodzice . myć się itd. upadki). wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. winy. Największe postępy w tym. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. Wielu rodziców uważa. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego . codziennego. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie".wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u .wymagają więcej inspiracji (stymulacji).zakresie opanowania czynności samoobsługowych. 3. Obawa i lęk rodziców. ponieważ czują się winni za jego ślepotę. Tego. to: więcej ćwiczenia. że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. Tonkoyić (1978.pisze F. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. Tonkovic (1878. s. hamowane czy wyręczane przez rodziców. s. a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia. że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. .

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi. jak już zaznaczono. jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. jak twardość. Trzeba tutaj podkreślić. jakim jest wzrok.zasięgiem zmysłu dotyku. prostokątność. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym. Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne.poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. . następuje za pomocą dotyku. a także kształt . słuchu i węchu. Wypada jeden z teleanalizatorów. o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. miękkość.ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). dźwięk grzechotki. Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny. co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości. a zwłaszcza o barwę.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. ciepło. zimno. chropowatość.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. w ruchu. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. mówi się. . horyzont. a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. słuchowych. Spowodowane jest ono:' . stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. dzwonka. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. odczuwa się brak wzroku. Stąd.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. W jego percepcji zaczyna dominować dotyk. dla niewidomych jest niedostępny. wklęsłość itd. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku. np. W rozwoju tych zmysłów. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy.okrągłość. zlokalizowany . a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. kinestetycznych i węchowych. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk.ograniczeniem mobilności . że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego. wypukłość. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego. stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. gładkość. . podobnie jak to . perspektywę. że niewidomi żyją w świecie kształtów. dla poznania których wzrok jest wiodący. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). . W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi.

aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. dominujące komponenty tego bodźca. słuchowych i węchowych. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. kolejnych spostrzeżeniach. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. które potrafią już chodzić. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. zapach dla kwiatka. Oczywiście. które nabierają znaczenia sygnałowego . W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. Już w I kwartale. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. na który składają się różne jego cechy i właściwości. Poza tym ważne jest. Oczywiście dotyczy to dzieci. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności.są sygnałem przedmiotu. 100 Ważne jest także to.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. słuch. a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. Jedne z nich stanowią podstawowe. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". 106) podkreśla. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. dźwięk dla dzwonka. J. Wymieniana już S. s. s. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. Kułagin (1976. Dopiero przy dalszych. że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. A. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. np. które znajdują się poza nim. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. Sę-kowska (1974. równocześnie ten zmysł. Z. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. kształt dla pudełka. Węch). Powinny to być przedmioty. celem ich dokładnego poznania. 97) pisze.

mają duże znaczenie dla człowieka. od tego. Przełącznikowa i H. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: . Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie. jak również .odtwórcze (reprodukcyjne). choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). jak też dokładności.pozostawiają określone ślady. W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. zabawach tematycznych. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). co faktycznie istnieje. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. a zwłaszcza w myśleniu. potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. Wyobrażenia. które mogą być 'odtworzone. Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji.wytwórcze (fantazyjne). Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. natomiast wyobrażenia trwają. co spostrzega. stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk.2. S. Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. M. Stopniowo zaczyna odróżniać to. in. Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych. Przejawia się to m. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . często nawet bardzo długo. Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane .1.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. albowiem bazują na spostrzeżeniach. Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. . s. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. w tzw. Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. powstałych w wyniku nałożenia się.u widzących. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. że są niezainteresowane czy nawet leniwe. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. 5. stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. Spłonek (1979.2.

Zagadnienie to powstało stąd. a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. II. Jasność należy porównać z jej brakiem. które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. słuchowe. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy. Wynika to stąd. 153) . Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania. M. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. Również przykład innej głuchoniewidomej M. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu. s. 'oni w ogóle nic nie widzą .jak już zaznaczono .102 ich treści.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. Grzegorzewska (1964. Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego. kineste-tyczne itd.spostrzegania. które . Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . "W istocie rzeczy .. czyli z ciemnością. że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach.pisze M. należy porównać ją z inną.2. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych. Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć. 151). Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych. Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna. 4). względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna). Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień. Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W. u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. a zwłaszcza nerw przewodzący. 5. s.. Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe.. Grzegorzewska. we. że jest to zmysł. Z zagadnieniem tym związane jest następne.są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy. Keller. Ogólnie trzeba więc powiedzieć.2. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła. 1964. np. który pozwala . Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó. że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. że niewidomi od urodzenia. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień.

których często występowałyby treści wizualne. jakie podkładają oni pod te określenia. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. Wyobrażenia surogatowe określa M. Ogólnie trzeba powiedzieć. Zarówno pobudzenia natury dotykowej. s. jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. Twierdzi on. Jest to zagadnienie tzw. ciemności) i podstawowych barw. nawet sprzed wielu lat. Jeśli wzrok utracił wcześniej. 32) pisze. S. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. jaki mają dzieci widzące. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. jest sprawa treści.. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe. W tej sprawie M. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. transpozycją wrażeń. 1964. a więc stosowaniem języka ludzi widzących.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. W innym miejscu P. również bardzo szczegółowych. ale różnica nie jest tak duża. M. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań. P. Grzegorzewska (1964. s. co łączy się z tzw. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. które ludziom . W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. Są jednak dzieci. Baillart (1964. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. kiedy one widziały. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. jak można by przypuszczać. Baillart (1964. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. 77). albowiem istniał w ich życiu. s. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. s. Grzegorzewska. i z tego okresu zachowały się ślady.2. różni się od tej. s. •tracą na wyrazistości i dokładności.3.. okres. Oczywiście im dziecko później ociemniało. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. to zbliża je bardzo do dzieci widzących. że struktura psychiczna tych. Grzegorzewska i(1964.

barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. głównie słuchowych. błękitne niebo. zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących. dziecko) na podstawie wysokości. dziecko.Wobec tego . góra. oraz ich treść (por.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. Grzegorzewska (1964. 1964. M. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych.pisze M. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. 2. wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. Heller (1904) i W. 92 i nast.niewidzącym. powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących".iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia..). W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących. A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. . samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. dom z kominem. Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku. s. Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków. na tle których one powstają. . wieża. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych).hoć nie tylko ona. Steinberg (1920). są niedostępne. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. kobieta. należące do różnych dziedzin zmysłowych [. Grzegorzewska (1964. które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń. np. 96) . a więc głównie słuchowych (dźwięków). samochód z silnikiem. że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. np. . kościół z wieżą. a więc dotykowych.] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . zamek. s. "Analogia . np. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). np. s. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. w pełnym zakresie. -Oznacza to. wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. jest niemożliwe. w zupełności lub częściowo. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. 89) . Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie. .'np. powstaje u nich dążność do. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe. w 1892 r. Grzegorzewska. np. i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami). zielona łąka. 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. jak T.pisze M. wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek.

Nie ulega wątpliwości. ogon u psa. że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. które nie są im bezpośrednio znane. Wyniki tych badań wykazały. tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze. gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". sądzimy jednak. których nigdy nie widzieli. Im więcej danych zmysłowych. np. uszy na głowie u psa. Sękowska (1974. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. nogi. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów. oraz prawidłowości w budowie . że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania. które dostarczają pozostałe zmysły. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. 5. 83) . Oznacza to. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony.4. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych).2.między nimi dość duża różnica. a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. jak i u dzieci i dorosłych. . wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . głowa. s. karoseria a koła u taksówki. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. "Istnieje jednak . Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów.podstawie symboli i metafory. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. po legająca na tym. wyobrażenia wytwórcze. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych. Są to tzw. czyli 74. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych.właściwa lokalizacja elementów. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska.). Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. może jednak nie jedyną". Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia. np.widzących. Jak już podkreślono. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. 153 i nast. s. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami. np.pisze Z. Sękowska (1974. głównie w trakcie nauki szkolnej. tułów. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku.8%. jest adekwatna do rzeczywistości. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych).

niewłaściwej jego lokalizacji. W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia. W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. Są to więc elementy pozazmysłowe. s. cech przedmiotów. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. każde wrażenie lub . Ponadto autorka podkreśla.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. umieszczenia go. to występują tutaj substytuty tych treści.' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. np. "Wyobrażenia kształtu i wielkości . Sękowska (1974. głównie słuchowymi i węchowymi. niepełnego wrażenia. którą spełnia. .niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu.pisze Z. W.] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami. s.. Godnym podkreślenia jest fakt. Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. Jest to szczególnie istotne. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu". . Tak np.. to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. . r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. W7 . które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji. Swierłow (1957. natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe. Ba. Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów. ' Dzieci. z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. 34 i 35). że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja).: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców. a więc głównie barwę. Oprócz tego badania wykazały wiele luk. l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe. . W związku z powyższym wydaje się. każdy sygnał. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie.Nieprawidłowości te sprowadzały się do: . niejasności-i niedokładności. że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. a więc wyobrażenia zastępcze. co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. .powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ". Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci. Ponadto pewien wpływ na to ma fakt. które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało).

w której możliwe jest i poruszanie się. wysokość. że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska. a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni...w orientacji w dużej przestrzeni. ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości.w zakresie poznania przedmiotów. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych. które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska. szerokość.2. kształt). w której dane działanie (praca. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. Swierłowa (1957. W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w . Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych.5. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni. polna droga). to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną. Dlatego nie należy go przeceniać. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W. ruchliwy plac miasta. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. czynności życia codziennego) ma miejsce.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego.orientacji przestrzennej.w orientacji w przestrzeni roboczej. Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii. 3'5 i nast. jaką reprezentują. . Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany. ma bardzo złożoną strukturę. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. . 5.] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne. to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. jaką reprezentują. albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych. przedmioty statyczne i znajdujące się w .) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: . Jeśli chodzi o pierwszą sprawę. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. . im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. Nie oznacza to jednak. Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości. s. Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni.

że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną. i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np.przekształceń przedmiotów. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych.wyobrażenia (obrazy) statyczne .stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. Piageta. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: . Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących.ruchu. Swierłow (1957. której przejawem są m.łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. bez specjalnych ograniczeń. Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny.wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . funkcja symboliczna. praktycznie każdego jej fragmentu. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj. słuchowych itd. Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni. że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. tym orientacja przestrzenna będzie lepsza. W badaniach swoich opierał się m.przedmiotów nieruchomych. in.przedmiotów znajdujących się w ruchu. w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku.) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. Klimasiński (1977. Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów. Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. . 6) twierdzi.wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego. in. liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. uprzednio nie spostrzeganych. . W. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . 17 i nast. wyobrażenia (obrazy umysłowe). U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano . do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. Przyjmuje ona. barwy. s. s. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne . kineste-tycznych. Chodzi więc o to. a co za tym idzie .na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń. Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K.

Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących. Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. ale można sądzić. figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności. Klimasiński (1977. W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. . Klimasiński (1977. reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych.y^Ju w^uurazen przestrzennych. Przełącznikowa. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. . Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. . Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por. s. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości.) w celu dokładnego zapoznania się. że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. 1979. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy . . że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców. jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. s. W konkluzji K. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji.] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V.antycypacyjne. s. krzyż itd. .] oparte na dotyku i słuchu. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych. 6). M." (K. U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . tzn. mają mniejszy zakres. Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. następnie 3 aż do 6. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. 27) wysunął hipotezę. Eksperymenty polegały na tym. 54 i 55) pisze: ". z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^.możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t. Klimasiński.dotyk i słuch.. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. W swoich badaniach K. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. statycznych układów przedmiotów. 448 i 449). Była więc to tzw. 1977. u niewidomych. . Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych. . s. kwadrat. (zakres) zaczynając od 2.

W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi. to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak.-jak się wydaje . Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. Majewski.o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego.statycznych wyobrażeń przestrzennych. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. 180° i 270°. W konkluzji K. bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII.3. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi. Klimasiński (1974. Jak wykazują szczegółowe wyniki. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-. Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły . Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania).aKże eksperymenty III serii. Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne. Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym. 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących. s. 5. co świadczy .. We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące. trójkąt. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców. W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T. Z czasem pojemność pamięci wzrasta.zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy. jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja). Psychologia 113 . stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów". lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°.. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów.

dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. Klimasińskiego (1976) wykazały. mięci. K. melodii. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). które wywołują wyobrażenia wzrokowe. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. Klimasiński (1979. Ogólnie stwierdza on. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. słuchową. O ile chodzi o niewidomych. niż dzieci widzące. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. Natomiast badania K. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji .) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. 310 i nast. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. "Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem. stwierdza. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. że spełnia ona wiele istotnych funkcji. 5. s. s. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. Stwierdzili oni. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej. a więc pamięć dźwięków. jest lepiej wykształcona itd.4. kinestetyczną. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. dawni tyfiopsychoilogowie uważali. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk. które wywołują żywsze wyobrażenia. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. 42 i nast. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. lepszej bezpośredniej reprodukcji. K.).porozumiewania . które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. Blirklen (1924. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. Podobnie. Wręcz przeciwnie. Polega ono na tym. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. dotykową czy werbalną. lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968).

Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. Ten obraz fonetycznych elementów mowy. jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. nie zawsze bardzo wyraźny. Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. s. Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem. który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. choć. Jego mowa mb. .. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej. których dziecko używa.1. że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. jak mimika i gestykulacja. wyrazów. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku. Stopniowo zwiększa się liczba słów. W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. to . Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy. a co przejawia się w tym. czynności. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej.ust. W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak. Zarówno rozwój umiejętności pisania. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy.zdobywania wiedzy o świecie. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania.reguł gramatycznych składających się na język. lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym". pragnienia. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka.1. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną). 5. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów. W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły.znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . a mianowicie słownik i gramatyka (język). Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . potrzeby itd. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. osób. Wołoszynowa (1979. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok. 4 r.ż. Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy.mowy pisanej {graficznej). Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. Mowa ustna dzieci niewidomych . Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. przedmiotów. a zaznacza się związek mowy z myśleniem. Doskonali się także funkcja symboliczna języka. L. krtani i żuchwy. jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny.

Tonković (1978. badania Brielanda (1950). Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. s. D. ogól<ny stan zdrowia. Zwraca także uwagę na to. Jednak stwierdza się. które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. że czynniki te prawidłowo oddziałują. Dotyczy to za-. które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej.). ogólnie stwierdza się. Zakładając. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka.. gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami. że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. in. które odnoszą się do oceny dystansu. u których takie opóźnienia wystąpiły. Formy językowe. Sękowska <1974. Podkreśla także.wzrokowej stymulacji do mówienia. s. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. 317). Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. Istnieje wiele czynników. w późniejszym okresie je nadrobiły. że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. F. 1973. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy. Gałkowski (1975. Batemau. a także czynniki środowiskowe. że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić.pisze on . że wiele dzieci. które decydują o jej rozwoju. T. 24) zwraca jednak uwagę na to. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". pytań. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych. Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. rodzeństwa. wielkości czy stosunków przestrzennych. u których kora 116 ny fonetycznej mowy. takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". a więc symboli słownych i zasad ich łączenia . poziom inteligencji. Potwierdziły fo m.jest szczególnie istotny w wieku tzw. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". s. Przyczyną może być tutaj fakt. T. Gałkowski (1975. a z drugiej strony .gramatyki. którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. równo opanowania strony dźwiękowej. W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych. "Ten rodzaj stymulacji . że obok decydującej roli słuchu.Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. s. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania. jak też rozwoju języka. 194 i nast. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie. s.

przymiotników itd. Nazw zawodów . Sękowskiej wykazały.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. Okazuje się. np. Nazw czynności . które dotyczyły: 1. to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej . Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy. W badaniach wzięły udział te same dzieci. że: . Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". . s. smutny. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. czasowników. czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności. s. Z. kto sprzedaje w sklepie itd. s. Wynika to m. w jakich ono . Descoudres z 1929. skąpy. Nazw materiałów . Tak więc ogólnie można przyjąć.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny.autorka stosowała test językowy A. że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego. czym są pokryte dachy itd. która pozbawiła je wzroku. rozwojem. lecz tylko 4 jego serie.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów. z tego. jak: z czego uszyte jest ubranie. . Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. jak: kto buduje dom.podawano dziecku określony 117 przymiotnik. "Wynik badania pisze Z.pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników. że słownik dzieci niewidomych. nie tylko nie jest uboższy. że rozumieją znaczenie używanych słów. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym.dzieci odpowiadały na takie pytania. stosunkach. że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). Nazw właściwości przedmiotów . Druga seria badań Z. jaki posiadają ich widzący rówieśnicy. Z tego wynika wniosek. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. np. Sękowskiej (1974.) dotyczyła sprawy. Ze względu na to.. 3. Sękowska (1974. które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat. 211) .dzieci odpowiadały na takie pytania. 2. sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. co świadczy o tym. lecz przeciwnie . Badania Z. nie uszkodziła także kory mózgowej. Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska. Sękowska (1974. jeśli przyczyna. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej. 212 i nast. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo. in. a dzieci musiały je wykonywać.potwierdza tezę. 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. Badania te wykazały.jest on bogatszy. 4. przeciągać itd. pochylać się.

musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych. Dziecko musi wiedzieć. Wymieniany już F. «widzieć». Pamiętać trzeba jednak. Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty. Wydaje się. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. s.. a przy czytaniu głośnym także słuch. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. które zawierają takie terminy. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. Powinno nauczyć się również nazw kolorów. Jeśli dziecko mówi.. gdy dotyka przedmiot. Domagają się mówienia od dziecka. Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. «ja mogę to widzieć». których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania. nawet gdy nic nie widzi. Baillart (1964.pisze F. to powstaje problem. Wydaje się więc słuszne.118 się znajduje. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet. aby to.4. aby mogło ono chwycić. Tonković (1978. 36). jak: »wzrok». o ile to możliwe. to nie należy tego korygować. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację . miły i pożyteczny". s. aby duchowy z nim związek stał się. Tonković (1978. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. kinestetycznego i słuchu. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. s.do życia wśród widzących. 28) . tzn. Opiera się om na tzw. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). Oczywiście. dotknąć czy samo zbadać przedmiot. które tworzą kształt danego znaku. aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. że trawa jest zielona. który czyta isię za pomocą dotyku. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. co możliwe. A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. albo używa podobnych wyrażeń. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia". a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk.2. o którym mówi. 5. kiedy do tego są przygotowane. Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku.

D. lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka. Stosuje się 'tutaj łapeć j. a ręki lewej bardziej analityczny. Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny.dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę. dotykając go bardzo dokładnie. a zwłaszcza zmysłu dotyku. mowa migowa głuchych. po której ma się przesuwać. grubszy papier. Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. 32. . czasem imawet dwu. W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa. W miarę nabywania większej wprawy liczba . Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. s. podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku.czy trzykrotnie. W przeciwieństwie do zwykłego pisma. Przede wszystkim uwzględnia on to. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej.120 . Grzegorzewska (1964. / . ' . .) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk. że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie. Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka.prawej i lewej rę!ki. co pozwala na łatwe ich ujęcie. chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych. przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. Ogólnie trzeba powiedzieć. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej. Bauman.słowa pisanego . tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez .odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera). 137 i nast. aby . przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. in. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji .znaku.(drukowanego) na druk wytłaczany. zwanego popularnie "brajlem".całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca.alny. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . Jak wynika z doświadczeń. 19'73.6). W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza). że: . . ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą.zaobo" wać trwałość znaków. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka. z tego. Wynika to m.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych. str. ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi. Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter. tak jak np.

Pismo punktowe L. ' Jak wynika z doświadczenia. dokonuje oceny. że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome. 139) tłumaczy to tym. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. która reprezentuje. uogólnianie. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. 5. klasyfikowanie. które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. którego nie można porównywać z polem. maszyny czytające. że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . co trwa znacznie dłużej. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). abstrahowanie. operacje podstawowe . które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). Grzegorzewska (1964. wnioskowanie itd. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu.porównywanie. 122) podaje. Jedną z nich 'są tzw. a więc tranisponuje je na • wzrokowe. skróty. s. dzieci ociemniałe. F. do których należą tzw. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie. BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji. s. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego.punktów schodzi na plan dalszy. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. Można więc przyjąć. wysuwa hipotezy.120 słów w ciągu tego samego czasu.(1980. Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . Podobnie twierdzi autorka.analiza i synteza oraz operacje pochodne . że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. wyrazem itd. Fankhauser . jakie można objąć wzrokiem. M. Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 .5. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. a więc literą.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). Przyczyną tego jest to. A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. przechodzi ona przez różne poziomy. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich.

. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa. i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". klasyfikowania. ludziach i ich wzajemnym stosunku. K.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku. s. Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. Oznacza to. że dzieci niewidome. wnioskowanie itd. Ogólnie trzeba powiedzieć. uogólnianie. M.niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. Jeśli się przyjmie pogląd. in. globalny niż analityczny . którego materiałem są pojęcia. Z pewnością wynika to m. choćby np. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . Klimasiński (1977. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane. Grzegorzewska {1964.na utrwalonych śladach spostrzeżeń . synteza. Klimasiński. niektórzy .(por. O myśleniu niewidomych K. z tym że. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty . 78) pisze natomiast. Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły.nie ma powodów spodziewać się. Ciągle się zjawia odruch badawczy. wiązania w logiczne całości i schematyzowania. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. systematyzowania. 260) pisze w tej sprawie. s. którą widzący ma przed oczyma".inny niż u dzieci widzących". że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących. podobnie jak u dzieci widzących. porównywania. Wskutek braku . szukania pewnych analogii.wyobrażeniach.(abstrakcyjne). s. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. co to jest. Z.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie. 1974. a inni wręcz przeciwnie -. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe . że operacje myślowe jak analiza. Jedni uważają. zależy on od wielu czynników. abstrahowanie. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach. s. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej. że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. w sprawie sytuacji w otoczeniu. z tego. podkreśla się. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. 8. Sękowska (1974. Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia. . 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty.

które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności. aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji. Piageta (1966). W tym okresie. uzyskać określony skutek. Według J. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia). z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci.na teorii rozwoju umysłowego . są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem. 1968. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje. że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. a zwłaszcza na poziomie. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. nią charakter synpraktycizny. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań. w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia. Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka.myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych. A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. czyli wyobrażenia.tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego. co do których nie ma większych wątpliwości.1.5. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. tzn. musi wykonać pewne działanie. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. 26). o badaniach którego wspomniano przy. .J. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych. Klimasiński (1977). s. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne. rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu. aby dziecko mogło dojść do określanego celu. Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . czy wiernie odzwierciedlają istotne i. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi.spostrzeżeń i wyobrażeń. . ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. in.. Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. Nasuwa to przypuszczenie. Sękowska. 5.Z.

w którym brakuje jeszcze odwracalności. Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu . Odwracalność łączy się z pojęciem stałości. '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje. Od 11 . 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego. 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. s. Celem badań K. którym odpowiadają pojęcia. "Odwracalność . polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń.(operacji . Klimasińskiego (1977. niezależnie od treści. Odwracalność polega na tym. (zadania). które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar.) miała. w badaniach K. Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego . autystycznemu. objętość.. Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [. czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień. pojęć). Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną.język). obejmuje ono . w którym. a zwłaszcza myślenia.biernemu. . Jak już zaznaczono poprzednio. z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu.stadium operacji konkretnych.Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne. s. jak też z poważnych proihlemów naukowych. Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości. Chodziło mianowicie o stwierdzenie. a także o. 55 i nast.8 roku żyoia". Zgodnie z teorią J. Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. s. Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących. określa się jako myślenie przedoperacyjne. kształt) są stałe i niezmienne. że dziecko .stadium operacji formalnych. Klimasiński (1977. W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń.zasadniczo okres do 7 . na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego .] Myślenie. Nie oznacza to jednak. zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne).12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia . KTimasińskiego (1'9'T7. iSeria II eksperymentów K. Przed przystąpieniem do badań K.. s.operacyjność i odwracalność jest już ogólna . do tej.pisze A. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III). 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. Jurkowski (1975.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie. a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa .może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej. próbę ich wyjaśnienia.

. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk. Jak można było się spodziewać. co według teorii J.. 1977. to znaczy ujmowały tylko jedną relację. ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące. wyobrażeń przestrzennych [.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [.wynosiła 2 cm. .. Dla badanych.. Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego. W grupie badanych z klas VII .]" Seria IV eksperymentów K. Miller (1969). Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. . . 5% przedoperacyjny. którzy nie potrafili tego zrobić. np. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności. a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle.. stosowano wariant składający się z 5 linijek. s.dłuższy od . Dla przykładu można podać. Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por.przedoperacyjnego. U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I . że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące.. Klimasiński. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch.". K... u dzieci całkowicie . U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy. "krótszy od-. W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami . że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ..III 20% dla poziomu operacyjnego.. Wyrażało się to w tym. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych". W klasach I . albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego .. dome były o wiele gorsze. ciężaru ani objętości". który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego. Klimasińskiego (1977. 67 i nast.III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego.VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny. wyniki uzyskane przez dzieci niewi-.. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ".] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić. Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. Eksperymenty K. 8). zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki. cji konkretnych. s. a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem. W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła. lecz go burzyły i układały go od nowa.". K.konkretnych).)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s.

. Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono. W zadaniach tych występowały 2 przesłanki. Seria V eksperymentów (s. że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. . s. i nieprze^ strzeninych. s.VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%.nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. s. K. na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę. np. . co zadania w eksperymentach II serii.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I .. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych. 5. Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych. " itd. "mniej odważmy i odważny". 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące. to jednak materiał. np. Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować. np. że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por. Zadania te. a więc relacji "większy od . A>B i B>C. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. że wyniki badań K.. 74). . mniejszy od . że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [. Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. .] Można wnioskować. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego.III. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze).dzieci widzących". "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem".VIII zwiększył się on do 5l5%. których było 28. albo dwukierunkowe. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C". 1977. które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • . ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. K.. najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe. Klimaisiński. Ogólnie trzeba stwierdzić.2. 82). 74 i nasrt. np. Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań. l'977i. "Dzieci niewidome. . "leży nad"... np. że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " . czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. natomiast dla klas IV . . które określały relacje jednokierunikowe.. z tym że w klasach VII . Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. Klimasiński (1977. z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [. "leży pod".] Możma przypuszczać.5..) miała za zadanie stwierdzenie. Klimasiński. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia. Ponadto były zadania.

zdolność łączenia ich . czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami.. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń. tzn. ----. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". Sękowska (1974. Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy. dzięki takim przedmiotom. które mają charakter jednostkowy i konkretny. tym częstsza 'będzie sposobność...Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk. jak abstrahowanie i uogólnianie. które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów. W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II .VII. funkcja. Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. s. aby mogły spełniać swoją funkcję. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych. Są one wynikiem takich operacji umysłowych.iij-i. Chodzi mianowicie o to. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z.opanowanie przez nie znaczenia słów.proces myślenia dzieci niewidomych . jak abstrahowanie i uogólnianie. .pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat). im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej. Jest to tzw. . np. . czyli atetrahiowanie cech podobnych. że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. rodzaj. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości. 235). pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy. p^s. Poprzednio wspomniano już. Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka . powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne .'-^" ^^. prawda. a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy.na rozwiązywanie określonych sytuacji .przyp. czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na. jak algebra. cierpliwość. stosunki itd.) stopniowo wzrasta. Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego. Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. . kretene.nie zawierać cech jednostkowych. aut. a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk.. i Iim większa jest ta umiejętność. Pojęcia. Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej. Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski.

W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju. Autorka stosowała takie metody. Nie potrafią one wyodrębniać . Szczegółowa analiza wykazuje jednak. Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych. 86 i nast. że zarówno w grupie dzieci niewidomych. rodzaju. Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T. jak: test porównań. Polega ona na tym.problemowych. Majewski. Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych.budowa.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk. wielkość iitp. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych .). W koinkluzja autorka stwierdza.poziom. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- . że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę. 93 i nast.wykrywanie wspólnej funkcji. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . Ich synteza osiąga większy .wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech.VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. 93) . nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie. jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych .iycn szKOi podstawowych. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw . dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. kiształit. test słownika i test wolnych skojarzeń. Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć.pisze A.jLK. że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych. Szczechowicz (1976. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe". . 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. Dla . albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. a nie na wiek. a więc od III do VIII klasy. Jeśli chodzi o kategorie porównań. pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. test przysłów. s. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. s. "U uczniów niewidomych . Szczechowicz (1976. którą reprezentują. Szczechowicz (1976. to badania A. Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A. to badania wykazały. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy. Psychologia 129 zw.cech wspólnych. s.) wykazały.

Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. [. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu. A.) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III.. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości.nym. takich jak: kształt. . wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych". . Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe. którym A. Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie. ona (s. Ponadto pisze. Sękowska i(19i7'4. Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami. dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome. a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. smalcu i kirieistetyczny !(clężar). to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. budowa. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". wielkość. aut. materiał. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. Okazało się. Szc. jak kształt. Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących".ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych..] Poznanie konkretne ze względu. barwa. Różnica zaznaczyła się jednak w itym.] Dopiero po przełamaniu tych barier. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym. Drugim zagadnieniem. Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. a następnie funkcję. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [. jak: budowa. niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. wielkość.s. Szczechowicz .przyip. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza). wyższe. W każdym razie takie kategorie. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym. była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. wielkość. ciężar. na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. W konkluzji A. Szczechowicz się zajmowała. materiał schodziły na miejsca od III do IX.

Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. aigresja. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. Oznacza to również. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. np. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. sympatia. do określonej sytuacji.(1976. np. O ile chodzi o rozwój emocji. Szewczuk 1979. ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. 6. M. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. 1979. w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. zjawiska . gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. strach itd. strachem. Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. i społeczne. Przełącznikowa i H. s. butelki z pokarmem. gniew. uczucia estetyczne . że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych". że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. a później zabawki itd. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. w której się on znajduje. co wyraża się w płaczu. 313). że rozwój myślenia. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim.1. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. dla którego stanowią one materiał (myśle-. 330). a nie o emocjach mówimy. Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. Wynika to stąd. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki. s. zjawisk. 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych.zachwyt itd. które w wielu przypadkach używane są zamiennie. uczucia moralne sprawiedliwość. a . sen). jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. W.przedmioty. s. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym. nie pojęciowe). 6. ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. zazdrość itd. Spłonek. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm. Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi.zi'oim. O uczuciach. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. . jak: emocje i uczucia. krzyku itd. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego. radość. Z reguły o emocjach mówi się. Niektóre bodźce .miłość. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu.

. Przede wszystkim trzeba podkreślić.percepcją wzrokową (por.. gdy będzie nakarmione. jałk poznawcze. 1979. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży.zwłaszcza wzrokowe. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka.. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. Dobrzańska-Socha. ptaszków. który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). L. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. stopniu. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. Z uwagi na to. miłość. których genezą są bodźce zewnętrzne. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk.chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. M. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. nowej zabawki itd. : 1975. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. s. Wołoszynowa (1979. s. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z . Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. A. Spłonek. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. społeczne czy estetyczne. Gałkowiski. s. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. T. a więc słuchowe. zjawisk. emoo j analnego. zazdrość. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. różnych stron otaczających je rzeczywistości". węchowe itd. 1975. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. że udział per-. O ile . dotykowe. 13S przedmiotów. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć. krzykiem czy gniewem. s. Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. Przełącznikowa i H. następuje także rozwój jego emocji.. 399). a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. jak współczucie. 26). jaki isltoijeje ' . że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. gdy będzie głodne. Rzecz zrozumiała. moralne. tj. a właściwie na jej uśmiech. niechęć czy nawet nienawiść (por. &). określony już w znacznym.

Jest to sprawa tzw. Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła. Lewenfeid (1956. zwłaszcza nieuprzedzoina [. Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. Już w piątym. Gałkowski. Gałkowsiki. s. Również komponenty pozawzrokowe. W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. dopiero w wieku 2-3 lat. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. ale może przestraszyć je samotność.] Moje dziecko płacze.. Lewe'nfeld <'1956.między matką a dzieckiem. Dreier (1980. 19'715. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. "Freedman (1964) pisze. W tej sprawie B. 14). Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie. li9T5. Wymieniona już S.Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. np. szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób. '12). 12113'). że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie. s. gdy zostaje samo". s. . Bowliby'eigo (1869).także głos (mowa). które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno. ' ' Podobnie S. że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. . które zniechęciło do badania otoczenia". że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. poczucia bezpieczeństwa. 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. 'że. natomiast 'dzieci niewidome tego. S. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T.s. lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. gdy od niego 'odchodzę. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki).. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. Pisze ona. 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. to też zaczyna się ich bać. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. . 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. przedmiotów albo też głosu. 1975. B. że te dzieci. przyciskanie). niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. s. co widzą. Jest to zjawisko noirmalne. s.. jako czynniki wyzwalające uśmiech [. które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. osoby itd. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia. Podkreśla również. a. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje. który uważa. czego dotykają. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. . Gałkowski.

często reakcji gniewu". Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. A. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. wrogości. Dobrzańska-Socha (1975..co inne dzieci osiągają bez trudu. że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu.ku ujemnym. sytuacje trudne. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. a zwłaszcza mimikę twarzy. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. a zwłaszcza społecznych i moralnych. albo przyjmuje ją dosłownie. dużo w nich agresji. Wyrażają się one często płaczem. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza". Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni.dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie . Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. .pozbawione felgo wszystkiego . Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. Nie będzie więc dużym błędem. kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. jak również okresu późniejszego. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. którą trudno później zlikwidować. których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej. ograniczenia w tym zakresie. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. jeśli się stwierdzi.zetknięcie się z twardą rzeczywistością. Wydaje się... Dotyczy to zarówno dka-iasu. zwane też stresowymi. właśnie na skutek braku wzroku. przeBizkody i niepowodzenia. aby niewidomi mieli większe. złości itd. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). jako rzeczywistą groźbę. Charakteryzują się one tym. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych. brak kontaktów z rówieśnikami. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). knzykiem. kiedy umiejętność tę opanowały. s. w których czuje się .której albo nie rozumie. osamotnienie. zazdrości. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć. Źródłem ich są tzw. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. Tak jak dziecko widzące .

W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka. skwer). Wół oszynoiwa •(19719. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. 626) .niemowlęcia z matką. s. wspólną zabawę. które dąży do kontaktów . Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. Na dziecko oddziałują teraz. która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. siostrami. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. braćmi. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym. a wśród nich inne dzieci.społeczną dziecka. Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany. którzy podchodzą do dziecka. uśmiechają się do niego. życzliwość wobec innych.rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych".. Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym. podwórko. zbiorowych zajęciach. koleżeństwa. np. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych. dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. dziadkami itd. babciami. Dziecko społecznie-przystosowane to takie.pisze L. wywodzące . a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . zainteresowanie życiem społecznym itd. do której dziecko przynależy. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku.się nieraz z okresu przedszkolnego. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach. Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości.społecznych. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . wyciągają ręce itd.. Prą-. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park. Ogólnie można więc powiedzieć. grup nieformalnych. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. często w ramach tzw. Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem.szczególności . . a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych. które odwiedzają rodziców.2. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh.6. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej . W domu spotyka osoby. "W . potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska.

.. lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. M.nawiązywania werbalnych kontaktów. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem..iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt. w kontaktach interpersonalnych itd. Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-. . s. . Słyszy ono ich głos (rozmowę). jakie z tego kontaktu płynie.wspólnego udziału w zajęciach. odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. Docierają do niego jednak inne bodźce. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy. rodzeństwem.. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej.. Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób.możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców. na wspólnej zabawie. które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób. . Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę. Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia. Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: .poznania osób. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. jakie znaczenie tej sprawie będą. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. nip. kim są. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej.potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. np. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie . że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. . które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację". . Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym. na podstawie bodźców słuchowych (igłois). Desmerger (1978. ich działania. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. którą wraz z wiekiem musi rozwikłać.poznania nowych osób. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd. Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka. innymi dziećmi. jak np. dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd.odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. ich lokalizacji. wówczas nie ma wątpliwości. . zapach charakterystyczny itd.Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . ich kroki w domu czy na ulicy.

w którym 'dziecko przebywa. jej genezę.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi. "Młodszy wiek szkolny. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne. Nie ulega wątpliwości. strukturę. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. 7. nawyki i wzory zachowania się. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny. Równocześnie trzeba podkreślić. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego.. jak: temperament. Ogólnie trzeba powiedzieć. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. w którym ono przebywa.. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. . która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym.. charakter. stąd. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. np. Nie oznacza to jednak. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu. które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. in. Już niejednokrotnie podkreślano. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. zainteresowanie itd. zdolności. potrzeby. Wynika to m. w zabawach. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. Oznacza to.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. postawy. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. na którą składają się takie składniki. że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności. Od stopnia adaptacji społecznej. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. funkcje itd.

Łapiń^ka i M. s. . Obraz pozytywny daje pewność sie141 . kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. umiejętności. Reykowski (1971. . że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. potrzeb itd. O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. Wołoszynowa.(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. Mendruń {1967.zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy. możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych.się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania.narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych. Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych.narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: . albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. 636). Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz.. 771) pisze. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa. s. który często przedłuża się poza wiek 18 lat. zdolności. w którym przebywa.. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. J. li979. że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. 1&79. 7'69).W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. lęk i różne objawy nieprzystosowania. nauczycieli. na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu). niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). Zebr owaka. Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska. Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". stosunku do innych ludzi. W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. rówieśników). własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach". 95) twierdzi. Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym. Jednak moiżna przyjąć.1. w którym przebywa. że . 7.się nowie" (L. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . J. to są one wynikiem błędów wychowawczych. s. s. Obraz negatywny wywołuje niepokój.

s. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. co je też utwierdza w przekonaniu. podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych. co potrafi zrobić. lepsze kontakty z ludźmi. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego". że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. np. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. s.. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. uszy.".bie.). Lewenfeid (1956. 6-12. 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości. oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd. udział w grach sportowych itd. Jeśli powiemy mu. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. przychylny stosunek do innych.'że jego oczy nie pracują. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób. Morę wzrok utraciły . Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. może tego (c)d razu podnieść. gdy coś mu upadnie i nie. zanim inni nie powiedzą mu. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. możliwe do zrealizowania. . lepsze wyniki w nauce".przyp.oparte na nim aspiracje będą realne. sprawie wymieniany już B. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska.dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo.. W tej sprawie B. które . to i . Lewemfeild (•1'85'6. by dostrzec wkrótce. równowagę emocjonalną. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. tzn. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym.] Dzieci są na tyle initeligentoe. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny.ociemniałych.. nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. Jeżeli obraz ten jest właściwy. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. Pisze ona. W tej. ale za to ma rączki. gdzie 'leży agutoa [. Dobrząńskiej-Sochy (1976. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie . aut. Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. Badania porównawcze A. Wielu autorów podkreśla. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym.-że jest niewidome. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie. czy ślepota jest czynnikiem. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. Chodzi mianowicie o sprawę. które dzięki temu może wykonywać. s. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8.

Pozostawione w środowisku nieznajomym. . rezerwę'wobec innych ludzi. t j. stykając się z osobami. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego".. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. cele i zadania życiowe i zawodowe.] Słuszna jest uwaga. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. że ślepota może stwarzać warunki do tego. 37) . że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. jest więc zajęte . Bailliard (. Często podkreśla się. Wydaje się słusznym stanowisko. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. Lewenfeid {1956. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. B. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. Lecz niekoniecznie musi to być regułą. których głos słyszy po raz pierwszy. ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu".1964. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. na zajmowanie się samym sobą. Tak jak już podkreśliła A. Dobrzańska-Socha. bezradności. wyboru zawodu.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . s. Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. które muszą być oparte na realnej. bazie. ale mogłoby być inaczej. s. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. Sękowska (1974. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. ciągłej zależności od innych. że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy". Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. s. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. Często mają poczucie inności. 5i2). Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych. dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje.istotna. że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. poddaje się mniej chętnie. np. obcości. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych. P. zachowując pewien dystans. możliwości wykonywania pewnych czynności. wiele.. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji.sprawy [.

Czynią one wiele wysiłku. ludzi. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. Wprawdzie brak jest głębszych badań. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. to jednak hipotetycznie można przyjąć. . Z uwagi na to. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. Nie oznacza to. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji.7. aby je w pełni zaspokajać. aby przywrócić zachwianą równowagę. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. które wymagają zaspokojenia. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. jak np. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. kontaktów z innymi dziećmi itp.2.nie powstanie. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. lecz także psychicznych i społecznych.pisze M. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. snu itd. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. można przyjąć. s. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. A więc przy błędach wychowawczych. względnie w pełni zaspokojone. Przełącznikowa (1979. Problemem pozostaje jedniak. Na pewno ślepota . Potrzeby występują wówczas. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. albo potrzeby kontaktu społecznego. czego jednostka oczekuje. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. ałbo też gdy to. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych. 503) . kiedy •odczuwa brak pokarmu. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. zjawisk. "Potrzeba psychiczna . albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. Stanowią więc one motywy jego działania. że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie.

54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. Sękowska (1974. Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby. fotografii czy rzeźb. odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie".(zestawy barw). s.) lub dotykowych.w sferze bodźców akustycznych (muzyką. . . Majewski.obrazów. pewnej izolacji i wyobcowania [. . Sękowska (1974. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym. '.). czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. Cytowana już kilkakrotnie Z. zadawanie pytań itd.niezależności i samourzeczywistnienia. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej.dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb.społecznym". . uznania itd. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej. choć nie wyłącznie. potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane. . którzy nie widzą [. Wydaje się. s.. Ich źródłem są trwałe nastawienia.] Samotność . Z. że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. wszystkie 10 T. że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia. które rozwijają się głównie. również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska. harmonia kształtów itd. uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia.piękna przyrody.] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone.to przeżycie charakterystyczne dla ludzi. a więc drogą dotykową. że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie. pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. Przejawia się to w . dzieł sztuki . Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić. . . których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć . niezależności i samodzielności. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę.. Problemem pozostaje natomiast. słuchową (mowa. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka .intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. Z uwagi na to. Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. akceptacji społecznej. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne. poezja itd. 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. a mianowicie oglądania krajobrazów .. W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. Jednak nie. Podobnie jak u dzieci widzących. jak potrzeba afiliacji.

-' . jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym. a więc zaburzeń czynności psychicznych. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. telewizji itd. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd. s. 8. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej. W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci. które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym.7. udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12. Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym . brakiem oddziaływania filmów. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań. urazach czaszki itd. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę. Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści.pisze A. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach." .to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. wylewach do mózgu. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. "Jeśli chodzi o zainteresowania -. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi. Do-brzańSkaSocha (1975. Ogólnie trzeba podkreślić. Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi. należy przyjąć. ilorazem inteligencji. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych. Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw.przedmiotów i zjawisk.'oznych.3. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka. Nasuwa siłę więc pytanie. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. Z uwagi na to. Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień. dysharmonii). Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących. 30) .składnikiem osobowości są także zainteresowania.

leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji.często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna.znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. niewidomych umysłowo upośledzonych. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i . i. Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych. których liczba jest również znaczna. głównie intelektualnych. a zwłaszcza intelektualne. Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. Ogólnie trzeba stwierdzić. Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z.grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia. "szkoły życia". analloigicznie jak u dzieci widzących. jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne. co powoduje.jak już podkreślono . które w możliwie najwyższym atopniu . Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". Najliczniejszą . Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. bądź też w spowolnieniu reakcji . Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. . W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi. Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. U podłoża zmian psychicznych.dzieci niewidome z normą intelektualną.przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa.bierności czy apatii. Jednak . a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. i rewalidacyjnej. Są to dzieci. Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować.

Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . P. a zwłaszcza młodzieży niewidomej. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. Nieśmiałością. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. 2. tiki. . Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego. Może to wynikać stąd. które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. 3. Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. s. a zwłaszcza warunki. . niskim poziomem energii. Są to pojawiające się okresowo. a więc o osobowości schizoidalnej.nastroju. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. tzn. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. zwłaszcza w zakresie temperamentu. podejrzliwością czy nadwrażliwością. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . o których wspomniano przy okazji blindyzmów. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. nagłe. która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem.4. . na które częściej narażone są dzieci niewidome". Dowodem tego są liczne obserwacje. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. charakteru-. s. a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. stanowiące urazy. że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). Wydaje się. . a więc sztywnością.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. Wielu autorów podkreśla. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej. mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. inicjatywy. Baillart '(1964. . Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". Ogólnie można powiedzieć. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. Dolbrzańska-So-cha (1975. bardzo długo. Często u dzieci. Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. że 'np. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. neurotyczności. SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. sfery emocjonalnej i popędowej. 31). Brakiem aktywności. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. Prze/ ciwnie.wydarzeniami w otoczeniu.

Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. B. Swierłow (1957. 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. 150 Podobnie W. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych.widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. oraz fakt. wprawdzie w ograniczonym zakresie. to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. ogólnych jego kształtów czy innych cech.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. tzn.". Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej. fragmentaryczny. s. ale nadal funkcjonuje. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. Są to więc dzieci. że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy. . U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. z niewyraźną . . Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. *>. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. że "osobników z absolutną ślepotą. D. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. Bateman (1973.5. 40) pisze. niewyraźny. Tendencjami do zachowań agresywnych. mglisty. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. Dzieci niewidome z 1'es. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. . że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. a IWo posiadało poczucie światła. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. 6. O ile chodzi o pierwszą sprawę. l Przede wszystkim trzeba podkreślić. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. s. . jest bardzo mało [. . chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych.

to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. s. Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. jaki dostarczają resztki wzroku. "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni . Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. że nie można jej wyrazić cyframi". nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. których stopień zbliża się do górnej granicy (0. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. a więc dzieci ociemniałych. które widziały i utraciły wzrok. często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku.barwą. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. zwłaszcza kolory podstawowe . mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. 1957. ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. mglisty. 43 i 44). Taka tendencja występuje głównie u dzieci. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. 23 i 24) . jak już podkreślono. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. Swierłow (1955. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. a często może być też dla niewidomego zwodniczy.. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi.pisze W. gdy jego siła jest tak minimalna. żółty i niebieski. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem. zwłaszcza te.czerwony. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. . Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. Swierłow. słuchu. węchu itd. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. zielony.05). nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni. Należy przy tym pamiętać. niby drogowskazami w podróży. jest bardzo niewyraźny. Wręcz odwrotnie. s.

Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów.152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy . na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. 1973. U starszych. W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. D. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. N. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. s: 342). Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku.postawy wobec siebie jako niewidomego. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. <wg: B. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. Drugą 'sprawą. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. wzrokowym. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. Postawa . jakie płyną kanałem. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. np. odgrywających istotną rolę w kompensacji. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. nych układów strukturalnych. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. Może się to przejawiać w lekceważeniu. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. Batemań.

in. że wiele tych dzieci musi korzystać . O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne. Pilecka i B.) tłumaczy ten fakt m. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych. że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących.brak większego zainteresowania wśród naukowców. u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. Zachara •(1981. sprawami ludzi niedowidzących. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. Bateman (1973. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi. pomimo że osób niedowidzących jest 2. Jednakże badania . IV. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w .ze specjalnych form nauczania i wychowania.taka ujawnia się w sytuacjach. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić. . w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. w internacie. Bateman (1973. Niewłaściwe bo-. Jeżeli jest to prawdziwe.czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. s. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. s. pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. wynika między innymi z faktu. D. lub pedagogicznym niż psychologicznym. to możemy przypuszczać.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. zwłaszcza tych. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. 336) stwierdza jednak. związku z tym. 338 i nast. s. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku. tym. wzroku. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. lub choćby bliskie prawdy. B. na obozach itd. a reszta radzi sobie w szkołach masowych. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. pełnienie ról społecznych itd. . B. że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. 'Podobnie W.

Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. Ziemcowa (1976. jak też górnej granicy tego defektu. w NRD) i górną granicę do 0. s. Podobnie E. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym). 1979.0. Oznacza to. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. » 2. stosunku do otoczenia". pomimo znacznego uszkodzenia. 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia.05 uznawane są za niewidome. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 . Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu. 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych. Klimasiński. W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia. Można spotkać też definicje. kogo należy uważać za osobę niedowidzącą.1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. Pasternak (1978. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości . stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie. że osoby z ostrością wzroku do 0. pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez. zakładając.wzroku. s. wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk".25.. u której. s. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. Innym zagadnieniem jest sprawa.jak już podkreślono . które mają wpływ na poziom wiedzy. które dolną granicę obniżają do 0.05 . 162). Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt. na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota.04 (np. Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. w . na kształtowanie się uczuć. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. Jurewicz-Tuz i K. Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi.rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku). nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. wpływu na sferę poznawczą 'dziecka. 7). Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd. a mianowicie obniżenie ostrości wzroku. Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości.3.poznawania przedmiotów. że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących. I. Za osobę niedowidzącą . orientacji przestrzennej. Znaczy to. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu . tzn. wywołuje przeszkody i trudności.uważa się w tym przypadku osoby. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. charakteru.naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". Dotyczy to zarówno dolnej.

którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). lup. albo jednego i drugiego (por. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych. np. tzn. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . . . Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. G. . można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku. że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). 1979. że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. Sprowadza się ono do pytania. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision".ęuzy niewidomy. podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać. specjalnie powiększających pomocy optycznych. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi.dzia-" łalności praktycznej itd. np. inwalidztwa i zatrudnienia. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku. 3. Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem.e luJ. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . jakie dostarczają jej bodźce wizualne. w których wzrok odgrywa doniosłą rolę. w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych.c s±ciiin.praktycznej. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery.mi. Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. s.. a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń. Klimasiński. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie.--»v*^^^. 14). ^.się z def-fnicją oftalmologiczną. który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania. Znaczy to. Jurewicz-Tuz i K. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół. albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego. J-". Ogólnie osoby niedowidzące.

dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. 3. które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych. Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. jest najważniejszą . i ich szczegóły. określone zmiany chemiczne. . 159 1. Zaburzenia widzenia " Normalne oko.1. zwłaszcza . Nie oznacza to.w czopkach i pręcikach. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce. Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego. jak też w dali.fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. soczewka i ciało szkliste. przechodząc przez źrenicę. ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. stereoskopowego i barwnego. czopki i pręciki. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. która je spo158 wodowała (etiologu).1. regulująca i kontrolująca wzroku) itd. Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. czyli tzw. że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna. Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. zwłaszcza małe. która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego). obwodowego. ako-modacji (nastawności). czyli wadzenie plamką żółtą. Jest to ta część siatkówki. Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. Proces widzenia odbywa się w ten sposób. soczewka. Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy).funkcją wzroku. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. plamce żółtej. w których pod wpływem światła zachodzą . gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. ' . dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej. . Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka. o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. Składa się na niego "rogówka. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. Na proces ten składa się: . Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. tzw.

soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów. Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia). 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm . 1. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary). 71 i 72).. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw.iprzy odległości 1000 m (por. czyli na tym. którą powinien widzieć.est to wada wzroku. którą widzi. która polega na zmętnieniu soczewki. lecz przecinają się przed nią. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką.różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej.przy odległości 5 m. o wielkości 16. co powinny widzieć z 20 m. co odpowiada wielkościom 0. H. w .5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę. astygmatyzm.07 mm przy odległości 25 cm. Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. . J.07 mm z odległości 25 cm. Wada ta występuje wówczas.' jak krótkowzroczność. co powoduje. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. W. Na ile te proporcje są zachwiane. Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk). Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena. Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu. do tej. że jest on zamazany.małe. dalekowzroczność. stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. przy dolnej granicy słabowzroczności.przy odległości 3 m.5 mm . ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku. Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to.5 mm {1. gdy aparat łamiący (rogówka. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki.maksymalnym zbliżeniu.75 cm) z odległości 50 m itd.przy odległości 50 m. co powoduje. s. 1951. Jak z tego wynika. 17. Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie). l mm . Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości. zmętnienie lub brak soczewki itd. ostrości wzroku. Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas. zamazany. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości. nieostry. Melanowski.75 mm . bardzo małych elementów. Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza. widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką.

widzenie lunetowe. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. . 1951. lewostronna jest mniej uciążliwa. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. Psychologia 161 klucza lub rurę. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą. często zmętnienie to osiąga taki stopień. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. Melanowski. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. 3.po lewej lub prawej stronie.pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami.3. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów. l. 81).2. Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). Dokonuje . to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe. Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe. Majewski. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki. że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. 2. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego. 3. przestrzeni jako głębi i perspektywy. 3.1. Do najważniejszych należą: • . Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. H. a więc przedmiotów jako brył. a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. przy czytaniu drobnego druku. Widzenie połowicze (ślepota połowicza). W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. s. zwane też widzeniem pręcikowym.1.

Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. 1979. czyli całkowitą ślepotę na barwy. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości.62świetlnych. a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną. że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. Galewska (1973. . Szewczuk.4. 3. . czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego. Jednak. do którego należy: . 332). Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot. czyli ślepota na barwę czerwoną.1. 526). Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu. w którym brak jest czopków. że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. stosunek do innych przedmiotów itd. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. s. głębi itd. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny.protanopia. lokalizacji w przestrzeni. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu. 2) dichromatyzm. przestrzeń z 2 różnych punktów. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. za osoby niedowidzące uważamy jednostki. Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. Człowiek widzi otaczający świat w barwach.deuteranopia. barwy. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). . czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. Istnieje pewien procent jednostek. jak podaje Z. człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. Zaburzenia widzenia barwnego . które stanowią pewną funkcjonalną całość. a także odległości.się to dzięki temu.tritanopia. stereoskopowego czy barwnego. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku..2. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. s. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. Powoduje to.. 3. Jest to możliwe dlatego. wielkości. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną. nie reaguje na barwy w ogóle.

44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. spostrzega powierzchownie. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia. . szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. W. ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry. Nartowska (1980.spostrzeganie. niedokładnie. zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. że niektóre przedmioty. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". s. . wyodrębnianie poszczególnych ele164 . S. jak i normalnie. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości.. relacjonując. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. prasa codzienna itd. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce.76) pisze: "Jest pewne. Odnosi się to do takich ich cech. Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. Zachara (1981. niedokładnych. widzi więc dobrze. np. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza. Percepcji przestrzeni. że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny). s. Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących. Pilecka i B. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. ' ' Podobnie H. kształt. Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. . 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. jak wielkość. A. lecz także jakość zaburzenia [. Oznacza to. tym ograniczenie to jest większe. Im wada ta jest głębsza.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. jakie między tymi elementami zachodzą. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". Dalej autorka pisze. co. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych". barwa itd. zwłaszcza małe lub bardzo małe. Kułagina i(1967). że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. badania J. Schwarz (1976. 4). że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l. s. 75 . że " . Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. w miarę ich oddalania się od oka. 2. Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. rozczłonowanie kształtów. widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata. lecz subtelne różnice kształtów. podręczniki. Mogą one otrzymy-. czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. którymi pisane są książki. pola spostrzeżeniowe-' go.

Jest on zintegrowany w pewną całość.). Schwarz (1976. przejrzysty i typowy. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego). odpisywanie z książki czy z tablicy. bardziej adekwatny. 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . w których dominują inne bodźce. Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. . dokładne . s. lecz również czynniki . aut.mentów z całości. Rytkę '(1979. 67) pisze. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy. Zwraca ona uwagę także na to. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich. Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. poza defektem wzroku. np. s. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. że dzieci .braku przerzutności uwagi. powodując.psychologiczne. Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . pisanie. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych.jak twierdzi autorka . Podając konkretne . 3). że proces percepcji nie. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku. Trzeba jednak podkreślić. lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia. s. że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. poczynając od wrażeń. akustyczne. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących.przyp. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. -^ Potwierdzeniem. Należy więc założyć. dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. wyobrażeń. Dalej autor <1966. Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. aby obraz wzrokowy był zróżnicowany. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem.wystarczy. czynników. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. Jest to wynikiem . właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione".wskazania w tej sprawie zaleca on (1976.z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. s. jak: czytanie.S. Stwierdziła ona mianowicie. są badania przeprowadzone przez A. duży. Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku". pamięci aż do myślenia. s. choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości. . Schwarz (1976. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym.

Nie ulega wątpliwości.). np. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. . s. Kodejszko (1973. biegania. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. 59) pisze. .] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. s. krawężnik itd. Dziedzic (1963. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu. ćwiczeń fizycznych. . rodzaj nawierzchni (kałuża. np. a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt.objaśnienia. J. Nie należy oczywiście zapominać. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu. odległości i głębokości". Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. wskutek tego także i upadki [. a więc kreślić niekształtne litery. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. wskazówki do obserwacji. a -nie . Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. gry w piłkę. s. bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik. s. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . Nartowska (1980. H. . W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń.jak obecnie być czymś sporadycznym. skakanie). a . lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. lecz z pewnych wskazań profilaktycznych. Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. 81) pisze. Dzieci takie mogą pisać "brzydko". Schwarz (1976. przerw itd. podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. że: "Ćwiczenie obserwacji. J. Wymieniany już kilkakrotnie S. czyli stereoskopowego. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. 523) pisze. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje.] Brak widzenia dwuocznego. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych.

aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. które należy spełnić. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. Bielickiej (1974). 3. jak też sztucznego. Do warunków tych należą: 1. jak np. Jest to sprawa. układanki literowe. lunetki. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. 4. w domu itd. jak np. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. J. epidiaskopy i rzutniki. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. typów lamp. Problem sprowadza się do tego. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. produkowanych w kraju i za granicą. W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. stany po odwarstwieniach siatkówek. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. Odpowiednie 'warunki barwne. która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. lupy o różnym stopniu powiększenia.) dla niedowidzących. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. Kurcz. • 3. wisk pracy itd. Chodzi mianowicie o to. Cis-Bankiewicz i E. tzn. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. linijki optyczne itd. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. a mianowicie o warunkach. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. w których osoby niedowidzące przebywają. pracownikom odpowiednich stano-. lornetki. 2. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. jak: krótkowzroczność. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. 4. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego.3. 1980). w miejscu pracy. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". olśnienia. Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. uczą się czy pracują. czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. monitory telewizyjne (Magniyision).

Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I. Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących.). : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy . Wyniki wskazywały. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych . tempa pracy. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny. Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej. 105 i nast. ucząc się razem z dziećmi widzącymi. z tym że dla skali słownejwynosił on 115. Podobnie R.należy przypisać temu. w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. Sękowska (1978. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. a w których gorsze.1. że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi. że dzieci z wysokim 1. Okazało się. Świadczy to o tym.I.=9i5. koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy.106.1. dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z.96. słownik i labirynty. aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce. Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia.^s. z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz .zdaniem autorki . mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji.1.1. Średni iloraz inteligencji wynosił 113. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach .(podtest rozumienia). z tym że dzieci. Uzyskała ona średni 1. B. s. miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze. że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. Stwierdzono. a dla skali bezsłownej 104. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I . Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr). Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych.109. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej. do prawidłowego rozwoju. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. . Już w 1930 roku E. Autorka analizowała także przypadki. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących.l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. a tylko 9% powyżej . Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. =100 dla całej grupy. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci. mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów). Bateman (1973. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie.1. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1.umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ. która stwarza im odpowiednie warunki.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji.Badaniem inteligencji. Również B. Również inne badania potwierJ68 dziły to.

to są jednak pewne dane wskazujące. 4) pisze. w sklepie.na ulicy. a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". 342) pisze w tej . Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku. Końćzyk (1980. 5.) na podstawie własnych badań pisze. nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących. Chodzi tutaj o te cechy osobowości. widzących powodują to.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. s. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku. Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. w środkach lokomocji. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. s. pł. 243) twierdzi. dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech. widzących swego kalectwa i Jego skutków. u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". Wynikiem tego jest fakt. s. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? .1. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. s. a w innych za niewidome '(wg: B. kanałem słuchowym. Bateman. Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. tzn. Podoibnie T. l i nast. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi.2. 242 i 243). że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . . Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym . 1973. 16& 5. Autorka (1980. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza. Bateman (1973. Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. że "wewnętrzny fekonflikt. aby mogli się identyfikować z niewidomymi. R. Bateman (1973. natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. B. że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". s. że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". które często same narzucają się. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez.wzrokiem dzieci.

Może to być spowodowane tym. zamknięcia się w sobie. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B.pisze S. jak wykazuje doświadczenie. 17) pisze. s. Wymieniona M.e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. s. Brak pełnej akceptacji społecznej moż. s. co chcieliby jego rodzice. 243) stwierdza. Kończyk (1980. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. s. grach itd. 66) . 5) potwierdzają. Nie widzi się natomiast tego. Young (1952^ s. R. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. rezygnacji. DalekÓ-widze. może być mniej motywowane do robienia tego. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". jak również nauczycieli. postawy społeczeństwa. choć istnieją także przeciwne przykłady. czy .niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. 1973. s. bezsilności. Podobnie 171 badania T. lękliwi.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. że reakcje rodziny. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. a także własną. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. introwertyczni. s. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień. Podobnie S. Young (1952. podobnie jak ikażde inne dziecko. że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. Schwarz (1976.może być mniej zdolne. wychowawcy. 342). egoizmu. a tym bardziej jak niewidome. Inną' charakterystyczną cechą jest to. że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. Force (1958) stwierdza. mogą być. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. . że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. Bateman. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. a nawet aspołeczni. lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. Podkreśla ona. Osoby . Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. Bateman. wane przez swoich widzących rówieśników.przyjęcie założenia. izolacji. 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. Wymieniana już kilkakrotnie B. 1973. Schwarz (1976. Pisze ona. że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. również z uwagi na charakter swego kalectwa. ocena. że dziecko niedowidzące. "Byłoby błędem . że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. M. Faktycznie. depresji. Rzeczywiście. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. 76) zaznacza.związanych. s. 343). Bateman (1973. .

D. Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. Podobne B. Ogólnie trzeba powiedzieć. jak też psychiczne komponenty. zawierający zarówno organiczne. Bauman. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek.3-0. dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne.: Podobnie M. nieuważni. Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych. 77) relacjonując te badania pisze: . ' .. Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. Bauman (1973. przystosowania emocjonalnego. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach. np. . którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku.. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. s.3) wykazywały średni stopień.1). s. przy jaskrze itd. 170 i 171) podkreśla. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. s. Ujawniają większe napięcie. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. mieszkających w internatach. Klimasiński (1979. np. czują się po172 krzywdzeni.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. 5) pisze. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. dlaczego są oni mniej zdolni. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. T. a także uczęszczających dozwykłych szkół. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. niewidoma". -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej.leniwi. K. Stwierdziła ona. ze zwyrodnieniem siatkówki. bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). Kończyk (1980. nierozumienie. K. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. Young (1952. Podkreśla ona także. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie.

Autorka tłumaczy to tym. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. s. Nie można jednak ich generalizować. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. /' 5. jak bieganie. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. ruchu i samodzielności. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. Young (1952-. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. rówieśnicy. bo ją-się przyszłości. Badania wykazały. planów.3. Powstaje więc pytanie. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań). że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. . zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących.Wymieniona już M.. Palak (1978. że stosunkowo mało jest potrzeb. samourzeczywistnienia. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym. Zagadnieniem tym : -' . dzieciom. miłości i przynależności (afiliacji). a. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. wychowawcy. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. podobnie jak dzieci niewidome. Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym.173 zajmowała się u nas Z. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. estetycznych. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące. że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. w którym one przebywają . Dwa rodzaje potrzeb. to autorka tłumaczy totym że środowisko. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. 171) podkreśla.zwłaszcza takie jej formy. bezpieczeństwa.rodzice. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. s. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań. Za A. skakanie itd. W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. 152 i nast.). Ogólnie trzeba więc stwierdzić. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego. szacunku. Wynikają one bowiem zarówno z tego.

Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. lecz wywołuje określone. albowiem są to jednostki. 174 V. czyli wzrost poziomu aktywacji. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia.. T. 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. Cholden. Należy więc przyjąć. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu. s. tzn. a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców.pisze autor . 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych.powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty.mogą występować z większym nasileniem). który wywołuje trwały stres. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. jakim jest wzrok. 1958. "Stres . samourzeczywistnienia). '1958. Majewski. że utrata wzroku jest silnym stresorem. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. Sękowska. od spokojnej czujności do stanu. i" z reguły bardzo silne reakcje. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. s. człowieka. Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. J. Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. trwały stres. A. 2. 1971a). Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić.których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. Rusalem. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. chodzi tutaj o osoby. a więc osób. Lewicki '(1969. Jak wykazują liczne badania <H. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. L. Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich . 'Ł. potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących. 1952. utracie wzroku towarzyszą . Reykowski (1971. który można nazwać podnieceniem.

s. Zwykle dopiero wtedy. s. 219) . albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają. Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. Sposób utraty wzroku. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. tzn. W nowej sytuacji.1. 55. 1952. który realizuje swoje plany życiowe. bezradny. 1958. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. twarzy itd. -.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. 3. L. 5. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. Sękowska w dalszej części pisze. konsekwencje swego kalectwa". St. 2.1. 59-60). przed którym stoi przyszłość otwo-. dolegliwości i choroby somatyczne). czy nastąpiła ona nagle. pełen cierpień. Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). czasem nawet z przesadną wyrazistością. a mianowicie: okres szoku. Cholden (1958.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. "Nieco łatwiej . Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. s. Żemis. ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. rem. co utraciły. tzn. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. stopniowo. 2. ale te angażują całe jej uczucie. s. Rusalem. Sytuacje. gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. Cholden. gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. ' 1. Płeć.1. czy też powoli. Rusalem (1952. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. na wychowanie dzieci. •6. na przestrzeni określonego czasu (H. s. To. Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. Sękowska (1960. które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. Są one następujące: . Ma upokarzające ją poczucie. 1960. a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn.pisze Z. którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą.liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. Wymieniona Z. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. 176 2. H." 4. 73 i nast. inaczej u człowieka w wieku dojrzałym. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. a także L. która zaistniała po utracie przez nią wzroku. 73). 208). s. że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej".

nie może darować sobie swej lekkomyślności. a zwłaszcza psychologa. Napawa go to rozpaczą. s. co stracił na skutek ślepoty. obwinia zakład pracy czy współpracowników. Majewski. Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. Wydaje mu się. długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. że poniósł wielką stratę. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. a więc pełnych żalu. 1971.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. powodując zachwianie równowagi między. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. Jest to okres głębokiej depresji. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. 2. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . wpadają po prostu w szał. L. w jakich nagle znalazł się 12 T. : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia). że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. że wszystko jest dla niego stracone. Przejawia się to m. które może przybrać różne formy. a więc jako szczególnie trudną sytuację. jeśli sam był winien swego kalectwa. które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. trudną do zniesienia. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. procesami pobudzania i hamowania. Paryzek. Szuka winnych. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych .2. Uważa. rozpaczy itd. Nie znajduje również żadnych wartości. swego nieszczęścia. która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. Dochodzi często do wniosku. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych. Jedni całą rozpacz. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym.(zaburzeń reaktywnych). dla których miałby żyć. w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). Stan ten ulega . krzyku. 113). po której nie przedstawia już żadnej wartości. (zupełnie nowe sytuacje stresowe). Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. iń. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. trudną emocjonalnie. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. agresji słownej.1.

Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. "Co więcej . realizować konkretne cele życiowe. nawet z cofaniem się. że oprócz doznanych ograniczeń i .pewnością i niepokojem następują. pewnymi skokami. Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy. dążyć do stabilizacji swego życia. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . s. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji. hamują często likwidację depresji. 61) . względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność.pisze . Stopniowo przekonuje się on. 81) pisze. Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych. potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. ogół procesem trudnym i długotrwałym. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności.H. 2. Bywają także przypadki. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko.3. gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo.1.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów. Trudności i nikłe rezultaty. Nie wiedząc. że jego badania wskazują na to. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. że wprawdzie stracił wzrok. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego. Cholden (1958. czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota. Rusalem (1962. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości. że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--. podobnie jak u nagle ociemniałych stany. jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji.mowym.2. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. Uważa ponadto. a czasem nawet ją pogłębiają. 2.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". zmieniających się warunków .jest momentem przeło-. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. L. s.

s. zwłaszcza działalności praktycznej. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę. T. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. co jest atrybutem wzroku. Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. lecz także działania. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. Carrol (1961. jakim jest kanał wzrokowy. 3. w której wzrok ma dominujące znaczenie. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. przeżywają ją na ogół mocno". znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. 57) pisze w tej sprawie. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. Istotną sprawą jest też fakt. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. którym podlega. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. jak też ociemniali nie widzą . cech osobowości itd. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw..na rozwój poszczególnych procesów. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. 3. ą właściwie "czarny".życiowych. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. rodzinne. 1. Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie. powodując pewne zahamowania. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia.osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków.1. Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie . Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. a dotyczą one nie tylko sery poznania. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie.. Ci. J. społeczne i zawodowe ociemniałego. Najlepiej przekonuje się o tym ten. kto go traci. że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. jak też osobowości. ruchu itd. opóźnienia czy ograniczenia. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący. Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić.1.

Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. działają kompleksowo. J. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. co to jest i skąd pochodzi. 52). 1964. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. W poprzednich układach.które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku.. "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. s.analizatory nie działają oddzielnie. . Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców. nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. analizatorów. 1961. To samo. wartości nionet. Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. z którymi nie . U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. czy dotyk go nie myli. źródła. Carroll. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów.pochodzącym'z zewnątrz. przy dotykowym ustalaniu np. Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. ale ściśle ze sobą współdziałają. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia. głównie słuchowych. Grzegorzewska. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość. sprawdza ponadto wzrokowo.2. 18). które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o . Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. Ociemniały przekonuje się bowiem. 3. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . które dotychczas uchodziły jego uwagi. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. s. które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji. przy współudziale wzroku. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona.może sobie poradzić. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. chcąc się przekonać. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt.

który utracił wzrok. osłabienie jej . s. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej. człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. 233). A. Nowacki. s. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych. jak. temperament. które można też uznać za . nie mówiąc już o innych formach poruszania. 1961. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. 1964. że podobnie jak dzieci niewidome. K. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. Wright. na spacer. .w działaniu. również osoby.205). Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. Na ogół . Hilgard. B. do kawiarni. 204 . Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. 667. zdolności. Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. jest dezintegracja jego osobowości. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. który utracił wzrok. Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. które wywołują określone zainteresowania. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego. Człowiek. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. charakter) o określonej strukturze. po zakupy. s. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. 1967. Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . s. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji.samodzielności. 182 3. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni.3. że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania. Tyborowska. jak bieganie czy skakanie. będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. 200-201. przekonania. które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. jakie spadają na psychikę człowieka. do znajomych itp. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. 1965. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych. do teatru. Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy.

35 i 36). 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka".własna pozycja wśród innych ludzi. Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała.oczekiwania . Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu.każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie. w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości". Organizm człowieka staje się niewidzący. J. podkreśla. gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji . Ogólnie trzeba powiedzieć. A. s. jak: . Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. -własne postawy i potrzeby. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury . że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe".1.. Mówiąc o reakcji na trwały stres. wychodząc z założenia.obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne . ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego. Wright (1965. . Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. s. Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R.3.to co mi się należy od innych.własny wygląd i fizyczne właściwości. Ossowski (1979.widzenie. Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną. własny obraz swego ciała. Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). czego nie da się ukryć przed otoczeniem.jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka. Reykowski (1971. a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę). ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne . że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach. Można więc przyjąć. t\.znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem. Jak podaje B.własne umiejętności i zdolności. zwłaszcza społecznych. • Podobnie J. jak też psychiczne. Obraz własnej osoby . W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie. jakim jest inwalidztwo. Rey183 KOWSKI u»(i. ile z tym.aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. ."ja fizyczne".jak określa autor . posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu. Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. upośledzonym na ciele.) stwierdza. a więc regulujący postępowanie człowieka. . cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa. 158) . s. s. . a sam człowiek inwalidą. Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie. 3.

nabytych umiejętności. A. L. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. Hulek (1961. że: "Na skutek. traci on wiele z nabytych umiejętności. ograniczony i uzależniony od innych. s.3. wypływa stąd. społecznego i zawodowego. Głównie psychika człowieka podlega zmianie. rodzinnego. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. 51 i 52) pisze: "Jednostka. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. jaką była poprzednio. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. s. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. apatię. w których jest i czuje się bezradny. która stała się inwalidą. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy .2. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. W przypadku ślepoty. stosunki interpersonalne. Ogólnie trzeba powiedzieć. To daje mu poczucie własnej wartości. który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. T. że człowiek. wyznacza cele i zadania życiowe. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. 36) podkreśla. Jak już podkreślono. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. która zostaje uszkodzona. obraz swego ciała. ulegają zmianie cele i plany życiowe. J. Cholden (1958. w istocie staje się inną osobą od tej. aspiracje itd. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. członków rodziny. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. 3. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. Jego aspiracje. Ogólnie można więc powiedzieć. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości. powodują również to. jeśli nie całkowicie zmienione". że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. brak wiary we własne siły). które pogłębiają depresję i. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. a także reguluje jego zachowanie. osobistego doświadczenia itd. 67) pisze. ludzi widzących. s. oczy są najmniejszą cząstką. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. Carroll {1961.

jak również przyczynia się on do ich pomnażania. w którym żyje i pracuje. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. s. . Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym.jego obowiązków rodzinnych. 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •. odchodzących wraz z nim". Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. schizoidalnych itd. jestj. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. na które on sam i które również na niego oddziałuje. Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka. lecz także społeczną. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym.' które mógłby sam wykonywać. III. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić.] Nie stwierdziłam. co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych.ojca.1. '3. matki. Z. parano-idalnych. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^.4. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Człowiek. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli . 3. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. jaką jest rodzina. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu.4. Z tego też powodu reakcje. wykonywaniem wielu czynności. cykibtymicznych. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem.8. nie tylko istotą psychofizyczną.] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. podobnie jak to zostało omówione w rozdz. co się często zdarza.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. . oświatowych i socjalnych. Sękowska (1965. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. zwłaszcza emocjonalne. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę. wychowaniem dzieci.ma określone zadanie i obowiązki. a także. jak już podkreślono. . są tak silne i długotrwałe. dziecka .

Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. kolegów i znajomych. gesty. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. wyizolowani z niego. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. Rzadko spotyka się przypadki. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. np. Wielu błędnie mniema. Zdarzają się też <s 187 przypadki. ubolewanie.3. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć.3. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. Wiąże się to z faktem. istnieje bardzo wiele. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. politycznym czy narodowym. Jak jednak wykazuje doświadczenie. zrywając dotychczasowe koń. przedstawiający niższą wartość społeczną. Podobna sytuacja istnieje. nie jest pewien. Takich sytuacji.nie potrafią z nimi rozmawiać. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . Utrata wzroku wpraw-.mówiącym jest ociemniały. 3. W oczach większości widzących. którzy utracili wzrok. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. do którego przynależeli od najmłodszych lat.4. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. podczas rozmowy. wyłączeni ze środowiska.2. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie. gdy. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy.4. Nie bez winy są tutaj widzący. W wyniku tego pozostają oni sami. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. właściwie cała mimika mówiącego. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach.• takty. postawa. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie.dzie utrudnia i ogranicza. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . który w dalszym ciągu mówi do niego. lecz także wyraz twarzy. ulega na ogół stopniowej zmianie. który traci wzrok.

jak ciemnych okularów. . które powoduje stratę anonimowości. białych lasek itp. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji.5. na tym. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych.4. Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. że mają . filmów. s. jeżdżących w autobusach i tramwajach. robienia notatek itd. itd. Zostaje nagle pozbawiony pracy. Utracił pracę. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam.ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. opasek na rękę. 25). oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T.przedsięwzięć.3. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. Majewski. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę. powoduje często nadmierne zmęczenie. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. Nie pociąga tego za sobą np. książek. Ślepota jest więc kalectwem. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki. turystykę (wycieczki) itd.świadczy najlepiej fakt.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach. głuchota.. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. 3. 1971a. znaków informacyjnych. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności. łowienie ryb. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu. Przeciwnie 'człowiek. in. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek). . wypełniania druków. Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. rysunków. Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy. prowadzenia korespondencji prywatnej. Niemożliwość . wykresów. znużenie czy rozdrażnienie. i służbowej. Nie. ogłoszeń.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. szkiców. udział w grach towarzyskich. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m. . Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości .4. z którymi zżył się.4. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. która dawała mu zadowolenie. Jiyeh imprezach kulturalnych. który stracił wzrok.

Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia. Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. W rzeczywistości tak nie jest. a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. wtedy. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów. zapalenie czy guz mózgu. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego. jak wykazaliśmy. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. albo do zawodu. Ociemniały jest normalnym człowiekiem. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4.ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie. . O ile nie ma innych dodatkowych powodów . Jak już zaznaczaliśmy . pozbawionym jedynie jednego z podstawowych. Są one jednak procentowo nieliczne. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . że osoby pozbawione widzenia są . urazy itp. ale np. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. Nie ulega wątpliwości. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi.''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. 4. nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie.. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie.4. Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. Spotkać można wśród widzących pogląd.niewielu jest takich.6. Wprawdzie ślepota. Tak samo brak rehabilitacji. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką. Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . 3.1. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego.

na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych.jak się to określa . 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania). Chodzi bowiem o to. 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej. uzależniony . 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze).pisze A. stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa. warunkach defektu wzroku.do "zaniedbania".życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -.polega na tym. aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu.' . • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację. aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych. 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku. s. Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. czyli . 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. 13) . a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku. Hulek (1961. w których jest on bezradny. "Istota rehabilitacji . rodzinnego. natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne". Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą.i zdezorientowany. Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. stanów lękowych itp. 7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji.

6) postawa wobec widzących. 1925) postawa wobec rehabilitacji. której ce-.otaczającego świata. psychiczne. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej. psychicznej. społecznej i zawodowej. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na . 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. rehabilitacji podstawowej. społecznym i politycznym. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej.etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego.oświatowym. której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono. gospodarczym. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne). że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach. natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. psychiczne i społeczne. że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji . Nie oznacza to. społeczne i zawodowe. w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych .w zależności od elementów. Składają się na nią takie zagadnienia. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne.2. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym. 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. zakładu pracy. W związku z tym . Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . Pierwsza faza obejmuje okres tzw. Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska). 12) przygotowanie środowiska (rodziny. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona.. 7) postawa widzących wobec ociemniałych. lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne. Z uwagi na to. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. 4. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie.

w którym nastąpiła utrata wzroku. a także właściwości psychiczne ociemniałego. wykształcenie. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. Wydaje się. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. które posiada inwalidztwo. Z. Sposób utraty wzroku. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. 4. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. Wymieniany już L. która musi nastąpić. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). a więc dotykowych. s.zmysłów. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. Majewski. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. Proces korekcji. a więc. ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. 2. Sękowska (1965. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. słuchowych czy węchowych. nieszkodliwe ich wykorzystanie. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. Wiek. 52) pisze. s. jak środowisko geograficzne i społeczne. Im człowiek później stracił wzrok. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . a także typ układu nerwowego. że w przypadku ślepoty. 77) stwierdza. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. którzy np. s. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. która zmienia tak bardzo osobowość.3. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. Nie oznacza to jednak. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. Cholden (1957. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. Ogólnie twierdzi ona. Wymienia ona także takie czynniki. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. Sękowska (1965. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. który upłynął od utraty wzroku. 79) pisze.

a więc i ociemniały ma. 34). albowiem jest to sprawa poważna. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. a nawet wstręt do własnego istnienia. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. zdrowie. A. Szuman (1947. ale czasami w próbie samobójstwa. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. dla Ittórych warto żyć. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. 197 la. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. prawo do powodzenia w życiu. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. Przyjmując. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. A. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. 171) stwierdza. Wright (1965. posiadającej poczucie swego sensu. które uczyniłyby ją trwałą. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. życia w społeczeństwie.istniejące i za cząstkę samego siebie. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". Powodzenie. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. B. do pracy nad sobą. s. B. I to jest chyba największa wartość.^ Zwraca ona . Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku. że istnieją wartości. 118) pisze. S. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. który zmienia stosunek człowieka do życia. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. Każdy człowiek. Wright (19'65. znienawidzenie. s. Majewski. Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. Wręcz przeciwnie. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". T. s. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. s. s. ten nie jest zdolny do wielkich czynów.

regresja. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. depresja itd. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. to musi on zrozumieć. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. mogą być zrealizowane. Hulek (1969. Często także zdarza się. Ignorancja i dawne przesądy. aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. przeobrażeniem w sferze intelektualnej. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. Reykowski (1971. znaleźć dla niej wartości zastępcze. Zachował on wiele zdolności. w świadomości człowieka. Posiada on duże możliwości. umiejętności. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. które jego elementy wypadły lub. s. musi uświadomić sobie. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. która jest konieczna. ucieczka.4. właściwości somtyczne i psychiczne. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych.np. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. racjonalizacja. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. Na pewno jest. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. ale nie wszystko. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. J. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. 36) podkreśla. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. s. sprawności. to słuszne. projekcja. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. że trudno z niej łatwo zrezygnować. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. czyli samoocenę". 4. uległy zmianie. A. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. że wprawdzie stracił wiele.

•z. Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. niż w rzeczywiście posiada. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". lub nie potrafią. z którą można się spotkać. i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach . jaki on jest w rzeczywistości. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. zawodowe itd. co łączy się z brakiem jego akceptacji. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki. narażając się na porażkę... Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami. Mówiąc o kształtowaniu . Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa.niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących). że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych. Ich usiłowania. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej . Zarówno jedna. którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. a więc obrazem samego siebie. Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny. ści. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym. Ociemniały porównując siebie z widzącymi. a co za tym idzie. Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. niż rzeczywiście posiada. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. traci wiarę w skuteczność swego działania.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. przekonuje się bardzo często.' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania.społecznego. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia. Błędna . obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania.e jest inny. albo-. Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa.się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej. Postawa przeceniania charakteryzuje się tym.postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa.'. zwłaszcza u nowo ociemniałych. jakie wyznacza im ślepota. W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. których wykonać nie mogą.

Z uwagi na to. C. jak: nauka. aby nie wywołać przeciwnej reakcji. co wyraża się w jego działalności społecznej. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. 3). Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa. którzy realnie siebie oceniają. "ja świado-Jnym". s. s. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. jakim człowiek jest i jakim chciałby być.5. w tym głównie planów zawodowych. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie.się on w stałe poczucie lęku . zarówno tzw. że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń. "Poczucie osobistej wyższości. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań. które mogą zjawić się znienacka. pobudza energię i inicjatywę. a więc takim. jak również środowiska społecznego. Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby.rozbiciu lub zburzeniu. a także "ja idealne" musi być oparte na . 1979. plany życiowe człowieka. . 225) . który traci wzrok. Jak już podkreślono. wy198 korzystywanie czasu wolnego. Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. Taki chroniczny stan lękowy powoduje to. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych. wynika stąd. do których on zmierza (por. -w którym człowiek żyje. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. Sękowska (1960. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. jak też "ja idealnym".to może przeobrazić . U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. Konieczność uwzględniania realnych podstaw.realnych podstawach. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany.postawę lękową. kariera zawodowa. 4. poczucie własnej mocy pisze Z. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego.daje ociemniałym satysfakcję. ulegają znacznemu . Banach. Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. modyfikacja i rekonstrukcja planów. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo. Wyznaczanie sobie . Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. organizacji społecznej i tego wszystkiego. a więc rodziny. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych.

czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym. bierności itd. który utracił wzrok. Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. 117). Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. . które utraciły wzrok. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych. Chodzi tutaj o to.przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). które realizowane. t99 _--. Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. systematyczne uprawianie sportu. Łatwo zrozumieć. Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości . pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. Hulek. . decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. są w stosunkowo krótkim czasie.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji. braku wiary we własne siły.-".działalność społeczna. Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele. zdobycia nowego zawodu.sprawa rodziny. Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności.. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. jest ich postawa wobec rehabilitacji. Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. 1969. a więc kompleksu niższości.6. 4.plany zawodowe. jak: . s. czyli założenie rodziny. w tym zawodowych. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości .a. . jakim jest efektywna rehabilitacja. a zwłaszcza nowo ociemniałych.*^^^^v-^ JJJ. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej. Zasada ta odnosi się również do osób. turystyki itd.

4. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. dokuczanie (62% badanych). U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę.siły". Chodzi tutaj o. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych). Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). że nie jest on samowystarczalny. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki. ubliżanie. potrzeba samourzeczywistnienia. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. Ossowski (1979. 11) . 201 . jakie czekają ociemniałego w przyszłości. Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . wstydzenie się niewidomego (22% badanych). lekceważenie. takie jak: potrzeba przynależności i miłości. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. Szu-man (1947. "Opanowanie przeszkód .). R. w którym te potrzeby może zaspokoić. Jest faktem. Uspołecznienie człowieka wynika stąd. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach. Jak już niejednokrotnie podkreślono . 2) nadmierna chęć niesienia pomocy. co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy. szyderstwo. celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem.pisze S. Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. drwiny. W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko. jego przyczyn (44% badanych). s. 3) rozmowy na temat inwalidztwa. potrzeba pozycji itd.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność. 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych.zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i . żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. litość i współczucie (48% badanych). potrzeba bezpieczeństwa.7. ćwiczenia itd.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. s. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. 6) obojętność. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. krytykowanie. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku.człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną. wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania.

że wśród sobie równych czują się swobodniej. Taki pierwszy udany kontakt może stać . Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. Inicjatywa w tym kierunku. lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. Istnieją bowiem tacy. a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. mają więcej sobie do powiedzenia. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. które miały miejsce przed utratą wzroku. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. jak też innych inwalidów wzroku. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. Niewielu istnieje ociemniałych.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. kiedy widzieli. udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. na którą często jest skazany przez całe życie. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. Nie oznacza to jednak. Dotyczy to zarówno osób widzących. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. o których dawniej się rozmawiało. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego. Tłumaczą to przeważnie tym.

Do łagodniejszych form . z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. -który traci wzrok. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. które trudno usunąć. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej. ulega nieraz poważnym zmianom. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną. agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego.współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. z którym spólnie zamieszkują. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. 4. w ramach której wzajemnie się kontaktują. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie.członków rodziny oraz środowisko dalsze . Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich.współmieszkańców wioski czy miasta. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . Z reguły pozbawiany jest również informacji. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. Jak już podkreślono . jak fizyczne znęcanie się.zaspokojenie potrzeb społecznych. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. społecznymi i politycznymi.8. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. współpracowników w zakładzie pracy. Wręcz przeciwnie.postawa ich wobec człowieka. np. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. kłopotów itd. sukcesów czy niepowodzeń. z którym mają wspólnie żyć i pracować. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku.

Na tym tle może dochodzić często do kłótni. Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy. \ " :. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma. agresja słowna itd. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących. Szkodliwość jej polega na tym. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących.. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. w której wzajemne kontakty są luźne. : ' :.miłości czy przyjaźni. jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne. którą można określić jako pseudopozytywną. się opiekować. okazywanie tego. awantur czy wymówek. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą. Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. a więc wynikających z . • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny. spółdzielnie niewidomych itd.zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. wobec ociemniałych. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. że członkowie rodziny uważają. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. Ociemniały staje się osobą. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek . jak: uderzenie znienacka.. w domu nie powinien nic robić. Nie może więc pracować zawodowo. Charakteryzuje się ona tym. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi.. panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę.). zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. łych miasteczkach i na wsiach.. rzucanie kamieniami. natomiast wszyscy powinni jemu służyć. • • . Niewłaściwe zachowanie się. na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. . Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f . że jest ciężarem dla rodziny. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. ociemniałego za człowieka. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się.

9. potrzeb. 1965. podróży).nie wie. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. Niewielu jest bowiem ludzi. nietakty. warunki i czynności. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych.postawy pseudopozytywnej. Przez sytuację T. to. . T. zmusza do określonego działania. O ile chodzi o środowisko rodzinne. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. Sękowska.przedmioty. Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . rodzinnego. Istnieją "filantropi". in. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. tramwaju czy na ulicy. środowisko rodzinne. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe. wyrażanie współczucia. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów. najsprawniejszego. Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. są one tak szkodliwe. że nie występują w nim określone zmiany. Nie oznacza to jednak. można również spotkać w / autobusie. jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi. ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. Sytuacja wyznacza mu określone zadanie. które powodują m. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw. Jeśli istnieje . że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym. do rozwiązania sytuacji. Tomaszewski (1976. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów. s. 4. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. dlatego nie. np. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd.zachowania się' reaktywnego. R. Majewski 1971a. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. pracy itd. którzy utracili wzrok... którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. nawet najzdrowszego. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. Ossowski" 1979). Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby). a co za tym idzie . zamierzeń.osoby. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym.

Odnosi się to^j w . .pozwala nam dostrzec.(działalności praktycznej). Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia.zagrożenia fizyczne (zdrowia.konfliktowe decyzje (brak pewności. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . zbędnych. do warunków funkcjonowania widzących). Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków.). "trudne do zniesienia". s. które dostosowane jest dla ludzi widzących.) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. Tomaszewski (1976. że nieomal w . T.braki informacyjne (informacje niepełne. prawdopodobne). a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych. warunków i czynności. s. dodatkowych. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi . w których występuje utrudnienie wykonania zadania. i. sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. s. Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań. Według R.przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań . . a więc wywołującą określone negatywne emocje (por. materiał osoby). Ossowskiego (1979. 19) .1. czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna).9. ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie. 50-51). pośrednie. Ogólnie trzeba stwierdzić. 1969. 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: . utrudnienia.czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych.świat dostosowany jest. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne.przyp. Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania". 4. zagrożenia i konfliktowe. A. że normalny przebieg działania . Ossowski (1979. a mianowicie: sytuacje deprywacji. s.pisze R. ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia. Jednakże można zaryzykować stwierdzenie. nieprzewidzianych elementów. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". osiągnąć zamierzoną wartość itd. "Obserwacja życia niewidomych .równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia. Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych. wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. aut. uszkodzenia ciała). Lewicki. 32 i nast. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego. I odwrotnie. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. przeciążenia.każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań. na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem.

stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. T. Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. Potrzeba aktywności. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). do wydłużania się czasów reakcji. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. który powoduje . Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne. Sytuacje utrudnienia. s. Potrzeby te. potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. Są. pobudzenia emocjonalnego. w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. informacji. . 33) . działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. decyzyjne i wykonawcze. Tomaszewski (1976. np. innych osób. zawężenia pola świadomości". że są one w szczególny sposób odczuwane. życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. że ociemniały oddaje się bezczynności. Są to sytuacje. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. 44).zwłaszcza ta pierwsza."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. Sytuacje. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. narzędzi. 1971a. Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). Jak twierdził T. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. że występują one ze znacznym nasileniem. Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to. Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb.| to więc sytuacje. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. jak też psychologicznych czy społecznych. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. -materiału.szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. fi Sytuacje deprywacji. Majewski. s. W normalnych warunkach ekonomicznych. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń.t. Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych.

że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. . w pośpiechu. R. uprawnień. zdobywanie wielu 209 T. Chodzi tutaj o sytuacje. R. 34). Powstają one wówczas. własnego dzieła. w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. s. '•. własności. Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. Psychologia koniecznych informacji. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . Ossowski :(1979. s. według T. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. aby zadanie wykonać. które może popełnić.stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. Pisze on. zdrowia. gdy człowiek . Sytuacjfe przeciążenia. to sytuacje. dobrego imienia. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. Wynika to stąd. np.znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo. możliwości podejmowania właściwych decyzji. zwłaszcza po terenie mało znanym. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. s. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania. że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. Sytuacje zagrożenia. poglądów. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości". 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: . Tomaszewskiego (1976.psychicznymi (intelektualnymi).braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja". samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. Majewski. Sytuacje zagrożenia. czy nie zostanie ośmieszony.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych. Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. że "niewidomy w trakcie codziennej. Z uwagi na to." Są to sytuacje.konieczność działania pod presją czasową. a wykonać je musi lub pragnie. dla dobrego imienia ociemniałego. poddany krytyce. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. Ossowski (1979. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji. brak możliwości kontroli efektów swego działania.względu na inwalidztwo lub błędy. 18) pisze. pozycji społecznej. Ossowski (1979. fizycznymi człowieka. Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. które powstają. Sytuacje konfliktowe. s. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania. wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania. jego samego i jego bliskich. samodzielne poruszanie się. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. odsunięty że . Wymieniony już R. .

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji.VI. że sytuacje zakłócające i zagrażające. W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji). a na sytuacje społecznie trudne . Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek. Ossowskiego . odejście lub ucieczkę. wywołujące reakcje zwalczania trudności. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. których rozwiązania nie podejmują się. sprzyjają . O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. Inny wniosek wynikający z badań R. to R. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa. stąd częstsze porażki. Różnice te autor (s. Jest to związane z tym. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze. Przejawiały lęk przed porażką. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. Można więc przyjąć twierdzenie. 111). s. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne.zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok. albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej . Badania R. fiksacji lub rezygnacji z celu (s. W sytuacjach o charakterze zadaniowym.. 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. Ossowskiego (1979.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą". Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. s. aby zmienić jego postępowanie. 142) wyjaśnia w ten sposób.. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności. Na koniec 1979 r. racjonalizację oraz rezygnację z celu. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. w których występują zakłócenia i zagrożenia. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego.. nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. Jest to więc grupa mało odporna. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym.(1979. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby.reakcjami obronnymi. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. reguły formę racjonalizacji. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. Ossowski (1979. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną. 216 3.

Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów.niewidomych. Bromleya (1969. . 1981. Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. młodzieńczości i dojrzałości. T. niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby. na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny. Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny.(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. . s. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. życia". Gałkowski. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą. a nie psycholog. co stanowi 52°/o ogółu. inni krócej. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . że ludzie ci mają już życie poza sobą.s. 2. pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia. Według D. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. zależnością od innych. Często dominuje tutaj pogląd. W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. a więc tych.ociemniałych w wieku starszym. l. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. Z reguły są to niewidomi. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: . inni wolniej. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. Okres inwolucji. Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. 5). którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . które okresy dzieciństwa. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. . 3. B. a więc nie potrzebują rehabilitacji.60 lat.(wiek starczy) powyżej 70 lat. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. jedni żyją dłużej. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. jak też zewnętrznych.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

sporządzaną w momencie. że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. T. Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz.. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych. Diagnozę początkową .funkcję doradcy rodziców. Klimański. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na. genezie i przebiegu ewentuał-. Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. który ją ustala. nego osób z defektami wzroku. To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. wychowawców. 1978. 8) pisze.. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego. 31). które mają swój udział w genezie tych niedoborów. np. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji. rodziców. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por. wynikające z defektu wzro•ku. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. s. Nie oznacza to jednak. 2. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. Klimasiński (1979. s. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe. o istocie. s. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu".spełnia on . Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki. 35). Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. czy nauczycieli i wychowawców. szkole. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K..powinna być raczej procesem ciągłym. W tym miejscu trzeba podkreślić. bywa w przedszkolu.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. gdy dziecko prze-. Wynika to stąd. . że powinna to być diagnoza ciągła. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer. zwłaszcza lekarz okulista. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to. K. . uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. a także 'z reguły . gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa. jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. nauczycieli. Gałkowski. internacie.psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. 1980. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:.. Powinna ona także podawać.

' . ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. .uszkodzenia centralnego układu nerwowego. zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych.. Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania.Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd. ortopedy. ewentualnie dla widzących. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. lekarza neurologa. Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. . np. laryngologa. Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. wzrok szczątkowy. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. : 2. psychiatry. scho22& rżeń wewnętrznych. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego . które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. zaburzenia słuchu. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . Z etiologią i patogenezą. internisty. a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania. uszkodzenia narządu ruchu. pochodzi. . . . Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną. . a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. 3. a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. słabowzroczność). Z aktualnym stanem wzroku. jak np. które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. . jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym.

a .poznawania przedmiotów.orientacji przestrzennej i poruszaniu się. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji.funkcji orientacyjnej. warunki mieszkaniowe. . 2. 3. środowiska społecznego i kulturowego.czynników środowiskowych . a więc: _ • . wychowawców. zwłaszcza praca zawodowa matki.czynników wychowawczych . 6. 3.ich wiek.czynników somatycznych . 'miejsca zamieszkania.sprawności lokomocyjnych. Warunków materialnych .. internatu.źródło utrzymania rodziców. zwłaszcza: . Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-. kolegów. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. wych.wieś. Miejsca zamieszkania .i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej).1. 4. b) rodzeństwa . Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. . 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów. w jakim celu sporządza się diagnozę. duże miasto. Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców. wykształcenie.ślepoty jako takiej. 2. Sytuacji rodzinnej. dotykowo-ruchowego. stan zdrowia. Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. . małe miasteczko. Rozwoju motorycznego. wynika przede wszystkim z tego. . ^ 5. Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. dodatkowych kalectw i schorzeń.środowiska rodzinnego. praca zawodowa. ich wiek. a więc: a) rodziców . . Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane. 7.kolegów.percepcji barw podstawowych i mieszanych. Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku. zaburzeń neurologicznych. oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego." • . 2. a zwłaszcza w zakresie: . Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej . . którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny. regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej.sprawności manualnych. szkoły. Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1.inne dzieci w rodzinie. ogólnej aktywności społecznej).

jak już podkreślono.rozwój kontaktów społecznych.więc ocenę rozwoju fizycznego.diagnoza psychologiczna . gdy dziecko wychowywane jest w domu. Przełącznikowa.ocena zasobu niezbędnych wiadomości.diagnoza lekarska . W diagnozie tej. . Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych. -.diagnoza pedagogiczna . . 1979. Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych. manualnych i umysłowych. i(r) . Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej. . które powinny być przeprowadzone przez rodziców.określony system rozmaitych czynności ruchowych.to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978. względnie opóźnień lub luk w tym zakresie. jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy. s. . że na jej strukturę składa się: . a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom. lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych. .wykonywanie czynności życia codziennego. . w tym również resztek wzroku. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane.sprawności manipulacyjne. na którą składa się: .dużą motorykę . Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie.funkcje poznawcze . Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym. wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia. chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową. Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej. Z reguły przyjmiuje się. trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych. Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka.gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej. Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. . .socjalizację .ocena psychicznej gotowości dziecka do .sprawności pozostałych zmysłów. wyrażający się zainteresowaniem nauką {por. opóźnień czy dysharmonii rozwojowych.poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym.określony zasób wiadomości. Tego rodzaju diagnoza .język.sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego.określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia.małą motorykę •. biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku. . lub przez wychowawczynie. s. 3. M.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: . 517).samodzielność .ocena stanu zdrowia dziecka. a więc informacje dotyczące odchyleń. 7 i nast. -. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego .

3.2. Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji. płaskiego pisma. . lecz diagnozy cząstkowej. W . a zwłaszcza: . Jak już podkreślono .potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego. zwłaszcza .z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. 232 5. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku.Sprawności manualnych. a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności. czy dziecko .sprawności słuchu '•. ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej. jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej. 1. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. usprawniających itd. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych.podjęcia nauki szkolnej. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji).tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej. Sprawności pozostałych zmysłów.sprawności lokomocyjnych.rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). 4. przy pisaniu i czytaniu zwykłego.foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych.różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. Sprawności motorycznej. niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. Często potrze-. do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących. . a więc: . . 2. Jest to .lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych. Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. reedukacyjnych. wych. . który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby. efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1. do szkoły dla dzieci niedowidzących. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych.sprawności dotyku . które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego. którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku).

czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. a zwłaszcza niektórych jej cech. czego środowisko od badanego oczekuje i . Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . IX). dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego. a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. Inną ważną informacją jest to.<. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. małe miasteczko. które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. miejsce i warunki zamieszkania. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych. czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. liczba dzieci. chodzi mianowicie o to. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku.czego on sam maże od niego się spodziewać. 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego. Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej.ma szczególne znaczenie dla tego. Miejsce zamieszkania . a inaczej . Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo.wieś. Pozwala to również na określenie tego. 3) uzyskane z badań psychologicznych.więc diagnoza dla niego samego. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. czy w ogóle lekarskiej. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny. a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane.zy to okresu. przed którym stoi jeszcze przyszłość. 8. Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. duże miasto •. takie jak stan cywilny.człowiek w wieku starszym. Przede wszystkim doty-.

1. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te. Wewnętrznych warunków pracy. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. 6. Jego postaw wobec widzących.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. s. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy. np. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. narzędzi. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. 2.zawierać ocenę: 1. jak: stan zdrowia. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. 5. T. której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji. na które zwrócono tutaj uwagę. maszyn. Karney (1979. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . Jego postawy wobec rehabilitacji. sprawności fizyczne . socjoterapii itd'. Majewski. Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. Jego postawy wobec członków rodziny. a więc czynności i operacji. 4.diagnozę początkową . z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. 3. s.fizyczne. a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2. a więc cech i właściwości osób.3. Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. • sprawności manualnych itd. Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków.sprawność . Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . . materiałów. Zewnętrznych warunków pracy. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. J. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. mówiąc inaczej. (por. 79). oceny poziomu inteligencji. w tym również niewidomych i niedowidzących. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy. technologii. 1971a. której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. które ten zawód lub pracę mają wykonywać.

Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: . .społeczne. Sprowadza się ona do ustalenia. . psychologa lub psychologów (psychologa . ". a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych. -. postawy.badania okulistyczne. . wykształcenie. jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. jak: przynależność do grupy społecznej. . ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku. intelektualne. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem. Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku.poszczególnych narządów i organów. miejsce zamieszkania. jak: cechy psychofizjologiczne. . zdolności. pochodzenie.badania lekarskiego . Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie. użyteczne resztki wzroku. cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów.psychiczne. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie.ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. . pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów. w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować. .badania psychologicznego . psychologa klinicznego).Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący.ewentualnie inne badania specjalistyczne. temperamentalne. kwalifikacje itd. umiejętności. wśród których należy wyodrębnić: -. takich jak: lekarza czy lekarzy.badania socjologicznego (środowiskowe) -. osobowościowe. jak też ogólno-/ -lekarski. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia. to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego.ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny.. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna.doradcę zawodowego. niedowidzenie). Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku. -•' badania internistyczne.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy.

czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej. tzn. w małym miasteczku.diagnozą lekarską . '- . . a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna). W przypadku osób ociemniałych. które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych. . miejsce zamieszkania itd. sytuacja rodzinna.którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy. go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków. a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna. czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1.funkcje orientacyjną. co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Psycholog przystępując do oceny psychologicznych ..okulistyczną.komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: .funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. internistyczną i ewentualnie inną. w dużym mieście. czy mieszka razem z rodzicami itd. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego. . Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania.. a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej. poprzez szkolenie przywarsztatowe. Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku.danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy. dotychczasowe doświadczenie zawodowe. jak: -wykształcenie. Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej. Stanowią one bardzo ważne informacje. np.. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. problemem pozostaje. a mianowicie: ' . Sprawność pozostałych zmysłów. Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. czy ma dzieci i w jakim wieku. . 2. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej). . czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi.

w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej.reakcje na trudności i niepowodzenia. w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących. 7.cała jego przyszłość zawodowa. Zainteresowania zawodowe.formę przygotowania do pracy. Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). 5. zwłaszcza w środowisku. Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. ^' 4. Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: . . Sprawność manualną.akceptację ślepoty i jej skutków. . a więc w specjalnej szkole zawodowej. nielubiana itd. a w szczególności: 1. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie .1. albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy . 238 . .3. Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby.formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania. systematyczność. .staranność. . • "2. Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : . Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne.umiejętność postępowania według instrukcji. 6. . w zakładzie pracy chronionej. . Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający). szkodliwa dla zdrowia. 3. . Poziom rehabilitacji psychicznej. do zakładu pracy). w systemie pracy nakładczej. Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. . Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej.postawę wobec widzących.umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie.aspiracje zawodowe.motywację do pracy. Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów.etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych.postawę wobec rehabilitacji.uciążliwa. że psychologiczne badania diagnostyczne . zdyscyplinowanie w pracy. 2. 8. . w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. Ogólne uwagi o m. a zwłaszcza: . dokładność. Ogólną sprawność umysłową {inteligencję). a więc w zwykłym zakładzie pracy.postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości). dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. punktualność. .umiejętność organizacji sobie pracy. w zakładzie zwartym. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. w zakładzie rehabilitacji zawodowej.

wywiad i rozmowę z rodzicami. albowiem wiele testów. Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie.. Kli-masiński (1978. ' . choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające). Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia..obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych.niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod. np. Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych. sytuację rodzinną itd.wywiad psychologiczny. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych. w internacie. uwzględnieniu specyfiki osób badanych. przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych.testy. okres prenatalny. zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku.obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole. że wszystkie metody czy . nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji.mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku.eksperyment naturalny i laboratoryjny. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i.. zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku. że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych. . . że przekonanie to ma swoje źródło w tym.' Ogólnie trzeba powiedzieć. że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku. Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . Nie znaczy to jednak. Wydaje się.testy psychologiczne. jak: . w tym głównie na testach. .wywiad i rozmowę z dzieckiem. warunki środowiskowe. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. K. jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi". . w czasie wolnym itd.. . wczesne dzieciństwa. f . często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników.kwestionariusze (inwentarze) osobowości. a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody. . s. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. -. 31) twierdzi jednak.

to najczęściej stosowane są tutaj: . 16 T. s. .test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację. Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S. K. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań.testy przeznaczone dla widzących. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. Ogólnie trzeba powiedzieć.. Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. .testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana. np. 31) . 2.wywiad zawodowy. głównie testów.próby pracy.różnego rodzaju kwestionariusze. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku. . a następnie M. testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do. Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M. Psychologia 241 albowiem .różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy).jaki pisze K. . typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu. Hayes.1967 rozesłała ona kwestionariusz do . Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku. Majewskt.32). Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd. Zanim zostanie to omówione. zainteresowań. . .niedowidzących mające na. Są wśród nich: . Bauman. Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem.testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie.2. P. s. Na przełomie lat 1966 . Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników.. Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych. Bauman (b. Klimasiński (1978.całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych. Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi.obserwacja. potrzeb osób z defektem wzroku. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. K. Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących.r. Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. . 23 .

. 31) twierdzi na przykład. . jaka .testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku. którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. a często nawet. Jak już zaznaczono . Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem.testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich. również nie ma polskiej normalizacji. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem. . . jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych. Powstaje więc problem. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość. K. Klimasiński (1978.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze). Jest to jednak zagadnienie szersze. z uwagi na dużą różnorodność. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. Wydaje się.testy osobowości . .testy sprawności manualnych. nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. Z uwagi na to. częstotliwości ich stosowania.testy specjalnych zdolności. że niewidomi. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego". s. że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności.stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. s. że "testy mają [..testy inteligencji . a . albowiem wiele testów. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku.r. że nie można ich w Polsce znormalizować. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. co w odniesieniu do widzących. czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej. Znaczy to. które przeznaczone są dla widzących. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować.testy osiągnięć szkolnych. Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie. .testy zainteresowań. Wyniki tej akcji wykazały. Bauman (b. Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. M. K. Wynika to z faktu. 11) twierdzi. .psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. .wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. wśród których autorka wyodrębniła: . jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących.

Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. kształtów. lokalizacji. K. Bauman (b. że psychologowie.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. s. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. kostki. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. zarówno ich wielkości. gdy jej odczytywano zadania testowe. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. s. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. Wynika to stąd.. Uległ on zdecydowanej poprawie. śrubki i nakrętki. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. wkładanie kołeczków do otworów. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. że badana uzyskała bardzo niski wynik. np. M. K. M. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. jak koieczki. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. aby dokładnie poznać jego wielkość. Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. że czytanie brajlem. Okazało się. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. Wynikać on może stąd. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . P. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. 5) stwierdzają. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. Powstaje jednak pewien problem wówczas. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. Hayes (1951. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. gdy tekst napisany jest brajlem.r. kształty itp. . elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. Tkwią one w tym. Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego. Odwrotna sytuacja istnieje. Związany jest on z tym. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. Bauman i S. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. To samo występuje. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

orientacja na stanowisku pracy.zestaw figur geometrycznych płaskich: koła. Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla.Test krążków. że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku.. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów. . lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. kwadraty. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej. 2. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. 4. jak koncentracjia uwagi. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. 3. . 15 i 18 g). Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania. 8. od 1.115°. 2. prostokąty. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności.był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. które umieszczone są w jednym pudełku.kształcie. 45°. Kowalczewska (1962. * Należy jeszcze dodać.135° i 160°. Układy te są następujące: . Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk).ułożyć parami figury o tym samym . 12. Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test. Ich wadą jest jednak to. 2 mm. Test śrubek. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta.dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości. Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . . walce o różnych wielkościach. Zadaniami testowymi . Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych.5. .zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. a mianowicie polecając badanemu: . Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych. Klawe i J. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości. prostopadłościany.5 do kilku setnych milimetra. trójkąty o różnych wielkościach. organizacja pracy. 9. sześciany. jak też liczby błędów. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych. lecz różnym ciężarze (6. uwypuklenia itd. wklęsłości. s. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H.układy 2-punktowe o odległości 10. Test ciężarków.

a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. Waga tego typu badań wynika stąd. lecz należy do zakresu balań lekarskich.. mężczyzna. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej. zwłaszcza -i niewidomych. Bauman. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych. . zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. szum drzew itd. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych.. ojciec). a zwłaszcza orientacji przestrzennej. gotowanie wody. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. matka. Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy. Q. zwierząt (pies. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. jak minesotański test manipulacji . rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu. i ich koordynację.. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych. np. Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. 3. tzn.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. /. kura. skrzypiące drzwi. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności.5. poruszającego się samochodu czy motocykla. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. 2. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. zbliżającego się człowieka itp. pszczoła). Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l. K. pracujące] ^ maszyny. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. 2. ' .układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. jak np.6. dziecko.

Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. s. 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. Carter . a więc zadanie takie samo jak dla widzących. Zastosowała ona skalę centy Iową. Test ten składa się z 2 zadań testowych. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). a mianowicie: . które uwzględniają stopień utraty wzroku. Bauman . a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących.skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej. koncentracja.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych. postępowanie według instrukcji. a mianowicie: . Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk.ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. 46 . A. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania. aż 5. s.a testowe. 1972.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA). a wersja z 19619 r. Adaptacja ivi. s. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. W. rs. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. Bauman {1958. koordynacja obu rąkitd Pensylwańska. Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej. jak: motywacja. próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J. Zawiera ona takie elementy. . i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. 42) posiada 2 zadani. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup. K. płeć i wiek. 144). że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. orientacja na desce testowej.(1958. Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa. 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań.(1969.obracanie krążków. . . R. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań. s. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe. K. Rusalem. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób..

które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. K. s. obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. Próbę . do takich prac jak: miontaż. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn.na. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. K. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. którzy ocenili go jako odpowiedni. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J. jak też mężczyzn. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. K. Cartera 1(1972. Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. Z uwagi . 18 do 5f& lait. zarówTło kobiety. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. 22) i M. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. Wymieniony już W. pierścień i znów podkładki. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od. Carter (1969. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. lecz wykonujących różne ruchy. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. w kolejności: podkładka. W. Test ten składa się z 4 zadań. lewej ręki. pakowanie. wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. s. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu.

J. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N. Raskin. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . Składa się z 85 pozycji. 5 dla czterech miesięcy itd. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. grzechotki. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. Wynika to z pewnością stąd."zmysłowych. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. Bauman i(b. . 258). 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. Klawe i J. s. Raskin. 1972. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki. 1972. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. Kowalczewska '(1962.r. 258). Raskin. 16) stwierdza. a po 15 dla trzech następnych lat. że zgodnie z opinią wielu psychologów. M. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . s. s. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. wiek społeczny.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. chociaż nie pierwszą. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. na wzór skal binetowskich. Są one często nie ujawniane przez rodziców. że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. Maxfielda i S. N. s. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. Adaptacja ta została dokonana przez K. K. 1972. A. 10). J. Doiła. że ich dziecko . łyżki. 2. Cattella. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. Norris polegała na tym. Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. Buchholz. 259). kubki.. lalki itd. a następnie biorąc pod uwagę wiek. zwłaszcza u nas w kraju.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. że usunęła ona te zadanie testowe. E. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. s. socjalizacji. Adaptacja M. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. J. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. porozumiewaniu się.nie będzie nigdy widzieć.7. jedzeniu.

Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności. Jak już zaznaczomo.czynności manipulacyjnych. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego. . celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por.ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących.. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6.języka.. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących. s. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku. które swoim początkiem . 24). 1&7'8. Z tego też.socjalizacji. 7. a także badań medycznych i środowiskowych. Oregonski. 2.. aż do 5 .małej motoryki . . Oregonski . Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales). -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci. l). s.samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. . .6. s.poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por. Oregoński.. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności. Wymieniony inwentarz służy 3 celom: . czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych). należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych. który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por. -. Majewski. 17 T. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . 1&78. 1-2 itd. . które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych. Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych.rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności. które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte. Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących).raczej nieodpowiednie. zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci.8. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych... Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik. Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji.dużej motoryki ^. Oregońskiego Programu Rehabilitacji.. 1978. .. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1. Wchodzi on w skład tzw.funkcji poznawczych.

258 w Stanach Zjednoczonych R. B. \ 6) powtórzenie krótkich zdań. Irwin i H. s. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. wiek umysłowy (inteligencji). H. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. s. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. pochodzi z 1&412 r. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych.. O ile chodzi o tę pierwszą cechę. Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. która zawiera wskazówki. iloraz inteligencji. W 1914 r. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. s. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących. l). tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. zostaną tutaj przedstawione.jak poda je'S. które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. Hayes (1976. to . P. Merrtll. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence). Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. P. S. 1905. Na przykład dla. 3) rozumienie słów. 11) . P. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. 5) nazywanie znanych przedmiotów. Najważniejsze z nich. 24 i 25) pisze. Hayes'(1976. P. 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. nym przystosowaniu badanych.sięgają r. W wyniku tego otrzymuje się tzw.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind.. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci. i jest adaptacją skali L. kiedy francuski psycholog A. koncentracji uwagi (attention). jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. słuchu itd. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. 2) porównywanie 2 linijek. Ostatnia jej wersja. Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. jak zaburzenia mowy. a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. 1'9'76.o wyższym poziomie umysłowym. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). s. Hayes. 4) wskazanie części ciała. Skala Biineta. Hayes (1976. P. Tenmana i M.

5 miesięcy i w stopniu III . Różnica przejawia się tylko w tym. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze.6 miesięcy (por. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. Testowi temu zarzuca się jednak.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego. 29)..90. Bauman i S.-. ł. Klimasiński. M. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0. M. Hayes. .testy rozumienia Burta.94 dla całej grupy. -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? . 1951. 155).96. s. Z uwagi na to. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. że. s. angielska psycholożka Ivy W.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. . Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych. 1976. s. a więc testami typu wykona w-i. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat. 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących. s. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia.w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. L. K. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0. O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa. L. że różnice w wynikach były minimalne. K. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. . jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1.91 (por. Hayes. Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. 4). s. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por. Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r. 1978. Za-:. Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii.0. Zarówna.do rozkładu. 1976. Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej". lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących. 61). w stopniu II . Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. a współczynniki . 1976. 47). Janca. że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej . P. .uzyskujących wysokie i niskie ilorazy. Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. P. niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. s. czego. Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . Składają się na 'niego: . 155). 1979. a metody połówkowej 0. Janca.słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M)..88 do 0.

Następnie w 1949 r.6 testów. Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. M. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). Hayes (1951. WAIS . test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC). Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne. 27 i 27 zalecają stosowanie do . tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. bezsłownej i globalnej. w którym onapowstała.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue. którzy nadesłali odpowiedzi. -Próbę polskiej adaptacji Testu M. Spośród 319 psychologów. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi.91«/o. K. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki. wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. 157). jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. Stwierdza ona (19'76. Bauman i S. test rozumienia. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku.83»/o. Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję.WA.6 testów i skalę bezsłowną . Na skalę słowną składają się: test wiadomości. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego.89%). Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku. tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. Bellevue . które tworzą tzw. 237 stosuje w swojej pracy WISC.trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. test uzupełniania braków na obrazkach. a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M.60 lat. test klocków. Wechsiera. Skale Inteligencji Wechsiera . test układanka. Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. Pełna skala składa si<f z 12 testów. Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS). skalę słowną . 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich. że tzw. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej.89. Baumain i(b. test rozumowania arytmetycznego. K. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. Zdecydowana większość tych psychologów uważa. test pamięci liczb oraz test słownika. a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel. że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. s. Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów. s. s. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. Na--.r. że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. P. bezsłownej i pełnej (globalnej). Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . Williiams podjęła L. i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł.. Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji. 224 . Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze.50 do 0.

46). s. -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego. "Wiadomości" i "Słownik" . co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim. że . Równocześnie autor stwierdza. H..żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. Miały one na celu sprawdzenie. Tillman (1976. Shurrager (1964. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). i Ph. Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. s. Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce.w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. s. jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce.: "Co powinieneś zrobić.) i zawsze należy podawać. W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat. Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . np. 46 .badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami. do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych. aut. Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna).przyp. 29 . które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne". 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-. czy test Langan. H.Słownik"."Pamięci liczb". Postawiła ona sobie problem. 46) stwierdza. K. Podobnie H. że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. W wyniku tych badań M. . Zadania tego podjęła się M. że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . Jest rzeczą zrozumiałą. Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic. Tillmana (1976. s. że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. jak będziesz starał się z niego wydostać?". Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat. Zarówna •(1978. 65) pisze w związku z tym.5'7).lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb".tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne".. "Wiadomości" i . s. a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC". 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym. Klimasiński (1979. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji.

które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. . Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów.3 punkty itd. Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr.5 cm). na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części.Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych. przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy. jak również ich dodawaniu. Watson. np. np. zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. trójkąt . ręka (dłoń i palce). Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. Badanie polega na tym. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności. B. że niewidomy po. Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. co w konsekwencji daje 2 trójkąty. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). 5) kołeczków. 6) liczenia na krążkach. 2) kostek. 264 . Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. trójkąt itd. Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła. Badanie tym testem polega na tym.. kwadrat. W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce. z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. kula. Składa się ono z 2 części . a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r.części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. Shurrager. '3) . ogon u konia. Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . Shurrager i Phii S. W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. Łącznie w tekście występuje 14 zadań. a mianowicie: lalka (tułów. koło u autka (zabawki). głowa. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. kończyny). Badanie polega na tym. 263 4) wykrywania braków.5 punktów. koło . Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków.część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków. Również wartość krążków jest zróżnicowana. a także ich student S.). sześcian. Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy.składania przedmiotów.

1. Shurrager. i Ph. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H. 1964. 2 -17). że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. i Ph. niebieskim i ibiałym. Shurrager. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. a metody połówkowej . Rzetelność tej skali jest dość wysoka. powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20.95. M. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind).65 (por. Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. C.niebiesko-żółta. w Stanach Zjednoczonych. S. Ph. Według H. nowe i trudniejsze wzory. L. s. Należy on do grupy testów wykonawczych. w którym badany utracił wzrok. Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. Jedna z nich jest biało^czerwona. s. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. a druga . 21 i 22). Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. żółtym. którzy realizowali to zadanie. W 1&64 r. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. Dautem-raan '('l 966. Ociemniali. Shurrager.0. 1964. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. s. że powstał nieomal nowy test. H. '9). s. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat.964. Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. a także okres trwania ślepoty. Zwracają oni także uwagę.Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. Współczynnik korelacji wynosił 0. które można było dotykowo odróżniać. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. 24). że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. dokonali jednak tylu zmian. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. Sutnn i W. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S.91. R.

autorzy (19'6i6. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej.5 cm.'. Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. -. ale stosunkowo niski 0.. -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku. również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej. że cztery ścianki pokryte są białą.86. dotyku z pomocą wzroku . szorstką. Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości.1). które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych. że uzyskane wyniki istotnie się różniły. Z tego też powodu K. trochę grubszą gumą.. . s.9 kostek i w końcu '-. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera.czarną.. dość szczegółowy plan obserwacji. że należy . Klimasiński (1979. Szósta ścianka jest w połowie gładika. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie. i biała. a jedna ścianka . Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego.niewidomi z resztkami wzroku i wzroku . Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. Tak jak w każdych badaniach testowych.szorstka i czarna '(guma).104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0.w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [. stosunku do badań. następnie . Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0. gładką. Współ-'zynnik jest dodatni. Z uwagi na to. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych. wynik surowy. Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe.24.niedowidzący. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku". s. Jest to tzw.05). a mianowicie: . Adaptacja ich polega na tym.197 całkowicie niewidomych. 70) pisze. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy . Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań.posługując się tabelą wyników centylowych. Ponadto trzeba podkreślić. cienką płytą plastikową.2. a w połowie . Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy. Do tego celu autorzy opracowali specjalny. że są to testy.16 kostek. przystosowania się do badania. .

9. Trzeba jednak zaznaczyć. 4. i2.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. Stara się on badać te cechy osobowości. chęć przewodzenia w grupie. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów.że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego.. . s. grupowych testów inteligencji. rozmyślania nad trudnościami. 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. a tym bardziej z defektem wzroku. tendencji do denerwowania się. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. Bauman i S. 3. A. jakim jest ślepota. bóle głowy. . Skala fizycznego samopoczucia. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. brak zaufania do własnych decyzji itd.która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. odczuwania urazów. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. szczerości i uczciwości. 6. S. Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory. K. t3w r. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. P. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. 267 v. dolegliwości żołądkowe. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. Skalę wrażliwości . która bada tendencje do przeceniania samego siebie. Skala współżycia społecznego. że życie jest nic nie warte. należy do bardzo trudnych i złożonych. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób". która ma ujawniać wiarę w przyszłość. takich jak napięcie nerwowe. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy. przeznaczony dla niewidomych dorosłych. s. lękli-wości. łatwość nawiązywania rozmowy itd. koszmarne sny itd. 1951. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. Tworzą one 7 następujących skal: l. Składa się on ze 170 pozycji . poczucie. Skala poczucia niewydolności. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości). Hayes (1976. ivi. zmęczenie fizyczne. łatwego popadania w przygnębienie. Skala optymizmu. w przeciwieństwie do poczucia. 5. 2. P. Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. Hayes.Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. ich intencji. nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. 37).

depresji. Składają się one z fragmentów zdań. współżycia społecznego. Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej."'. 74 . te zwane trzonami lub hasłami. pragnień. którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. K. gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. KMmasiński. s. Inwentarz posiada także skalę kłamstwa.. zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat. Skala 'stosunków rodzinnych. Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. Bauman. lubianym przez osoby płci odmiennej. poczucia niewydolności. zamierzeń. Klimasiński i S. 3. Bauman 1958. o radę. "Chciałbym bardzo . które badany musi uzupełnić.66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M. K. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt. potrzeb.KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. i mężczyzn. sądów. planów . Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących. podejrzliwości. który musi udzielić odpowiedzi. Fragmenty.). 1&79. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. s. w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. 2. która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów. postaw wobec kalectwa.7. że jest się interesującym. 65 . Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman. . należące do metod projekcyjnych. .. Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych .Moja matka . która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców. 51 . która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej. rodzeństwo j innych członków rodziny. 523 i nast. Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań. Trzy dodatko-l we są następujące: l. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi.. s.". Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju. . "W życiu muszę.54). uczuć.. odrębne dla kobiet . s. np. M. tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ). Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r. Kotwica-Zapar-cińska (1977. (validation).". Skala postawy wobec ślepoty. z.. Skala przystosowania szkolnego. Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego.. przekonania. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach.7i6). objawów somatycznych. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal.

46 i nast. Autor (1971a.postawy wobec rehabilitacji. M. Sacksa i L. * The Sentence Completion Test. "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków.". 6) stosunków z przyjaciółmi. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę. . które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji . 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej. . Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone). 5) postawy wobec widzących. 3) stosunków z przełożoa-iyimd.itd.. Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J. ty możesz . co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody. ty możesz . s."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy. lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego. np.osobami o tym samym statusie społecznym. Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego.. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości).z ogółem społe|--cz>eństwa.. Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni. Sidneya. 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T. 2) . Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy. Majewski. postaw wobec siebie itd. czego ty nie potrafisz. 4) stosunków rodzinnych. ty możesz . pomyślałby czy odczuwałby. Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. które zostały przedstawione w rozdziale V. co badany w określonej sytuacji zrobiłby. s.1959 przez R. .". 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory. Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. J. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej..kama . który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku. 4) postawy wobec rodziny. "Jeśli proszą ciebie o coś. 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. stosunków w swoim środowisku społecznym . jaki uważa on za najwłaściwszy. 270 2. 1971a. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób.).

która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi.zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych).która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie. Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych. J. s. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej. Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1. . s. 6.swej apinii. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) . (por. 35 i nast.unikanie. czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. który proszony jest o wyrażenie . A.tlo. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych. 2. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu. . Fitting. Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) . zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . E. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle. Wydaje się. Teare. Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku.dominacja. . 3. a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny).bierne wycofywanie się. Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. * Ądjustment to Blindness Scalę.wewnętrzne tłumienie. gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. b. R. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych. w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia. . 5. Są one następujące: . E.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach.poddanie się (rezygnacja i porażka).znaleźć. l .która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty. Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por.ok on blindness) . .8).). . Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem.r. W szczególności chodzą tutaj o ocenę.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi. " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej. 1954. Stosunki rodzinne (family relationship) . w jakich mogą się oni . A. żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych.pozytywne dostosowanie się. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny. 271 4. . z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać. Obraz samego siebie (morale) . Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji.agresja. zależności i niezależności od nich. Pogląd na ślepotę (ov.

16). że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K. Mc Kinieya. jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. pytania . jak to bywa u osób widzących. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. Ch. tzn. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. 3) sikała histerii. Wydaje się. K. s. 8) isikala schizofrenii. 56) stwierdza. to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się".(K. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania".oceny ich stanu psychicznego. R. Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. W wyniku przeprowadzonych badań K. 33 i nast. 272 1) sikała hipochondri. że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. 6) skala paranoi. w których wzrok odgrywa znaczną rolę. Klimasiński. 4) skala psychopatii. Badanie polega na tym. 7) skala psychiatrii. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". s. Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników. Przede wszystkim. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60). Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. 1968. Klimasiński (1968. Klimasiński (1968. Badaniami objęto stosunkowo małą grupę. 2) skala depresji. 9) skala manii. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). s. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. pytania badawcze były odczytywane niewidomym. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory.Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. Klimasińskiego. 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. Hathawaya i psychiatrę J. uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". zamiast czytania samodzielniie. "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć".

s. społeczne i zawodowe. rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. s. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. które mają za zadanie uzupełnaenie. działania praktycznego itd. Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. Wskazano także. 4) zabiegi psychoikorekcyjine. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka.. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. 44). dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. 1974. jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). akcję korygowania i usprawniania. aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- .-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. Z. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją.napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. VIII. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia. psychiczne. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. Grzegorzewsikiej (1964. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". Sękowska. względnie innych przyczyn. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. Według M. w którym dzieci te przebywają i wychowują się. których głównym celem jest: .

jak 'też wychowanie. W rewalidacji dzieci. Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. 6) zabiegi socjaterapeutyczne. Podobnie jak dzieci widzące. a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny. którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej. . którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka.!). zarówmo wśród ludzi widzących. które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów. 2. -. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze. Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. które pozwolą dziecku na . należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych. aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym.me progu tolerancji na frustrację. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie).których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. lekarze.rozdz. Nie oznacza to.VJI. "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" . Instrukcji dla realizujących program. Jak z powyższego wynika. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. jak też niewidomych. Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. . stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa. w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. 5) zabiegi socjalizujące. l. . że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie.(1978). kinezyterapeuci. . aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. jak: nauczyciele. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. wychowawcy. psycholodzy. . stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę. Zarówno nauczanie.defrustracja. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym. który został omówiony w poprzednim rozdziale. Inwentarza osiągnięć rozwojowych. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka.kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. Składa się on z 3 części: 1. .

. 8 i nast. co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych.wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych). s. wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka.). '( . . jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. 1978. wychowaniu i rewalidacji. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece. .oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku. Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -.defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo. które obejmowałoby: | .3. Od 1981 r. . języka.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych. która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. Jak już podkreślono . Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych. socjalizacji. jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami.udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych. muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim. s . małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński.ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka.. Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. l . jego opiece.. działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1.przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych.

Rodzice nie powinni czekać i łudzić się.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu. Są to placówki połączone z internatem. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. dojrzałości szkolnej. o które nietrudno. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej.. Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. która w znacznym 1 w p. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole.-. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1. . Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania.-iic^^ ^^^"". Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych. a więc takich przemian psychofizycznych. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie.. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym. Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. 2. stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. Godnym podkreślenia jest fakt. Powstaje więc pytanie.kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. systematyczna i kontynuowana do momentu. Laskach k/War-szawy. a z drugiej .' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. 277 to praca bardzo żmudna. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe.. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. Na pewno są tego plusy i minusy..

Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r. 3.masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz.określenie niedoborów rozwojowych. a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. Urz. że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. . Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: . Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. 2. oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy. Wydaje saę. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. wyników badań okulistycznych itd. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację.niedowidzących w Lublinie. a także przyczyn trudności w nauce. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do . a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. to niewiele jest takich dzieci. póz. Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . . dziecka niewidomego czy niedowidzącego.kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych. obserwacji iin279 nych pracowników. w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. Łodzi i Warszawie. -MOiW nr 7) . Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci.wyjaśnianie ich przyczyn. 4. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji. 278 stopniu decyduje o tym. które z pełnym powodzeniem je kończą. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji.1975 r. MOiW nr B 14.określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. wywiadów z rodzicami.reedukacyj-nych. Urz. Aby . w której on pracuje.

Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych. wychowawców i innych specjalistów. a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat). Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. M.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień. s. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. miejsca i warunków zatrudnienia. zaburzenia zachowania itd. Grzegorzewska (1964. której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej. 4.jak już zaznaczono . kiedy dziecko przebywa w domu.!. Opieki nad absolwentami szkół zawodowych.dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych.. który w pewnym zakresie łączy. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. 2. Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. szkoły zawodowej. IX. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu. • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami. Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por.VIII. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. zainteresowań.). Osobowość bowiem . Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono .kształtuje się w wyniku . 3. rozdz. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. VII. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać. a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia .wybór zawodu. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej. rozwój zainteresowań zawodowych itd. koordynuje oddziaływania nauczycieli. Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. umiejętności uczniów.

ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. głównie psychologicznych.samego . Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy. s. Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). . Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej. Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych . głównie psychologa. Adaptację w sferze percepcji.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. Adaptację w sferze behawi oralne j. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. pewnych przemian. a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie. A. W adaptacji! psychicznej. a co za tym idzie . jako procesie. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości. ' . kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych.jako zespół oddziaływań. Hulek (1969. • Z powyższego wynika. można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. ocen. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. jak też niewidomych. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. nastawień i oczekiwań od innych ludzi.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów. 4. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. 5. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. który dysponuje odpowiednimi środkami . Potrzebna jest mu pomoc innych osób.adaptacji jednostki do otoczenia. psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym.do ponownej integracji osobowości.odbudowanie uszkodzonego obrazu . że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . albowiem one wzajemnie się warunkują. 3. Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. 2.

. • ^ . rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. 283 W tej fazie rola lekarza. W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: . Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie. Ponadto trzeba ''podkreślić zna. 'kontakcie psychoterapeutycznym.szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. czy w warunkach domowych. ż. jak też procesów somatycznych. w rozmowie. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. .e ślepota jest faktem nieodwracalnym. Kratochvil. 1958. np. w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. poradzie. funkcji narządów zmysłowych. 2. jak serdeczny uśmiech.itacyjnego. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. .ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby. Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L. celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por. jest bardzo duża. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: . które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. to przede wszystkim. s. 2. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. . więź emocjonalna między ludźmi. miejsca w społeczeństwie. zwłaszcza lekarza okulisty. kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza.akceptacji ślepoty i jej skutków. S. wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne.wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. 21). W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej. T. 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. przyszłości.. należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. . Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. 1974. Cholden. 1971 i 1972). W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. funkcjonowania osobowości. sugestii itd. Majewski. wyrażenie gestem serdeczności. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne.rezultatów. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone. -.

zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji. niepewności i powstałych problemów u pacjenta. b.7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. Psychoterapię racjonalną . Cholden (1958. 2. nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). poglądy. jakie prezentują nasi niewidomi". Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. W zależności od kierunku oddziaływania: a. . celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny.wyjaśnienie. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). Psychoterapię indywidualną . przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku. 4. trening. zjawisko katharsis . W zależności od sposobu oddziaływania: a. L. a. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną). . . gdy chodzi o redukcję. Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). . że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. Jej istotę stanowi tzw.odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. .oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. 33). b. 3. . gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw. wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej. s. W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). W zależności od celu oddziaływań: a. to.reorientację.odreagowanie. Psychoterapię odreagowującą . gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości.oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego). poglądów. Prz.Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . umiejętności i sprawności. ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. piisze.

Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. Oczywiście. sportowo--turystyczne itd. Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. która powinna przekazać pacjentowi tę . Osobą. W. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności.prawdę.zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. usprawnienie fizyczne kinezyterapia. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono . 1979.ib. niałego może mieć a. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych. a zwłaszcza rodzinne. Psychoterapię grupową . a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. wobec widzących itd. pomocy. Szewczuk. 3. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. Wynika ono .rehabilitacja psychiczna. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza. nowo ociemniały musi znać tę diagnozę. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. 274).Gcy. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska.stąd. Nikt z nas nie lubi. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości. w którym przebywają. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny. zrozumienia. Istotny w tym. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. a nawet tragiczną wiadomość . że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw.bądź co bądź nieprzyjemną. 3. bezkonfliktowości itd. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty. Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. jak terapia zajęciowa. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. już w szpi%6 talu. wobec rehabilitacji.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku. społeczności terapeutycznej.1.jest lekarz. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć.dla przebiegu leczenia (por. w której panowałaby atmosfera życzliwości. przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie .aterapia. z reguły lekarz okulista. s. 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. Właściwe oddziaływanie na środowisko. Nie tylko powiedzieć. z uwagi na jej podstawowe znaczenie. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska. a nawet nie chce być zwiastunem złych .

czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę. . W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. który nie tylko powie o fakcie ślepoty.odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. 2. Nie jest więc zagadnieniem. 4. zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy . połączone czasem z próbami samobójstwa. lecz jest to konieczne. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. Powiedzenie ociemniałemu. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. . formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi.wiadomości. Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. kiedy. że decyzja tutaj należy do lekarza. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny.lekarz powinien jednak wziąć .zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu. a tym samym akceptacji kalectwa. jak i gdzie to uczynić.jako inwalidy i wobec rehabilitacji. lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . 4. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku. 3. który nie tylko będzie goił "psychiczne rany". jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków. 2. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego . Wydaje się mu. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą. Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. Przemawiają za tym następujące względy: 1. Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. samodzielność i niezależność życiową. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. który przecież domyśla się. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. lecz także o tym. lecz zagadnieniem pozostaje. że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. 3.

Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. Przede wszystkim należy.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. Po prostu domyśla . s. np. gdyż leczy go od dłuższego czasu. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta. w okresie niepewności. że nie odzyska już wzroku. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. naświetlić przyczyny utraty wzroku. wzroku jest przez niego odczuwany. po pewnym okresie. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. kiedy dowiedziała się. Na ogół jednak lekarz powinien. podać to jako prawdopodobieństwo. S. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. że pewna pacjentka. . należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. dla pacjenta. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. przez pielęgniarkę. Jak już wspomniano . Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. . Nie ma tutaj gotowej recepty. wyczerpany nerwowo i psychicznie. wiadomości i fakty. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. . jego reakcje i zachowanie. Przespała natomiast całą noc i następne. Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. istnieje bardzo wielu. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie.się on. to. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. nie mogła spać przez kilka tygodni. czy będzie nadal widziała. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. Szuman (196'5) podaje. Amerykański psychiatra L.obok pacjentów. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. W. po -ciężkim wypadku. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. długotrwałej chorobie. aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności. Cholden (1958.następnie. w sposób zrozumiały. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. gdyż stopniowo pogarszający się stan . o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. rzeczowo i osobiście. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy.

że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. najlepiej w pokoju lekarskim. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. w gabinecie. Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. Majewski. Jak już wspomniano •. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. go i zawodowego. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. miejsca w społeczeństwie i przyszłości. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. psychoterapię podtrzymującą. aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. 3. rozpaczy.2. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. : Jak już podkreślono . Należy to jednak czynić jedynie wówczas. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. . W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. w najbliższych latach nie zostanie spełniona. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją. na której znajdują się inni pacjenci. a . wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku. że niełatwo dobrać słowa. mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego. cierpień i tragizmu. o ile dla pacjenta jest to możliwe. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. Trzeba starać się. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. a także udzielać mu pierwszych wskazówek. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości.Zdajemy sobie sprawę z tego. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. na korytarzu.

Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika.w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość. Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. który jest przyczyną przykrych napięć.pisze A. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go. często . a także wysoką kulturę osobistą. który stracił wzrok. Możliwość uczenia się. Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. s. 2. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). Mogą to być pewne zainteresowania. Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko.mianowicie: 1. 4.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku. które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. ] 6. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. psychoterapii odreagowującej.. zdobywania wiedzy i umiejętności.^wówczas tzw. . przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i. a tym samym możliwość utrzymania rodziny.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki. Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. co przynosi mu cierpienie i ból. "Takie wyładowanie emocjonalne . pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. 3. Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. Występu je. > . 5. . które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego."wygadania się" i wyżalenia się. Są to czynniki. które zostały wyparte do podświadomości. Możliwość wykonywaniia niektórych. . które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. towarzyskiego i sportowo-turystycznego. 124) . Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. "punktów zaczepienia". Lewicki (1969.

Zdarzają się bowiem przypadki. bezpośrednim kontakcie . musi sam być przekonany o tym. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. Są jednostki. Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. również w sposób właściwy. w codziennym. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach. obok serdeczności i troskliwej opieki. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. który ukierunkowany przez lekarza.. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. z którychpacjent może samodzielnie korzystać .wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności. zrozumienia. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. a zwłaszcza salowe. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. potrzebna j-est atmosfera życzliwości. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego.Oczywiście że do takiej rozmowy. w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. ubieraniem się itp. Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu . Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania . a także . Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. aby pozostały personel. a nawet przyjaźni. a więc pielęgniarek i salowych. umywalni. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji. Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem.ubikacji. że pielęgniarki. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. mebli na-sali itp. przedstawiał życie człowieka ociemniałego. poprzez zapoznawanie no. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu.się od innych.. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta. Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji. a nawet rozmawiać w ogóle. Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania.w budynkach-i parku szpitalnym. Wiele zależy w tym względzie od lekarza.ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę . Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza.wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. Chodzi bowiem o to.

służąc mu zawsze pomocą i radą. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć. niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. zegarek brajlowski. lekarz po-|. winien zaprosić go. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. akcentując przyjacielski. wyczucia sytuacji (intuicji) . Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych.'jak: biała laska. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych .wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem. Nie ulega wątpliwości. ta.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. Pamiętać ponadto należy.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. Braille'a. które znajdując się w podobnych warunkach. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. Organizacja. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. Praktyka wielu lat wykazuje. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją. wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L.'". że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. Potrafi. potrafiły sobie poradzić. jest bezpośredni przykład osób. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. Wręcz przeciwnie. często nawet decydującym. Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. życzliwy stosunek lekarza. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. jak żadna inna instytucja. W wyniku tego mamy przypadki. Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego.to . zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego.

l. psychoterapię grupową. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania. Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji. Lekarz okulista jest więc tym. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to. 294 4.oraz umiejętności działania. jak: 1. Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. socjoterapię. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. zwłaszcza w chwili obecnej. Jak już podkreślono . | VII.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie.4. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących. którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie.

w zakresie planów życiowych i zawodowych. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. które wymagają uświadomienia.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. które zostały ujawnione w czasie badań. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych. bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie. a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. 81 . 1971a s. przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość . Z reguły były to osoby. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty.do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań. przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. o tyle droga .psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych. T. Z nowo ociemniałymi. Majewski. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych. Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych.inne zajęcia. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy. Jest rzeczą zrozumiałą. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. tzn. przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. Etap modyfikacji pojęć. a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie . Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por.w zakresie rehabilitacji. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie. 295 4. W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy. a stopniowo na dalszą .1. W tym okresie .

że efekty tej pracy zjawią się później. jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. W wielu przypadkach . Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. na to. starano się o to. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań.ustaleniu zajęć. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku. Zwracano również uwagę na to. Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni .wyniki w rehabilitacji były nikłe. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. społecznego i zawodowego. że zdolny jest pokonywać największe przeszkody.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. Polegało to na tym. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. teraz musieli przechodzić do czynu. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. Na ogół ociemniali spodziewali się. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. które zdążyły się już zakorzenić. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. o ile takie miały miejsce. niż się tego spodziewają. Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej. które wypełniałyby cały dzień. czy potrafią. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. wykazywać. . Wręcz przeciwnie.motywacji.pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. a także przełamania pewnych nawyków. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością". Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. oraz analiza przyczyn niepowodzeń. Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej.

które nasuwałyby im myśl o kalectwie. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny. konflikty w samej grupie ociemniałych. Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. aby żalił się tak długo. 298 na niewyznaczaniu im zadań. które w każdym środowisku są nieuniknione. W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. których można określić jako typy pozyty. Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. poprawiało się jego samopoczucie. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego. Grupa ta składała się na . Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących . jeżeli się zważy na indywidualne różnice. że inni łatwiej i szybciej robią postępy. Miało to miejsce wówczas.to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. aby omówić nurtujące ich problemy. aż nie wypowie wszystkiego. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). Jest to zjawisko zupełnie naturalne. 'Pierwsza grupa to ociemniali.stopniowania trudności. Często sami szukali kontaktu z psychologiem. . wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności.wn. co go gnębi i boli. jakie istnieją między ociemniałymi. Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. Z uwagi na to. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . jak konflikty z personelem.ie reagujące. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. Łatwo się z nimi współpracowało.

niż to miało miejsce w poprzedniej grupie. . Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. odbywało się w sposób podstępny. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-.' . co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny.. których można określić jako . Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot.rozważania swego stanowiska i postępowania. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . co często okazywało się skuteczne. Uciekano się do niej przejściowo. Zdarzały się także sytuacje. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące. upłynął okres kilku tygodni. zapatrywaniami i postawami. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów. . a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata. Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. z którymi trudno było nawiązać kontakt. Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna.psychicznego ociemniałego.wiać. w świetlicy itp. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. np.ogół z dawniej ociemniałych. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. prowadzona była dalej na innym poziomie. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. w pokoju mieszkalnym. zajmowano się przyczynami. że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. Była to psychoterapia głęboka. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. na spacerze. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą.

7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej. w naszym przypadku ociemniały. głównie nowo ociemniałych. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw.typy obojętne. reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa. Podstawową zasadą tej metody jest to. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych".. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. jakiś mu towarzyszą. Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów.do własnej rehabilitacji. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. Przy czym kładzie się . Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. Praca psy-. R.'• Kości w kierunku rehabilitacji. z tym jednak. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie. zamiast zadawać pytania. Rogersa. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). lecz nie stosowali ich w praktyce. chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7. swoich kłopotach i emocjach. Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. Terapia ta polega na tym. Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K. jest sam sobie psychoterapeutą. udzielać wyjaśnień i rad. lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze.od 10 minut do 'nawet l godziny.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych. W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie. lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia. swych problemów i emocji. to kształtował się on bardzo różnie . Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. że pacjent.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość .

W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. 1972. ani nie udzialając rad. psy-chicznej ociemniałych. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji. Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. Majewski. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. j. R.. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. 4. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana.z punktu widzenia psychologa . jeśli stworzy się mu właściwe warunki. Również sam decydował. inni je kontynuowali. że każdy może poznać samego siebie. Zaletą tej metody . podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. Rogers uważa. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por. Zdarzały się przypadki. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne. Stąd 302 duża oszczędność czasu. była psychoterapia grupowa. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?". W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego.21). może ją jedynie uzupełniać. K. wówczas psycholog rzucał takie pyta. 19 .2. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. T. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. jako motywy do określonego działania.ak powinni postępować.tutaj większy r. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne.jest to. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. zbiorową formą . s. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem.

Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie". społecznym i zawodowym. Były to: 1. Dowiadując się. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych. Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). Wykład. kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych. a więc miało -charakter psychokatartyczny. 379) podkreśla.. jak inni rozwiązują podobne problemy.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne.. uczyli się sami. Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. kształtowali własne poglądy i postępowanie. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. wszelkie socjalne i zawodowe problemy. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko. były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. Tę formę . Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie. co ich boli i gnębi. Wykład na temat celu i sensu . Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. który miał być poruszony na danym posiedzeniu. s.. Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. E. lecz także ci. Kretschmer (1958. Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. Poza tym wszystkie rady i uwagi. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi.

257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń. R.] Encounter znaczy . 21 . Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. raczej in plus. s. wzmacnianiu indywidualnych wartości. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi. "Kierunek encounter .! wraził-. Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych. 3. uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się. głównie związaną z postawami społecznymi. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. . którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. Kratochvil (1974. Stosowano 2 rodzaje życiorysów . wości w kontaktach międzyludzkich.pisze S. którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. Pierwsze z nich przedstawiały. Zdarzali się również tacy. s. 2. Dyskusja nad problematyką ogólną. zaproszonych na posiedzenie. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy.23).. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników. swojej drogi do pełnej rehabilitacji. Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut. C.pozytywne i negatywne. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków. . 4. Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C.psychoterapii . Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy. 1972. Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. Majewski.ociemniałych. Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. interesującą wszystkich ociemniałych. R. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję.

opowiedz grupie.szczęście zależy od nas samych. a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny.opowiedz grupie o swojej samotności. w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód.były także osoby widzące.każdy może być szczęśliwy. Na spotkania zapraszane. myśli.wszyscy ludzie są dobrzy. . tzn. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. Majewski. . . Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). . które wpływają na zachowanie się ociemniałych. Grupa. swoich problemów życiowych i kłopotów. po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób. Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji. które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad. oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy.spotkanie. jak w poprzednim przykładzie. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi. W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. wyrażaniem uczuć".opowiedz. 3. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt. A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. np. . co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość. . 2. 20 T. lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. aby w świadomości zjawiły się przeżycia. Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. co odczuwasz w tej chwili. W określonym' kontekście rozumie się otwarty.: .z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. co czujesz do ludzi widzących. odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach. które samowolnie się narzucają. miała w zasadzie charakter stały. co inni. . .

jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. Niewidomy nie ma takiej możliwości. dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. R. Prowadzący grupę zalecał. Cholden (1958. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. ja306 kie im towarzyszą. Zwracano jednak uwagę na to. Często wydaje się im. to obok podobnych korzyści. olbawa. osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. Ta faza była też okresem. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. ociemniałymi prowadzona przez L. a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. 4. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. że terapia grupowa/ ? z. Uważa on również. 33 . polemiki. gdyby go spotkał. musi być on świadomy. co chciałby mu powiedzieć. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. że ich problemy emocjonalne. . która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. krytykowania wypowiedzi innych. Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. W tym okresie L. • . co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. co różni ich od innych ludzi. Liczyły one od 8 do 10 osób. jakie żywi do niego. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych. zapoznanie się z celami. Cholden wyodrębnia 2 fazy. oraz o tym. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału. aprobaty poprzez skłon-głowy itd. a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale..47). zadowolenia pojawiającego się na twarzy. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. s. że wielu ociemniałych myśli. Twierdził on. Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej. Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. aby każdy pomyślał o kimś. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek. w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. L. ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii.. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi). lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. W pracy grup terapeutycznych L. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. jak lęk. są czymś specyficznym tylko dla nich. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. stany depresyjne itd.

Ociemniały nie był w Zakładzie sam. szczególnie trudnymi emocjonalnie. skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. W podsumowaniu autor (s.). jej prowadzącego oraz zapoznanie się.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. lecz tworzył wraz z . • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. L. Majewski. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. ta pierwsza faza. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji.-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne. s. Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. . zależność od innych. w której chodziło o ukształtowanie się grupy. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości. 1971a. ' .wpływy 308 środowiska społecznego (por. nie był odizolowany od innych. 2.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych.różnic w porównaniu z widzącymi.3. przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. izolacja. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw. 4. zagadnienie "inności" . a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. 90 i nast. T. . 47) stwierdza.(leader).(s. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej.. izolację społeczną. przeciągała się często do 3-4 spotkań. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. 3. Jak podaje autor .dowiedzieli się o tym. ' . a na tym tle uczucie zazdrości. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. Ponadto twierdzi on. to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. 40). Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie. związane z różnymi sytuacjami społecznymi. Druga faza. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi.

.4. Zdarzały się również przypadki. Już sam przyjazd do Zakładu. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. a nie tylko psychologa. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą. jakim jest rehabilitacja. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska.'. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. a mianowicie . Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników.nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. nie pozostawało bez śladu. który był specjalnie powołany do tego zadania. Jak wykazały obserwacje . Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. Wzajemne rozmowy. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie. którzy trafili do Zakładu. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy.a ich postawę wobec rehabilitacji. 309 4. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. Wielu z ociemniałych. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana. Wynika stąd wniosek. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia. lecz również cały personel zmuszony był walczyć.

2. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności. słuchowiska radiowe. należą: gry stolikowe. Nie ulega wątpliwości. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków. a mianowicie . instruk. Na jego barkach spoczywa troska o to. 1. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych.rehabilitacji. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. a także z jego realizacją. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. Do rozrywek. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się. które temu celowi nie służą. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie.siebie jako inwalidy. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej.. nauka czynności życia codziennego. Związane są one z doborem programu. wyrabiają wytrwałość w. 3. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. zabawy taneczne i towarzyskie. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas. których zadaniem było: 1.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć. Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. audycje muzyczne. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. przedstawienia teatralne. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. Wszystkie rozrywki. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:.

Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. 77). aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. kardiologicznych. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. np. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. 1971a. Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. że najważniejszym tego rodzaju . opiekę u swoich bliskich. a później wspominali przez najbliższe dni. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. które ma również swój aspekt psychologiczny. T. tzn. były w naszym.nietowarzyskie z autyzmu. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. wyjścia do teatrów itp. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . Nie dotyczy to oczywiście przypadków. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. pulmonologicznych. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. przygotowanie członków rodziny. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. W przypadkach. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie. które dotknięte są wyłącznie ślepotą. że znajduje on zrozumienie j. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. Majewski. życiu zakładowym wydarzeniami. które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. Zabawy taneczne. ^ 311 Istnieje wiele czynników. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. s. gdzie istnieją rzeczywiste podstawy.

jeśli dotychczas takiej okazji nie miały.zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy . Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u. X. Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem. a mianowicie: w Bydgoszczy. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady. . Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw . a zwłaszcza ociemniałych.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy. . 1. w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych.-Chorzowie i Krakowie. .w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych. oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych. że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki. jeśli występują w konkretnym przypadku.zawodowych. nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych . Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: .sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia. w wieku 16-40 lat. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Sytuacja taka powoduje to. Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi. Wprawdzie 314 .w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. ^ v. Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej.przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego.stanowiska i warunków pracy..

inwalidy. Jego zadania są bardzo zróżnicowane. Nie może też być mowy o pełnym. że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce. O ile chodzi o zatrudnienie. . O znacze31& niu tej opieki J.. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej. Oznacza to. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego.głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. a więc ustalania kierunku szkolenia.. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. zwłaszcza psychicznej.. Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. o ile taka potrzeba zachodzi. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi.doradcy dla nauczycieli i wychowawców. .psychoterapeuty. 42) pisze. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących. . 4. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej. ^. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej. s. 3.doradcy zawodowego. 2. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". zmiany kierunku szkolenia itd. Mahnowski (1980. Dowodem tego jest fakt. 2. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów.. Udzielania nauczycielom. Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. Stanowią one bowiem zespół problemów. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy. a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej. w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. Pełni on bowiem wiele funkcji. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ . że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa. a mianowicie: . fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^.

ze względu na wiek.przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników. . doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu. . rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji. V. rozmowy itd.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii. Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny. s. . Podobnie A. że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką.instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami. 2 i nast.przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika. w zwykłych zakładach pracy. ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania . zadania psychologa sprowadzają się do: . ". Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej. to wymieniony autor (1980.) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: . .. .rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy. pogadanki.opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej.współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu.prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych. W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni.współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników. ..przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego. Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć. .sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników. . sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. . s.. chorobę itd.te sprowadzają się do następujących: .udzielania porad w problemach życia codziennego. .kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni. . dyskusje. 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników. w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych. .udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami. . Józkowicz (1981. . .

PWN. Warszawa 1979. Leipzig 1917. Chicago 19'69. Carroll T. Burklen K. New York 1958. PWN.r. PZN. INHJ. 20. Bateman B. 11. ' 22.: Tyfiopsychologia. K. Bieleckaja W. 1749.. / 7. Bateman B. K. 13. w: Klimasiński. in Counseling Bitnd Persons. 18. Cis-Bankiewicz H. 21.: Blindness. Leipzig 1924. 16. Dobrzańska-Socha A.: Metody pedagogiki specjalnej. Warszawa 1954^ . :24. ' 5. w: Unser blindes Kind. Handbook for the Blind. nr 1/3.: Beitraege żur Blinden-psychologie. New York 1951. Moskwa. Hans Huber Publishers. Londreś. Warszawa 1964.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind. K. and Hayes S.: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons. Bauman M.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. D. 9.: A.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni. w: Klimasiński K. MZiOS oraz PZN. I. "Pedagogika" 1974 (maszynopis).). ' 14. New York 1958.' / 31823. • 3. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. K. Baillart P.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników. ' 10. * . 8. i Schie-felbusch R. PZN.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. . Kraków 1976 (maszynopis). 4. Bromley D. Dąbrowski A. I.BIBLIOGRAFIA 1. 17. Desmerger M. Warszawa 1864. ' .: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent. New York 1952. Dolański W. Kraków 1976 (maszynopis).: Dzieci niewidome i niedowidzące.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales. Lipsk 1978. ^congenital visual handicaps.12. Banach Cz.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka. KE SRPN. ' 6. Warszawa 19<S9. Bauman M. .: A Manual of Norms for Tests Used. (red. J. Bindt J. Warszawa 1980.: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Boston-Toronto 1961. Danilewicz Z. G. Biirklen K. i Kurcz E. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program. w:Harmg N. "^-. Carter W. B. WSiP. "Przegląd Typologiczny" 1975.: Dziecko niewidome. Cohn L.: Blindenpsychologie. 15. 2. Bern 1980. Diderot (Denis):. Warszawa 1!978. Lipsk 19i24 (maszynopis).: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. L. K '(red.: A Psychiatrist Works with Blindness. the blind at different ages. U.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych. P. Washington (b. Baumann J.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.: Yocational Evaluation. Cholden L. B.: Psychologia starzenia się. Bauman M. i Sołncewa L. 19. .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.

'' . Bern 1980. •43. Dreier S. "Studia Pedagogiczne" 1955. w: Tomaszewski T. >' . 36. Gałkowski T. Warszawa 1964. II. Lipsk 1978. Warszawa-LwóW 1926. 33. t.PWN.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej. 30. 26. PWN. PWN.: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. KE SRPN.: Legendy o rzeczywistości.): Psychologia. Lipsk 1978.ind. 39. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. . Psych.: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych.34. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. PWN. Warszawa •1981. . •45. Hans Huber Publishers. . w: Wy• bór pism. "Problemy" 1854.35.33. New York 1954.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. • 25. Langensałza 1918. • 38. Grzegorzewska M. Gałkowski T.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym. Warszawa 1973. i Tomaszewski T. Dziedzic J. • .: Das Spiel. nr 1/3.: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych. •w: Unser blindes Kind. •27.: Materialen żur Blindenpsychologie. Ekel J.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. In Pfluegers Archiv 1899. Symp.1. . Lipsk 1978. Fromm W. _41.: Wybór pism.: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej. •w: Rehabilitation of the visually disąbled and . "Szkoła Spęcjął-" na" 1983. WUW. . Fankhauser F. Dueren Th. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. Grzegorzewska M. Hans Huber Publishers. Fitting A. ' 40. 28. "Przegląd Typologiczny" 1975. nr 4. t. .: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. (red. Dziedzic J. • 37. Dolański W. Warszawa 1964. Bern 1980. "Studia Pedagogiczne" 1955. Defekt. •w: Unser blindes K.: Psychologia niewidomych. 44. KE SRPN. Dzierżanka A.: Orientacja w otoczeniu.: Evaluation of Adjustment to Blindness. Grzegorzewska M. Grzegorzewska M. "' . A. PZWL. Galewska Z. .: Die musische Erziehung. KE SRPN. Warszawa 1976. w: Materiały III Kraj. . Dueren Th. .: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk. Wrocław 1980.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind. 32. 31.. w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages.: Sinneserziehung. AEB. Gałkowski T. Warszawa 1980. Gerhardt D. II. w: Unser blindes Kind. Hartmann S. PZWS. nr 1. 42. 46.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym.

i Klimasiński K. . m.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Paris 1786. PWN. Kraków 1976b (maszynopis).: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych. Hulek A. Ossolineum. Warszawa 1964. 47. Warszawa 1967. w: Klimasiński K.: System der Blindenpaedagogik.: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie.-(red. Warszawa 1962 (maszynopis). Klawe H. 'Warszawa 1981. E. t. '(red. Klimasiński K.oraz PZN. Warszawa 1975. Warszawa 1969.: O zastosowaniu piągetow. • . Klimasiński K. UJ (praca magisterska). w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. Heller Th. Kaziów M..: Podstawy rehabilitacji inwalidów. PWN. .: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej. : . Wrocław 1977. . 'Klimasiński K. (red.: Dobór zawodowy. . Klimasiński K. 50. Heller S. nr 3.: Badanie inteligencji niewidomych. Hulek A. i Kowalczewska J.: Pożegnanie z lękiem. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. ' .: Próba stosowania testu M.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. : . Kraków 19'68. i Klimasiński K..• .3. (red.the blind at different ages.: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących. . Jarosz M.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów. . w: Gliszczyńska X.: Kompensacja sensory czna u niewidomych. Warszawa 1974.'. nr 11. 111.. . Warszawa 1979..: Studien żur Blindenpsychologie. Ossolineum. Bern 1980. WSiP. 48. Klimasiński K... MOiW. w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.Karney J. 319 Hitschmann F.. Janik M. Hans Huber Publishers.: Ontogeneza mowy i myślenia..): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. Czytelnik. Warszawa F976. . "Pochodnia" 1978. "Przegląd Psychologiczny" 1976. In Ber. Klimasiński K. . (red. Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. . Wien 1819. w: Jurewicz-Tuz G. Leipzig 1895 i 1904..: Postać niewidomego w oczach poetów.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden. PZWL. '. . nr 3.kiej. Warszawa 1979. • Klimasiński K. Jurewicz-Tuz G.: Psychologia lekarska. PZWL. Warszawa 1976a. PZWL-'Janca ti.Keitlen T.: Wybrane problemy tyfiopsychólogii.: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych. .: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych.9. -Klimasiński K. W.: Wprowadzenie do psychologii. Jurkowski A. w: Klimasiński K. Warszawa 1978. "Przegląd Psychologiczny" 1977. • . MOiW oraz PTP. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych. Wrocław 1968. Józkowicz A.^i Kotwica-Zaparcińska St.: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących.: Essai sur L'Education des Avegles. • .: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD. MOiW oraz . PZWL. Klimasiński K. 51. 1892.)': Psychologia pracy. "Szkoła Specjalna" 1963. Langensolza 1892.): Wybrane problemy tyfiopsychólogii. Klein J. Warszawa 1979. Hayes S. Hilgard E. P. . Haiiy V.. Kraków 1976 '(maszynopis).: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ. Warszawa 1961. 49.

Kułagin J. Kratochvil S. PZWL90.) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Symp. ' '.. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów. Psych.: Psychoterapia.: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. w: Materiały III Kraj.: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów. PZWL. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii. Majewski T. i Zibinowa M. Kraków 1976 (maszynopis). Kodejszko J. Moskwa 1967.: Our Blind Chźidren. <red. Wrocław 1980. 84. Kułagin J. . PWN. nr 11. i Żebrowska M. Wrocław 1S80. Lewicki A. Warszawa 1971a.: Slabo. Warszawa 1979. 82. 78. 86. Łapińska R. Morozowa N. 87..: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych.: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. . Warszawa lOTłb.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych.: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A.. ..Majewski T.widylszczije dieti. PZWL. Warszawa 1973. B. . Lewenteid B. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja. G. . . 80. Majewski T. Defekt.: Wiek dorastania. . PZWL. A. 79. Kretschmer E. War' szawa 1972 (maszynopis). Warszawa 1971. Majewski ^T. w: Klimasiński K. Springfieid.. Majewski T. 92. (red.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. 83.' ' • 89. A. 93.PZN. Warszawa 1958. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne. 88.:. Illinois 1956.: Psychologia gerontolopiczna. ATK. "s-uchodnia" 1978. nr 23. Pedagogika. Majewski T. A.. Warszawa 1972. • . 81. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. Warszawa 1966 (maszynopis). w: Zebrowska M. Warszawa 19. 85. '. Moskwa 1969. Wrocław 1'979.74. Kulczycki M. i • ' • 91. Uniw. w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów. WUW. PWN.: Psychologia lekarska. ' .P. Klimasiński K..: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych.: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy. PWN. Wrocł. Kułagin J. ' Kończyk T.: Psychologia kliniczna. Warszawa 1969. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Izd.

: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1. Warszawa 1961. Nowogrodzki T. . 97.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. 101.. • • Nowacki T. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6. Palhegyi F.: Stres w .: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka.wstaje . . . 21 T../. . 100.: A social Maturźty Scalę for Blinia. "Pochodnia" 1979. Orkan-Łęcka M. 0. . Warszawa 1'9'80. Majewski T. 99.: Siadam .321 9.chodzę. Warszawa 1979^ PZWL. nr 3119. i Brodie F.: Niewidomi wśród widzących. Majewski T. .: Psycholog. PZWS.: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania. 96.(maszynopis). Warszawa 1951. ' -.: "Ja sam".. 1957.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących. i Buchholz S.. . Found for tnę Blind. "Pochodnia" 1967. • : 107. ' • 2. • WSiP. .: Psychologia rozwojowa. 105. ' .: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. PZWS. Spaulding P. (red. . w: System kompleksowej rehabilitacji . • • . . / .w spótdziel96. Ossowski R.Malinowski J. . • 104. . " ' • }. PWN. Norris M. Preschool Chźidren. Warszawa 1980. Maxfield K. . New York. PZWL. •niach inwalidów. . Pasternak E. w: Klimasiński K. Warszawa 1973. Mendruń J.: Okulistyka.E. Orkan-Łęcka M.: Testy psychologiczne dla niewidomych. 108.: Blindness and Chiidren. Warszawa-Poznań 1979. nr 1/1. J. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974.: Zarys psychologii.: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci. 1.94. .: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. nr 7/8. 98. Kraków 1976 . nr 12.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych. nr 21. Nartowska H. Paryzek L.. .^ ' / . 1978 (maszynopis). . Warszawa 1962. Orkan-Łęcka M. . ' 106. nr 2/2. ' . "Przegląd Tyfologiczny" 1974. Majewgki. "Pochodnia" 1979. UMCS. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971. .: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii. H. Palak Z. 1957. Melanowski H. <red. Psychologia . PZWL. Lublin 1978. Chicago 102. Majewski T. w: Sękowska Z._. Amer. 103.

. .: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących. . New York 197i2.: Niedowidzenie i ślepoto.): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. UMCS. t."Warszawa 1977. (red. (red.. Warszawa 1966. PWN. Warszawa 1981.: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących. PZWL.Warszawa 1973.: Wiek przedszkolny. Warszawa 1979. . Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. Reykowski J. Lublin 1965.): Prafc-. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. F. i.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. • . Rothschild J.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. w: Zebrowska M. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. Raskin N.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego.: Coping with the Unseen Environment.: Der Blinde im Leben des Volkes. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. Schoeffier M. PWN. (red.60. Sękowska Z. LeipzigJena 1-966. (red. II. w: Klimasiński K. PZWL. Reykowski J. Rytka A. UMCS. Warszawa 1966.: Kształcenie dzieci niewidomych. S. Lublin 1978. Warszawa 1972. w. w: Garret J. w: Garret J. KUL. (red. i Levine E. Fremont 1978. i. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących. Przełącznikowa M. Przełącznikowa M. •w: Sękowska Z.: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. Sękows^ 2. i(red. i Spłonek H. F.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego. Roessing L.-fióio w f^. Schwarz S. PWN.: Gtuchoniewidomi. PWN..: Studia z psychologii dziecka.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. Kraków 197'6 (maszynopis). . Warszawa 1979.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych .: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy. PWN. ' ' l. Warszawa 1972. nr 4. . Warszawa 1971.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży.. Warszawa 1974. Puzyna C.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi. Winnetka. Rusalem H. Rusalem H. . L Piaget J. Lublin 1968. i Levins F. Sękowska Z. S. Pilecka W. .: Osobowość a trwały stres. PWN. Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących.: Rehabilitation o} tnę BUnd. Sękowska Z. Warszawa . Zebrowska M. J. w: Hulek A. Sęlsows'^' 2. "Szkoła Specjalna" 19. Warszawa 1979. i Zachara B.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb.): Pedagogika re•^a-lidac^^. nr 4/5. (red. PZWL. Illinois 1952. PZWL.: Functional Vision Checklists. '.

'78.: Tyflotżechnika. ^'lEl^are %.: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera. ' . . Warszawa (b.: Der Blinde als Persoenlichkeżt. Kraków 1976 (maszynopis). itlinrC3 B.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd. I. KE SRPN. Warszawa 196.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta.(td.r. (red. Wiśniewska-Roszkowska K. . i Dauterman W.• (rełnce^73 L.). w: Unser blindes Kind. '^ifcri'1'1111'1^ W. H.dów z resztkami wzroku. . Warszawa 1957.Sentence Completion Test. Me Lean.): Psychologia dzieci głuchych.1978.r.1••'• Roz. 1949.: Wstęp do psychologii. "Klinika Oczna" 1965. Lipsk A^-KS SRPN.) 1979. (ted. Seltows^s 7-'. Yirginia (b.).). Lipsk 1978. UMCS.): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących.^er ^wdes Kilid.): Psychologia. Leipzig l'9il7.marny charakter pedagogiki specjalne. PWN. J. ""^ ^roan M. Paris 1924. . Wiedza Po^^echna.: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku. Sfceirifc^(r)1^ W. Chicago 1964.^_" '• . Katowice 1947.r. w:. .. Moskwa 1967. ". Villey P.^^szewski T. Pł^^gogika-ałnce wa '^'. "•'K-O c.li(t». / "^. ^i^-Wtó F. S-wi&geriow W.: Deceloping Linguał Es:pression. ^^u^"laii W.9.: Orientacja niewidomych w przestrzeni. Leningrad 1955 (maszynopis).: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants. .: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach."^a-wczuk -w.: Niewidomy o niewidomych. iS-tudiEł pedagogiczne" (b. Stanford Univ. Warszawa . Lipsk 1978. . w: Unser blindes Kind. S. l.: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych. Kraków 1976. PZWS. PZWS. • • ' • Y^a-^ić F. -w: Klimasiński K. it.: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden.: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia.): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego.: Le mowie des Avengeles. Warszawa 1976.): Słownik psychologiczny. Liipsk .Interdysc-ir .: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. Stary człowiek w rodzinie. XI.: The . w: Unser blindśs Kind. i Shurrager Ph. t. C. (red. ' : it-einifci^S W.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne. rir 35.: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld. Muenschen 1820. L. . • Sizserar'11'16 M. Ps-ychu ^Sy Kesearch. zczĘsechowicz A. 163. w: .witije slepogo riebionka. Viney P. Warszawa 1OT9. iffio-w-^ywa. Sti-urra S61 H.^szewski T.: Learning to be Independent. (red. PWN. 1966.1. M. 1 . ł^^Ęe-wa L.M. Warszawa 1971. ' ' . Moskwa 1S60. i-wiertriow W. iS-wicierto-w W. Warszawa 1916.: Wychowanie nżewźdomego dziecka.czpu^driz. Paris 1927 164. (red. w: Hulek A. (red. •^E SKPN. ^ '''iman S. WSiP. Gebethner i Wollf. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. 323 162. i'wie:9eiłow W. ^^^-masiński K.

PZWL. PZWL.: Psychologia. •. A. . Wolter-Czerwińska H. w: Dieti s glubokim^ . 170. ' : ' 165. pWN^W*? . Psychological Aspęcts o f Physica!. . UMCS.1965. Kraków 1976 (maszynopis).iemnialych. psychicznego dzieci nie •o^-••. Zemis St. Lublin 1978.: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s .' ^ ' 176. KE SRPN. . 175. 166. Kraków 1946. L: Puti"kompiensacji ślepoty.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Moskwa 1956. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Warszawa !'. .): Geriatria..172.naruszenijami zrienija. t ' 169. Disabiłity. Zeuthen L. .Q<). Warszawa 1979. •«" . domych i niedowidzących (opracowanie K. "Szkoła Specjalna" 1960. Young M. Witwicki W.ind. Izd. w: 2rete.: Physical Training and Movement Teaching.::. w: Unser biźndes ^ K. w: Sękowska Z. •w:.ia-ruszenijami zrienija. C-: Phe Partially Seemg. Rozwój umysl'/wy . Ziemcowa M. Warszawa 1970.'174. Rutkie-•wicz (red. • • ! . V.: Młodszy wiek szkolny. Washington 1952.: Zmiany w -psychice łudzi . (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ . . Niektóre cechy swoiste rozwoju. "• nr 4/5. Lipsk 1978. w: J. KlimasińsKi).M (red.: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^.'. 168. Ziemcowa M. '' • 167.1 1979. Zarówna M. Moskwa 1967. 171.''. (red. Wołoszynowa L.^^szawa. Zebrowska M. Pedagogika.w. I.): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży. Ziemeowa M. :• . Wright B. • dowidzących..1975 PZWL. ' .^k-'.^3. PWN. A.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce.173.