TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

Właściwie wszystko ma jakąś barwę. W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. Spostrzeżenia. siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe. na ogół jednak ocenia się go na 84 . W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. która stanowi podstawę 11 . że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk. Reaguje on na największą liczbę bodźców.jest-więc połączeniem różnych wrażeń. Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. . . dla niektórych zwie•rząt.. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność. które oddziałują na człowieka. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki). że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona. Jak podaje J. 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK.chromatyczne..zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. Ponadto trzeba podkreślić. brązowa. Rothschild (1972. jak: seledynowa. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom. do których należą: biel. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych.u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości . które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej). czerwona. Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji". Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). Barwy dzieli się na:. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia. lecz nie jest to zwykła ich suma. s. lecz również barwy. . 274) .udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego. którym jest tzw. lecz widzialne np.90%. oict-z. Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach.achromatyczne.. ^yv^.. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu). Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. na n-n ua^wam^. fioletowa itd. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części. żółta i niebieska. oraz pochodne od nich barwy mieszane. które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości.

którą człowiek stale poznaje i z którą się styka. . koordynacja wzrokowo-ruchowa. których człowiek nabywa w ciągu życia. celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności).przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności.funkcji orientacyjnej. Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności. tabel itd. Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych. w etapie zapoznania się ze wzorem .przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: . jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów. Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość. z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". .funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. I. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość.. Obserwują . 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka . to różne formy działania człowieka. który nauczył się czytać. . Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. czyli działa.zapoznania z ruchem. czynności zawodowych (produkcyjnych). Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami.modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych. nauka. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego.2. w którym czynność jest wykonywana. Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. . Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu. nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki. które ma -opanować. Jest to tzw. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. Zabawa. 1. Funkcję wzroku w działalności praktycznej .do tworzenia wiedzy uogólnionej.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności. poruszaniu się w przestrzeni itd. Sołowjowa (1976. 22) pisze. czyli zademonstrowania wzoru ruchu. przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. W. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów). praca. O ile chodzi o małe dzieci. to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa.. rysunków. czynny odpoczynek itd.nabycia umiejętności wykonania ruchu. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania. s. Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu.. polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. 'których człowiek uczy się przez całe życie.

jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. i we wszelkich innych zajęciach. jedzenie itd. kończyna górna. który ma się nauczyć wykonywać. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy.one. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. który staje się zdolny do wykonywania. . a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. wzoru ruchu czy czynności. jak inni je wykonują. tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. Dąbrowski (1964. wzrasta sprawność. A. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. co się wokół niego dzieje i znajduje. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. Można więc stwierdzić. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. który pozwala mu . Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. a następnie starają się ich naśladować. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. następnie w szkole. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. s. Zresztą i dorośli. a więc funkcji orientacyjnej. jak ubieranie się. 13 1. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego. Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. zwłaszcza w nauce zawodu. W ten sposób narząd ruchowy. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy. rzeczy i osób. np.'1. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości. Wynika ono przede wszystkim stąd.3. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów.wizualna demonstrac-ja modelu. regulacyjnej i kontrolnej.

Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy. piłki nożnej itd. in. zadowoleniem. emocje. 14 1.). jak również znak ujemny . czyli uszkodzenia narządów zmysłowych. wiadomości o sobie i świecie. czują.4. Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. Pojawiają się one. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa.).iom. Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. pod wpływem bodźców zmysłowych. że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka . których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe. Z uwagi na to. kościoły. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. . potrzeby.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne. lasy itd.na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze. że emocje powstają m. Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim. pozytywnym. czyli zdolność wywoływania emocji. . że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy.niezadowólcie. 2. czego potrzebują. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli. Dwa podstawowe rodzaje defektu . programy telewizyjne itp.od rana. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-.:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. Emocje. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego.). Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom.wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową. przedstawienia teatralne czy baletowe.. pałace. aż do wieczora. uroczystą akademię itd. właściwie cała mimika mówiącego. kiedy człowiek ogląda różne: • . Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień. Z uwagi na to. kiedy zasypia . • i co wiedzą.dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby. gesty. ..zjawiska przyrody '(krajobrazy. . postawa. nieprzyjemność. a więc charakteryzować się irzyjemnością. wschód słońca. Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji. kiedy się budzi. wśród nich także defekty sensoryczne. co myślą.). mogą mieć zarówno znak dodatni. tęczę.5.

Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -. Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. w oznacza.niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa.zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°. .niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. -. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich.zupełny brak wzroku.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi. pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu.wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). .niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu. Wynikają one stąd. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych.całkowicie niewidomych. każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. ' Biorąc pod uwagę omówione definicje. . . do których należą także niewidomi z poczuciem światła. uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia. Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. De-. które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. Należą do nich: . . że jest ono bardzo duae. ' . . kardiologicznymi czy gastrologicznymi. Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia. Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności. Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą .resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku".jak już podkreślono .ociemniałych. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia.niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących.niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji. czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku. Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. .niedowidzących lub słabowidzących.niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką). zwłaszcza ślepota. a więc osoby. a mianowicie na: . wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: . Z uwagi na to. że wszystkie czynności organizmu . czyli głuchoniewidomi. całkowitą ślepotę. .

Przeciwnie. a także w pewnym zakresie fizyczny. do samodzielnego i niezależnego życia. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. społeczny. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. a więc psychiczny. emocji. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. które stanowią przedmiot naszych rozważań. do pracy zawodowej. okresie życia. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i . a więc defektu wzroku z defektem słuchu. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. Wyrażały się one w tym. Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych.konsekwencje dla innych. Majewski. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. a więc tylko niewidomi. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. 2 T. Wszystkie bowiem zagadnienia. Psychologia 17 od rzeczywistości. 3. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. rozwoju i funkcjonowania osobowości. społecznej i fizycznej. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). lecz działa nadal. z umysłowym upośledzeniem itd. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym. pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku.pełni w nim określone role społeczne. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków.

Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. W. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. naturalną skłonność do zła i niemoralność. Dla przykładu można . a zwłaszcza tzw. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . których odmawia ludziom widzącym". l i 2). Z przekonaniem. a często nawet fizycznego. Kaziowa (1968. naturalną skłonność do dobroci. "czystości duszy". Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. wybitnego umuzykalnienia. jakie są odrębności strukturalne. o darze jasnowidzenia i o wielu. s.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem.przewlekle chorych. wielu innych rzeczach. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. czy niewidomy jest innym typem itd. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. a także takie cechy. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. jak też sama ślepota. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. Albo też przeciwnie.pozwalającego odróżnić barwy. okrucieństwo czy bezwzględność. na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. przeznaczeniem itp. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. "cudownego" wprost dotyku . Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. s. które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. III. jak mściwość. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. rozdz. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. po-pędliwość. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. jak np. Podobnie jak inne zjawiska. Dolański (1954. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. Według M. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. 32) przypisywano im np. determinizmu psychologicznego. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. jak też psychicznych właściwości niewidomych. jakie nasuwali niewidomi.

obiektywna ich ocena i na . '5). Steinberga (1917). 6).] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim". Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. W 1917 roku również L. Burklen. Podobnie K. będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej. Wymieniana już M. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. za: M. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych. że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. czym jest ona ze swej istoty. s. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. Raz. 1924. a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. pisze. 1924. I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. s. 8) twierdził. Grzegorzewska (1926.struktur albo nawet ich derywatów. tj. autora). s. s. Burklen (1924.przyp. że wynikających z braku widzenia. poza tym. 1926. 12). czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. Mendruń (1967. że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. jest poznanie osobowości niewidomych. Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . s. jak wrażenia wzrokowe". do którego dąży psychologia niewidomych. pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. czy psychiczna struktura niewido-. 7). form dlatego typowych. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. s. za: K. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego. Podobnie J. »• 19 Również sam K. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. Burklen. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . czyli elementów psychicznych".wymienić W. a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. Blirklen (1924. Grzegorzewska. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. 95). przez utratę wzroku" (wg K. Celem. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). . . że brakuje mu spostrzeżeń. aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. s.

a nie występuje u widzących lub odwrotnie. Temporalnych (w czasie) .podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice. wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. ponieważ one istnieją i są oczywiste". Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l. wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych. wyobrażeń przestrzennych. U dzieci niewidomych np. lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. . a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. . ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. że . istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia. Odwrotnie. Oznacza to.podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących.(spostrzeżenia. Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe. Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi. niewidomych czy niedowidzących. opóźniony rozwój motoryczny. cech) dotyczą. Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj. Inna jakościowa. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty.gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. a więc bez udziału elementów wzrokowych. że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. Faktycznie. Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania. Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy.gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej. Jakościowe . Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do .Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. . pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów. mych". J Mendruń (1967. Tak więc należy przyjąć. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. zawężenie zainteresowań. W sposobie rozwoju danego zjawiska. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna. Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. mowy. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . jak i samych niewido-. .. 2. 95) pisze. Ilościowe . s. U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np.będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. 2. że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi.

że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę. zjawisko kompensacji. jak też behawioralnej. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą). np.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej.zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. np. jak też osób widzących. a także inne funkcje psychiczne. jak też praktyczną (stosowaną). które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów). pozostałe zmysły. że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna .różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. głównie mowę (kompensacja werbalna). nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób. Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących. lecz jest działem psychologii defektologicznej. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd.badania psychologiczne osób z defektami wzroku. że składają się na niego: . zjawisko "zmysłu przeszkód". Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. gdy rozważa się je w formie ogólnej. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne.d. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. akceptacja kalectwa. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. 'Część tematyczna ma za zadanie: . np. Niestety wielu metod. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. . które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. emocjonalnej. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych. specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to. Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów. Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić.zagadnienia.. niektórych testów. a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. 'które utraciły wzrok.

stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania .l) poznanie (ustalenie.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. .wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. Dotyczy to samego defektu. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem. Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono. różne dysfunkcje narządu ruchu. s. czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. kwalifikację): . Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych. Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. trwałej. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. Ziemcowa. wzroku w rozwoju i rewalidacji. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. 4. 3) psychologię umysłowo upośledzonych. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. takie jej działy. a nie konsekwencji. raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. 1976. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych. tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej. Defekt w tym . umysłowe upośledzenie. M.uszkodzenia wzroku i słuchu. 2a fekty w zakresie mowy. . 183). Należą do nich defekty sensoryczne . Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących. a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku. in. w dalszej części pracy w zależności od tego. Zachowując pewną tradycję. opis. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '. I. tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej.(skutków pierwotnych).

Pierwsze konferencje w latach 1961. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość.. że całą problematykę. Szewczuk. 1979. niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. nie mają takiego charakteru. a zwłaszcza logiczne. 1980. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. mających . ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. 1976. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. s. Wydaje się. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". które stają się specyficzne. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. Klimasiński. Niektórzy bowiem uważają. Ogólnie mówiąc. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. 63 i K. choć są jakościowo . Klimasiński. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. "psychologii głuchych" itd. s.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. ramach psychologii klinicznej. 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Sękowska (1979. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej.początkowo charakter teoretyczny. ale nie patologiczne i(np. ich wyobrażenia surogatowe. 1978. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. 1981). s. układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. 48). struktura czytania dotykowego u niewidomych. głuchymi itd. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. Z. Kulczyc-ki. 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. s. które rozważa psychologia defektologiczna. s. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. in. Zjawiska. 48). 1979. można rozpatrywać w. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. 1980. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie.

u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. jak psychologia kliniczna. . m. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych.. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. Klimasiński (1980. .. nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami.różne od izjawisk u ludzi widzących. 'Zi uwagi na to. Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. to przede . których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. klasyfikacje. Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym. pedagogiką. ociemniali. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej. że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną. której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. Oznacza to. ' którym nie można przywrócić wzroku . Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. O ile chodzi o związek z medycyną. socjologią i techniką.a także z psychologią wychowawczą.wszystkim dotyczy on . to nie można ich określić jako patologiczne". s. Oczywiście nie oznacza to. K. s. np. Jarosz (1978. ą więc i do tyfiopsychologii. oraz psychologia rozwojowa. Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. Wychodząc z tego ścisłego związku. w zakresie oceny zdolności do pracy. z psychologią pracy. pojęcia. że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. .". 5. 10) 25 twierdził. adaptacji stanowiska pracy. stwierdza. 50). że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna . metody itd. . że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania.psychologia normalnego człowieka".). in. którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. s. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. bo nie wymagają leczenia (np. M. Blirklen (1924. np. W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. 6. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi. Już K. z psychologią defektologiczna . 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin. w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię.

Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. in. w tym również w tyfiopedagogice. psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej. Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku.poważniejsze zaburzenia osobowości. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. programów i metod pracy rewalidacyjnej. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. ale na dyspozycjach rozwojowych. Jest to problem uwzględniania. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. co nie jest bez znaczenia dla psychologa.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji.okulistyki. które są skutkiem upośledzeń. które pozostały. treści.. tyfiopedagogiką. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . Można również mówić o związkach z neurologią. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku. Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. Z. prowadzący do całkowitej ślepoty. Są to więc te zjawiska. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. Ogólnie można powiedzieć. Sękowska (1979. s. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. Wydaje się. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą . zwłaszcza.

Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią. do pracy. . pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny. pełni w 'nim określone role. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. takich jak akceptacja kalectwa. . l). w tym.S. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka. W tej sprawie T.gadnień.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. zwany tyfiotechniką (W. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy. s. Człowiek jest istotą społeczną. zarówno w środowisku rodzinnym. właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. jak też dalszym. W szczególności dotyczy to: . 28 7. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. . którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne. również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. .projektowania i produkowania pomocy naukowych.projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. Są to więc zagadnienia. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. Wyjątek stanowiły jednostki. Wynika on stąd. jak np.adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących. posiada określone potrzeby społeczne. odmawiające niewidomym zdolności do nauki.'aparatów. a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe . do życia v/ społeczeństwie. Żyje on w określonym środowisku społecznym. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się. Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne.. przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii. możliwości adaptacyjne itd. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. .przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia". Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami.zaspokojenia podstawowych potrzeb. s. Aby miały one wartość. Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką. . 1960. Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych. . Majewski <1971a. Swierłow. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. adaptacja psychiczna itd. jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles. specyfika procesów poznawczych niewidomych. które uzależniają go od innych ludzi. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji. Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń.

. s. '1926).funkcjonowaniem zmysłów. Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). 100) .. Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. interesował się m. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. V. tzw. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes". na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. in. to wymienić trzeba P. Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. 1895).' Hauy. Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r. (zob. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. O ile chodzi 'o Francję. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. którzy m. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. a ukazała się ona w 1749 r.pisze M. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku. W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2. które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości. Grzegorzewska. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. 1749). 1786). a mianowicie Psychologii . Heller.była słynna książka Diderota. psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por.osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną.. Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927). który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę. Instytut Niewidomych. W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. którzy widząl. in. Diderot. procesami sensorycznymi . Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. (1920) oraz Austriaka K. M. Grzegorzewska (1926. Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. Wilhelm Wundt.

D. J. Grzegorzewską i W. Wynika to z ogólnych tendencji. wychowania i rehabilitacji. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. s. l). Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. Hayesa. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. Sokolański. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska. Każdy kraj. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . Z. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. Hayes. w Związku Radzieckim. Lewenfelda. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. Sę-kowska z Uniwersytetu M. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. Dolańskiego. S. Carrolla i L. Sołn-cewę.. W. 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. B. Swierłowa. to wymienić trzeba T. Mieliśmy słynną M. a więc "stosowaną psychologią . I. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K.ma . 1976. który zasłynął jako twórca . L. P. Już w 1914 r.skal inteligencji dla niewidomych. Ziemcową. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd.niewidomych". Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. P. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. Choldena.drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. K. Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. ale również praktyczny. I. 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń. Bauman. Bateman i innych. W dziedzinie testów osobowości mamy M. J.dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. Obecnie mówi się . Kułagina. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. Jak już podkreślono . masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. Kli-. A.skala Irwina-Bineta (wg: S.

że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. *. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu. że niewidomi . U podstaw kompensacji leży fakt.pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . Fakt wyższości. pedagogiczne. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. społeczne i zawodowe. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. Ta tendencja spowodowała to. Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). Kształcenie dzieci niewidomych (1974). s. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). oraz z zakresu praktyki psychologicznej. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. J.ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano.przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. psychologiczne. . Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. Zauważono też. że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. ą także T. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. a więc medyczne. Oznacza to. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. które w odpowiedni sposób uruchomione. II. Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965). społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. psychiczne. 21). 1979. których nie zauważają osoby widzące. K. u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. lecz głównie nauk biologicznych. którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). Carrolla: Ślepota (1961). które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. M. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii.radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. Dysponuje również pewnymi "rezerwami". W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. Klimasiński. a więc fizyczne. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie.

Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. perymentalnych w XIX wieku. aby powstało wrażenie. że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. Zastąpienie całkowite. które mimo że nie urodziły się jako niewidome. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. 1. tym wrażliwość większa i . 'którzy uważali. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). teoria "wikariatu" zakładała. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. Klimasiński (1979. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. 34 3. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów). / / 2. próg podniety i próg różnicy. co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. a więc części fizjologicznej. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego . dolny próg podniety. czyli części fizjologicznej. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów. Zakładała ona. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów.wrażenia..1. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów. Problemem jednak pozostawała sprawa. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. zawierać odpowiednią energię fizyczną. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny. s. A więc teoria ta przyjmowała. Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy.Na początku problemem było. którzy zajmowali się niewidomymi. a mianowicie przez dotyk. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. aż do początków XX wieku. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi.

jest dotyk. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. Nie może więc być mowy o całkowitym . Do wyznawców takiego poglądu należał m. Zarówno próg podniety. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy.oraz wykazuje swoistość wrażeń. Witwicki 1946. W.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. przyjmowała ona. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. które temu zaprzeczały. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:. Przykładowo•można tu wymienić J. który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały. Podobnie P. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W.2). tzn. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. Grzegorzewska 1926. Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). 21. 99). . przyrost siły dźwięku.patrz rozdz. że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. 22. '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. że jedynym zmysłem. Hellera. że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich. 11. Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej. W XIX wieku obok badań. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. Kleina. s. a nie innych wrażeń. Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. 66. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. in. który powoduje różnicę wrażenia. Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. in. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . Griesbach. Do takich m. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. należą badania S. s. Muellera. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego.odwrotnie. czyli minimalny przyrost bodźca. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. 65. istniały również takie. np. światła itd. 105). M. Co więcej. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety.

związków czasowych.1. P. które powstają . przyjmując za podstawę naukę I. a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M. w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów. Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny.przedmiotów czy zjawisk . podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. czyli skojarzenia intermodalne. Sołowjowa (1976. teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy. wśród których wzrok. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. nabytek jest natury psychologicznej". Opierając się na badaniach J. a nie wrażliwości i czułości sensorycznej.2.na nasze zmysły. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. wyższej analizy.wrażeń. s. Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie. a ściślej mówiąc na receptory. możemy wywnioskować. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r. GrzegorzeWska (1926. eyjna. I.. W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk. Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie. a zwłaszcza sprawności percepcyjne . Jednak w konkretnych i . 111 i 112). dynamicznych układów strukturalnych. w korze mózgowej. co określa się mianem. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej. Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [. jak to można stwierdzić u normalnych. w referacie pt.cały proces spostrzegania.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości .kompensacja percep-. Związki czasowe. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. s. Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego. nazywane są dynamicznymi.. że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu. Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców .(ostrości). W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza. M. a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu". W miarę nabywania nowych doświadczeń . Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw. Tak więc układy strukturalne.

węch itd. a nie pojedyncze człony tej struktury. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. co sprawia. Wyjaśnienia wymaga jeszcze. Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. że w miarę doskonalenia się tych układów.określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. bardziej rozczłonkowane. zmienia ich rolę. s. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. zwłaszcza małe. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. M. A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora). rola zmysłów się nie zmniejsza. a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). dokładniejsze". a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych". . 38 1. kiedy rola receptorów jest większa. Grzegorzewska (1964. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. / 37 M. nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów. gdyż wskutek braku wzroku są oni. Dlatego wszystko. I tu należy zaznaczyć. wszystkich pozostałych zmysłów. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. lecz cały ich zespół. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych.pisze M. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. lecz skutkiem współdziałania. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. słuch. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. Grzegorzewska {1964. "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów . Kompensacja werbalna . mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie.3.nie podlegają mu poszczególne zmysły. Dzieci. psychicznego jednostki. s. 52) . I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . fakt. wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania.

Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych. który zapewnia im. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. rozdz. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów.Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. J. • . 1956. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką. Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych.zjawisk przyrody. . bez specjalnych zaburzeń. III). W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami". werbalizmu. Wynika z nich. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych. instruktażu itp. Sękowska :(1974.tych wszystkich zjawisk. Sękowska. Z.) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. tzn. s. że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok. A. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło. a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych. niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok.] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. 1969. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . U niewidomych drugi układ sygnałowy. rozwija się wyjątkowo dobrze. .uzupełnienie kompensacji percepcyjnej. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi.wym. Jest to zagadnienie tzw. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . wyjaśnień. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: . 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa . w pracy zawodowej itd.przyp.. co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata". .przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. Kułagin. aut. pełną informację. Z. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości.. które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze. Trzeba jednak podkreślić. w przygotowaniu do pracy. [. krajobrazu. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących.zastąpienie informacji. której istota polega na tym. Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. kompensacji werbalnej '(słownej). Ziemcowa. I. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach.

choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . pomimo znacznego osłabienia. Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. Ekel '(1976. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). dotykaniu ostrza noża itp. W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. zmysłów skórnych.zimno raz reaguje punkt położony w tym. Dlatego też W. ciepła. przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. w przypadku ślepoty. gdzie są umieszczone. Jedne zmysły mają większe. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). zachowuje swoją dominującą rolę. w tej samej okolicy skóry na ciepło i . Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. np. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk. a mianowicie: na bodźce dotykowe. do którego należy kręgosłup. Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. inne mniejsze znaczenie dla człowieka. kończyny górne i kończyny dolne. zimna. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. to zachował on duże możliwości kompensacyjne. 2. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. ciepła. O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. Dotyk wchodzi w skład tzw. np.receptory o różnej budowie. U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. Swierłow (1957. s. a nawet bólu. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. Praktycznie jest on z nim połączony. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. s.1. stanowiących tzw. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować. J. śluzówkach.działania poszczególnych zmysłów. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . zimna czy nawet bólu ziewają się. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. a raz w innym miejscu". W praktyce często wrażenia dotykowe. zimna i bólu. Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. np. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. podobnie jak ze zmysłem bólu. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. Wrażenia kinestetyczne . a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów. narząd ruchu. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku.

się w nim także wrażenia zimna i ciepła.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy. Sołowjowa (1976. zmiany miejsca (przesuwania się). definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. s. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. chodziło o stwierdzenie.o ruchach dynamicznych. 95) pisze. a co za tym idzie . s. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. posiadała także w pewnym stopniu su. Inna głuchoniewidoma. jak szorstkość. Helena Keller. gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. Laury Bridgman. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. W 1895 r. dotyk bierny i dotyk czynny. kierunek itd. M. funkcjonalnie sprawniejszy. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów.o-tzw. Dotyk czynny występuje wówczas. Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej. jakościowe właściwości powierzchni. czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych. gładkość oraz ich kształt. przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym. 2. odległość. zmysł mięśniowo-stawowy. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. ciepła. np. 36). w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. progiem przestrzennym Webera. ich trójwymiarowość i ciężar". Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. należy Czermak.informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . który w 1855 r. ucisku lub oporu. wyniki te potwierdził W. a więc elementarne cechy przestrzenne.btelniejszy . wysokość. Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku. szerokość. zmysł mięśniowy. Również I. Podobnie w 189'1 roku. Swierłow (1957. Z tego też powodu W. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. S. * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu. a nawet bólu. Z uwagi na to. Do badaczy. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. ucisku lub oporu. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw.2. Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość). W związku z tym wyróżnia się tzw. spoistość przedmiotów. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. mieszczą . niekiedy bólu". jak długość. ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . czy ich dotyk faktycznie jest lepszy.

a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku.120°. Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku. Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech. a w płaszczyźnie pionowej . których wyniki nie wskazywały na takie różnice. Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r.3. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. Hellera przeprowadzone w 1892 r. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu.22). że ręka percepcji dotykowej. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. Natomiast o ile chodzi o odległość. s. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości.dotyk. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. Loeve i Tornay w Anglii. 1926. Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji. dotyk jest kontaktoanalizatorem.. przyjmując. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. podobnie jak w zakresie innych zmysłów. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów. Wzrok należy do tzw. Petkoff. dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. Ma ono kształt . wyjaśnia teoria kompensacji. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej. 17 . który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. teleanalizatorów. Utożsamienie to szło tak dalece. Wyznaczają je punkty. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. Do tych badaczy należy także W. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. 2. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). Różnice te. Przeciwnie. Oznacza to.

Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. co oznacza. szorstkość itp. Jak wynika z przedstawionej analizy. Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. . . 3. horyzont i perspektywa. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk.działalności praktycznej. jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej. albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . Ponadto trzeba podkreślić. Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. Natomiast o ile chodzi o kształt. miękkość. światło (jasność). W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy). Inna różnica przejawia się w tym. Podobnie jak w przypadku wzroku . które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak.orientacji przestrzennej i poruszania się. nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. że działają na niego stale . długość. W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji.przedmioty i ich cechy. jak: barwa. niezależnie od tego. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych). Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. jak twardość. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych.bodźce wizualne. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy. 4. przekazywana jednocześnie. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. Biorąc pod uwagę . albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca. '2. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. dotyk może je ujmować. wysokość). a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. .poznawania przedmiotów. . 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. szerokość.pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała.wyznaczony przez prawa ruchów ramion. Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. a nie jest. które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. gładkość. a niektórych w ogóle nie może poznać. Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech.

które są dla człowieka spostrzeganie. Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie. Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. 87) podkreśla. szorstkość itd. W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. zapach dla cebuli. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej.4. szerokości i wysokości. wysokość itd. z uwagi na to. . że łatwo może dostosować się do ich kształtów. zieleń dla łąki. lecz tylko elementy przestrzenne.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. Od samego przedmiotu zależy. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. temperatura. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. twardość. F. o określonej długości. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. kształt. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu. że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. kształt dla stołu. a więc długość. Stwierdza jednak. np.analizy i syntezy . Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie.który znajduje się w pozycji statycznej. Palhegyi (1976. góry. na którym opiera się poznanie przedmiotów. budynku.2. W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. . np. a następnie jego szczegóły. jak barwa. Zwykło się więc mówić. wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. s. które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. samochodu. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna. że przedmiot ma wiele cech i właściwości. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. strukturę całego przedmiotu. że niewidomi żyją w świecie kształtów. w wargach czy innych częściach ciała. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. kształcie. które nie mają barwy. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie.zbyt dużych. szerokość. Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej .

. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię. . ze względu na brak . które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych.w ruchu. s. gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy. O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. np. Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. ' ' .zbyt małych. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. 153 i 154). Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa.kombajmu czy piły tartacznej.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże.wody.. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji.niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego. Przyjmował on.w pewnych specjalnych stanach. a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T. pisze: . pajęczyny. jakie występują przy percepcji wzrokowej. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. T. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu. mrówki. schematyczny obraz przedmiotu. jadącego pociągu. Trzeba jednak zaznaczyć. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego. • Najlepiej niewidomi poznają . lecącego ptaka. Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego.. co stwarzałoby analogiczne warunki.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów. iM. słońca. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. referując teorię T. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. Uważa on. W związku z tym rozróżnia tzw. Daje on jednak tylko bardzo ogólny. dotyk syntetyczny i analizujący. płatka kwiatu. pracującej maszyny . Grzegorzewska. księżyca. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. celem powiększenia pola percepcji dotykowej. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący.zbyt oddalonych.swobody manipulowania rękoma (wg: M. . 150). przedmiotu palącego się (ognia) itp.. Podkreśla również. w stanach płynnych. 1926. według Hellera. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń". np. Hel-lera. Grzegorzewska (1926. Według autora . statuy na pomniku. np. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu. s. np. wieży kościoła. Dotyk syntetyczny. Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie.

Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. które pozwalają na poznanie przedmiotów. 86) przyjmuje. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. Braille'a. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu". który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. s. Heller zwrócił także uwagę na' fakt.formy. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. ze względu na 48 . schematyczny. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. Grzegorzewska (1964.psycholog W. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. kula itd. jak twardość. s. s. schematów dotykowych w tym procesie. Grzegorzewska (1964. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. Polega ona na tym. Schematy . które są konieczne do poznania przedmiotu.punktowe niż linie ciągłe. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . 85) podkreśla. których pełna percepcja jest utrudniona. Steinberg. jak Villey. Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. jak kwadrat. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. prostokąt. M. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. Są one konkretnymi. 168 i nast. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska. mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. M. koło. Są to puste ramy. Jest to możliwe dzięki temu. z pominięciena innych.). s. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. a następnie dopiero takie jego cechy. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. w których przeważają czynniki geometryczne. Fis-cher. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. T. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. Z. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. np. 1926. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. miękkość. iSteinjberg (1920). sześcian. Uważali oni. należą do świata zmysłów. lecz mają charakter empiryczny. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. Sękowska (1974. gładkość itd. Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych. a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy .

s.wielkość. lecz nie jest to pełne i . Majewski. Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. które badany miał wykonać.słownym objaśnianiu zespołu ruchów.) dotyczące kształtowania ruchów. Psychologia . Badania przeprowadzone przez autora (T. Sołowjowa '(1976. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . 23) . że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego. jego «wzorzec».5. Następ4 T. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów. gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. co robi. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). M.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. Wymieniona Sołowjowa '(1976. s. na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja". jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. Trzeba podkreślić. 1971. percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców. to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale. Występuje to wówczas. lub po prostu niekonieczna.pisze J. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych. że na analizatorze dotykowym.roboczych u niewidomych wykazały. 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. "Dla regulowania ruchu . 2. s. Majewski. wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. ma on tutaj duże możliwości. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji . 87 i nast.formie umysłowej niewidomym wystarcza np. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. a zwłaszcza kinestetycznym. 22) pisze. Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. a więc automatyzacji jego wykonywania. spoczywają. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce.

Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . 2. po jakim się porusza. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku.6. Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw. płaska itd. krawężnik. To. Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u . spadzista. asfalt.. dotyk posream. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się.pozwalająca na ocenę. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu. płot. rozmokła). W ten . czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. 3. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech.zadowalające zastępstwo. to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. zwane często "pamięcią mięśniową". w którym dana czynność jest wykonywana. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski.1. bruk) czy miękka (piaszczysta. kija. jak np. Jego znaczenie polega na tym. schody. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. igły itd.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową". Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. Jest to tzw. Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. dom itd. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane. Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. widelca. w której występuje wiele różnych przedmiotów. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. duży kamień. co zostało tutaj podkreślone.

Szmery. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. Są to przede wszystkim dźwięki złożone. głośniejszy. a . Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. ' Jak już zaznaczono. . -l. jak np.np. Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. o różnej sile (głośności). Wartość ta wynika stąd. a więc zespoły tonów pojedynczych.tony złożone. np. -. O ile chodzi o receptory słuchowe. stuki. które wywołują określone wrażenia słuchowe. Im więcej drgań na sekundę.niewidomych. szumy itd. dźwięk strun fortepianowych. czyli dźwięki. . a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. a fale długie . 'mają . barwie. dzwonek. teleanalizatorów. stuk maszyny do pisania.powyżej 5000 Hz. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. dźwięk dzwonu.. w muzyce. Bodźce akustyczne. syrena itd. szelest papieru. wysokości i barwie. rytmie itd. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych). czyli tzw. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych). że podobnie jak wzrok należy on do tzw. Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej. szelesty. wśród których można wyodrębnić: . Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. 'tym dźwięk jest silniejszy. Bodźcami akustycznymi. 'poruszający się samochód. są natomiast fale powietrza . i. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego. zwane szmerami.mianowicie: wysokość siłę i barwę.pewne cechy. na które one reagują. środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. Należą do nich hałasy. których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. Im amplituda ta jest większa. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. I tak fale krótkie powodują wysokie tony. Tony. np. Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę. herców ł. tym ton jest wyższy i odwrotnie. od odchylenia fali drgającego ciała.fale dźwiękowe (dźwięki). Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. ńp. • > 2. które składają się z dźwięków o różnej sile. Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań. .na sekundę. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. pojedynczy ton fortepianu.od 1500 . Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała.niskie tony.fale średnie . tym fala jest dłuższa i odwrotnie.5000 Hz. ' . Dźwięki można podzielić na: . Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . szum morza itd. występujące np.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty. a więc odbierających bodźce. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. wysokości. tzn.fale krótkie . jak np. które stale oddziałują na zmysł słuchu.

barwy itd. 1926.wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych. "montowaniu elementów itd. s. Niektórzy ź nich.silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi. . zanik pewnych bodźców akustycznych.wbijaniu gwoździa. źródło informacji o tym środowisku. pracy silników.wrodzony słuch muzyczny u niewidomych..68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. dynamicznych układów strukturalnych. W. Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku. W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej .silnych bodźców akustycznych. Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa. ' 1 Herc (Hz) . Inni badacze. w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń. chodzeniu. Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . 3. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). zamiataniu. .jak wiemy . stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M. badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M.jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę. . podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów.np.. tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. ' . zwłaszcza niewidomego. że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. M. co może być wywołane znacznymi róż-.wyższa sprawność słuchu u niewidomych." Dzisiaj .nawierzchni. s. w tym również słuchu. O ile chodzi o pierwsze zagadnienie.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). Do nich należą np. barwy cey czasu tryania. s. 64 --67). jak: . Swierłow (1957. jak np. nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej. Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża .2. Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na . Gr-zegorzewska. to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały. Griesbach (1899) i Kunz (1908). Dufoura przeprowadzone w 1895 r. Grzegorzewska (1926. .. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu. . Te różnice stanowić' mogą dla człowieka. na której się on(r) znajdują. Grazzi (1896). natężenia.bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany. nicami indywidualnymi. . 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to.. wysokości.bodźców zmieniających? się pod względem siły. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia.

Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K.. Javal (1903). W innym miejscu M. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał). dowodzą. a wśród nich Dufour (1895). zwłaszcza w orientacji przestrzennej". s. Krogius (1907).poznawania przedmiotów i zjawisk. . 25) z kolei uważa.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony.. Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. jako źródło przeżyć estetycznych. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [. s. Ze względu jednak na to.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących. 27). Niewidomi natomiast. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. lecz dodaje. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. Biirklen (1924. Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę. s. 121).że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [. że mają oni wrodzony słuch muzyczny. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. słuch muzyczny. . Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. tłumacząc to czynnikami wrodzonymi. Można je rozpatrywać w zakresie: . że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków).działalności praktycznej. 1926. s. Po prostu uważano. Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących.] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych". z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi.3. co się słyszy. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . Wielu tyfiologów. 3. Grzegorzewska. niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki. K. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku). Ogólnie trzeba powiedzieć. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. . 54 orientacji przestrzennej. 68) stwierdza. że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych.. że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M. odbioru mowy dźwiękowej. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. Blirklen (1924. Grzegorzewska (1926.

których sens nie jest dla niewidomego jasny . węchowymi itd. M. np. wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego. . kinestycznymi. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. które są zdolne reagować na bodźce . dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [.• wych. Swierłow (1957. to dodaje jednak. czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu.pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku.. Jest to tzw. gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. Sołowjowa (1976. praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli.akustyczną. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". samochodu. W. że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. a niejedno-krotnic dominujący. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. s. . np. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem. dźwięk otwieranych drzwi. jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. skojarzenie intermodalne. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono. czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. s. a więc dotykowymi. .. że trudno ich nie odróżnić lub pomylić. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. transpozycji intermodalnej.] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. dzwonka itd. 3. Rola słuchu w działalności. Zjawisko to występuje wówczas. występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. I.4. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń. Ogólnie trzeba powiedzieć. . 22) podkreśla wprawdzie. brzęczenie pszczoły.] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. 75) dodaje nawet: " .

czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu. jak kierunek. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej. Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. np. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni .przeszkody w polu percepcji słuchowej. 3) ustalenia odległości.nalewaniu ulega pewnym zmianom. a więc przestrzeń. a więc kierunku i odległości od niewidomego. W niektórych przypadkach przy nauce . które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. przestrzeń otwartą.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących. 1957.5. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować. jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. s. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku. o ile jest on źródłem dźwięku. że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. 71).wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku. ogólnie trzeba stwierdzić. ukształtowanych ruchach.nowych czynności. towarzyszy słowna instruk-c^. Podobnie zmiana dźwięku. którego źródłem jest 'praca maszyny. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. w której możliwe jest poruszanie się. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie. 56 3. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. Swierłow. który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową. który jest przedmiotem nauki. Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . halę produkcyjną czy tzw. odległość itd. (W. wyjaśnienie. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu. ale nie najważniejsze. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji. A więc słuch. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. które opierają się na znanych.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku.5. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną. a. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej .

który człapie łapkami. człowiek. lub piesek. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. albo wystąpiło określone zjawisko. celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. "Doświadczenie życiowe .auralne). dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. Przeciwnie.ma stałą lokalizację . Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. w jakiej się od niego znajduje. s. 58 3. słysząc określony dźwięk. a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. który zaczął do niego mówić. Jednak niewidomy. że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości. co głownie czyni dotyk. to ustalenie go możliwe jest . Ogólnie można więc powiedzieć.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom. Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni.czy znajduje się w ruchu.5.nie zmieniające się cechy akustyczne. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu.) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. siły i barwy. że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot.zmysłów. np. np.2. zawsze wyobraża sobie jego źródło. czy jest on stabilny . zaczęło grać radio. ale również na ustalenie. Oczywiście. sprowadza się do określenia kierunku. Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się. jeśli są źródłem dźwięku. a mówiąc dokładniej . dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. mają jednostajne i równomierne .jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-. węchowymi itd. Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją.pisze W. ktoś zaczął wbijać gwóźdź. z którego pochodzi dźwięk. o czym będzie mowa w dalszej części. Wynika 57 ono stąd. że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. Swierłow (1957. Wyobrażenia te są względnie dokładne.

s. że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)". celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku. Ansaldi pod koniec XIX wieku. Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość. a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie. Swierłow (1957. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). W. Jak już podkreślono. Jeśli chodzi o ustalenie. natężenia i barwy czy też nie. słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały. w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. 40 i 41).dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe.. że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu.pisze on . W przypadku znajomości przedmiotu może on sto. Puzyna <1977. Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między. czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły.^ sunkowo dokładnie określić. co powoduje.głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. w jakiej odległości on się znajduje. że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. 1926. 66). jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu. że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. skąd pochodzi dźwięk. Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . 2. a mówiąc dokładniej ucho. Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . Ansaldi dowodzi. taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia . Generalnie trzeba powiedzieć. Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie. Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). . że droga dźwięku do obu uszu jest różna. co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". to niewidomi ustalają na podstawie tego. ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt. 72) pisze w tym zakresie: .wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). Grzegorzewska. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę. Mówiąc inaczej...' 1. 3. za: M. pozbawione jest większego znaczenia dla widzących.jezdnię. s. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. s.

przypadku..6. ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. przejścia przez ulicę. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. Burklen. 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . Dzisiaj przyjmuje się. nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. 3. W. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter. Wówczas . nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary".] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. . że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła. 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. tzw. •l" s. Oczywiście. jest w ruchu. s. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np. wysokości i barwie. 24). 1924. samochód. towarzyszących. np. że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie.3. ale także jako źródło . Puzyna (1977. potem silniejsze dźwięki. dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie.. Są to dźwięki o różnej sile.lokalizacji. Swierłow (1957. jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu. czyli szmery. T.jego oddalaniem. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w. s. zmniejszanie siły dźwięku . a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie. ocena odległości od samolotu czy pociągu.(1904) przyjmował. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość. 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. a więc od źródeł o dużej intensywności. Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. Dawniej sądzono. Oczywiście. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości. W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. Podobnie C. gdy dany przedmiot. Heller . nadających mu określoną barwę.5.

Zaobserwował on. słuchanie muzyki. zwłaszcza ze zmysłem dotyku. "percepcja twarzą". którzy widzą. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. 3.stan przygnębienia. 61 4. słupa telefonicznego. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni. drzewa itp. że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody. Otwarcie trzeba powiedzieć. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . płci.jak niektórzy określają .. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4. których źródłem są bodźce wzrokowe. Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł". które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. Ogólnie można powiedzieć.poznania pewnych cech osoby mówiącej. że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża.jako źródła przeżyć estetycznych. ze słuch należy do teleanalizatorów . które odbierałyby tego rodzaju wrażenia. że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności. 4. Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem. dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych. "tele-stezja". że niewidomy. że zjawisko "zmysłu przeszkód". Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r. Z przedstawionych rozważań wynika. odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. np. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. np.. gałek ocznych . radości . "zmysł X". kinestetycznym itd. Z uwagi na to. (śmiech) itd. zbliżając się do przeszkody w postaci np. zadowolenia. "wrażenie przeszkody". odczuwa w okolicy czoła. Ogólnie trzeba powiedzieć. które nie są źródłem dźwięku. Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych.1. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. "dotyk na odległość". Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość.2."mrowienia". Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. Objawia się ono w ten sposób. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. recytacji.7.rola jego w tym zestawie jest dość istotna. budynku. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u . Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt. skroni. wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku.

Zwrócił on także uwagę na fakt. . że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali.ucisk fal powietrza na twarz. którego źródłem są kroki. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało. Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym. aby wywołać wrażenie słuchowe. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe. s. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów.' Zauważył on. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. Na podstawie wielu badań stwierdził on. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze. kiedy minie się ten obiekt. Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód". Kunz (1907) twierdzi. jak ospa. Kunsa Na podstawie swoich badań M.na czarno.bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". które przeszły takie choroby. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. Teoria termiczna A.niewidomych. a zwłaszcza ich modyfikacjom. że "modyfikacja odgłosów kroków. zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. Dolański.zjawisko to intensyfikuje się. a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . którzy stracili wzrok na skutek wypadku. w szczególności na czoło. Ponadto Kunz twierdzi. .niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość". odrą czy szkarlatyna. Truschela L. 1954. Natomiast nie przypisuje L. powieki oczu. Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. s. że: . Wyniki tych badań wykazały. ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. . gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. napełnione wodą. Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu.' ^ Teoria akustyczna L. 15). nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. Teoria uciskowa M. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi). które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. W. Dolański (1954. a z drugiej . 1954. s. że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. . a mówiąc dokładniej . Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym. 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. Dolański.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. 18).

a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych.Yilleya . jak też dotyku ma w nim swój udział. lecz nadaje jej inną interpretację. co się znajduje poza nią. Heller (1904). . że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła.w wyczuwaniu przeszkód na drodze. że w przypadku przejściowej choroby. Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału . Dolański (1954. i z powstałej ciszy wnioskujemy. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela.powodem wyczucia przeszkody.niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. że coś odgradza nas od reszty świata". 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . do których się zwrócił w tej sprawie. v . a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu.. Gdy zbliżamy się do przeszkody. Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa. Dolański (1954. że zarówno zmysł słuchu. Teoria J. Teoria akwtyciziw P. 22) . Hellera Obok prób wyjaśnienia . ciszy absolutnej nie ma. odcina nas ona od tego wszystkiego. -niewidomy zbliża się do przeszkody. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych". W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza. że są one dla nas prawie niedosłyszalne. s. kataru. 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą. np.że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych. Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku.rzy wydawały im się bliższe. O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć. którzy twierdzą.(Francja). Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. s."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód.pisze W. które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego. W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie. Żaden z nich nie posiadał tej zdolności. Takie stanowisko reprezentował T. Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen . Według A. niż gdy były odwrócone stroną białą.istniały również teorie przyjmujące. Doszedł do wniosku. niewidomy wie wówczas z całą pewnością.:• P.Villey sądzi . który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego.

. Widziała ona" to zjawisko szerzej . to w genezie "izmysłu przeszkód" M. Majewakt. jakie nakłada na nie ślepota. Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. Ponieważ nie możemy przypuścić. Teoria M. Fale te również wracają do niewidomego.. których źródłem są kroki niewidomego. (1962.s. Grzegorzewska (1964. Można w ogóle powątpiewać. skroni. Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. Grzego-rzewskiej . jak też wysokości. Dolański 1954. 94) . W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła.jako odgłos (oddźwięk). Grzegorzewska.składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M. ' Jak już zaznaczono . Cała jego struktura . A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej.według M. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia. należy przyjąć. policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk. A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną. o wyraźnym początku i końcu. Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. s. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. 25). przede wszystkim zaś dlatego. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego . s.nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami. że jest to zdolność nabyta przez istoty. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód".nie jest żadnym zmysłem. lecz w for65 5 T. która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. o jasno zaznaczonej celowości. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych.ostrzegawczego. Psychologia mię zmienionej . Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia". za: W. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. 94) . której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy. s. mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt. z którą się zetknęła.Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie. muśnięcie. . że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości. którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych.

Swierłowa. które znajdują się w pobliżu człowieka. jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". czole czy okolicach oczu. W. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. Jako dowód przytacza fakt. Dolański (niewidomy). która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. Pochodzą one zarówno od samego człowieka. s. a przecież muśnięcie czy ucisk. która znajdzie się na drodze niewidomego. Podobnie przedmiot--przeszkoda. odbite od przeszkody. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. leży instynkt obronny. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. . Teoria W. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy. która dogłęb. którego podstawą jest instynkt obronny. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. Ostatecznie Dolański (1954. który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. główne bodźce natury słuchowej. Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. a uczucie muśnięcia na twarzy. Jeśli są one dość silne. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. sile i barwie. Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. czole.muśnięcie na skroniach. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. zwolnienie chodu). jak twierdzi Dotański.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się.niebezpieczeństwa. Teoria W. czyli w górnej części twarzy. Dolanskiego Obok M. Przyjmuje on (1949 i 1957). Wzięło w nich udział 42 niewidomych. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. odbija te dźwięki. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. a więc słuchowi. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. zmiana kierunku. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. niewidomi odczuwają na skroni. wówczas receptory . Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. U podstaw tego zjawiska. lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu.

ale jako słabe i niejasne wrażenie. s. a 'nie. do czego większość badaczy się skłania. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. przede wszystkim dlatego. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. a zwłaszcza szerokość przeszkody. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. Wydaje się jednak. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. nie posiadają "ani tonu. Swierłow (1957. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. które posiadają największą energię. jakie one wywołują. Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. który tworzy przeszkodę. że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. Im większa i szersza przeszkoda. dekoncentracja czy hałas. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. że należy on do teleanalizatorów. ani temibru". Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. Natomiast dźwięki. że zjawisko to ma charakter akustyczny. jak u widzących. które trudno bliżej określić". Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. Swierłow (1957. jak choroba.W. wyrażniejsze. podobne do dotyfcowego. Na podstawie swych badań W. które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . zmęczenie. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. Być może. s. "Obserwacje profesora Szyslina . którzy 'starali się stworzyć własne teorie. 5. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. s. czyli na bodźce bardzo niskie. Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. choć taka nazwa u nas się przyjęła. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe.słuchowe reagują tylko na te spośród nich. 105 i 106) stwierdził. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych.pisze Swierłow (1957. wzrokowego". tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. który znajduje się ^v przewodach nosowych. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. a wrażenie. 103) wykazały. A więc jest to zmysł.

III. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. w której się poruszają. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. np. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. s. podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. leki. albowiem tylko w takim. że potrawa. apteka. Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. łąki. produkty żywnościowe. Przede wszystkim trzeba podkreślić. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. Zapach np. od którego on pochodzi. a niekiedy metalu". że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. w którym się znajdują. Oczywiście dotyczy to znanych tras. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla . Swierłow (1957. W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. zapachy kwiatów. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. tzn. piekarnia. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. i kontrolowanie. ulega przypaleniu. czy zmierzają do obranego celu. a zwłaszcza w pracy zawodowej.niewidomych. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. Pozwala to im na ustalanie miejsca. Zaznaczyć wypada. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. trawnik z 'kwiatami. W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. sad itd. niektóre zwierzęta itd. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. dla którego nie jest on charakterystyczny. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". albo że maszyna. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. na której pracuje. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. Dla przykładu można wymienić kwiaty. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). od których bodźce tę pochodzą. cech) i doskonaleniu się już istniejących. lasu itd. jak np. Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). którą gotuje. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami.

Że- . w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. Były też teorie.pierwszy rok życia. 2. Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka. przedszkolnym . które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym. Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi.. u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje. . i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego. ponieanowlęcym .dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka.od l do 3 lat. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci. zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci. środowiskowym. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. lecz również dzieci. . również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym.rozwój fizyczny i motoryczny.rozwój emocjonalny i społeczny. a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -. Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także. jak też czynnikom zewnętrznym. Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej. celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. M. które od urodzenia są niewidome. W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych. duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku. Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy.od 3 do 7 lat. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych. które dziecko przynosi ze sobą na świat. Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym. który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość. która rozszerza liczbę czynników do czterech.kształtowanie osobowości.. co wiąże się z kształtowaniem osobowości.jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku.rozwój procesów poznawczych. młodszym szkolnym .rozwój działalności.od 12 do 17-18 lat. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm). . Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej. Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział.od 7 do 11 .12 lat i dorastania . Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . . a więc w znaczeniu szerszym . a zwłaszcza pismem wypukłym. Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później. Są to dzieci.

Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. s. środowiskowych. in. które tracą wzrok już po urodzeniu. nie uszko72 dziła także kory mózgowej. Ogólnie trzeba powiedzieć. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci. że układ nerwowy . że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych. 154) pisze m. a zwłaszcza jego najważniejszej części .4) własna aktywność dziecka. 2. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. jak rap. 227) pisze. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego. . Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M..kory mózgowej. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym.1. 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości. Zebrowska (1979. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. .browska (1979. która pozbawiła je wzroku. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. które ściśle ze sobą współdziałają. 3) wychowanie. Grzegorzewska (1955. Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów". Ślepota może . Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. s.zgodnie z teorią Pawiowa . 2) wpływ środowiska. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. M. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego.jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. o ile przyczyna. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. [. Oznacza to. s. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. Problemem jednak pozostaje. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie. Jest to wynikiem tego.

. zarówno części obwodowej.że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". W takiej sytuacji konieczna jest. Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej. co każde inne dziecko. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego.'.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. 'Uszkodzenia gałki ocznej. 16) podaje. które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego. Podobnie Z. s. s.normalnym. U. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. 49) stwierdza. J. Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". s.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej. można przyjąć. jak również różnego rodzaju chorób matki. jak spastyczność. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. a także różnych chorób. Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży. Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego. utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić. zatrucia. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". że w 1968 r.jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. ocenie odległości i kształtów. czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. K.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego. jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty. że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi.2. Sękowska (1968. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. Baumann (1980. Klimasiński (1977. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi. które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . 2. atetoza (niezborność ruchowa). jak też centralnej. poza brakiem percepcji wzrokowej. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego .pisze autor . złego odżywiania. Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. 47) pisze w tej sprawie: " . które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. Wpływ środowiska Jak już zaznaczono . względnie znacznym jej ograniczeniem. "Jest rzeczą wielce prawdopodobną .

więcej specjalnej pomocy. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia. a więc takim.3) postawę nadmiernej opiekuńczości. a więc grupę społeczną.koledzy. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. ale bezwarunkowo konieczną."Akceptacja dziecka i jego kalectwa .2. wśród nich także [niewidome. Bateman. z którymi spotyka się na podwórzu. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego. s. Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome. 332). \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. Liczne badania. a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. 1973. w przedszkolu. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie.jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej.robić.I. lecz odrzucenia skutków kalectwa. ą później jego rówieśnicy . cierpliwości. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw. którą określić trzeba jako postawę. Zresztą dzieci niepełnosprawne. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa. w której dziecko przebywa. Sękowska (1974. Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. 2. jakim ono jest. Nie tylko najbardziej pożądaną. należy uznać za postawę pozytywną i. a więc to. 2) postawę akceptacji dziecka. że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych. 5) postawę jawnego odrzucenia (por.w sposób właściwy. zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. w parku. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym.właściwą. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców. 4) postawę ukrytego odrzucenia. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców.. jak i co dalej . Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości.dziecka. umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój". społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. jakim jest drugi człowiek. pseudopozytywną. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy . czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia.pisze Z. w szkole itd. s. do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. 7) . B. . •widomym. wykazały. V.

nawet negatywnymi. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. Są to bowiem postawy. to. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. jakim jest środowisko społeczne. że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . którym stale . Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego.do nauki. zaniżający faktyczne możliwości dziecka. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. nadmiernej opiekuńczości. jego poczynań i kłopotów. 43). T. możliwości. "Obojętność rodziców. który powoduje to. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. s. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. jakie sprawia. 43 i 44). 1971b. jaką jest fakt ślepoty dziecka. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego. do udziału w życiu społecznym. które mają w tym zakresie swój udział. Majewski. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. narastającego przez wiele lat. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. a mianowicie: postawę obojętności. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać.'trzeba się opiekować i izajmować. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. a często nawet powodują. is. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. Wynika ona stąd. do pracy zawodowej. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą. Postawa pseudopozytywna. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. 1971b. Ma-jewski. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. potrzeb swojego dziecka niewidomego. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń.

może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. 20) pisze: " . Majewski (1971b.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej. W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. w jakim ma je dziecko widzące. T. Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. w przedszkolu.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. do fizycznego znęcania się włącznie". na podwórzu. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". Ogólnie trzeba więc powiedzieć. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. z którymi dziecko się kontaktuje. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie.2.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. Ogólnie trzeba powiedzieć. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu .2. s. z którymi spotyka się w parku. Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. A więc można powiedzieć. które nie przebywają w internatach. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. a nawet wręcz negatywne. na ulicy. że z reguły są to postawy niewłaściwe. młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. Początkowa niechęć do swych dzieci. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi. W ten sposób społeczność pozarodzinna. Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. . przeznaczeniem. . jakiemu podlegają dzieci. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. Orkan-Łęcka (1974. Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. s. Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. a zwłaszcza jego rówieśników. A przecież powinno być odwrotnie. które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi. 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. być środowisko. W tej sprawie M. 2. w sposób pośredni. słyszą często aluzje pod ich adresem. powinno to. a później w szkole.ośrodka szkolno-wychowawczego. Z licznych obserwacji i badań wynika. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci. że ślepota jest karą za grzechy rodziców. jak prze- . może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego.

stwierdza. jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą.' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne. oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji. prawa w danej społeczności". Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [. ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. . 178) .1 Uważa się ich za jednostki nienormalne. Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych. s. a przede wszystkim długotrwała.(115) nigdy . 2. że sytuacje takie nie są przypadkowe. Jak już zaznaczono. ich zdaniem. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych.smutne jest to.3. a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. Bateman (1976. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości. z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI.dzieci widzące. Wychowanie .pisze autorka . wywołują w ten sposób komiczne. .). jest sprawą o olbrzymiej wadze. które miały kontakty z dziećmi niewidomymi.'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie.VIII. . s. Połowa tych dzieci . Dzieci i młodzież. Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci . traktują jako rozrywkę. wyśmiewanie jego ułomności. nie miała kontaktu . rzucanie kamieniami itd.zmienia zatem postawy wobec niewidomych". s. że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego.pisze T. Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. że: . To. że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach.oceny pozytywne wzrastały w . Majewski (1971'b. które ich bezpośrednio nie dotknęło.z dziećmi niewidomymi. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa.77 zywanie. z którymi nie trzeba się liczyć. wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. Kie uświadamiają oni sobie. To z kolei powoduje fakt. Bateman (1976. uderzanie znienacka. Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone. '» Najbardziej . Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. "Wzrost osobistego doświadczenia . "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących . że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. " W podsumowaniu B.widzące zajmowała się B. . sytuacje. podkładanie przeszkód. a zmniejsza się w klasach VI .kolejnych klasach. s . . Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna. Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej . • W wyniku tych badań autorka stwierdziła. i68 i nast.

Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. s. Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem. lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana. dostosowany do jego potrzeb.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy.. Trudno sobie wyobrazić. jeśli chodzi o naukę szkolną.. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane . Dziecko. Grzegorzewską (1964.".Kolejnym.z nauczaniem i wychowaniem dziecka.stosowamiu specjalnych metod nauczania. . Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie. a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie. " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych.. w tym także w Polsce . s. a więc musi mieć specjalne warunki szkolne. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych . Na temat specjalnych metod nauczania Z. zwłaszcza o ile . Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi. które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania. Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację. któremu nie zapewni się nauki.stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych. lecz z konieczności adaptacji metod. Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M. a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich. lecz stosują odmienne metody i środki. Sękowska '(1974. bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów.prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych. Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi. będzie w po-. oczywiście przy współpracy z rodzicami. 78 . lecz jest wychowywane przez dorosłych..istniejący w większości krajów. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych. Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas .. technik i środków nauczania . które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych.

Janik (1963. Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom.4. . działania. szkolnego itd. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania. . własna aktywność albo. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. . kształtuje bowiem te wartości. Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych. że wywołuje ona potrzeby: ruchu. lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim. Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem. mówiąc inaczej. zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. Z.pomoce specyficzne dla niewidomych.pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych. jest jego . poznania nowych przedmiotów i zjawisk. Jej znaczenie polega na tym. To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości.pisze T. s. Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. . konkretności nauczania.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. jak wielkość. które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną. 10).pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska. Nowogrodzki (1962. 1974. o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. 33) . Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne .samoaktywizacja. s. ~ Ponadto B. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. M. Do nich należą zasady: indywidualizacji. "Bez własnej aktywności . Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga.który decyduje o rozwoju dziecka. jego własna działalność.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego". które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. 2. rodzinnego. s. Oczywiście najlepsze są te metody. co się wokół niego dzieje. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji. kiedy chodzi o szybki jego rozwój. lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać. Sękowska. Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. . jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. Niestety nie zawsze jest to możliwe. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por.. Nie oznacza to. a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. proporcje itd. 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: .

. skakanie. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". jak pełzanie. 3. wspinanie się. np. Dreier (1980.). w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce. różne przeszkody itd.Dziecko niewidome. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. aut. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu.przyp. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. jak też wewnętrzną. Psychologia nych sytuacji. jakimi są bodźce wizualne. Majewskt. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca.spontanicznie. po nawierzchni miękkiej. jak bieganie. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie. że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących. Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. Na skutek braku wizualnej styumlacji. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. trzeba podkreślić. Rezultaty. na skutek tego. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. . ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. z uwagi na brak wzroku. 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów. automatyzacji i koordynacji ruchów. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. Można więc powiedzieć. s. S. Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. a także poruszanie się w nietypowym terenie. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . przechodzenie przez rowy.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. chodzenie po górach. Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. piaszczystej. bieganiu itd. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. jak to występuje u dzieci widzących. chodzić.

zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. s. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu. Dopiero w przedszkolu.się ich naśladować. to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. w której rola wzroku jest dominująca. W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. 4-5 mieś. zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. s. nie . U dzieci tzw. co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka. które dziecko chwyciło. Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce. treningu itd. . 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [.formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany).opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". Przełącznikowa i H. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej. Przełącznikowa i H. Niektóre dzieci.pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. ich wielkości. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji. czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk. 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . M. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. Zwracają na nie uwagę liczni torzy . a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. Spłonek (1979.. M. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. . O ile chodzi o dzieci niewidome. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. Przejawia się ona w: .". Spłonek (1979. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. . oddalenia itd. Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. ćwiczenia.mówiąc już o tym.ruchów wykonywanych palcami rąk. stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. początkowo obie razem.

Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. koordynowanie ruchów obu rąk itd. Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku. tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. Dobrzańska-Socha.kyfozę . jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. jak też . Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych.2. Majewski. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. 21). który podaje. U postały ch wykryła: ..emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). 1975. A. Ogólnie trzeba stwierdzić. poziom ten jest u nich znacznie obniżony. widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. W okresie. 129) . Podnosi głowę i obraca nią. W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. . Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. . l skoliozę i lordozę równocześnie. ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową. s. 3. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. Dzieci niewidome nie tylko później siadają. bawi się paluszkami i używa je do . jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy. ple-ów i kończyn oraz układ kostny. to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących.patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. 1974. choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie. Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. 1960. że w pewnym zakładzie dla . bieganie. .lordozę . Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s.pisze L. O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych.ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści. wstają. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. Dziedzic. 1971a. zaczynają chodzić.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci). W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. s. Z. Jest to okres czołgania. Zeuthen (1978. która przebadała grupę niewidomych dzieci. T. (wg: A.skoliozę . dzięki . jak: skakanie. 3 skoliozę. a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić. s.boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci).(J. manipulowanie nim. Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. 40). kierowanych na określony cel w przestrzeni. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci). Sieradzka (1968). 1975). "Niewidome niemowlę . brzańskaSocha. chwytanie go.połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci).kyfoskoliozę . Sękowska. wspinanie się itd. jak też manipulacyjnych. A.

które dziecko widzi. A. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-. Sękowska.gienicznych.. co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia. s. w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. wyciągania rączek w ich kierunku. s.. Orkan-Łęcka (1979.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. S. s. •zęba podkreślić również fakt. Podobnie A. s. 1975. Dobrzańska-Socha 975. że dziecko niewidome. 'M. 1974. niż sięganie po zabawki. który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić". ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności. 20) . Dobrzańska-Socha. choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki.o . że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące.5. 20) pisze: " . Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. .Ji". dostępnymi sobie metodami. zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych. Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. Sękowska.pisze A. nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu.. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-. 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. itowości. dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony. 1980). później zaczyna siadać. . 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania .e: ". agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion".nie zdając sobie sprawy z faktu. Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. Orkan-Łęcka (1979. wstawać. Dobrzańska-Socha (1975. 1974. pociągania ich. "Rodzice . sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. czę-. nie rusza się do przodu. Dreier. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. wykonywania zabiegów . lecz także chwytania przedmiotów. 11. poruszać się". z uwagi. a czasami nawet zaburzony". manipulowania itd. Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. Dreier (1980.jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. S. s. W tym miejscu. s. 47).chwytania i wypuszczania przedmiotów. W tej sprawie cytowana już M. 29) pi-'. Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. jak też doskonalenie już ibytych. Jednakże pomimo tej wyraźnej.

przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym. s. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. Zeuthen . 12) pisze. I. ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów. Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni. siadanie czy wstawanie. że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [. np. chodzenie itd. B. W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością.] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. s. a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu". S. Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja. . ' •'• Podobnie L. 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii). przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną. .prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów). Dreier <1980. s.brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. a u opiekunów . które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. a więc jeszcze w przedszkolu. Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. obracanie główką. . Zdarza się często.zdaniem autorki . . Sołcewa (1976.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . jak też sprawności manipulacyjne ... bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać. Nie wolno. 125) piszą: " . 'Podobnie Z.ograniczenie jego swobody.. pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego.(1978. Dobrzańska-Socha (1975. a coraz częściej siedzą".osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. procesy poznawcze. co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. s. Dlatego nie należy . . . jak chwytanie.pełzanie. raczkowanie. A.ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej . Danilewicz i L. Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników.wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych. Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych". Pisze ona: " . Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się.ma na celu: .

87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. potrząsanie głową. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. stanie i chodzenie z . wyciąganie przed siebie rąk. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. w których powinny wystąpić. brak rytmicznego kołysania przedramion. chód z nieruchomymi ramionami. 4. 3. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. Sękowska (1974. tzw. -przecieraniu ich. Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. s. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. 2. Dziedzic '(1960. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). J. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. próbuje ono bawić się samo. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. za: P. M. s. przekłada nogi jedną na drugą. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. towarzyszącego zwykle chodzeniu. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. odchylanie tułowia w tył. cofnięta głowa i tułów. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb".3. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. 43). s. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. 1964. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą. Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. kręcenie się w kółko itp. aby ochronić twarz. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. Baillart. tików nerwowych. chód na sztywnych nogach. Z. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne.wykonywanie stereotypowych. 3. 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. poza ogólną sztywnością motoryki. np. Według autorki . a często nawet odruchu warunkowego. Miny i pozy. lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. niepotrzebnych. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). Daje się także zauważyć. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę.

picie z kubeczka. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. s. S. są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności. 69 4. Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. K. które przekształciły się w nawyk.z ubieraniem się . stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego. Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas. zapinanie guzików. Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni. 188). K. które można zaliczyć do tzw. s.nakładanie koszulki.188). Klimasiński. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. Należą do nich czynności związane: . że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów.tułowiem odchylonym do tyłu. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów. 4.1. Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. . 1976b. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. s. czynności samoobsługowe. stawianie stopy z góry. Hartman (1980. Polega to na tym.jedzenie łyżeczką. a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny. Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla). bucika. jeśli niemożliwe w przypadkach.mycie rąk. a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. zębów. gdy prowadzi go osoba widząca". 1976b. 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji). Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. . Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. jest trudne. Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw.z zabiegami toaletowymi . Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). 3. gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". S. . Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie. Jak wykazały badania Z. siedzenie na nocniku.4. Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe. Klimasiński.ze spożywaniem posiłków . działalności praktycznej. lateralizacji. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach.

Bardzo często na taką . który ono percypuje jako obraz wizualny. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . jak też formowania się czynności.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. np. Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . s.niewidome dzieci sześcio-. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży. Orkan-Łęcka (1979. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. trzonika u łyżeczki. Orkan-Łęcka <1979. M. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1. Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi. s. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej.Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. jak przygotowywanie posiłków. pranie itd. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. zarówno pod względem zakresu. 2. siedmio. Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny". sprzątanie w domu. czynności gospodarcze. Cytowana już A. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności. które zostały nazwane gospodarczymi. 90 A. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. otworów na głowę i szyję w koszulce. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym. rozwoju czynności samoobsługowych. że łyżka służy do jedzenia. niejednokrotnie znaczne.czy nawet dziesięcioletnie. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób. choć przyznać trzeba.brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego. Dzierżanka (1955. jak też sprawności wykonywania tych czynności. 's. które rzutują na to. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku.pisze M. czyli opanowamie głównych elementów ruchów. 14) .Dorosły stanowi dla dziecka wzór. 3. \. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych.samodzielności jak dzieci widzące. Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic". Dzierżanka (1955. s. "Spotykamy dosyć często . 162) pisze:. Do nich należą: 1. np. a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności..

wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie".ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. 2. Oczywiście. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. trzeba zwrócić uwagę na fakt. Wymieniony F. co dziecko widzące. winy.osiągają już zadowalający poziom. 46) . ubierać się. Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk. Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany. Wielu rodziców uważa.wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u .cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców. co dziecko niewidome potrzebuje więcej. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. Tego. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. . §2 "Jeśli rodzice . że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. upadki). to: więcej ćwiczenia. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane. 3. Największe postępy w tym.wymagają więcej inspiracji (stymulacji). s. Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. że: . myć się itd. a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku. ponieważ czują się winni za jego ślepotę. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych. Nie ulega wątpliwości. Tonkowić (1978.jak już zaznaczono . Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. pomocy i czasu". Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. . a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach.u . Tonkoyić (1978. s. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy.zakresie opanowania czynności samoobsługowych. .ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności. 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. niż rodzice się tego spodziewają. że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. codziennego.pisze F. • F. s. pomocy. Tonkovic (1878. co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego . że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. Obawa i lęk rodziców. hamowane czy wyręczane przez rodziców.

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

. słuchu i węchu. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. chropowatość. Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. słuchowych. następuje za pomocą dotyku. miękkość.ograniczeniem mobilności .ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. Spowodowane jest ono:' . wypukłość. dla niewidomych jest niedostępny.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. w ruchu. horyzont.poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. ciepło. a zwłaszcza o barwę. . co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru.okrągłość. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk. Wypada jeden z teleanalizatorów. Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny. jak już zaznaczono. np. dla poznania których wzrok jest wiodący.mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. odczuwa się brak wzroku. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. gładkość.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. zlokalizowany . jak twardość.ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). W rozwoju tych zmysłów. zimno. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. jakim jest wzrok. . W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. prostokątność. Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi. stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. wklęsłość itd.zasięgiem zmysłu dotyku. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego. Trzeba tutaj podkreślić. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt. dźwięk grzechotki. Stąd. kinestetycznych i węchowych. że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego. że niewidomi żyją w świecie kształtów. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku. . a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. mówi się. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. podobnie jak to . dzwonka. W jego percepcji zaczyna dominować dotyk. perspektywę. a także kształt .

kolejnych spostrzeżeniach. dźwięk dla dzwonka. celem ich dokładnego poznania. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. które potrafią już chodzić. kształt dla pudełka. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. Węch). 106) podkreśla. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. Oczywiście dotyczy to dzieci. s. W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. Dopiero przy dalszych. Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. Oczywiście. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. słuchowych i węchowych. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów".są sygnałem przedmiotu. Kułagin (1976. Wymieniana już S. Jedne z nich stanowią podstawowe. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. J. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. 100 Ważne jest także to. aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. A. w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. równocześnie ten zmysł. słuch. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. Już w I kwartale. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). które znajdują się poza nim. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . dominujące komponenty tego bodźca. Poza tym ważne jest. które nabierają znaczenia sygnałowego . np. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. zapach dla kwiatka. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. Powinny to być przedmioty. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. Sę-kowska (1974. s. Z. na który składają się różne jego cechy i właściwości. 97) pisze. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej.

lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: . Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci.1. Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. jak też dokładności. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie. 5. jak również . in. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. że są niezainteresowane czy nawet leniwe. s. Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . Stopniowo zaczyna odróżniać to. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . Przełącznikowa i H.odtwórcze (reprodukcyjne). których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. zabawach tematycznych. natomiast wyobrażenia trwają. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. Przejawia się to m. Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. powstałych w wyniku nałożenia się. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji. potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. w tzw. a zwłaszcza w myśleniu.wytwórcze (fantazyjne). albowiem bazują na spostrzeżeniach. stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spłonek (1979.2. S. łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. Wyobrażenia. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. M. . które mogą być 'odtworzone. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. często nawet bardzo długo. mają duże znaczenie dla człowieka. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. co spostrzega.2. co faktycznie istnieje. od tego.u widzących. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym.pozostawiają określone ślady. 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie.

kineste-tyczne itd. a zwłaszcza nerw przewodzący. należy porównać ją z inną. czyli z ciemnością. M. 153) . Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego. że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących.. ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. Grzegorzewska. Ogólnie trzeba więc powiedzieć.. Jasność należy porównać z jej brakiem. Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania. 4). względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna).2.102 ich treści. 'oni w ogóle nic nie widzą . że niewidomi od urodzenia. Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. np. 1964. który pozwala . Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. Grzegorzewska (1964.są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. Również przykład innej głuchoniewidomej M. Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych.. we.2. słuchowe. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu. które . a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach. Z zagadnieniem tym związane jest następne. s. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. s. Wynika to stąd. Keller. które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy. Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie. II.spostrzegania. jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć. 151). nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy. Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe.jak już zaznaczono . 5. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych. Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła. u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. "W istocie rzeczy . że jest to zmysł. Zagadnienie to powstało stąd. należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó.pisze M.

Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. ale różnica nie jest tak duża. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. również bardzo szczegółowych. M.3. okres. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. Baillart (1964. s. których często występowałyby treści wizualne. ciemności) i podstawowych barw. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. Jeśli wzrok utracił wcześniej. Jest to zagadnienie tzw. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. jak można by przypuszczać. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa.. W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. 1964. P. Ogólnie trzeba powiedzieć. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe. jaki mają dzieci widzące. Grzegorzewska i(1964. które ludziom . Grzegorzewska (1964. to zbliża je bardzo do dzieci widzących. transpozycją wrażeń. i z tego okresu zachowały się ślady. •tracą na wyrazistości i dokładności. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. albowiem istniał w ich życiu. s. a więc stosowaniem języka ludzi widzących. s. że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. Wyobrażenia surogatowe określa M. nawet sprzed wielu lat. co łączy się z tzw. Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. Grzegorzewska.2. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. W innym miejscu P.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. Zarówno pobudzenia natury dotykowej. Oczywiście im dziecko później ociemniało. które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. kiedy one widziały. 32) pisze. Są jednak dzieci. W tej sprawie M. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). że struktura psychiczna tych. Baillart (1964. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień.. jakie podkładają oni pod te określenia. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". Twierdzi on. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. 77). a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. S. s. jest sprawa treści. różni się od tej. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. s.

powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących". Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. samochód z silnikiem. Steinberg (1920). Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe. jest niemożliwe. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. a więc głównie słuchowych (dźwięków).pisze M.niewidzącym. Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie. "Analogia . wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. dom z kominem. 2.). kościół z wieżą. Grzegorzewska (1964.. W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. powstaje u nich dążność do. s. należące do różnych dziedzin zmysłowych [. samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. 89) . zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. s. . dziecko. 92 i nast. 96) . które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych. dziecko) na podstawie wysokości. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. są niedostępne.hoć nie tylko ona. np.'np. -Oznacza to. głównie słuchowych. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. oraz ich treść (por. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków. A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie.] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". . góra. Grzegorzewska (1964. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami). popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. kobieta. błękitne niebo. jak T. s. W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących.pisze M. M. np. np. barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. np. 1964. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. zielona łąka. wieża. i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej. Grzegorzewska.Wobec tego . np. w 1892 r. 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. w zupełności lub częściowo. Heller (1904) i W. Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. a więc dotykowych. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń. . w pełnym zakresie. . wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. zamek. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. na tle których one powstają. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek.

Sękowska (1974. tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze.). czyli 74. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych). .właściwa lokalizacja elementów.8%. nogi. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska. jest adekwatna do rzeczywistości. których nigdy nie widzieli. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia. Jak już podkreślono. gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. np. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. 5. np. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. może jednak nie jedyną". że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania. głównie w trakcie nauki szkolnej. np. Wyniki tych badań wykazały. Oznacza to.między nimi dość duża różnica. sądzimy jednak. 83) . Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. wyobrażenia wytwórcze. jak i u dzieci i dorosłych.pisze Z. Nie ulega wątpliwości.2.4. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. karoseria a koła u taksówki. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych. a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . które dostarczają pozostałe zmysły. Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. głowa. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych.widzących. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku. ogon u psa. uszy na głowie u psa. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami.podstawie symboli i metafory. po legająca na tym. s. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. które nie są im bezpośrednio znane. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. s. oraz prawidłowości w budowie . analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. 153 i nast. tułów. Sękowska (1974. to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. "Istnieje jednak . że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. Im więcej danych zmysłowych. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów. Są to tzw.

natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia. . Ponadto autorka podkreśla. niejasności-i niedokładności. Tak np. które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów. Sękowska (1974. Ba. Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja). Oprócz tego badania wykazały wiele luk. które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji. to występują tutaj substytuty tych treści. z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. Ponadto pewien wpływ na to ma fakt. Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta.: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców.niewłaściwej jego lokalizacji. Godnym podkreślenia jest fakt.powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ".] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. . w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe. . a więc wyobrażenia zastępcze. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie.pisze Z. niepełnego wrażenia. 34 i 35). W. .' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało).Nieprawidłowości te sprowadzały się do: . r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. "Wyobrażenia kształtu i wielkości .niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. s. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe. każdy sygnał. cech przedmiotów. Są to więc elementy pozazmysłowe. Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci.. każde wrażenie lub . co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. głównie słuchowymi i węchowymi. albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. Jest to szczególnie istotne. W7 . W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. np. .. s. Swierłow (1957. to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. umieszczenia go. ' Dzieci. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości. a więc głównie barwę. że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. którą spełnia. W związku z powyższym wydaje się. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu".

albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w .. im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości.2. .) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: . ruchliwy plac miasta. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni. że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska. ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. ma bardzo złożoną strukturę. a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości. czynności życia codziennego) ma miejsce. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych. Nie oznacza to jednak.w orientacji w dużej przestrzeni. a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. w której możliwe jest i poruszanie się.5. 5. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. wysokość. . Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego. . a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni. Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii.orientacji przestrzennej.w orientacji w przestrzeni roboczej. s. jaką reprezentują. Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany. Dlatego nie należy go przeceniać. kształt). Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych. polna droga).] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne. jaką reprezentują. 3'5 i nast. przedmioty statyczne i znajdujące się w .w zakresie poznania przedmiotów.. w której dane działanie (praca. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. szerokość. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. Swierłowa (1957.

bez specjalnych ograniczeń. Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. Chodzi więc o to. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną.wyobrażenia (obrazy) statyczne . kineste-tycznych. U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano . barwy. Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych.stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych.przedmiotów nieruchomych.przekształceń przedmiotów. 17 i nast.przedmiotów znajdujących się w ruchu.wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . in. Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących. tym orientacja przestrzenna będzie lepsza.) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. Swierłow (1957. do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni. Klimasiński (1977. Przyjmuje ona. w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku. funkcja symboliczna. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne . zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń. 6) twierdzi.łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. wyobrażenia (obrazy umysłowe). słuchowych itd.wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. W. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni. W badaniach swoich opierał się m. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze. Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych. Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. uprzednio nie spostrzeganych. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: . a co za tym idzie .ruchu. . s. liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. Piageta. której przejawem są m. praktycznie każdego jej fragmentu. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu.na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. s. . że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. in. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw.

. 27) wysunął hipotezę. Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała." (K. M. . s. z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności. że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców.możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t. 1977. reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych. W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. s. Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. krzyż itd. 448 i 449). s. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych. figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości. Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . . Klimasiński (1977. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. następnie 3 aż do 6. Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy . Eksperymenty polegały na tym. W konkluzji K.antycypacyjne. Klimasiński. u niewidomych. U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . mają mniejszy zakres. 1979. 6). Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. Przełącznikowa. z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^. tzn. (zakres) zaczynając od 2. 54 i 55) pisze: ". Była więc to tzw. Klimasiński (1977. s.] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. . Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów.] oparte na dotyku i słuchu. .) w celu dokładnego zapoznania się. kwadrat. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. .y^Ju w^uurazen przestrzennych. Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących.. . statycznych układów przedmiotów.dotyk i słuch. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . ale można sądzić. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. W swoich badaniach K.

Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów.aKże eksperymenty III serii. Psychologia 113 . kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. s. • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak. Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°. Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły .zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T. W konkluzji K. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi.3. 180° i 270°. bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi.. jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne. Majewski. 5. stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów". Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C. Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. Jak wykazują szczegółowe wyniki. 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących. Klimasiński (1974. Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego.-jak się wydaje . co świadczy . Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja).statycznych wyobrażeń przestrzennych.. Z czasem pojemność pamięci wzrasta. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym. opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII. trójkąt. Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania).o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące.

że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. lepszej bezpośredniej reprodukcji. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. Stwierdzili oni. dawni tyfiopsychoilogowie uważali. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. dotykową czy werbalną. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968). Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-. Polega ono na tym. 5. K. O ile chodzi o niewidomych. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. słuchową. "Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. które wywołują żywsze wyobrażenia. niż dzieci widzące. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . Natomiast badania K. że spełnia ona wiele istotnych funkcji. stwierdza. że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. 42 i nast. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. jest lepiej wykształcona itd. 310 i nast. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne.). to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. Ogólnie stwierdza on. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). a więc pamięć dźwięków. Podobnie. s. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. Blirklen (1924. melodii. lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk.porozumiewania . mięci.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej. K. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. kinestetyczną.4. Klimasiński (1979. Klimasińskiego (1976) wykazały. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. s. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. Wręcz przeciwnie. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. które wywołują wyobrażenia wzrokowe.

reguł gramatycznych składających się na język. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych. 4 r. Stopniowo zwiększa się liczba słów. jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. przedmiotów. których dziecko używa. Mowa ustna dzieci niewidomych . który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. a mianowicie słownik i gramatyka (język). Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok. Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia.. W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania. Doskonali się także funkcja symboliczna języka. Wołoszynowa (1979.ż. Jego mowa mb. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej. nie zawsze bardzo wyraźny. choć. potrzeby itd. a co przejawia się w tym. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną).znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji. lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym".1. to . 5. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku. czynności. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy.1.mowy pisanej {graficznej). a zaznacza się związek mowy z myśleniem. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy. wyrazów. 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną.zdobywania wiedzy o świecie. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. . osób. jak mimika i gestykulacja. s. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem. W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak. Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny. że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. krtani i żuchwy.ust. Zarówno rozwój umiejętności pisania. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . pragnienia. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka. Ten obraz fonetycznych elementów mowy. L. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej.

pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. jak też rozwoju języka. T. Gałkowski (1975. w późniejszym okresie je nadrobiły. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. a także czynniki środowiskowe. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". a więc symboli słownych i zasad ich łączenia . rodzeństwa. że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić. ogólnie stwierdza się.wzrokowej stymulacji do mówienia. u których takie opóźnienia wystąpiły. s. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. in.). że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. Tonković (1978. badania Brielanda (1950). Potwierdziły fo m. Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. Zwraca także uwagę na to. wielkości czy stosunków przestrzennych. T. s. Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. 1973. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. 24) zwraca jednak uwagę na to. że czynniki te prawidłowo oddziałują. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. że wiele dzieci. W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych.. że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. Zakładając. ogól<ny stan zdrowia. poziom inteligencji. Istnieje wiele czynników. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. które decydują o jej rozwoju. Jednak stwierdza się. Gałkowski (1975. Podkreśla także. Sękowska <1974.pisze on . s. s. s. które odnoszą się do oceny dystansu. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. Dotyczy to za-. 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych. "Ten rodzaj stymulacji .jest szczególnie istotny w wieku tzw. Przyczyną może być tutaj fakt. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. równo opanowania strony dźwiękowej. 317). które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. pytań. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania.gramatyki.Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. F. Formy językowe. gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami. O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . D. że obok decydującej roli słuchu. Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". Batemau. a z drugiej strony . 194 i nast. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy. u których kora 116 ny fonetycznej mowy.

Okazuje się. które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat. Z tego wynika wniosek. a dzieci musiały je wykonywać. Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy. jaki posiadają ich widzący rówieśnicy. Badania Z. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu. przymiotników itd. czasowników. czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. 211) . czym są pokryte dachy itd. Ze względu na to. rozwojem. nie uszkodziła także kory mózgowej. które dotyczyły: 1. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. Nazw materiałów . kto sprzedaje w sklepie itd. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo. skąpy. Z. 212 i nast. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej. Sękowskiej wykazały. Descoudres z 1929. Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". lecz przeciwnie . to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej .pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników. s. że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). Nazw czynności . .dzieci odpowiadały na takie pytania. która pozbawiła je wzroku.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów.jest on bogatszy. Druga seria badań Z. Sękowska (1974. 2.potwierdza tezę. 4.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi.podawano dziecku określony 117 przymiotnik. że słownik dzieci niewidomych.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności. jak: kto buduje dom. s. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym. Sękowska (1974. jak: z czego uszyte jest ubranie. Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii. pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. przeciągać itd.) dotyczyła sprawy. nie tylko nie jest uboższy.. że: . s. in. co świadczy o tym. 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. stosunkach. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. W badaniach wzięły udział te same dzieci.autorka stosowała test językowy A. Sękowskiej (1974. jeśli przyczyna. . w jakich ono . np. że rozumieją znaczenie używanych słów. Nazw właściwości przedmiotów . np. sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. z tego. Wynika to m. pochylać się. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. Nazw zawodów . Tak więc ogólnie można przyjąć. lecz tylko 4 jego serie.dzieci odpowiadały na takie pytania.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli. Badania te wykazały. Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska. 3. smutny. "Wynik badania pisze Z. że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego.

kinestetycznego i słuchu. «ja mogę to widzieć». s. Tonković (1978. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. aby mogło ono chwycić.pisze F. Domagają się mówienia od dziecka. Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. Baillart (1964. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia". Pamiętać trzeba jednak. 5. o którym mówi. dotknąć czy samo zbadać przedmiot.2. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L. niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. Oczywiście. s. Wydaje się. to nie należy tego korygować. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację . która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. jak: »wzrok». Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty. 36).118 się znajduje. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. nawet gdy nic nie widzi. «widzieć». Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty).4. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. aby to. Opiera się om na tzw. co możliwe. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. aby duchowy z nim związek stał się. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej.. albo używa podobnych wyrażeń. że trawa jest zielona. Dziecko musi wiedzieć. a przy czytaniu głośnym także słuch. musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. Powinno nauczyć się również nazw kolorów. to powstaje problem. który czyta isię za pomocą dotyku. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi. które zawierają takie terminy.do życia wśród widzących. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. Tonković (1978. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. Jeśli dziecko mówi. tzn. Wymieniany już F. o ile to możliwe. gdy dotyka przedmiot. Wydaje się więc słuszne. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . miły i pożyteczny". 28) . Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. które tworzą kształt danego znaku. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet. kiedy do tego są przygotowane. s.. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych.

Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. zwanego popularnie "brajlem". co pozwala na łatwe ich ujęcie. grubszy papier. Przede wszystkim uwzględnia on to. in.alny. Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka.prawej i lewej rę!ki.120 . W przeciwieństwie do zwykłego pisma.odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera).całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca.zaobo" wać trwałość znaków.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. po której ma się przesuwać. dotykając go bardzo dokładnie. mowa migowa głuchych. 19'73. str. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. s. Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących. . 32. chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych. . że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie.dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę. Grzegorzewska (1964. Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. aby . ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć. podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku. W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa. 137 i nast. D.(drukowanego) na druk wytłaczany.) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk. lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka. ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą.czy trzykrotnie. co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi.znaku. że: . Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. a zwłaszcza zmysłu dotyku. co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej. Wynika to m. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji . tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej.słowa pisanego . przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. a ręki lewej bardziej analityczny. Jak wynika z doświadczeń. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez . Bauman. tak jak np. W miarę nabywania większej wprawy liczba . dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej. Stosuje się 'tutaj łapeć j. z tego. . Ogólnie trzeba powiedzieć.6). W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza). / . Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych. czasem imawet dwu. ' . Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w .

skróty. Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. M. że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 . która reprezentuje. Jedną z nich 'są tzw. Podobnie twierdzi autorka.(1980. dzieci ociemniałe. uogólnianie. klasyfikowanie. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. Przyczyną tego jest to. 139) tłumaczy to tym. A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. wnioskowanie itd. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. wysuwa hipotezy. a więc literą. rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy.porównywanie. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie. którego nie można porównywać z polem. Pismo punktowe L. że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego.120 słów w ciągu tego samego czasu.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. ' Jak wynika z doświadczenia. Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. 122) podaje. s. przechodzi ona przez różne poziomy. F.analiza i synteza oraz operacje pochodne . Fankhauser . które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. s. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji.punktów schodzi na plan dalszy. do których należą tzw. operacje podstawowe . że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. Grzegorzewska (1964. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. wyrazem itd. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. jakie można objąć wzrokiem. a więc tranisponuje je na • wzrokowe. 5. abstrahowanie. Można więc przyjąć. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. co trwa znacznie dłużej. dokonuje oceny. maszyny czytające.

. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. globalny niż analityczny . 260) pisze w tej sprawie. 1974.(abstrakcyjne). i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. Sękowska (1974. synteza. klasyfikowania.inny niż u dzieci widzących". s. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). niektórzy .niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty . K. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. podkreśla się. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. 78) pisze natomiast. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . in. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie. M. s.na utrwalonych śladach spostrzeżeń . którą widzący ma przed oczyma". z tym że. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa. Grzegorzewska {1964. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. podobnie jak u dzieci widzących. O myśleniu niewidomych K. Jedni uważają. szukania pewnych analogii. Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia. Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe . abstrahowanie. porównywania. w sprawie sytuacji w otoczeniu. że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. Z. cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach.(por. że operacje myślowe jak analiza.nie ma powodów spodziewać się. 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły. co to jest. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. Klimasiński.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. zależy on od wielu czynników.wyobrażeniach. Jeśli się przyjmie pogląd. Oznacza to. że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. Wskutek braku . choćby np. że dzieci niewidome. systematyzowania. z tego. Ciągle się zjawia odruch badawczy. ludziach i ich wzajemnym stosunku. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane. wiązania w logiczne całości i schematyzowania. którego materiałem są pojęcia. a inni wręcz przeciwnie -. Z pewnością wynika to m. 8. wnioskowanie itd. że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej. Klimasiński (1977. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących. uogólnianie. Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem.. s. Ogólnie trzeba powiedzieć. s.

aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne. tzn. ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi. Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami.1. Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego. czyli wyobrażenia. in. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia).spostrzeżeń i wyobrażeń. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. W tym okresie. nią charakter synpraktycizny. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności.Z. . 26).J. omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych. aby dziecko mogło dojść do określanego celu. a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia. .. o badaniach którego wspomniano przy. są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. Nasuwa to przypuszczenie. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. Piageta (1966). Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. Sękowska.myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje.tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. uzyskać określony skutek. Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci. Klimasiński (1977). Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych. s. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. a zwłaszcza na poziomie. 5. czy wiernie odzwierciedlają istotne i.5.na teorii rozwoju umysłowego . Według J. albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. co do których nie ma większych wątpliwości. musi wykonać pewne działanie. rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań. 1968.

s. Jak już zaznaczono poprzednio.język). określa się jako myślenie przedoperacyjne. Odwracalność polega na tym. pojęć). Nie oznacza to jednak. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie. próbę ich wyjaśnienia.zasadniczo okres do 7 .) miała. obejmuje ono . na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego . . Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną.8 roku żyoia". którym odpowiadają pojęcia. Od 11 . które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu.biernemu. w którym brakuje jeszcze odwracalności.(operacji . polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. s. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar.pisze A. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości. Jurkowski (1975. (zadania). 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego. 55 i nast. Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego .operacyjność i odwracalność jest już ogólna . Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne. "Odwracalność . że dziecko . w którym. do tej. Celem badań K. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa . Chodziło mianowicie o stwierdzenie.12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia .Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych.stadium operacji konkretnych. z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu. '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje. Przed przystąpieniem do badań K. objętość. iSeria II eksperymentów K. niezależnie od treści. Klimasińskiego (1977..stadium operacji formalnych. Zgodnie z teorią J. KTimasińskiego (1'9'T7. Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości.może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej. rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III).] Myślenie. jak też z poważnych proihlemów naukowych.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. kształt) są stałe i niezmienne. a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami. s. czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień. która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących. a także o. autystycznemu.. Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu . a zwłaszcza myślenia. s. Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [. zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne). pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń. Klimasiński (1977. w badaniach K.

. ciężaru ani objętości". Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego. U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I . Klimasińskiego (1977.".. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem. W klasach I . ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące. W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła. którzy nie potrafili tego zrobić.. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego . Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ". że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . 67 i nast. s. U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy.. K. co według teorii J. wyobrażeń przestrzennych [. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności. K. stosowano wariant składający się z 5 linijek. . który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego. .]" Seria IV eksperymentów K. lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące. . z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami . wyniki uzyskane przez dzieci niewi-.. W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk.III 20% dla poziomu operacyjnego.wynosiła 2 cm. s. dome były o wiele gorsze. Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. Dla badanych. .] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić. zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od. 8).. 1977. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s. W grupie badanych z klas VII . np. to znaczy ujmowały tylko jedną relację. 5% przedoperacyjny. a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania.VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny.konkretnych). Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por.dłuższy od . Jak można było się spodziewać. Dla przykładu można podać. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch..przedoperacyjnego.. u dzieci całkowicie . lecz go burzyły i układały go od nowa. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych". Eksperymenty K. "krótszy od-.. Miller (1969). a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle.III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego.)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. cji konkretnych. Klimasiński. Wyrażało się to w tym.. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [.. że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ.".

Zadania te. . dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. Klimaisiński. natomiast dla klas IV . "leży nad". Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. K. "leży pod". s. A>B i B>C. "mniej odważmy i odważny".VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%. . że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [. Klimasiński (1977. że wyniki badań K. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego.. mniejszy od . 5. Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań. . ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. np.) miała za zadanie stwierdzenie. " itd.III. a więc relacji "większy od . np. czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • .... 82). których było 28. co zadania w eksperymentach II serii. . 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych.. 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " . Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych. 74 i nasrt. albo dwukierunkowe. 74). które określały relacje jednokierunikowe. z tym że w klasach VII ..VIII zwiększył się on do 5l5%. "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C". . że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . Ogólnie trzeba stwierdzić. Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono. Ponadto były zadania. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [.dzieci widzących". Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze). K.. na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę.. l'977i. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia. i nieprze^ strzeninych. s.5. Klimasiński. Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować.2.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I . np. że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. to jednak materiał.] Możma przypuszczać. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. s.nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. W zadaniach tych występowały 2 przesłanki. Seria V eksperymentów (s. "Dzieci niewidome. najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe.] Można wnioskować. Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem". np. z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. . że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por. 1977. np.

jak algebra. czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na.. cierpliwość. . czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne . jak abstrahowanie i uogólnianie. aby mogły spełniać swoją funkcję. Jest to tzw.) stopniowo wzrasta. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". dzięki takim przedmiotom. Chodzi mianowicie o to.na rozwiązywanie określonych sytuacji . W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II .proces myślenia dzieci niewidomych . a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy.pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk.przyp. zdolność łączenia ich . Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. Poprzednio wspomniano już. s.Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk. rodzaj. kretene. Sękowska (1974. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami. tym częstsza 'będzie sposobność. np. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń. Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka . Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię. p^s. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z.. że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym. Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle.. ----. pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy. funkcja.iij-i.opanowanie przez nie znaczenia słów. Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy.. które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania. 235).'-^" ^^. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej. tzn. .nie zawierać cech jednostkowych. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów. Pojęcia. stosunki itd. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat). . Są one wynikiem takich operacji umysłowych.VII. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. i Iim większa jest ta umiejętność. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje. aut. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych. prawda. Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski. Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego. które mają charakter jednostkowy i konkretny. . jak abstrahowanie i uogólnianie. czyli atetrahiowanie cech podobnych.

a więc od III do VIII klasy.cech wspólnych. Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw . s.poziom. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. s. Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych. a nie na wiek. Psychologia 129 zw. Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych. W koinkluzja autorka stwierdza. Szczechowicz (1976. Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T.budowa. że zarówno w grupie dzieci niewidomych. s. "U uczniów niewidomych . i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. jak: test porównań. Szczechowicz (1976.wykrywanie wspólnej funkcji.) wykazały. dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- . głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. Nie potrafią one wyodrębniać . Polega ona na tym. nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie. którą reprezentują. test przysłów. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe". 93) . Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A. że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę.problemowych. pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. wielkość iitp.iycn szKOi podstawowych. Ich synteza osiąga większy . Szczegółowa analiza wykazuje jednak. Majewski. że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych.wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech. Szczechowicz (1976. to badania A. 93 i nast. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień. Autorka stosowała takie metody. rodzaju. jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych . 86 i nast. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk. albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. . test słownika i test wolnych skojarzeń. Jeśli chodzi o kategorie porównań.pisze A. Dla . to badania wykazały. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy.jLK. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych .VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami.). kiształit.

wielkość. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome. takich jak: kształt. Szczechowicz . bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. barwa.ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych. którym A. to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości.s. Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe. dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne. budowa. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym. a następnie funkcję. Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące. Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV. Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie. ciężar. jak kształt. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. . Różnica zaznaczyła się jednak w itym. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. W każdym razie takie kategorie. A. niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. Sękowska i(19i7'4. wyższe. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza). : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości.) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność".nym.. Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami. Ponadto pisze. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu. ona (s. materiał. Drugim zagadnieniem. wielkość. dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. smalcu i kirieistetyczny !(clężar). wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych". Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . jak: budowa. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym. . wielkość. materiał schodziły na miejsca od III do IX. aut. [.] Poznanie konkretne ze względu. była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. Szc. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III. W konkluzji A. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. Szczechowicz się zajmowała. Okazało się.przyip.] Dopiero po przełamaniu tych barier. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę.. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych.

radość. ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. do określonej sytuacji. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne. M. a nie o emocjach mówimy.zachwyt itd. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. uczucia estetyczne . Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. a później zabawki itd. 330). s. np. a . Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych. 6.przedmioty. Szewczuk 1979. aigresja. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. które w wielu przypadkach używane są zamiennie. krzyku itd. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki. gniew. zjawiska . nie pojęciowe). ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności. np. Z reguły o emocjach mówi się. strach itd. co wyraża się w płaczu. zazdrość itd. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. sympatia. 6. Wynika to stąd. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. Oznacza to również. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm.zi'oim. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych". Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. Niektóre bodźce . s. jak: emocje i uczucia. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego.miłość. 313). Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. w której się on znajduje. Spłonek. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. dla którego stanowią one materiał (myśle-. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. strachem. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. butelki z pokarmem. uczucia moralne sprawiedliwość. Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. że rozwój myślenia. i społeczne. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. sen). . W. O uczuciach. Przełącznikowa i H. O ile chodzi o rozwój emocji. 1979. s.(1976. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. zjawisk.1. jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych.

na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. krzykiem czy gniewem. dotykowe. tj. O ile . 1975. moralne. że udział per-. społeczne czy estetyczne. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. s. zazdrość. Gałkowiski. stopniu.. gdy będzie głodne. Wołoszynowa (1979. jałk poznawcze. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. M. ptaszków. W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. 13S przedmiotów. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie.. Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. następuje także rozwój jego emocji. Spłonek. T. których genezą są bodźce zewnętrzne. różnych stron otaczających je rzeczywistości".. 1979. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. miłość. Z uwagi na to. 26). Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. węchowe itd. gdy będzie nakarmione. &). emoo j analnego. zjawisk. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. określony już w znacznym. A. a właściwie na jej uśmiech. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. a więc słuchowe.zwłaszcza wzrokowe. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. L. a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. jak współczucie. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. Dobrzańska-Socha. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. jaki isltoijeje ' . 399). Przełącznikowa i H. 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt.chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". niechęć czy nawet nienawiść (por. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z . odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. s. s. Rzecz zrozumiała.. : 1975. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego.percepcją wzrokową (por. Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. Przede wszystkim trzeba podkreślić. s. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć. nowej zabawki itd.

czego dotykają. ale może przestraszyć je samotność. Dreier (1980. niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. 1975. że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia. Lewe'nfeld <'1956.. Jest to zjawisko noirmalne. s. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno.Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. Gałkowski. li9T5. lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. s. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie. to też zaczyna się ich bać. Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. osoby itd.s. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. Gałkowski. Lewenfeid (1956. Wymieniona już S. Jest to sprawa tzw. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie. s. które zniechęciło do badania otoczenia". . które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. 14). W tej sprawie B. W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła. s. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska. terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje. dopiero w wieku 2-3 lat. . gdy zostaje samo".. poczucia bezpieczeństwa. natomiast 'dzieci niewidome tego. Pisze ona. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. Już w piątym.. np. 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. . 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T. ' ' Podobnie S. Gałkowsiki. gdy od niego 'odchodzę. Bowliby'eigo (1869). nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki). Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. Również komponenty pozawzrokowe. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. . 12113'). przyciskanie). S. "Freedman (1964) pisze. Podkreśla również. 19'715. szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób. który uważa. zwłaszcza nieuprzedzoina [. 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. '12). s.między matką a dzieckiem. przedmiotów albo też głosu. a. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. B. że te dzieci.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. jako czynniki wyzwalające uśmiech [.także głos (mowa). Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego.] Moje dziecko płacze. 'że. co widzą.

Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. złości itd. Wyrażają się one często płaczem._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym.co inne dzieci osiągają bez trudu. Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę.dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. którą trudno później zlikwidować. sytuacje trudne. ograniczenia w tym zakresie. zazdrości.pozbawione felgo wszystkiego . s. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych.ku ujemnym. przeBizkody i niepowodzenia. właśnie na skutek braku wzroku. knzykiem.której albo nie rozumie. aby niewidomi mieli większe. kiedy umiejętność tę opanowały. dużo w nich agresji. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. a zwłaszcza społecznych i moralnych. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza".. A. których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). Charakteryzują się one tym. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie . że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. albo przyjmuje ją dosłownie. osamotnienie. brak kontaktów z rówieśnikami. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. jak również okresu późniejszego. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa. zwane też stresowymi. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć.. jako rzeczywistą groźbę. . Wydaje się. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni.zetknięcie się z twardą rzeczywistością.. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. wrogości. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. Dotyczy to zarówno dka-iasu. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne. Dobrzańska-Socha (1975. Nie będzie więc dużym błędem. w których czuje się . Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. Źródłem ich są tzw. Tak jak dziecko widzące . a zwłaszcza mimikę twarzy. jeśli się stwierdzi. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. często reakcji gniewu". kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych.

braćmi.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym. które odwiedzają rodziców. do której dziecko przynależy. koleżeństwa. Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia.. które dąży do kontaktów . s. grup nieformalnych. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park.niemowlęcia z matką. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych.szczególności . 626) . Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. wyciągają ręce itd. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. "W . Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach. . że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska.się nieraz z okresu przedszkolnego. zainteresowanie życiem społecznym itd. np.6. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. W domu spotyka osoby. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. uśmiechają się do niego.. Ogólnie można więc powiedzieć. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. siostrami. skwer). Dziecko społecznie-przystosowane to takie. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną.pisze L. a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. wywodzące . Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka.rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych". Wół oszynoiwa •(19719.społecznych. Na dziecko oddziałują teraz. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh.społeczną dziecka. Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób. dziadkami itd. często w ramach tzw. życzliwość wobec innych. Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. zbiorowych zajęciach. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych.2. podwórko. którzy podchodzą do dziecka. a wśród nich inne dzieci. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany. babciami. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej . dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. wspólną zabawę. Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości. Prą-.

jakie z tego kontaktu płynie. w kontaktach interpersonalnych itd. ich lokalizacji. na podstawie bodźców słuchowych (igłois).nawiązywania werbalnych kontaktów. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej. np. które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób.odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem. Desmerger (1978. zapach charakterystyczny itd. . ich działania. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. .Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. na wspólnej zabawie. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę. jak np. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej. wówczas nie ma wątpliwości. dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd.. rodzeństwem. kim są.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt.poznania nowych osób. . Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy.potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. innymi dziećmi. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. ich kroki w domu czy na ulicy. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie .. s. . . .wspólnego udziału w zajęciach. . Słyszy ono ich głos (rozmowę). nip.poznania osób. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację". M. Docierają do niego jednak inne bodźce. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-.. Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób. odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . którą wraz z wiekiem musi rozwikłać.możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców.. jakie znaczenie tej sprawie będą. rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd. Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym. Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka.

potrzeby. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. strukturę. w którym 'dziecko przebywa. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. "Młodszy wiek szkolny. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych. Równocześnie trzeba podkreślić. in. w zabawach. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. jej genezę. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne. 7. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. na którą składają się takie składniki. Nie ulega wątpliwości. Już niejednokrotnie podkreślano. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. Oznacza to. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. funkcje itd. Ogólnie trzeba powiedzieć.. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. stąd.. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. . że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . nawyki i wzory zachowania się. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. postawy. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. charakter. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. Nie oznacza to jednak.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi.. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. Wynika to m. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. w którym ono przebywa. jak: temperament. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. Od stopnia adaptacji społecznej. np. zainteresowanie itd. które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym. zdolności. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania.

771) pisze. Mendruń {1967. własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi.się nowie" (L. Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: . że . Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. w którym przebywa. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". zdolności.się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania. możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych. Obraz negatywny wywołuje niepokój. 7'69). s. Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. s.(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz. w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa. ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska.narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych. rówieśników).. W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. Reykowski (1971. nauczycieli. . Obraz pozytywny daje pewność sie141 . s. Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe).narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. Jednak moiżna przyjąć. 1&79. stosunku do innych ludzi. na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. 636). Zebr owaka. Łapiń^ka i M. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. 7. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy. albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. umiejętności. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". w którym przebywa. Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu). Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania .. Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym. to są one wynikiem błędów wychowawczych. 95) twierdzi. s. kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. J. który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. lęk i różne objawy nieprzystosowania.zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne. Wołoszynowa. J.1. li979.W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . który często przedłuża się poza wiek 18 lat. . by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach". potrzeb itd.

ociemniałych. zanim inni nie powiedzą mu. lepsze wyniki w nauce". oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju. np. ale za to ma rączki. 6-12. możliwe do zrealizowania. Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej. które . sprawie wymieniany już B. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd. to i . Pisze ona..oparte na nim aspiracje będą realne.bie. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym. Morę wzrok utraciły . udział w grach sportowych itd.-że jest niewidome. by dostrzec wkrótce. lepsze kontakty z ludźmi. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie.. Lewenfeid (1956. Dobrząńskiej-Sochy (1976. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie . W tej. . s. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych. Lewemfeild (•1'85'6. W tej sprawie B. Jeżeli obraz ten jest właściwy. Chodzi mianowicie o sprawę. nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności. uszy. Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. równowagę emocjonalną. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. s. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych.dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo. tzn.".przyp. jej cele i zadania życiowe i zawodowe.). co je też utwierdza w przekonaniu. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży. Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. Wielu autorów podkreśla. które dzięki temu może wykonywać. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. Jeśli powiemy mu. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. gdy coś mu upadnie i nie.. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego".'że jego oczy nie pracują. s. może tego (c)d razu podnieść. Badania porównawcze A. gdzie 'leży agutoa [. czy ślepota jest czynnikiem. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie.] Dzieci są na tyle initeligentoe. co potrafi zrobić. że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. przychylny stosunek do innych. aut.

że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy".pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. Wydaje się słusznym stanowisko. ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. wiele. 5i2). Lecz niekoniecznie musi to być regułą. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". t j. że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego".. bezradności. które muszą być oparte na realnej.1964..swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego. że ślepota może stwarzać warunki do tego. jest więc zajęte . których głos słyszy po raz pierwszy. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu. B. że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie. poddaje się mniej chętnie. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji. s. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. P.] Słuszna jest uwaga. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. cele i zadania życiowe i zawodowe. np.sprawy [. ciągłej zależności od innych. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. Dobrzańska-Socha. możliwości wykonywania pewnych czynności. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. s. Bailliard (. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. bazie. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. zachowując pewien dystans.istotna. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. Często podkreśla się. Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. s. Sękowska (1974. Tak jak już podkreśliła A. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. rezerwę'wobec innych ludzi. Często mają poczucie inności. na zajmowanie się samym sobą. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". . stykając się z osobami. obcości. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. wyboru zawodu. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. ale mogłoby być inaczej. Pozostawione w środowisku nieznajomym. Lewenfeid {1956. 37) .

Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie.pisze M. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. kiedy •odczuwa brak pokarmu. jak np. czego jednostka oczekuje. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. Z uwagi na to. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem.7. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. to jednak hipotetycznie można przyjąć. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. ludzi. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. ałbo też gdy to. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. s. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. aby je w pełni zaspokajać. 503) . Przełącznikowa (1979. że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. Wprawdzie brak jest głębszych badań. A więc przy błędach wychowawczych. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. Czynią one wiele wysiłku. zjawisk.2. można przyjąć. Potrzeby występują wówczas. albo potrzeby kontaktu społecznego. które wymagają zaspokojenia. lecz także psychicznych i społecznych. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. Problemem pozostaje jedniak. . aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. aby przywrócić zachwianą równowagę. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka.nie powstanie. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. względnie w pełni zaspokojone. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. Na pewno ślepota . potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. Nie oznacza to. snu itd. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. Stanowią więc one motywy jego działania. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. "Potrzeba psychiczna . kontaktów z innymi dziećmi itp. że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych.

jak potrzeba afiliacji. Majewski. słuchową (mowa.niezależności i samourzeczywistnienia. również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk.] Samotność . niezależności i samodzielności. fotografii czy rzeźb. których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka . akceptacji społecznej. pewnej izolacji i wyobcowania [. że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie. poezja itd. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego.społecznym". 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. Wydaje się.) lub dotykowych. s. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę. . którzy nie widzą [. Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby.. ..).] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić.intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie". że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Przejawia się to w . pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. Sękowska (1974. Sękowska (1974. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej. Podobnie jak u dzieci widzących. Ich źródłem są trwałe nastawienia. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych.dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb. zadawanie pytań itd. a więc drogą dotykową. harmonia kształtów itd. dzieł sztuki . . W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne.piękna przyrody. Cytowana już kilkakrotnie Z.. . Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie.w sferze bodźców akustycznych (muzyką. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. Z. wszystkie 10 T. . s. że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia. które rozwijają się głównie. uznania itd. Jednak nie. . '. potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane.to przeżycie charakterystyczne dla ludzi.obrazów. których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć . a mianowicie oglądania krajobrazów . . że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb. Z uwagi na to. czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym. Problemem pozostaje natomiast.(zestawy barw). choć nie wyłącznie.

pisze A. wylewach do mózgu. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących. jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. Do-brzańSkaSocha (1975.3. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku. W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne. telewizji itd. urazach czaszki itd.przedmiotów i zjawisk. Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame. Z uwagi na to. Ogólnie trzeba podkreślić. a więc zaburzeń czynności psychicznych. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę. Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12. dysharmonii). które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka. należy przyjąć. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym. Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw. Nasuwa siłę więc pytanie. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd.-' . Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań. W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. s. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. 8.7. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach. 30) .'oznych." . Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. "Jeśli chodzi o zainteresowania -. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . brakiem oddziaływania filmów.składnikiem osobowości są także zainteresowania.to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. ilorazem inteligencji. Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym .

Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci. niewidomych umysłowo upośledzonych. Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i . U podłoża zmian psychicznych. jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku.znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących. Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować. . analloigicznie jak u dzieci widzących. Są to dzieci.grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. których liczba jest również znaczna. Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. głównie intelektualnych. i rewalidacyjnej. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. "szkoły życia".dzieci niewidome z normą intelektualną. W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny.bierności czy apatii. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych. Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji. leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. które w możliwie najwyższym atopniu . a zwłaszcza intelektualne.jak już podkreślono . Jednak . Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. Ogólnie trzeba stwierdzić. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna. Najliczniejszą .przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa. co powoduje. Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. i. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z. Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne.często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi. bądź też w spowolnieniu reakcji .

s. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. na które częściej narażone są dzieci niewidome". Wydaje się. Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. Często u dzieci. P. mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. Baillart '(1964. niskim poziomem energii. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych. nagłe. Brakiem aktywności. że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej. 3. . Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). zwłaszcza w zakresie temperamentu. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. o których wspomniano przy okazji blindyzmów. 2. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. a zwłaszcza warunki. Dowodem tego są liczne obserwacje. . inicjatywy.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem. tzn. . Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. s. Nieśmiałością. 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. Wielu autorów podkreśla. stanowiące urazy. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego. Dolbrzańska-So-cha (1975. neurotyczności.wydarzeniami w otoczeniu. . że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. . która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. że 'np. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. bardzo długo. a zwłaszcza młodzieży niewidomej. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. Ogólnie można powiedzieć. Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące.4. tiki. Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . Może to wynikać stąd. charakteru-.nastroju. podejrzliwością czy nadwrażliwością. Są to pojawiające się okresowo. 31). możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. Prze/ ciwnie. a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. a więc sztywnością. sfery emocjonalnej i popędowej. które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. a więc o osobowości schizoidalnej. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci.

Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. 40) pisze. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. ogólnych jego kształtów czy innych cech. B. Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej. O ile chodzi o pierwszą sprawę. Tendencjami do zachowań agresywnych. Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. Dzieci niewidome z 1'es. Są to więc dzieci. niewyraźny. . . Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. 150 Podobnie W.widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. oraz fakt. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych.". jest bardzo mało [. Swierłow (1957. wprawdzie w ograniczonym zakresie. jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. Bateman (1973. l Przede wszystkim trzeba podkreślić. chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. s. że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. . Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. a IWo posiadało poczucie światła. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. s. *>. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. z niewyraźną . że "osobników z absolutną ślepotą. to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. D. fragmentaryczny. 6. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. . mglisty. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. tzn.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. ale nadal funkcjonuje. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych.5. . że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo.

. zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym.. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. gdy jego siła jest tak minimalna. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku. żółty i niebieski. niby drogowskazami w podróży. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem. zwłaszcza kolory podstawowe . które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej. które widziały i utraciły wzrok. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. Swierłow (1955. a często może być też dla niewidomego zwodniczy. Wręcz odwrotnie. ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku.barwą. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni.05). Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. jest bardzo niewyraźny. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni . a więc dzieci ociemniałych. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. s. 43 i 44). s. węchu itd. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. Taka tendencja występuje głównie u dzieci. mglisty. których stopień zbliża się do górnej granicy (0. słuchu. jak już podkreślono.pisze W. zwłaszcza te. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. jaki dostarczają resztki wzroku. Swierłow. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. zielony. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek.czerwony. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. 1957. że nie można jej wyrazić cyframi". tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. Należy przy tym pamiętać. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni. 23 i 24) . Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy.

na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. N. 1973. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. Może się to przejawiać w lekceważeniu. wzrokowym. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji.152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. Batemań. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. <wg: B. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. Drugą 'sprawą. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. nych układów strukturalnych. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. s: 342). Postawa . odgrywających istotną rolę w kompensacji. jakie płyną kanałem. gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy .postawy wobec siebie jako niewidomego. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. U starszych. D. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. np. W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku.

PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. in. u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. B. 'Podobnie W. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. sprawami ludzi niedowidzących.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. tym. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. IV. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku.taka ujawnia się w sytuacjach. na obozach itd. to możemy przypuszczać. lub pedagogicznym niż psychologicznym. wynika między innymi z faktu. . Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić. że wiele tych dzieci musi korzystać . że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. 338 i nast. Jednakże badania . na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. B. Niewłaściwe bo-. zwłaszcza tych. . zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół.czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku.) tłumaczy ten fakt m. s. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych.brak większego zainteresowania wśród naukowców. s. że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę. wzroku. że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. a reszta radzi sobie w szkołach masowych.ze specjalnych form nauczania i wychowania. związku z tym. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi. 336) stwierdza jednak. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. s. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. lub choćby bliskie prawdy. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. Bateman (1973. pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. pomimo że osób niedowidzących jest 2. Zachara •(1981. w internacie. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. pełnienie ról społecznych itd. D. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. Bateman (1973. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole. Pilecka i B. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . Jeżeli jest to prawdziwe.

Dotyczy to zarówno dolnej. » 2. Podobnie E. Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu. 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia.25. kogo należy uważać za osobę niedowidzącą.04 (np. 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. s.05 . Oznacza to. W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia. jak też górnej granicy tego defektu. Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi.uważa się w tym przypadku osoby. Znaczy to. na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota. stosunku do otoczenia". wpływu na sferę poznawczą 'dziecka. Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd. Za osobę niedowidzącą .rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku).naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk". które dolną granicę obniżają do 0. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu . na kształtowanie się uczuć. tzn. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości. Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym). orientacji przestrzennej. Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt.0.. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie. 162). że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. s.poznawania przedmiotów. Można spotkać też definicje.jak już podkreślono . 1979. Pasternak (1978. że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych. w . Ziemcowa (1976. Innym zagadnieniem jest sprawa.1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. I. wywołuje przeszkody i trudności. że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących. charakteru. a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta. pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez.3. Jurewicz-Tuz i K. u której. s. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. Klimasiński. które mają wpływ na poziom wiedzy. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości . że osoby z ostrością wzroku do 0. Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. 7). pomimo znacznego uszkodzenia. zakładając.05 uznawane są za niewidome. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 . Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi. a mianowicie obniżenie ostrości wzroku.wzroku. w NRD) i górną granicę do 0.

choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi. J-".c s±ciiin. jakie dostarczają jej bodźce wizualne. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych. albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla).mi. Ogólnie osoby niedowidzące. specjalnie powiększających pomocy optycznych. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. 3. a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego.dzia-" łalności praktycznej itd. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać. choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku.. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery. Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. Znaczy to. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw.ęuzy niewidomy. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. .--»v*^^^. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół.praktycznej. a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . np. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych.się z def-fnicją oftalmologiczną. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania. G.e luJ. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. inwalidztwa i zatrudnienia. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". Jurewicz-Tuz i K. Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku. tzn. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. . Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. 14). w których wzrok odgrywa doniosłą rolę. . lup. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. np.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. albo jednego i drugiego (por. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń. Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. Sprowadza się ono do pytania. s. 1979. ^. w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych. można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma. Klimasiński.

które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych. Zaburzenia widzenia " Normalne oko. Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. soczewka i ciało szkliste. Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. która je spo158 wodowała (etiologu). stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. plamce żółtej.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . stereoskopowego i barwnego. . Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem.funkcją wzroku.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna.w czopkach i pręcikach. ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce. Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. Na proces ten składa się: . . że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej. czyli tzw.1. zwłaszcza małe. ako-modacji (nastawności). wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego). regulująca i kontrolująca wzroku) itd. czyli wadzenie plamką żółtą.fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. Jest to ta część siatkówki. ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka. ' . zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. Proces widzenia odbywa się w ten sposób. czopki i pręciki. soczewka. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. w których pod wpływem światła zachodzą . jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy). Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty. jest najważniejszą . obwodowego. Nie oznacza to. Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka. 3.1. określone zmiany chemiczne. i ich szczegóły. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. przechodząc przez źrenicę. Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). zwłaszcza . tzw. Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego. jak też w dali. Składa się na niego "rogówka. 159 1.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia.

którą powinien widzieć. że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę. . Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza. l mm . szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki.małe. widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie.przy odległości 5 m. Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas. 1. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką. przy dolnej granicy słabowzroczności. Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry. bardzo małych elementów. Jak z tego wynika. dalekowzroczność. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów. W. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary). Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. co powoduje. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm . soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża. Na ile te proporcje są zachwiane. co odpowiada wielkościom 0.5 mm .07 mm z odległości 25 cm. do tej. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. o wielkości 16. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką. Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk).maksymalnym zbliżeniu. 17. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena.75 cm) z odległości 50 m itd. czyli na tym.różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej. co powinny widzieć z 20 m. Wada ta występuje wówczas. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku. ostrości wzroku. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu.przy odległości 3 m.przy odległości 50 m. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. zamazany. w . 71 i 72). Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). Plamka żółta zajmuje zaledwie 0.est to wada wzroku.5 mm {1.' jak krótkowzroczność. że jest on zamazany.75 mm . Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości. astygmatyzm. co powoduje.5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków.07 mm przy odległości 25 cm. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. H. lecz przecinają się przed nią. s. nieostry. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. którą widzi. 1951. zmętnienie lub brak soczewki itd. stanowią bardzo zróżnicowaną grupę.. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. gdy aparat łamiący (rogówka. która polega na zmętnieniu soczewki. J. Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie). Melanowski. Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia).iprzy odległości 1000 m (por.

3. Widzenie połowicze (ślepota połowicza). l. to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. lewostronna jest mniej uciążliwa. 3. Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe. Do najważniejszych należą: • . jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą. Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. . Dokonuje . Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. często zmętnienie to osiąga taki stopień. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe. co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. zwane też widzeniem pręcikowym. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T. Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów.3. W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. a więc przedmiotów jako brył. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. 1951. przestrzeni jako głębi i perspektywy. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. 81). Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. Majewski. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki. W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego.2. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por. Melanowski.pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia.1.po lewej lub prawej stronie. s.1. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. widzenie lunetowe. przy czytaniu drobnego druku. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. 3. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. H. 2. Psychologia 161 klucza lub rurę. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej.

stereoskopowego czy barwnego. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny. za osoby niedowidzące uważamy jednostki..62świetlnych.2. Galewska (1973. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. barwy. . 1979. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. . ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu.deuteranopia. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości.1. 3. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni. Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. czyli całkowitą ślepotę na barwy. które stanowią pewną funkcjonalną całość. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. . które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. w którym brak jest czopków. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną.protanopia. Powoduje to. a także odległości. 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku. Jest to możliwe dlatego. do którego należy: . że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. wielkości. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. 2) dichromatyzm. Człowiek widzi otaczający świat w barwach.4. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. Szewczuk. jak podaje Z. 332). Jednak. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. s. stosunek do innych przedmiotów itd. 526). Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. Zaburzenia widzenia barwnego . nie reaguje na barwy w ogóle. Istnieje pewien procent jednostek. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. czyli ślepota na barwę czerwoną. a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną.. 3. przestrzeń z 2 różnych punktów.się to dzięki temu.tritanopia. głębi itd. czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. s. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. lokalizacji w przestrzeni.

Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. którymi pisane są książki. że " . Mogą one otrzymy-. Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. lecz także jakość zaburzenia [. Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. jakie między tymi elementami zachodzą. spostrzega powierzchownie. jak wielkość. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. w miarę ich oddalania się od oka. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. Schwarz (1976. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. S.. tym ograniczenie to jest większe. że niektóre przedmioty. widzi więc dobrze. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l. prasa codzienna itd. Oznacza to. ' ' Podobnie H. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia. Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. . barwa itd. czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny). 2. Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. co. A. Kułagina i(1967). niedokładnych. zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . rozczłonowanie kształtów. pola spostrzeżeniowe-' go. podręczniki. 75 . s. relacjonując. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku.spostrzeganie. 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. lecz subtelne różnice kształtów. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. s. Zachara (1981. Pilecka i B. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. badania J. W. . Im wada ta jest głębsza.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry. ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". Nartowska (1980. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata. Percepcji przestrzeni.76) pisze: "Jest pewne. szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. s. 4). jak i normalnie. . Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących. Dalej autorka pisze. niedokładnie. np. zwłaszcza małe lub bardzo małe. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. Odnosi się to do takich ich cech. kształt. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych".

67) pisze.psychologiczne. s. Jest to wynikiem . przejrzysty i typowy. lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia.jak twierdzi autorka . jak: czytanie. aby obraz wzrokowy był zróżnicowany. czynników. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego). Należy więc założyć. duży. bardziej adekwatny. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. Schwarz (1976. Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku". 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . Trzeba jednak podkreślić. właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. aut. poczynając od wrażeń. są badania przeprowadzone przez A. że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. Zwraca ona uwagę także na to. wyobrażeń.wystarczy. Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem. poza defektem wzroku.braku przerzutności uwagi. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym. Jest on zintegrowany w pewną całość.z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. s. -^ Potwierdzeniem. pamięci aż do myślenia. s. s. pisanie. Rytkę '(1979. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości. Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. że dzieci . odpisywanie z książki czy z tablicy. Podając konkretne . . w których dominują inne bodźce. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych.wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. że proces percepcji nie. Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . dokładne . lecz również czynniki . Schwarz (1976. akustyczne. Stwierdziła ona mianowicie.przyp. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. Dalej autor <1966. np. Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. s. .S. 3). że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku.). Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. powodując. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich.mentów z całości.

pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. Wymieniany już kilkakrotnie S. skakanie). 523) pisze. biegania. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. odległości i głębokości". s. lecz z pewnych wskazań profilaktycznych. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu. J. lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. Kodejszko (1973. wskazówki do obserwacji. a . Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. H. . a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. krawężnik itd. Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. J. Nie należy oczywiście zapominać. ćwiczeń fizycznych. Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. s. 59) pisze. a więc kreślić niekształtne litery.objaśnienia. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik.jak obecnie być czymś sporadycznym. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu.] Brak widzenia dwuocznego. że: "Ćwiczenie obserwacji. «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną. podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. rodzaj nawierzchni (kałuża. Schwarz (1976. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach .] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". . gry w piłkę. s. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". Dziedzic (1963. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. Nie ulega wątpliwości. np. uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. . Dodatkowym czynnikiem może też być fakt. np. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. wskutek tego także i upadki [. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". . przerw itd. Dzieci takie mogą pisać "brzydko". Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. Nartowska (1980.). Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. s. a -nie . czyli stereoskopowego. 81) pisze.

Kurcz. w których osoby niedowidzące przebywają. a mianowicie o warunkach. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. w domu itd. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. Cis-Bankiewicz i E. epidiaskopy i rzutniki. tzn. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". w miejscu pracy. lunetki. Do warunków tych należą: 1. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. monitory telewizyjne (Magniyision). jak np. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. jak też sztucznego. które należy spełnić. Problem sprowadza się do tego. 3. typów lamp. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H. stany po odwarstwieniach siatkówek. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki.3. Chodzi mianowicie o to. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. 4. • 3. produkowanych w kraju i za granicą. Jest to sprawa. J. olśnienia. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. linijki optyczne itd. układanki literowe. Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. lupy o różnym stopniu powiększenia. Bielickiej (1974). W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. lornetki. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). 1980). czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach.) dla niedowidzących. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. 4. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. wisk pracy itd. 2. Odpowiednie 'warunki barwne. jak np. uczą się czy pracują. jak: krótkowzroczność. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. pracownikom odpowiednich stano-. a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci.

w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze.1. a tylko 9% powyżej .Badaniem inteligencji.(podtest rozumienia). . że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi.1. mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów). Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I .).1. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. Uzyskała ona średni 1. : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy .109.należy przypisać temu.96. Bateman (1973. Podobnie R. że dzieci z wysokim 1. które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy. Wyniki wskazywały. Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I. z tym że dzieci.umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ.1. Sękowska (1978.=9i5. a dla skali bezsłownej 104. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych. B. a w których gorsze. z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji.l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach . słownik i labirynty. z tym że dla skali słownejwynosił on 115. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci.^s. Już w 1930 roku E. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie. Autorka analizowała także przypadki. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji. że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta. tempa pracy. =100 dla całej grupy. aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce. ucząc się razem z dziećmi widzącymi. Również inne badania potwierJ68 dziły to.106. 105 i nast.1. Świadczy to o tym.zdaniem autorki . Stwierdzono. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. s. koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej. Również B. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie. Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej. Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących.I. Średni iloraz inteligencji wynosił 113. Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych . Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1. która stwarza im odpowiednie warunki. do prawidłowego rozwoju. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr). dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z. Okazało się.

a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". Końćzyk (1980. s. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. s. Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi.wzrokiem dzieci. a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku. Podoibnie T. a w innych za niewidome '(wg: B. że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". Bateman. aby mogli się identyfikować z niewidomymi. 16& 5.) na podstawie własnych badań pisze. dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". 1973. s. to są jednak pewne dane wskazujące. widzących swego kalectwa i Jego skutków. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo. w środkach lokomocji. 243) twierdzi. Autorka (1980. 342) pisze w tej . Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania.1. Bateman (1973. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. tzn. pł. kanałem słuchowym. s. s. w sklepie. Wynikiem tego jest fakt. Chodzi tutaj o te cechy osobowości. Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku. widzących powodują to. Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. że "wewnętrzny fekonflikt. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech. natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. Bateman (1973.na ulicy. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. l i nast. 242 i 243). B. również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez. 4) pisze. 5. które często same narzucają się. że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". R. Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. .sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? . że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym .

Young (1952. ocena. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. introwertyczni. jak również nauczycieli.pisze S. Podobnie 171 badania T. 17) pisze. Young (1952^ s. co chcieliby jego rodzice. Schwarz (1976. Osoby . 343). Force (1958) stwierdza. s. 66) . że dziecko niedowidzące. że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. . Bateman (1973. a nawet aspołeczni. że reakcje rodziny. wychowawcy. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. egoizmu. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. lękliwi. s. Podkreśla ona. izolacji. zamknięcia się w sobie. a także własną. s. Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. a tym bardziej jak niewidome. M.niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. podobnie jak ikażde inne dziecko. "Byłoby błędem . 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. s. . s.związanych. może być mniej motywowane do robienia tego. mogą być. 243) stwierdza. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. jak wykazuje doświadczenie.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. Faktycznie. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie.e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. depresji. Brak pełnej akceptacji społecznej moż. Podobnie S. R. Inną' charakterystyczną cechą jest to.może być mniej zdolne. DalekÓ-widze. bezsilności. wane przez swoich widzących rówieśników. że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. rezygnacji. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. 1973. że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". 342). s. Pisze ona.przyjęcie założenia. Kończyk (1980. 5) potwierdzają. s. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. 76) zaznacza. grach itd. Bateman. 1973. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. Nie widzi się natomiast tego. Wymieniona M. choć istnieją także przeciwne przykłady. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. Może to być spowodowane tym. Wymieniana już kilkakrotnie B. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. Rzeczywiście. czy . które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. Schwarz (1976. również z uwagi na charakter swego kalectwa. postawy społeczeństwa. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. Bateman. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych.

bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. przy jaskrze itd. np. Young (1952. s. Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. Ogólnie trzeba powiedzieć. T. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku. D. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. s. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. 170 i 171) podkreśla. dlaczego są oni mniej zdolni. Podkreśla ona także. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. K. Bauman (1973. 77) relacjonując te badania pisze: .3-0. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek. ze zwyrodnieniem siatkówki. nierozumienie.3) wykazywały średni stopień.leniwi. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej.. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. K. 5) pisze. czują się po172 krzywdzeni. zawierający zarówno organiczne. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach. jak też psychiczne komponenty. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie. mieszkających w internatach. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. Stwierdziła ona. niewidoma". przystosowania emocjonalnego. Bauman. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne. s. np. nieuważni. dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). Klimasiński (1979.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne.1).: Podobnie M. a także uczęszczających dozwykłych szkół. Podobne B. ' . Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. Ujawniają większe napięcie. Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. . Kończyk (1980.. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych.

jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. s. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. Badania wykazały. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. wychowawcy. miłości i przynależności (afiliacji). Young (1952-. Wynikają one bowiem zarówno z tego. w którym one przebywają . O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań. Dwa rodzaje potrzeb. szacunku. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. /' 5. bo ją-się przyszłości. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące. że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. rówieśnicy. podobnie jak dzieci niewidome. W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym..Wymieniona już M. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych.3. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób.rodzice. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. skakanie itd. to autorka tłumaczy totym że środowisko. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. Nie można jednak ich generalizować. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. 152 i nast. 171) podkreśla. Palak (1978. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. bezpieczeństwa. planów.zwłaszcza takie jej formy. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. jak bieganie. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. a. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. dzieciom. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. Powstaje więc pytanie. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. samourzeczywistnienia. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. Autorka tłumaczy to tym. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań).173 zajmowała się u nas Z. s. Zagadnieniem tym : -' . Za A.). Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym. estetycznych. ruchu i samodzielności. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. . że stosunkowo mało jest potrzeb.

Cholden. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich . Sękowska. 1952.mogą występować z większym nasileniem). 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. samourzeczywistnienia). Majewski. który wywołuje trwały stres. od spokojnej czujności do stanu. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. 174 V. a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców.pisze autor . trwały stres. chodzi tutaj o osoby. J.których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. "Stres . Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. lecz wywołuje określone. 1958.powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty. '1958. Reykowski (1971. a więc osób. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. A. jakim jest wzrok. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. człowieka. Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących. Lewicki '(1969. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. czyli wzrost poziomu aktywacji. Należy więc przyjąć. tzn. Rusalem. s. i" z reguły bardzo silne reakcje. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia. L. Jak wykazują liczne badania <H. 1971a). 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). 2. który można nazwać podnieceniem. Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić. Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. 'Ł. że utrata wzroku jest silnym stresorem. s. T. utracie wzroku towarzyszą .. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. albowiem są to jednostki. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji".

gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna.1. Sposób utraty wzroku. Są one następujące: . Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. a także L. 5. doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. tzn. s.1. s. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. a mianowicie: okres szoku. przed którym stoi przyszłość otwo-. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości. Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. Rusalem. bezradny.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. 59-60). Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. 73). ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. 2. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. rem.pisze Z. że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej". czy nastąpiła ona nagle. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. co utraciły. konsekwencje swego kalectwa". w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. Sytuacje. który realizuje swoje plany życiowe. twarzy itd. Ma upokarzające ją poczucie. które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. s. na przestrzeni określonego czasu (H. 73 i nast. Płeć. tzn. Wymieniona Z. s. którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. 2. gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. L. W nowej sytuacji. 1960. 55. czy też powoli. dolegliwości i choroby somatyczne).liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. 3. 176 2. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). ' 1. ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. Cholden. czasem nawet z przesadną wyrazistością. na wychowanie dzieci. To. 208). która zaistniała po utracie przez nią wzroku. H. 219) . s. Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. 1952. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają. Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). stopniowo. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. Żemis." 4. Cholden (1958. Sękowska w dalszej części pisze. Zwykle dopiero wtedy.1. •6. Rusalem (1952. s. St. ale te angażują całe jej uczucie. inaczej u człowieka w wieku dojrzałym. Sękowska (1960. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. -.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. 1958. pełen cierpień. a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. "Nieco łatwiej .

krzyku. długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. a więc jako szczególnie trudną sytuację. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. 2. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. Dochodzi często do wniosku. (zupełnie nowe sytuacje stresowe). które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. że wszystko jest dla niego stracone. Wydaje mu się. wpadają po prostu w szał. trudną emocjonalnie. 113). co stracił na skutek ślepoty. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji.1. mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. iń. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . po której nie przedstawia już żadnej wartości. jeśli sam był winien swego kalectwa. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. Jedni całą rozpacz. Stan ten ulega . tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. a zwłaszcza psychologa. Jest to okres głębokiej depresji. nie może darować sobie swej lekkomyślności. L. powodując zachwianie równowagi między. Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności.2. Przejawia się to m. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. agresji słownej. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. w jakich nagle znalazł się 12 T. Uważa. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. swego nieszczęścia. obwinia zakład pracy czy współpracowników. Majewski. Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. a więc pełnych żalu. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. Szuka winnych. 1971. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. s. rozpaczy itd. Napawa go to rozpaczą. gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. które może przybrać różne formy. dla których miałby żyć. trudną do zniesienia. Paryzek.(zaburzeń reaktywnych). procesami pobudzania i hamowania. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia). że poniósł wielką stratę. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć. Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). Nie znajduje również żadnych wartości.

L. a czasem nawet ją pogłębiają. realizować konkretne cele życiowe. Rusalem (1962. dążyć do stabilizacji swego życia.mowym. ogół procesem trudnym i długotrwałym.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". 81) pisze. Trudności i nikłe rezultaty. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. że oprócz doznanych ograniczeń i . s. Nie wiedząc. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności.pisze . hamują często likwidację depresji. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. zmieniających się warunków . Stopniowo przekonuje się on. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. 61) .3. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność. Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów.1. Uważa ponadto. Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli. Cholden (1958. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości. pewnymi skokami. s. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań. 2. czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota. że jego badania wskazują na to. gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo.pewnością i niepokojem następują. że wprawdzie stracił wzrok. W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--.2. Bywają także przypadki. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko. 2. potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego. trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość.H. nawet z cofaniem się. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji. "Co więcej .jest momentem przeło-. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. podobnie jak u nagle ociemniałych stany.

nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. 3. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. społeczne i zawodowe ociemniałego. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. ruchu itd. a dotyczą one nie tylko sery poznania.1. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. kto go traci. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". jak też osobowości. Najlepiej przekonuje się o tym ten. 57) pisze w tej sprawie. jak też ociemniali nie widzą . Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. J. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę. pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia. cech osobowości itd. w której wzrok ma dominujące znaczenie.. lecz także działania. ą właściwie "czarny". Dominującą jej cechą jest teraz kształt.osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków.życiowych. Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie. co jest atrybutem wzroku. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. którym podlega. 1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie. Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. 3. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. zwłaszcza działalności praktycznej. s. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. Carrol (1961. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia. jakim jest kanał wzrokowy. rodzinne. Ci. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. przeżywają ją na ogół mocno"..na rozwój poszczególnych procesów. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. powodując pewne zahamowania. opóźnienia czy ograniczenia. znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Istotną sprawą jest też fakt. T.1. Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie .

głównie słuchowych. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. z którymi nie . Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. chcąc się przekonać. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. wartości nionet.2. analizatorów.może sobie poradzić. W poprzednich układach. źródła. Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. które dotychczas uchodziły jego uwagi.które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji. Carroll. czy dotyk go nie myli.analizatory nie działają oddzielnie. U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. To samo. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia. . przy dotykowym ustalaniu np. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o .pochodzącym'z zewnątrz. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. 1964. Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. przy współudziale wzroku. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. 52). Grzegorzewska. nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. 18). Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców. s.. co to jest i skąd pochodzi. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. J. działają kompleksowo. ale ściśle ze sobą współdziałają. 3. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. 1961. Ociemniały przekonuje się bowiem. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu. sprawdza ponadto wzrokowo. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. s.

s. Człowiek. jak bieganie czy skakanie. 667. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa.3. że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania. będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. 1965. Na ogół . Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. nie mówiąc już o innych formach poruszania. przekonania. 200-201. które można też uznać za . które wywołują określone zainteresowania. który utracił wzrok. Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. 233). Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić.205). Hilgard.w działaniu. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. 1961. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. jak. Nowacki. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. Tyborowska. 182 3. B. Wright. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej. 204 . . po zakupy. że podobnie jak dzieci niewidome. 1967. osłabienie jej . Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. s. A. s.samodzielności. 1964. do znajomych itp. temperament. człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. do teatru. s. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. jest dezintegracja jego osobowości. jakie spadają na psychikę człowieka. charakter) o określonej strukturze. również osoby. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych. który utracił wzrok. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych. Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. na spacer. do kawiarni. Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. K. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego. zdolności.

Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji. wychodząc z założenia. czego nie da się ukryć przed otoczeniem.własny wygląd i fizyczne właściwości. 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka". zwłaszcza społecznych. Mówiąc o reakcji na trwały stres. w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości". • Podobnie J.3. Reykowski (1971. . s. podkreśla. Ogólnie trzeba powiedzieć. t\. . s. Wright (1965.1. J. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury .. W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie. żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka. a więc regulujący postępowanie człowieka. Rey183 KOWSKI u»(i. Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. Organizm człowieka staje się niewidzący. Jak podaje B. Ossowski (1979.aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych.jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". 3. posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. Obraz własnej osoby .własne umiejętności i zdolności. Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R.jak określa autor . 158) . A. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu. że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe".obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne . że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach. jak też psychiczne.) stwierdza. ."ja fizyczne". jakim jest inwalidztwo. Można więc przyjąć.każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie. s. ile z tym. cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa.widzenie. Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała. własny obraz swego ciała. gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji .własna pozycja wśród innych ludzi. ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego.to co mi się należy od innych. s. Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie. a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę). a sam człowiek inwalidą.oczekiwania . z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. upośledzonym na ciele. Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. -własne postawy i potrzeby. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu. . 35 i 36). ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne .znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem. jak: .

Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. L. społecznego i zawodowego. 67) pisze. wypływa stąd. obraz swego ciała. że: "Na skutek. s. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". 36) podkreśla. ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. ograniczony i uzależniony od innych. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. 3.2. członków rodziny. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". brak wiary we własne siły). Hulek (1961. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. a także reguluje jego zachowanie. jaką była poprzednio. powodują również to. T. J. a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. apatię. traci on wiele z nabytych umiejętności. jeśli nie całkowicie zmienione". Ogólnie można więc powiedzieć. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. s. która stała się inwalidą. Jego aspiracje. ludzi widzących. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. W przypadku ślepoty. wyznacza cele i zadania życiowe. To daje mu poczucie własnej wartości. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . w istocie staje się inną osobą od tej. że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. rodzinnego. Jak już podkreślono. s.3. które pogłębiają depresję i. ulegają zmianie cele i plany życiowe. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. Ogólnie trzeba powiedzieć. osobistego doświadczenia itd. Carroll {1961. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. Głównie psychika człowieka podlega zmianie. nabytych umiejętności. oczy są najmniejszą cząstką. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. Cholden (1958. albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. że człowiek. w których jest i czuje się bezradny. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. 51 i 52) pisze: "Jednostka. Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. A. która zostaje uszkodzona. aspiracje itd. stosunki interpersonalne.

na które on sam i które również na niego oddziałuje.1. lecz także społeczną. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. '3. podobnie jak to zostało omówione w rozdz.8. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^. . wykonywaniem wielu czynności. co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. jak również przyczynia się on do ich pomnażania. schizoidalnych itd. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę.ojca. co się często zdarza.] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. cykibtymicznych.ma określone zadanie i obowiązki. III.4. oświatowych i socjalnych. 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •. nie tylko istotą psychofizyczną. parano-idalnych. matki.4. Z tego też powodu reakcje.jego obowiązków rodzinnych. są tak silne i długotrwałe. Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. w którym żyje i pracuje. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu. odchodzących wraz z nim". albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem. dziecka . jak już podkreślono. jaką jest rodzina. 3. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli . jestj. a także. Człowiek. Sękowska (1965. zwłaszcza emocjonalne. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. wychowaniem dzieci. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej.] Nie stwierdziłam. . . Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. s.' które mógłby sam wykonywać. Z. Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka.

mówiącym jest ociemniały. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. który traci wzrok.2. gdy. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. ulega na ogół stopniowej zmianie. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. zrywając dotychczasowe koń. wyłączeni ze środowiska. Wiąże się to z faktem. politycznym czy narodowym. Takich sytuacji. W wyniku tego pozostają oni sami. Podobna sytuacja istnieje. kolegów i znajomych. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. wyizolowani z niego.3. nie jest pewien. ubolewanie. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. który w dalszym ciągu mówi do niego. gesty. 3. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom.• takty. Jak jednak wykazuje doświadczenie. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. Rzadko spotyka się przypadki.4.3. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . Zdarzają się też <s 187 przypadki. Wielu błędnie mniema. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć.nie potrafią z nimi rozmawiać. Utrata wzroku wpraw-.dzie utrudnia i ogranicza. istnieje bardzo wiele. W oczach większości widzących. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. lecz także wyraz twarzy. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego. np. podczas rozmowy. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy. przedstawiający niższą wartość społeczną. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. którzy utracili wzrok. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie.4. Nie bez winy są tutaj widzący. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska. właściwie cała mimika mówiącego. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie. postawa. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie. do którego przynależeli od najmłodszych lat.

Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. robienia notatek itd. znużenie czy rozdrażnienie. że mają . Jiyeh imprezach kulturalnych. s. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. powoduje często nadmierne zmęczenie. Zostaje nagle pozbawiony pracy. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów. oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T. Majewski. . Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. książek. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. głuchota.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach. rysunków. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości . Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. Nie pociąga tego za sobą np.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. turystykę (wycieczki) itd. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam.4. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki. 3. Ślepota jest więc kalectwem. 1971a. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji.świadczy najlepiej fakt. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych. 25). którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu. ogłoszeń. która dawała mu zadowolenie. opasek na rękę.4.ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. z którymi zżył się. Przeciwnie 'człowiek.przedsięwzięć. i służbowej. Niemożliwość . prowadzenia korespondencji prywatnej. szkiców. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. udział w grach towarzyskich. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. itd. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m. wypełniania druków. Utracił pracę. łowienie ryb. które powoduje stratę anonimowości. który stracił wzrok. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek). . jeżdżących w autobusach i tramwajach. in.. Nie. białych lasek itp. jak ciemnych okularów. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności. . na tym.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne.4. filmów. wykresów.5.3. znaków informacyjnych. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych.

lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia. że osoby pozbawione widzenia są . Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką. Spotkać można wśród widzących pogląd. wtedy.. Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. zapalenie czy guz mózgu. Są one jednak procentowo nieliczne. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. Wprawdzie ślepota. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. pozbawionym jedynie jednego z podstawowych. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego. Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego.''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. O ile nie ma innych dodatkowych powodów . Ociemniały jest normalnym człowiekiem. nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. ale np. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . jak wykazaliśmy. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi.niewielu jest takich. . brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. W rzeczywistości tak nie jest. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów. Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. 3. gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. urazy itp.4. albo do zawodu.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie. 4. Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. Nie ulega wątpliwości.ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka.6. a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. Jak już zaznaczaliśmy .1. Tak samo brak rehabilitacji.

7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji. uzależniony . Hulek (1961. 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. w których jest on bezradny. W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku. Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. s.życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -. czyli . a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne". 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych. • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. 13) .pisze A. natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania). stanów lękowych itp. "Istota rehabilitacji . warunkach defektu wzroku. społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją. rodzinnego.i zdezorientowany. 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację.do "zaniedbania".' . że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku.jak się to określa . Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych. aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą.polega na tym. stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa. Chodzi bowiem o to. 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej. aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się.

Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. 12) przygotowanie środowiska (rodziny. że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. Składają się na nią takie zagadnienia. że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. psychicznej. 4. rehabilitacji podstawowej. społecznej i zawodowej. Pierwsza faza obejmuje okres tzw.w zależności od elementów. 6) postawa wobec widzących. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na . w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne).oświatowym. W związku z tym . 1925) postawa wobec rehabilitacji. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej. lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne. 7) postawa widzących wobec ociemniałych. psychiczne. Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska). natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. społecznym i politycznym. zakładu pracy. jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej.. społeczne i zawodowe. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne. 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. Z uwagi na to. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . psychiczne i społeczne.etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie. że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach.2. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji . gospodarczym.otaczającego świata. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego. 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. Nie oznacza to. której ce-.

a także właściwości psychiczne ociemniałego. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. którzy np. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne.zmysłów. trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. która musi nastąpić. nieszkodliwe ich wykorzystanie. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. Wymienia ona także takie czynniki. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). Sękowska (1965. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. słuchowych czy węchowych. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). Wymieniany już L. 77) stwierdza. że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. a więc dotykowych. 2. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. s. że w przypadku ślepoty. 79) pisze. która zmienia tak bardzo osobowość. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. Majewski. które posiada inwalidztwo. Ogólnie twierdzi ona. a także typ układu nerwowego.3. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. Z. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. 4. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . 52) pisze. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego. wykształcenie. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji. Sposób utraty wzroku. Cholden (1957. który upłynął od utraty wzroku. Nie oznacza to jednak. a więc. Im człowiek później stracił wzrok. s. Wiek. jak środowisko geograficzne i społeczne. Proces korekcji. s. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. Sękowska (1965. w którym nastąpiła utrata wzroku. Wydaje się.

zdrowie. Wright (1965. s. że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. ten nie jest zdolny do wielkich czynów. 197 la. A. które uczyniłyby ją trwałą. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. s. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. który zmienia stosunek człowieka do życia. B. Szuman (1947. że istnieją wartości. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka.istniejące i za cząstkę samego siebie. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. posiadającej poczucie swego sensu. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. 34). Wright (19'65. T.^ Zwraca ona . a więc i ociemniały ma. Przyjmując. Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku. 171) stwierdza. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. s. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. prawo do powodzenia w życiu. a nawet wstręt do własnego istnienia. dla Ittórych warto żyć. do pracy nad sobą. Wręcz przeciwnie. B. znienawidzenie. Powodzenie. I to jest chyba największa wartość. A. s. albowiem jest to sprawa poważna. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. życia w społeczeństwie. Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. S. s. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. ale czasami w próbie samobójstwa. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. 118) pisze. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. Każdy człowiek. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. Majewski.

to musi on zrozumieć. przeobrażeniem w sferze intelektualnej. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. Często także zdarza się.4. ale nie wszystko. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. racjonalizacja. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. 36) podkreśla. regresja. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. s. że wprawdzie stracił wiele. które jego elementy wypadły lub. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. Posiada on duże możliwości. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. A. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. czyli samoocenę". mogą być zrealizowane. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. J. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. znaleźć dla niej wartości zastępcze. że trudno z niej łatwo zrezygnować. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. 4. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. umiejętności. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. która jest konieczna. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. musi uświadomić sobie. Ignorancja i dawne przesądy. uległy zmianie. to słuszne. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. s. w świadomości człowieka. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. sprawności. Na pewno jest.np. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. Zachował on wiele zdolności. projekcja. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . właściwości somtyczne i psychiczne. ucieczka. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. depresja itd. Hulek (1969. Reykowski (1971. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy.

Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami.niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości.. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. a więc obrazem samego siebie. a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących). niż rzeczywiście posiada.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała. U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi. Postawa przeceniania charakteryzuje się tym. Zarówno jedna.'. przekonuje się bardzo często. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach .postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa. narażając się na porażkę.społecznego.e jest inny. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. co łączy się z brakiem jego akceptacji. nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. traci wiarę w skuteczność swego działania. którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących. obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. z którą można się spotkać. •z. jakie wyznacza im ślepota. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym.się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego. Błędna .' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny. a co za tym idzie. Mówiąc o kształtowaniu . zwłaszcza u nowo ociemniałych. Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej . W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym.. Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa. zawodowe itd. jaki on jest w rzeczywistości. Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. albo-. lub nie potrafią. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. Ich usiłowania. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. których wykonać nie mogą. Ociemniały porównując siebie z widzącymi. niż w rzeczywiście posiada. ści.

się on w stałe poczucie lęku . s. pobudza energię i inicjatywę. Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. -w którym człowiek żyje. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. aby nie wywołać przeciwnej reakcji. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości. 1979. C. co wyraża się w jego działalności społecznej. który traci wzrok. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. wynika stąd. że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. zarówno tzw. 4. 3). modyfikacja i rekonstrukcja planów. Taki chroniczny stan lękowy powoduje to. Z uwagi na to. jakim człowiek jest i jakim chciałby być. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie. plany życiowe człowieka. a więc takim. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. Sękowska (1960.5. Wyznaczanie sobie . Konieczność uwzględniania realnych podstaw. jak też "ja idealnym". Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych. "Poczucie osobistej wyższości. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. a więc rodziny. organizacji społecznej i tego wszystkiego. W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. którzy realnie siebie oceniają. wy198 korzystywanie czasu wolnego.to może przeobrazić . Banach. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. s. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa.postawę lękową. jak: nauka. . U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami.realnych podstawach. kariera zawodowa. Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. ulegają znacznemu . Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby. "ja świado-Jnym". Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych. a także "ja idealne" musi być oparte na . W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. 225) . Jak już podkreślono. które mogą zjawić się znienacka.daje ociemniałym satysfakcję. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń. biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego. poczucie własnej mocy pisze Z. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. do których on zmierza (por. Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. jak również środowiska społecznego. w tym głównie planów zawodowych.rozbiciu lub zburzeniu.

Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji. Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości .a. jak: . 4. 117). czyli założenie rodziny. należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych. a zwłaszcza nowo ociemniałych. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A. a więc kompleksu niższości. który utracił wzrok..przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). w tym zawodowych. . które realizowane. Zasada ta odnosi się również do osób. Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. Łatwo zrozumieć. systematyczne uprawianie sportu. Hulek. . 1969. a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. jest ich postawa wobec rehabilitacji. czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków.-".6. w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. . ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty.*^^^^v-^ JJJ. Chodzi tutaj o to. które utraciły wzrok. jakim jest efektywna rehabilitacja. Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy. Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele. braku wiary we własne siły. t99 _--.plany zawodowe. bierności itd.sprawa rodziny.działalność społeczna. pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się. Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. s. Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości .nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. zdobycia nowego zawodu. są w stosunkowo krótkim czasie. Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. turystyki itd. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym.

co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy. Jak już niejednokrotnie podkreślono .). 3) rozmowy na temat inwalidztwa. wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania. potrzeba samourzeczywistnienia.siły". Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. w którym te potrzeby może zaspokoić. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko. a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę. wstydzenie się niewidomego (22% badanych). żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". 4. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. R. s.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia. lekceważenie. szyderstwo. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. Jest faktem. Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki. 2) nadmierna chęć niesienia pomocy.człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku. jego przyczyn (44% badanych). Uspołecznienie człowieka wynika stąd. Ossowski (1979. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. krytykowanie. lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. litość i współczucie (48% badanych).to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych). 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych. dokuczanie (62% badanych). Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm .7. 201 .zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i . że nie jest on samowystarczalny. Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. 11) . jakie czekają ociemniałego w przyszłości. Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. "Opanowanie przeszkód . ćwiczenia itd. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). Chodzi tutaj o. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. s. potrzeba pozycji itd. Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. Szu-man (1947.pisze S. ubliżanie. takie jak: potrzeba przynależności i miłości. potrzeba bezpieczeństwa. U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. 6) obojętność. drwiny. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących.

Niewielu istnieje ociemniałych.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. Nie oznacza to jednak. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. że wśród sobie równych czują się swobodniej. Tłumaczą to przeważnie tym. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. na którą często jest skazany przez całe życie. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego. Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. Inicjatywa w tym kierunku. które miały miejsce przed utratą wzroku. kiedy widzieli. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. o których dawniej się rozmawiało. którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki .się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. Dotyczy to zarówno osób widzących. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. Taki pierwszy udany kontakt może stać . a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. Istnieją bowiem tacy. mają więcej sobie do powiedzenia.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. jak też innych inwalidów wzroku. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów.

Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie.współmieszkańców wioski czy miasta. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. kłopotów itd. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych.członków rodziny oraz środowisko dalsze . które trudno usunąć.8. ulega nieraz poważnym zmianom. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. jak fizyczne znęcanie się. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego.współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi.postawa ich wobec człowieka. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego.zaspokojenie potrzeb społecznych. jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. np. Jak już podkreślono . że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. społecznymi i politycznymi. sukcesów czy niepowodzeń. 4. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną. Do łagodniejszych form . Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. z którym spólnie zamieszkują. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. Z reguły pozbawiany jest również informacji. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej. w ramach której wzajemnie się kontaktują. z którym mają wspólnie żyć i pracować. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. współpracowników w zakładzie pracy. Wręcz przeciwnie. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. -który traci wzrok.

że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. jak: uderzenie znienacka. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne. Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. . się opiekować. Na tym tle może dochodzić często do kłótni. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. Niewłaściwe zachowanie się. Charakteryzuje się ona tym. Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy. Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą. \ " :. awantur czy wymówek. • • . że jest ciężarem dla rodziny. okazywanie tego. rzucanie kamieniami. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. że członkowie rodziny uważają. spółdzielnie niewidomych itd. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma.. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań.zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek . natomiast wszyscy powinni jemu służyć. w której wzajemne kontakty są luźne. Nie może więc pracować zawodowo. łych miasteczkach i na wsiach. ociemniałego za człowieka.. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących.). Ociemniały staje się osobą. • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny. w domu nie powinien nic robić. : ' :. wobec ociemniałych. którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. Szkodliwość jej polega na tym. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się..miłości czy przyjaźni.. agresja słowna itd. którą można określić jako pseudopozytywną. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. a więc wynikających z . Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f .

zmusza do określonego działania.. można również spotkać w / autobusie. . najsprawniejszego. 1965. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe. a co za tym idzie . Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw. Sytuacja wyznacza mu określone zadanie. że nie występują w nim określone zmiany.9. Sękowska. które powodują m. że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. Majewski 1971a. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów.postawy pseudopozytywnej. jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności. 4. 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. którzy utracili wzrok. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. dlatego nie. Przez sytuację T. potrzeb. Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. R. to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. np. Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. Tomaszewski (1976.przedmioty. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby). szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. pracy itd. Niewielu jest bowiem ludzi. ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). warunki i czynności. Istnieją "filantropi". to. rodzinnego. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym. nietakty. O ile chodzi o środowisko rodzinne. Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka.osoby. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. s. zamierzeń. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd.nie wie. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . T. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów. do rozwiązania sytuacji.. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. są one tak szkodliwe. Jeśli istnieje . podróży). wyrażanie współczucia. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . tramwaju czy na ulicy. Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi.zachowania się' reaktywnego. in. Ossowski" 1979). cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. środowisko rodzinne. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. Nie oznacza to jednak. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów. nawet najzdrowszego.

zagrożenia fizyczne (zdrowia. Ogólnie trzeba stwierdzić.).1. uszkodzenia ciała). przeciążenia. na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. warunków i czynności. s. czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna).braki informacyjne (informacje niepełne. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. w których występuje utrudnienie wykonania zadania. . I odwrotnie.przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań . a mianowicie: sytuacje deprywacji. i. wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie.konfliktowe decyzje (brak pewności. 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: . które dostosowane jest dla ludzi widzących. Lewicki. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi . wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. . 19) .(działalności praktycznej).czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych.równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia.pozwala nam dostrzec. zbędnych.9. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego. materiał osoby).) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. nieprzewidzianych elementów. Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne. 50-51). ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia. do warunków funkcjonowania widzących). osiągnąć zamierzoną wartość itd. sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu.pisze R. Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania". 32 i nast. Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". T. s. Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. Ossowski (1979. utrudnienia. pośrednie. Według R. A. Tomaszewski (1976.świat dostosowany jest. Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. Odnosi się to^j w . a więc wywołującą określone negatywne emocje (por. 4. s. a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych. 1969. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. aut. Jednakże można zaryzykować stwierdzenie. że nieomal w . "trudne do zniesienia". "Obserwacja życia niewidomych . zagrożenia i konfliktowe.przyp. W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań. Ossowskiego (1979. s.każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. dodatkowych. Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków. ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. że normalny przebieg działania . Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań. prawdopodobne).

t. Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. Potrzeba aktywności. . życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. s. 33) . Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. jak też psychologicznych czy społecznych. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. Są to sytuacje. który powoduje . w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. innych osób. np. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. że są one w szczególny sposób odczuwane. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. Majewski. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. T. mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. zawężenia pola świadomości". który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka. informacji. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. że występują one ze znacznym nasileniem. narzędzi. Są. -materiału. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. Sytuacje. 44). Potrzeby te. działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. Tomaszewski (1976.| to więc sytuacje. W normalnych warunkach ekonomicznych. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne. Sytuacje utrudnienia. do wydłużania się czasów reakcji.zwłaszcza ta pierwsza.szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. fi Sytuacje deprywacji. Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to. s. pobudzenia emocjonalnego. że ociemniały oddaje się bezczynności. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. 1971a. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. Jak twierdził T. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. decyzyjne i wykonawcze. są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania.

a wykonać je musi lub pragnie. gdy człowiek . które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. Powstają one wówczas. Majewski. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości". dla dobrego imienia ociemniałego.psychicznymi (intelektualnymi).znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo. aby zadanie wykonać. czy nie zostanie ośmieszony. uprawnień.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych. Psychologia koniecznych informacji. Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. poglądów. które może popełnić. poddany krytyce. R. że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. np.stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. samodzielne poruszanie się. Tomaszewskiego (1976." Są to sytuacje. brak możliwości kontroli efektów swego działania. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji. Chodzi tutaj o sytuacje. 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: . Wymieniony już R. pozycji społecznej. 34). fizycznymi człowieka. w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja". 18) pisze. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. zdobywanie wielu 209 T. Ossowski (1979. Wynika to stąd. s. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . to sytuacje. Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. Sytuacje zagrożenia. Sytuacje zagrożenia. s. s. stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. według T. które powstają. dobrego imienia. w pośpiechu. zwłaszcza po terenie mało znanym.braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. że "niewidomy w trakcie codziennej. s. . na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. Ossowski (1979. wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania.konieczność działania pod presją czasową. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania. odsunięty że . że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. R.względu na inwalidztwo lub błędy. Ossowski :(1979. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. Pisze on. '•. . Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. Z uwagi na to. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. jego samego i jego bliskich. własnego dzieła. własności. Sytuacje konfliktowe. zdrowia. Sytuacjfe przeciążenia. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. możliwości podejmowania właściwych decyzji.

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. Różnice te autor (s.kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. Jest to więc grupa mało odporna. wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej . W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji). racjonalizację oraz rezygnację z celu.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą".. 142) wyjaśnia w ten sposób. Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. reguły formę racjonalizacji. Na koniec 1979 r. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne. to R. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze. stąd częstsze porażki. fiksacji lub rezygnacji z celu (s. Przejawiały lęk przed porażką. O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. a na sytuacje społecznie trudne . Ossowskiego . aby zmienić jego postępowanie. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności.. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych.(1979. Inny wniosek wynikający z badań R. odejście lub ucieczkę. Można więc przyjąć twierdzenie. Ossowski (1979. w których występują zakłócenia i zagrożenia.reakcjami obronnymi. sprzyjają . 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. Ossowskiego (1979. których rozwiązania nie podejmują się. 216 3. nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby. Badania R. że sytuacje zakłócające i zagrażające. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany.VI.. s. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. Jest to związane z tym. wywołujące reakcje zwalczania trudności. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa. s. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces. 111).zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok.

ociemniałych w wieku starszym. które okresy dzieciństwa. a więc tych. że ludzie ci mają już życie poza sobą. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. s. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. 3. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. Z reguły są to niewidomi. jak też zewnętrznych. l. życia".niewidomych. na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny. sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. inni krócej. niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: . Bromleya (1969. .s. 5). Według D. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to.(wiek starczy) powyżej 70 lat. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. Często dominuje tutaj pogląd. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. T. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. . 2. zależnością od innych. a nie psycholog. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych. pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. 1981. B. inni wolniej. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . Okres inwolucji. młodzieńczości i dojrzałości. Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. co stanowi 52°/o ogółu. Gałkowski. Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe. . W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby. jedni żyją dłużej. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą.60 lat. a więc nie potrzebują rehabilitacji. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty .(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

sporządzaną w momencie. Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. internacie. Powinna ona także podawać. nego osób z defektami wzroku. że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji. 31). "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:.spełnia on . albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. nauczycieli. np.. zwłaszcza lekarz okulista. Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. Diagnozę początkową . T. Gałkowski. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Klimasiński (1979. 1980.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. wynikające z defektu wzro•ku. 1978. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. o istocie. że powinna to być diagnoza ciągła. rodziców. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa.. genezie i przebiegu ewentuał-. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu". Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. wychowawców. Nie oznacza to jednak. a także 'z reguły . bywa w przedszkolu. który ją ustala. W tym miejscu trzeba podkreślić. To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer. gdy dziecko prze-.psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. . jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por. które mają swój udział w genezie tych niedoborów. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe. Wynika to stąd.. K. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to. Klimański.funkcję doradcy rodziców.. . s. 8) pisze. szkole. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego. 35). s. czy nauczycieli i wychowawców.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych.powinna być raczej procesem ciągłym. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz. s.

które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. uszkodzenia narządu ruchu. Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. 3. ewentualnie dla widzących. zaburzenia słuchu. ' . . np.. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego . .Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. psychiatry. . pochodzi. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. jak np. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. . scho22& rżeń wewnętrznych. : 2. internisty. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania. . Z aktualnym stanem wzroku. wzrok szczątkowy. wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. laryngologa. ortopedy. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną.uszkodzenia centralnego układu nerwowego. Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania. . Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. słabowzroczność). a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. lekarza neurologa. zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. . Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . Z etiologią i patogenezą.

Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku. Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. Warunków materialnych . Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. 2. duże miasto.funkcji orientacyjnej. Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). zwłaszcza: . b) rodzeństwa . a więc: _ • .ich wiek. Miejsca zamieszkania . wychowawców.sprawności manualnych.czynników somatycznych . Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu. a zwłaszcza w zakresie: . Sytuacji rodzinnej. Rozwoju motorycznego. zwłaszcza praca zawodowa matki. warunki mieszkaniowe. ^ 5. wykształcenie. internatu. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji. a . a więc: a) rodziców .1. 'miejsca zamieszkania. . 2. małe miasteczko. zaburzeń neurologicznych. dodatkowych kalectw i schorzeń.percepcji barw podstawowych i mieszanych. 3. 4. . ich wiek. 2. Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-. którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny.inne dzieci w rodzinie. w jakim celu sporządza się diagnozę.środowiska rodzinnego. Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej . wynika przede wszystkim z tego. Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego. dotykowo-ruchowego.czynników środowiskowych . .poznawania przedmiotów. stan zdrowia. 6. wych. 3." • . 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów. Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców.sprawności lokomocyjnych.. 7. W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej).wieś.ślepoty jako takiej.źródło utrzymania rodziców.i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. środowiska społecznego i kulturowego. szkoły. .czynników wychowawczych . .kolegów. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane. praca zawodowa. .orientacji przestrzennej i poruszaniu się. kolegów. regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej. ogólnej aktywności społecznej).

a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom.rozwój kontaktów społecznych. . Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym.socjalizację . . Tego rodzaju diagnoza . jak już podkreślono. . s.gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej. 7 i nast. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego.diagnoza lekarska .funkcje poznawcze . -.małą motorykę •.ocena psychicznej gotowości dziecka do . . .diagnoza pedagogiczna . M. 3. manualnych i umysłowych.to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978.samodzielność . trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych. a więc informacje dotyczące odchyleń.więc ocenę rozwoju fizycznego. gdy dziecko wychowywane jest w domu. 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową. Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej.ocena zasobu niezbędnych wiadomości.dużą motorykę . które powinny być przeprowadzone przez rodziców. .sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka. Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie. .poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym. 517). W diagnozie tej.język. lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych. biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku.wykonywanie czynności życia codziennego. -. w tym również resztek wzroku. że na jej strukturę składa się: . i(r) . 1979. s. chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej.sprawności pozostałych zmysłów.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane. opóźnień czy dysharmonii rozwojowych. jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy. względnie opóźnień lub luk w tym zakresie. wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia. Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych. Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej.określony system rozmaitych czynności ruchowych.sprawności manipulacyjne.diagnoza psychologiczna . . lub przez wychowawczynie. Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych. Przełącznikowa. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego .określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia.ocena stanu zdrowia dziecka.określony zasób wiadomości. wyrażający się zainteresowaniem nauką {por.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: . . na którą składa się: . Z reguły przyjmiuje się.

niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. .z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. 232 5. którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. Jak już podkreślono . 3.podjęcia nauki szkolnej. Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji.foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole. jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej. Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego.Sprawności manualnych. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych.różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. usprawniających itd. Jest to .potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. płaskiego pisma. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku.sprawności dotyku . Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku). Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. . efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. Sprawności motorycznej. a więc: . który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby. . W . reedukacyjnych.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. 2. Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. Sprawności pozostałych zmysłów. czy dziecko . ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej. Często potrze-. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych. a zwłaszcza: . do szkoły dla dzieci niedowidzących. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji).2.sprawności słuchu '•. które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). lecz diagnozy cząstkowej.tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej.rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1. zwłaszcza .sprawności lokomocyjnych. zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących. wych. 1. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. . a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności. do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. 4. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. przy pisaniu i czytaniu zwykłego. której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego.

czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. Pozwala to również na określenie tego. IX). Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej. duże miasto •. czego środowisko od badanego oczekuje i . Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. miejsce i warunki zamieszkania.<. a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej.czego on sam maże od niego się spodziewać. Przede wszystkim doty-. Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego.zy to okresu. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo. czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. małe miasteczko.ma szczególne znaczenie dla tego. Miejsce zamieszkania . czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku.wieś. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. a inaczej . czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym. Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. Inną ważną informacją jest to. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). 8. przed którym stoi jeszcze przyszłość.człowiek w wieku starszym. a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. 3) uzyskane z badań psychologicznych. liczba dzieci. 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego. czy w ogóle lekarskiej. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to. chodzi mianowicie o to. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. a zwłaszcza niektórych jej cech.więc diagnoza dla niego samego. takie jak stan cywilny. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków.

Jego postawy wobec rehabilitacji. Karney (1979. Jego postawy wobec członków rodziny.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. a więc cech i właściwości osób. której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. (por. Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków. 79). 1. socjoterapii itd'. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy. Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową.fizyczne. a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2. Zewnętrznych warunków pracy.zawierać ocenę: 1. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. Wewnętrznych warunków pracy.sprawność . T. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. Jego postaw wobec widzących. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. narzędzi. w tym również niewidomych i niedowidzących. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy. np. 2.diagnozę początkową . 5. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te. 3. na które zwrócono tutaj uwagę.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji. z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. sprawności fizyczne . Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . mówiąc inaczej. 4. s. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. Majewski. 1971a. • sprawności manualnych itd. Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. 6. a więc czynności i operacji. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. J. które ten zawód lub pracę mają wykonywać. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. s. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. . materiałów. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. technologii. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . oceny poziomu inteligencji. Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. maszyn. jak: stan zdrowia.3. której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania.

Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku.doradcę zawodowego. Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia. jak też ogólno-/ -lekarski.poszczególnych narządów i organów.ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku. psychologa klinicznego). pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów. a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. wśród których należy wyodrębnić: -. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. osobowościowe. . Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy.. .badania psychologicznego . psychologa lub psychologów (psychologa . to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń.badania okulistyczne. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. postawy.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy. temperamentalne. . kwalifikacje itd. użyteczne resztki wzroku. .ewentualnie inne badania specjalistyczne. ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku. miejsce zamieszkania. niedowidzenie).badania socjologicznego (środowiskowe) -. cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych. umiejętności. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem. intelektualne. jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. jak: cechy psychofizjologiczne.społeczne. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie.badania lekarskiego .ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy. pochodzenie. wykształcenie. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego. jak: przynależność do grupy społecznej. Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami.psychiczne. . . Sprowadza się ona do ustalenia. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie. zdolności. ". -•' badania internistyczne. Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: . oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych.Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować. -. . takich jak: lekarza czy lekarzy.

Stanowią one bardzo ważne informacje. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej). czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej. czy ma dzieci i w jakim wieku.. a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej. Psycholog przystępując do oceny psychologicznych .. poprzez szkolenie przywarsztatowe. dotychczasowe doświadczenie zawodowe. czy mieszka razem z rodzicami itd. . go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków. np. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. .funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni.którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. W przypadku osób ociemniałych.danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. . problemem pozostaje. . '- . Sprawność pozostałych zmysłów. co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem.okulistyczną. czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. w dużym mieście. Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1. jak: -wykształcenie.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej. Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania.. a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna). tzn. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt. Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku. a mianowicie: ' . które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy. Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe. sytuacja rodzinna. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy.komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: .diagnozą lekarską .funkcje orientacyjną. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi. . miejsce zamieszkania itd. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny. w małym miasteczku. internistyczną i ewentualnie inną. 2. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych.

zwłaszcza w środowisku. a zwłaszcza: . Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający).formę przygotowania do pracy. 8. nielubiana itd. punktualność.cała jego przyszłość zawodowa. Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). . Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2.3. w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. . dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie . że psychologiczne badania diagnostyczne . Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego. 7.uciążliwa. a w szczególności: 1. . w zakładzie pracy chronionej. albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy .umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie.umiejętność organizacji sobie pracy. .aspiracje zawodowe. systematyczność. Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej.motywację do pracy.etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. do zakładu pracy).1. 238 .umiejętność postępowania według instrukcji. w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących. w systemie pracy nakładczej. • "2. w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Poziom rehabilitacji psychicznej. Zainteresowania zawodowe. Sprawność manualną. . Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : .postawę wobec widzących. . Ogólne uwagi o m. .formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania. zdyscyplinowanie w pracy. a więc w zwykłym zakładzie pracy. Ogólną sprawność umysłową {inteligencję). . . Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: . Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku.postawę wobec rehabilitacji. w zakładzie rehabilitacji zawodowej. Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby.staranność.reakcje na trudności i niepowodzenia. . ^' 4. 6. 3. a więc w specjalnej szkole zawodowej.postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości). szkodliwa dla zdrowia. .akceptację ślepoty i jej skutków. w zakładzie zwartym. Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne. dokładność. 5. 2.

metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i. sytuację rodzinną itd.. K. s. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku. .wywiad psychologiczny. że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych.testy. jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi".. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych. . zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku. Wydaje się. przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające). w czasie wolnym itd. w internacie. że wszystkie metody czy . uwzględnieniu specyfiki osób badanych. Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących. . . nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji. że przekonanie to ma swoje źródło w tym. które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników. . np. jak: . Nie znaczy to jednak. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia.obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych. wczesne dzieciństwa.testy psychologiczne.mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku. że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi.niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod. . -. warunki środowiskowe.eksperyment naturalny i laboratoryjny. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. okres prenatalny.wywiad i rozmowę z rodzicami.wywiad i rozmowę z dzieckiem.. ' . Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych. Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie. zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka.' Ogólnie trzeba powiedzieć. w tym głównie na testach.obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych. albowiem wiele testów. Kli-masiński (1978.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku.. 31) twierdzi jednak. • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej.kwestionariusze (inwentarze) osobowości. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. f .

testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie. np.całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych. Psychologia 241 albowiem . Są wśród nich: . Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M. lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku. K. Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób.test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację. Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S.testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących. s. 2. typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu.2.wywiad zawodowy. Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych. K. . Majewskt. potrzeb osób z defektem wzroku. Na przełomie lat 1966 .różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi. Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów.r. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników.. Ogólnie trzeba powiedzieć. . Bauman (b.różnego rodzaju kwestionariusze. P. Hayes. Klimasiński (1978.testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie. Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. głównie testów. Zanim zostanie to omówione.. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy).obserwacja. to najczęściej stosowane są tutaj: . 23 .jaki pisze K. . Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd. . zainteresowań. 31) . s.testy przeznaczone dla widzących. .próby pracy. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań. 16 T. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy.1967 rozesłała ona kwestionariusz do . a następnie M. Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem. Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku.32).niedowidzących mające na. . że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana. . Bauman.

Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej. Z uwagi na to.. że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach. nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. . niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku. s. Wyniki tej akcji wykazały. . co w odniesieniu do widzących.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość.testy osobowości .testy specjalnych zdolności. . Wynika to z faktu.testy osiągnięć szkolnych. że "testy mają [. Bauman (b. . również nie ma polskiej normalizacji. które przeznaczone są dla widzących. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem.testy sprawności manualnych. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować. K. Jest to jednak zagadnienie szersze. wśród których autorka wyodrębniła: . którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych. porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd. 31) twierdzi na przykład. Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie. że nie można ich w Polsce znormalizować. albowiem wiele testów. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego". Klimasiński (1978. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. częstotliwości ich stosowania. Jak już zaznaczono . Powstaje więc problem.psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. Znaczy to. a często nawet. .testy inteligencji . Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem. s. że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności. a . jaka . jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów..r. że niewidomi. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. Wydaje się.stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. 11) twierdzi.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze). M. . .testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. z uwagi na dużą różnorodność.wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii.testy zainteresowań. K.

Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. kształty itp.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. gdy jej odczytywano zadania testowe. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. Tkwią one w tym.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. zarówno ich wielkości. . Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. Wynikać on może stąd. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. M. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. Powstaje jednak pewien problem wówczas. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. 5) stwierdzają. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. że czytanie brajlem. wkładanie kołeczków do otworów. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. s. że psychologowie. Bauman (b. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. P. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. aby dokładnie poznać jego wielkość. To samo występuje. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. Odwrotna sytuacja istnieje. Okazało się. K. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. Hayes (1951. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. śrubki i nakrętki. kostki. że badana uzyskała bardzo niski wynik. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. Uległ on zdecydowanej poprawie. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. M. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . Związany jest on z tym. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. Bauman i S. lokalizacji. jak koieczki. Wynika to stąd. Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. np. s. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego.. kształtów. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. K. gdy tekst napisany jest brajlem.r.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

Klawe i J. organizacja pracy.układy 2-punktowe o odległości 10. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej. że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie.5. lecz różnym ciężarze (6. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów. 4.był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. 2. 2 mm. kwadraty. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H. a mianowicie polecając badanemu: . . Ich wadą jest jednak to. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. s. orientacja na stanowisku pracy. walce o różnych wielkościach. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie. 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości.zestaw figur geometrycznych płaskich: koła. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. 8.dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. . Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla.5 do kilku setnych milimetra.Test krążków. uwypuklenia itd. Test śrubek. prostopadłościany. Układy te są następujące: . Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych. które umieszczone są w jednym pudełku. 45°. 3. * Należy jeszcze dodać. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych. Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test. od 1.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych. Kowalczewska (1962. Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. .. . 15 i 18 g).zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. Test ciężarków. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych. prostokąty. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości. Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie. 12. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się. Zadaniami testowymi . Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania. jak też liczby błędów. wklęsłości. jak koncentracjia uwagi. 2. sześciany.kształcie.ułożyć parami figury o tym samym . Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. trójkąty o różnych wielkościach. 9. że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności.115°.135° i 160°.

szum drzew itd. 2. Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. np. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. pracujące] ^ maszyny. a zwłaszcza orientacji przestrzennej. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. Waga tego typu badań wynika stąd. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. matka. rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej.. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. jak np. zwłaszcza -i niewidomych. dziecko. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności.5. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych. ' . Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego. lecz należy do zakresu balań lekarskich. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. jak minesotański test manipulacji . zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. Q. skrzypiące drzwi. kura. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych.6. Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l. a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. zbliżającego się człowieka itp. K. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. /. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu. zwierząt (pies. gotowanie wody. pszczoła). ojciec). ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie.. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej.. . Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. Bauman. i ich koordynację. tzn. Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy.układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. 3. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. 2. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. mężczyzna. poruszającego się samochodu czy motocykla.

s.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych.(1958. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku. orientacja na desce testowej. W.a testowe. i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup.. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań. Zastosowała ona skalę centy Iową. R. Zawiera ona takie elementy. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej. 144). . że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). płeć i wiek.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej. K. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. jak: motywacja. .ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. s. koncentracja. Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących. 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. postępowanie według instrukcji. aż 5.skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej. a więc zadanie takie samo jak dla widzących. a mianowicie: . Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa.obracanie krążków. s. s. próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J. Rusalem. Carter . . Test ten składa się z 2 zadań testowych. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób. a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. A. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. a mianowicie: . Bauman . 42) posiada 2 zadani. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. a wersja z 19619 r. 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań. 1972. koordynacja obu rąkitd Pensylwańska.(1969. Bauman {1958. Adaptacja ivi. Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. 46 . Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. które uwzględniają stopień utraty wzroku. rs. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA). K. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania.

Z uwagi . do takich prac jak: miontaż. K. zarówTło kobiety. Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. Test ten składa się z 4 zadań. lewej ręki.na. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. Carter (1969. W. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. s. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. Próbę . Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. 18 do 5f& lait. którzy ocenili go jako odpowiedni. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. K.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn. s. lecz wykonujących różne ruchy. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. jak też mężczyzn. pierścień i znów podkładki. obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. 22) i M. Wymieniony już W. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). w kolejności: podkładka. pakowanie. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. Cartera 1(1972. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. K. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle.

Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E. 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. 258). Raskin. 5 dla czterech miesięcy itd. 259). poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. M. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. kubki. porozumiewaniu się. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . że zgodnie z opinią wielu psychologów. Składa się z 85 pozycji. grzechotki. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. A. .nie będzie nigdy widzieć. Norris polegała na tym. 1972. że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy.7. 258). socjalizacji.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. Maxfielda i S. lalki itd. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. zwłaszcza u nas w kraju. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N.. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki. s.r. Doiła. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. s. Wynika to z pewnością stąd. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. s. 10). na wzór skal binetowskich. 16) stwierdza. s. Są one często nie ujawniane przez rodziców. Buchholz. Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. 1972. J. Raskin. Raskin. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. N. E. s. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . K. 2. łyżki. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H."zmysłowych. Adaptacja M. Bauman i(b. z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. Cattella. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. że ich dziecko . Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. Kowalczewska '(1962. J.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. jedzeniu. a następnie biorąc pod uwagę wiek. że usunęła ona te zadanie testowe. 1972. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. wiek społeczny. J. Klawe i J. Adaptacja ta została dokonana przez K. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. chociaż nie pierwszą. a po 15 dla trzech następnych lat.

Oregońskiego Programu Rehabilitacji. Wymieniony inwentarz służy 3 celom: . s.8. które swoim początkiem . 17 T. -.. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . s. Majewski.czynności manipulacyjnych. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. . 1-2 itd.raczej nieodpowiednie. -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci.samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. Oregonski. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności. Wchodzi on w skład tzw. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących. Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji. Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych.funkcji poznawczych. . 1&7'8.poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por. celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6. Z tego też. a także badań medycznych i środowiskowych.. Jak już zaznaczomo. . który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por. 24).socjalizacji. które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych. 1&78. .małej motoryki . Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1.. 7. psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących).. Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik.rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności... aż do 5 . należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych. Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales). 2. s.. które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte. Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych. Oregoński. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku. Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności.6. . Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci. 1978. czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych). Oregonski . powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego.. .dużej motoryki ^.ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących.języka. l).

O ile chodzi o tę pierwszą cechę. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. Hayes (1976. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S. H. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. l). które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. P.. Skala Biineta. Na przykład dla. nym przystosowaniu badanych. S. iloraz inteligencji. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. P. P.. Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. B. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. 11) . pochodzi z 1&412 r. s. W 1914 r. 1'9'76. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. W wyniku tego otrzymuje się tzw. s. Tenmana i M. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. wiek umysłowy (inteligencji). Hayes'(1976. Irwin i H. 2) porównywanie 2 linijek. W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. 4) wskazanie części ciała. \ 6) powtórzenie krótkich zdań. s. że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. Ostatnia jej wersja. która zawiera wskazówki. Najważniejsze z nich. P. słuchu itd. zostaną tutaj przedstawione.sięgają r. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence). Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. 1905. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci.jak poda je'S. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. s.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . koncentracji uwagi (attention). Hayes. 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. Merrtll. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących.o wyższym poziomie umysłowym. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. 258 w Stanach Zjednoczonych R. 5) nazywanie znanych przedmiotów. Hayes (1976. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . i jest adaptacją skali L. Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. to . które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. P. jak zaburzenia mowy. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. 3) rozumienie słów. 24 i 25) pisze. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. kiedy francuski psycholog A.

Za-:. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących. że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej .do rozkładu. Klimasiński. O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa. Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych.-. Różnica przejawia się tylko w tym. Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu.w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. a więc testami typu wykona w-i. a metody połówkowej 0. s. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1. P. s. angielska psycholożka Ivy W.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego. Zarówna. 1976. . Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących. niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. s. . obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. K.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. s. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej". P. że różnice w wynikach były minimalne. 1976. Janca. -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? . K. s. L. 1976. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. czego. Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M.6 miesięcy (por. . 61). że. . Hayes.0.testy rozumienia Burta.uzyskujących wysokie i niskie ilorazy.94 dla całej grupy. s. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por.5 miesięcy i w stopniu III . ł. 29). Hayes. 155). 47). Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r..96.. 1979. Bauman i S. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. w stopniu II .słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M). Składają się na 'niego: . 155).88 do 0. 1951. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0. 1978. M. Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat. L. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S.91 (por. M. Testowi temu zarzuca się jednak. Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii. 4).90. Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze. a współczynniki . Z uwagi na to. Janca. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0.

6 testów i skalę bezsłowną . jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów. K. Skale Inteligencji Wechsiera . forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji. Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS). wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne.91«/o. s. test uzupełniania braków na obrazkach. które tworzą tzw. M. bezsłownej i pełnej (globalnej). Bauman i S. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. Bellevue . którzy nadesłali odpowiedzi. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M. Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. Stwierdza ona (19'76. K. s. Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . 27 i 27 zalecają stosowanie do . WAIS . Pełna skala składa si<f z 12 testów. test pamięci liczb oraz test słownika.r. a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel. tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC). Zdecydowana większość tych psychologów uważa. że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. Na--. albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. 224 . w którym onapowstała. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue.6 testów.trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku. bezsłownej i globalnej. Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. test rozumienia. skalę słowną . że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł. Wechsiera. test klocków. 237 stosuje w swojej pracy WISC. 157). Hayes (1951.89. 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich.83»/o.89%). Baumain i(b.50 do 0. Williiams podjęła L. -Próbę polskiej adaptacji Testu M. P. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku. Spośród 319 psychologów. a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki.. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej.60 lat. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. Na skalę słowną składają się: test wiadomości.WA. s. Następnie w 1949 r. tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. test rozumowania arytmetycznego. że tzw. test układanka. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku.

. W wyniku tych badań M. że . "Wiadomości" i . Klimasiński (1979. Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce.żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat.) i zawsze należy podawać. W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat. Jest rzeczą zrozumiałą.. 46) stwierdza. jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce. s.przyp. H. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. 65) pisze w związku z tym. s. gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". czy test Langan. np. 46 . do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych. 29 . Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". Miały one na celu sprawdzenie.w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. K. i Ph. jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-.: "Co powinieneś zrobić. Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna). Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. Shurrager (1964. Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic. -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa".46). "Wiadomości" i "Słownik" . H.tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne". jak będziesz starał się z niego wydostać?". że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. aut. które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne".badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. Tillmana (1976. Zadania tego podjęła się M. s. Podobnie H. że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym. Tillman (1976."Pamięci liczb". s. s. .5'7). Postawiła ona sobie problem. co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim.Słownik". na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC". 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji.lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb". który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego. Równocześnie autor stwierdza. Zarówna •(1978.

B. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów.3 punkty itd.). jak również ich dodawaniu. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. sześcian.Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych.części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. Łącznie w tekście występuje 14 zadań. zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części. '3) . na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3. Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. np. Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część. a także ich student S. Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. że niewidomy po. Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. 264 . kwadrat. koło . Shurrager i Phii S. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła. np. ręka (dłoń i palce). Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb.część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków. Badanie polega na tym. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi. kończyny). W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. a mianowicie: lalka (tułów. . trójkąt itd. Składa się ono z 2 części . Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. Badanie polega na tym.składania przedmiotów. Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). trójkąt .5 punktów.. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. 6) liczenia na krążkach. Watson. koło u autka (zabawki). Badanie tym testem polega na tym. 2) kostek. 5) kołeczków. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce.5 cm). Również wartość krążków jest zróżnicowana. ogon u konia. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . co w konsekwencji daje 2 trójkąty. 263 4) wykrywania braków. Shurrager. kula. głowa.

i Ph. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S.91. uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. Shurrager. że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. s. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H. Shurrager. 1964. i Ph. 24). że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. Ociemniali. w którym badany utracił wzrok. s. L. Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. C. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind). S. Shurrager. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. 1964. Należy on do grupy testów wykonawczych. s. które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20.964.95. Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. żółtym. Sutnn i W. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne.0. Dautem-raan '('l 966. Współczynnik korelacji wynosił 0. w Stanach Zjednoczonych. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . M.niebiesko-żółta. dokonali jednak tylu zmian. Ph. 1. Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. Zwracają oni także uwagę. Według H. Jedna z nich jest biało^czerwona. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. W 1&64 r. 2 -17).Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. nowe i trudniejsze wzory. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat. że powstał nieomal nowy test. Rzetelność tej skali jest dość wysoka. które można było dotykowo odróżniać. a druga . Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). '9). R. a także okres trwania ślepoty. s. którzy realizowali to zadanie.65 (por. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. niebieskim i ibiałym. a metody połówkowej . 21 i 22). Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. H.

70) pisze. s. cienką płytą plastikową. i biała.w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy. a mianowicie: . Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej..niedowidzący. że uzyskane wyniki istotnie się różniły. a jedna ścianka . Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0.posługując się tabelą wyników centylowych. Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. -. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności. Współ-'zynnik jest dodatni. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych. ale stosunkowo niski 0.'. dość szczegółowy plan obserwacji. które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych.szorstka i czarna '(guma). Adaptacja ich polega na tym.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku".1). Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji. trochę grubszą gumą.24. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej. że cztery ścianki pokryte są białą.niewidomi z resztkami wzroku i wzroku . Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe. szorstką. co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy .16 kostek. Ponadto trzeba podkreślić. Do tego celu autorzy opracowali specjalny.05).2. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie. . wynik surowy. Szósta ścianka jest w połowie gładika. Klimasiński (1979. a w połowie . że są to testy. przystosowania się do badania.czarną. stosunku do badań. s. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego. Tak jak w każdych badaniach testowych.197 całkowicie niewidomych..86. dotyku z pomocą wzroku . gładką.5 cm. następnie . Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów.9 kostek i w końcu '-. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne.. Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera. -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku. Z uwagi na to. autorzy (19'6i6. Jest to tzw. że należy . również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność. . Z tego też powodu K.104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0.

Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. łatwego popadania w przygnębienie. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy. ich intencji.która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących.9. 5. Trzeba jednak zaznaczyć. s. poczucie. która bada tendencje do przeceniania samego siebie. jakim jest ślepota. Skala współżycia społecznego. należy do bardzo trudnych i złożonych. a tym bardziej z defektem wzroku. K. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. szczerości i uczciwości. odczuwania urazów. takich jak napięcie nerwowe. w przeciwieństwie do poczucia. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. Hayes. 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. . grupowych testów inteligencji. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. 6. 2. P. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. przeznaczony dla niewidomych dorosłych. koszmarne sny itd. łatwość nawiązywania rozmowy itd. chęć przewodzenia w grupie. nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. Skala fizycznego samopoczucia. 4. t3w r. Skalę wrażliwości . Tworzą one 7 następujących skal: l. Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory. S. tendencji do denerwowania się. 37). s. rozmyślania nad trudnościami. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. 1951. Hayes (1976. Składa się on ze 170 pozycji .. lękli-wości. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób".Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. Bauman i S. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości).że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. i2. P. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. dolegliwości żołądkowe.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. brak zaufania do własnych decyzji itd. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. Stara się on badać te cechy osobowości. Skala optymizmu. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. 267 v. 3. która ma ujawniać wiarę w przyszłość. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. ivi. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. A. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. zmęczenie fizyczne. bóle głowy. . że życie jest nic nie warte. Skala poczucia niewydolności.

poczucia niewydolności.. Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . "W życiu muszę. Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. zamierzeń. postaw wobec kalectwa. Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. . planów . K. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów. s. Składają się one z fragmentów zdań. uczuć. . która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M. 1&79. sądów. który musi udzielić odpowiedzi.Moja matka . którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. współżycia społecznego.. KMmasiński. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących. podejrzliwości. Fragmenty. która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt. Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r. s. lubianym przez osoby płci odmiennej. Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. Skala 'stosunków rodzinnych. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal.7. Kotwica-Zapar-cińska (1977.". Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. odrębne dla kobiet . potrzeb. które badany musi uzupełnić. s. np. 3. 523 i nast. K.. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań. z.. Trzy dodatko-l we są następujące: l. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. Inwentarz posiada także skalę kłamstwa. gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę.". Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. M. 2. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat.7i6). (validation). depresji.. Skala przystosowania szkolnego. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu.. te zwane trzonami lub hasłami. objawów somatycznych. W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman. s. przekonania. o radę. Klimasiński i S. która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju. tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ).66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe. Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. rodzeństwo j innych członków rodziny.KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. i mężczyzn. Bauman. 65 . Bauman 1958.54)."'. "Chciałbym bardzo . należące do metod projekcyjnych. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach. 74 . która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców. 51 . pragnień. . Skala postawy wobec ślepoty. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego.). zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. że jest się interesującym. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi.

. jaki uważa on za najwłaściwszy. 4) postawy wobec rodziny. "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków. 5) postawy wobec widzących. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę. 1971a. Autor (1971a. np. 4) stosunków rodzinnych. które zostały przedstawione w rozdziale V. J. co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody. Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy. które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji . .kama . . lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego.. 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach. "Jeśli proszą ciebie o coś. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości). Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. Majewski. Sidneya.". Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego. s. 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory.". co badany w określonej sytuacji zrobiłby.. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób. postaw wobec siebie itd. .1959 przez R. * The Sentence Completion Test. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków. 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T.. Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone). 270 2. Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku. Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J. 6) stosunków z przyjaciółmi. pomyślałby czy odczuwałby. M. ty możesz . Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy.itd.). który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku.z ogółem społe|--cz>eństwa. 46 i nast. 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej. Sacksa i L. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. 2) . ty możesz . stosunków w swoim środowisku społecznym . 3) stosunków z przełożoa-iyimd. s.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. czego ty nie potrafisz. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej.postawy wobec rehabilitacji.osobami o tym samym statusie społecznym. ty możesz .

żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych. 2. Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por. * Ądjustment to Blindness Scalę. w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia. 3. 1954. Pogląd na ślepotę (ov. " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej. .ok on blindness) .r. w jakich mogą się oni . . 35 i nast.poddanie się (rezygnacja i porażka).pozytywne dostosowanie się. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) . 271 4. . A.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi. . 5. s. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu. Stosunki rodzinne (family relationship) . b. a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny).agresja.która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie. Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) .która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty.znaleźć.dominacja. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle. J.wewnętrzne tłumienie. Obraz samego siebie (morale) .unikanie. . W szczególności chodzą tutaj o ocenę.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . który proszony jest o wyrażenie .tlo. s. Teare. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej. Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1.zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych). E. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny. gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. A. Wydaje się. R.8). 6. Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem. Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych. Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. l .która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi. . czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać. Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. E. (por.swej apinii. .). Fitting. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje.bierne wycofywanie się. Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji. Są one następujące: . zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. zależności i niezależności od nich. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych.

33 i nast. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. s.(K. s. Przede wszystkim. Klimasiński (1968. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory. 1968. tzn. "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". 8) isikala schizofrenii. Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. 272 1) sikała hipochondri. jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. 9) skala manii. 4) skala psychopatii. K. 3) sikała histerii. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem".) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się". 56) stwierdza. Klimasińskiego. Ch. 16). zamiast czytania samodzielniie. 6) skala paranoi. R. Klimasiński. 7) skala psychiatrii. w których wzrok odgrywa znaczną rolę. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. Hathawaya i psychiatrę J. Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60). s. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników. Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . jak to bywa u osób widzących. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K.Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. Badaniami objęto stosunkowo małą grupę. Mc Kinieya. W wyniku przeprowadzonych badań K. pytania . Wydaje się. Klimasiński (1968. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. Badanie polega na tym.oceny ich stanu psychicznego. pytania badawcze były odczytywane niewidomym. 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. 2) skala depresji.

1974. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. s. jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. 44). akcję korygowania i usprawniania. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- . działania praktycznego itd. s. 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). Wskazano także. społeczne i zawodowe. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. 4) zabiegi psychoikorekcyjine. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. które mają za zadanie uzupełnaenie. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. Grzegorzewsikiej (1964. aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego.. w którym dzieci te przebywają i wychowują się. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. względnie innych przyczyn. Według M. VIII. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. których głównym celem jest: .napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. psychiczne. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. Z. dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. Sękowska. Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów. Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem.

jak 'też wychowanie. należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych. Podobnie jak dzieci widzące.VJI.których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę. aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka. Jak z powyższego wynika. rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym.(1978). 2. -. aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie). które pozwolą dziecku na . które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów. Instrukcji dla realizujących program. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej. kinezyterapeuci. jak: nauczyciele. . Składa się on z 3 części: 1. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. który został omówiony w poprzednim rozdziale. l.defrustracja. jak też niewidomych. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. . zarówmo wśród ludzi widzących. Inwentarza osiągnięć rozwojowych. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. psycholodzy. lekarze. którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów. . . dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" . 6) zabiegi socjaterapeutyczne. że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie.me progu tolerancji na frustrację. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa. Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą.!). wychowawcy.kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym.rozdz. W rewalidacji dzieci. . Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. 5) zabiegi socjalizujące. Nie oznacza to. Zarówno nauczanie. która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. . a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny.

muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim. które obejmowałoby: | . . W szczególności zadania te sprowadzają się do: -. języka. Jak już podkreślono . .udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych.wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych). 1978. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko.). . jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka. W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych. wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece. l . Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego. 8 i nast. jego opiece.ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka. s. .przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. s . wychowaniu i rewalidacji. jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. '( .oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka. Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo. Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. która może zapewnić mu prawidłowy rozwój..defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1. socjalizacji. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego.3. Od 1981 r.. Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku.

kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. Na pewno są tego plusy i minusy. dojrzałości szkolnej. stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. systematyczna i kontynuowana do momentu. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny.-.' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu. Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. 277 to praca bardzo żmudna. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji.. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. Powstaje więc pytanie. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni.. która w znacznym 1 w p. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie. Godnym podkreślenia jest fakt... a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole. Laskach k/War-szawy. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . a z drugiej . o które nietrudno. . a więc takich przemian psychofizycznych. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1. 2.-iic^^ ^^^"". Są to placówki połączone z internatem. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej. a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych.

278 stopniu decyduje o tym.określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. które z pełnym powodzeniem je kończą. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań. do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji.określenie niedoborów rozwojowych. wyników badań okulistycznych itd. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. 3. Łodzi i Warszawie. organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz. MOiW nr B 14. Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji. które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację. do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. 2.1975 r. . Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. a także przyczyn trudności w nauce.niedowidzących w Lublinie. zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: .kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy.wyjaśnianie ich przyczyn. -MOiW nr 7) . w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. . Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do .reedukacyj-nych. 4. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r. Wydaje saę. oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy. Urz. Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. obserwacji iin279 nych pracowników. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. Aby .masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. póz. wywiadów z rodzicami. w której on pracuje. to niewiele jest takich dzieci. Urz. a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych.

wybór zawodu. 2. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono . wychowawców i innych specjalistów. a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. kiedy dziecko przebywa w domu. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia . Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. umiejętności uczniów. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej. 4. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień. • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami.!. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać.). REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej.kształtuje się w wyniku . szkoły zawodowej. 3. Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku. Opieki nad absolwentami szkół zawodowych. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. rozdz. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. s. Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat). a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. Osobowość bowiem . Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. zaburzenia zachowania itd. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu. IX. miejsca i warunków zatrudnienia. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych. Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. który w pewnym zakresie łączy.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1.dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. Grzegorzewska (1964. koordynuje oddziaływania nauczycieli.VIII.. zainteresowań.jak już zaznaczono . której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". VII. M. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . rozwój zainteresowań zawodowych itd. a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych.

s. głównie psychologa. a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. 3. Adaptację w sferze behawi oralne j. nastawień i oczekiwań od innych ludzi.jako zespół oddziaływań. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. . Potrzebna jest mu pomoc innych osób. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). Hulek (1969. można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. 4. Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku. W adaptacji! psychicznej. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. jak też niewidomych. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy. Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". albowiem one wzajemnie się warunkują. Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . który dysponuje odpowiednimi środkami . 5. jako procesie.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. a co za tym idzie . 2. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. • Z powyższego wynika.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów. ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych . Adaptację w sferze percepcji.do ponownej integracji osobowości. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej. A. ' . ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty.odbudowanie uszkodzonego obrazu . psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy.samego . Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie. głównie psychologicznych. ocen. kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych.adaptacji jednostki do otoczenia. pewnych przemian.

Ponadto trzeba ''podkreślić zna. przyszłości. Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum.itacyjnego. wyrażenie gestem serdeczności. . jak też procesów somatycznych. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. w rozmowie. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. T. należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. 1958. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. ż.. . Kratochvil. funkcjonowania osobowości. zwłaszcza lekarza okulisty.e ślepota jest faktem nieodwracalnym. jak serdeczny uśmiech.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. . Majewski. Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne. rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. 1971 i 1972). Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie. sugestii itd. Cholden. 'kontakcie psychoterapeutycznym. 2. funkcji narządów zmysłowych. miejsca w społeczeństwie. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne.rezultatów. to przede wszystkim.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. 283 W tej fazie rola lekarza. .wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. poradzie. wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. S. jest bardzo duża. kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza. 2. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. np. • ^ . s. W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej. które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. 1974. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: .szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. 21). czy w warunkach domowych. więź emocjonalna między ludźmi. 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: .akceptacji ślepoty i jej skutków. . -. celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por.

wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej. umiejętności i sprawności. . nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną). W zależności od kierunku oddziaływania: a.reorientację. Jej istotę stanowi tzw. Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). Psychoterapię indywidualną . W zależności od celu oddziaływań: a.oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. Prz. U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku.Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. . a. b. L. że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw. że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. piisze. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. Psychoterapię racjonalną .odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. Psychoterapię odreagowującą .odreagowanie. 3. to. poglądów. W zależności od sposobu oddziaływania: a. gdy chodzi o redukcję. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości. Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: .7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku.zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji. celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). zjawisko katharsis . W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. . kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd.oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego). niepewności i powstałych problemów u pacjenta. trening. aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. 33). poglądy. 4. b. s. ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. jakie prezentują nasi niewidomi". . Cholden (1958.wyjaśnienie. . 2. lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. .

W. 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności. wobec widzących itd. 1979. Osobą.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy. Psychoterapię grupową . która powinna przekazać pacjentowi tę . przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie . Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska. kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku.bądź co bądź nieprzyjemną. zrozumienia. Nikt z nas nie lubi.dla przebiegu leczenia (por. w którym przebywają.zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. 274). że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny. Istotny w tym. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza.prawdę. w której panowałaby atmosfera życzliwości.ib. już w szpi%6 talu.aterapia.stąd. społeczności terapeutycznej. a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. niałego może mieć a. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. 3.rehabilitacja psychiczna. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. sportowo--turystyczne itd. Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono . usprawnienie fizyczne kinezyterapia. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. nowo ociemniały musi znać tę diagnozę. s. wobec rehabilitacji. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. jak terapia zajęciowa.1. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości. Oczywiście. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny. pomocy. 3. z reguły lekarz okulista. a nawet tragiczną wiadomość . Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. Wynika ono . wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć.Gcy. Nie tylko powiedzieć. Szewczuk. a nawet nie chce być zwiastunem złych . Właściwe oddziaływanie na środowisko. z uwagi na jej podstawowe znaczenie.jest lekarz. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii. bezkonfliktowości itd. a zwłaszcza rodzinne.

że decyzja tutaj należy do lekarza. samodzielność i niezależność życiową. 2. W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. 4. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. Wydaje się mu. Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. lecz także o tym. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę.wiadomości. połączone czasem z próbami samobójstwa. . który nie tylko będzie goił "psychiczne rany".jako inwalidy i wobec rehabilitacji. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. 2. jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego . lecz zagadnieniem pozostaje.lekarz powinien jednak wziąć . lecz jest to konieczne. Powiedzenie ociemniałemu. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi. który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy . Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. który nie tylko powie o fakcie ślepoty. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. 4.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. Nie jest więc zagadnieniem. Przemawiają za tym następujące względy: 1. . zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. a tym samym akceptacji kalectwa. kiedy. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy .odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. 3. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie. który przecież domyśla się. Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. 3. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. jak i gdzie to uczynić. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków.

Szuman (196'5) podaje. w sposób zrozumiały.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. rzeczowo i osobiście. w okresie niepewności. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. gdyż leczy go od dłuższego czasu.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. po pewnym okresie. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. np. . naświetlić przyczyny utraty wzroku. kiedy dowiedziała się. W. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. gdyż stopniowo pogarszający się stan . s. Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. istnieje bardzo wielu. jego reakcje i zachowanie. Po prostu domyśla .się on. dla pacjenta. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. Jak już wspomniano . Na ogół jednak lekarz powinien. wiadomości i fakty. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. to. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. po -ciężkim wypadku. Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. że nie odzyska już wzroku. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. długotrwałej chorobie. Amerykański psychiatra L. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. czy będzie nadal widziała. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta. o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. Nie ma tutaj gotowej recepty. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. Cholden (1958. nie mogła spać przez kilka tygodni. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. podać to jako prawdopodobieństwo. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. wzroku jest przez niego odczuwany. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. Przede wszystkim należy. wyczerpany nerwowo i psychicznie. że pewna pacjentka. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności. . Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. S. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. .obok pacjentów. Przespała natomiast całą noc i następne.następnie. przez pielęgniarkę. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji.

Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. w gabinecie. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. 3. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. Trzeba starać się.2. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. a . a także udzielać mu pierwszych wskazówek. w najbliższych latach nie zostanie spełniona. Jak już wspomniano •. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia.Zdajemy sobie sprawę z tego. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. na korytarzu. . gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją. mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego. że niełatwo dobrać słowa. miejsca w społeczeństwie i przyszłości. o ile dla pacjenta jest to możliwe. najlepiej w pokoju lekarskim. : Jak już podkreślono . rozpaczy. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. Majewski.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. cierpień i tragizmu. na której znajdują się inni pacjenci. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. go i zawodowego. wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . psychoterapię podtrzymującą.

Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. często . . szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny."wygadania się" i wyżalenia się. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go. aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko. Występu je.. . Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. które zostały wyparte do podświadomości. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. a także wysoką kulturę osobistą. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku. . towarzyskiego i sportowo-turystycznego. Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . Mogą to być pewne zainteresowania. pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości. który stracił wzrok. Są to czynniki. 5. Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika.pisze A. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. ] 6. 124) . którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. "Takie wyładowanie emocjonalne .^wówczas tzw. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). 3. "punktów zaczepienia". Lewicki (1969. zdobywania wiedzy i umiejętności. Możliwość wykonywaniia niektórych. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". Możliwość uczenia się. Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. a tym samym możliwość utrzymania rodziny. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i. Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. psychoterapii odreagowującej. przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. s. Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji.mianowicie: 1. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. 4. co przynosi mu cierpienie i ból. > . 2. zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki.w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. który jest przyczyną przykrych napięć.

mebli na-sali itp. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach.wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu. bezpośrednim kontakcie . a nawet rozmawiać w ogóle. ubieraniem się itp. Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. zrozumienia. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). a więc pielęgniarek i salowych. Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. a zwłaszcza salowe. Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji. Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania . który ukierunkowany przez lekarza. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. z którychpacjent może samodzielnie korzystać . Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania. potrzebna j-est atmosfera życzliwości. Chodzi bowiem o to. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty..ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę . przedstawiał życie człowieka ociemniałego. Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza. a także .Oczywiście że do takiej rozmowy. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności. a nawet przyjaźni. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. Wiele zależy w tym względzie od lekarza. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. w codziennym.ubikacji.. również w sposób właściwy. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego.w budynkach-i parku szpitalnym. Zdarzają się bowiem przypadki. umywalni. obok serdeczności i troskliwej opieki. Są jednostki. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych. że pielęgniarki. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu .się od innych. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa.wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. aby pozostały personel. poprzez zapoznawanie no. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. musi sam być przekonany o tym.

lekarz po-|. Braille'a. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta.'jak: biała laska. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L.'". wyczucia sytuacji (intuicji) . Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. akcentując przyjacielski. Organizacja. Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. życzliwy stosunek lekarza. winien zaprosić go. wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. zegarek brajlowski. potrafiły sobie poradzić.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. często nawet decydującym. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. Nie ulega wątpliwości. służąc mu zawsze pomocą i radą. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych.to . zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego. niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. Wręcz przeciwnie. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. W wyniku tego mamy przypadki. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć. Pamiętać ponadto należy. Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego.wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych. jak żadna inna instytucja. Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. które znajdując się w podobnych warunkach. jest bezpośredni przykład osób. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. ta. Praktyka wielu lat wykazuje. Potrafi.

Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2.4. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to. Jak już podkreślono . jak: 1. W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. psychoterapię grupową. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. zwłaszcza w chwili obecnej. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie. socjoterapię. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania.l. | VII. wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . 294 4. Lekarz okulista jest więc tym. Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej.oraz umiejętności działania. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku. Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji.

co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie . tzn.w zakresie rehabilitacji. przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. które wymagają uświadomienia. Z reguły były to osoby.inne zajęcia. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. Etap modyfikacji pojęć. które zostały ujawnione w czasie badań. 1971a s. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych. a stopniowo na dalszą . zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość . a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty. bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia. Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. Jest rzeczą zrozumiałą. Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych. o tyle droga .psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko. W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy.1. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych. a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie. 81 . Z nowo ociemniałymi. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. T. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . W tym okresie .do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa.w zakresie planów życiowych i zawodowych. Majewski. 295 4. I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych.

Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to. Polegało to na tym. aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. oraz analiza przyczyn niepowodzeń. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. Wręcz przeciwnie. Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku.motywacji. Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej.pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. które wypełniałyby cały dzień. czy potrafią. która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań. teraz musieli przechodzić do czynu. Na ogół ociemniali spodziewali się. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością". że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. o ile takie miały miejsce. Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. a także przełamania pewnych nawyków. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. W wielu przypadkach . że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. wykazywać.wyniki w rehabilitacji były nikłe. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. . że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. starano się o to.ustaleniu zajęć. które zdążyły się już zakorzenić. społecznego i zawodowego. na to. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni . Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. niż się tego spodziewają. że efekty tej pracy zjawią się później. Zwracano również uwagę na to.

W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. 'Pierwsza grupa to ociemniali. poprawiało się jego samopoczucie. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. 298 na niewyznaczaniu im zadań. ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. aby żalił się tak długo. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. aby omówić nurtujące ich problemy. wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny. jeżeli się zważy na indywidualne różnice. Z uwagi na to. Grupa ta składała się na .wn. że inni łatwiej i szybciej robią postępy. Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. Często sami szukali kontaktu z psychologiem. co go gnębi i boli. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego. dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt.stopniowania trudności. których można określić jako typy pozyty.ie reagujące. . których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. jak konflikty z personelem. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. Jest to zjawisko zupełnie naturalne. Miało to miejsce wówczas. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. aż nie wypowie wszystkiego. Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących .to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. jakie istnieją między ociemniałymi. konflikty w samej grupie ociemniałych. Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. które w każdym środowisku są nieuniknione. Łatwo się z nimi współpracowało. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). które nasuwałyby im myśl o kalectwie.

z którymi trudno było nawiązać kontakt. bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku. na spacerze.rozważania swego stanowiska i postępowania. Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji.ogół z dawniej ociemniałych. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot. Uciekano się do niej przejściowo. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. Była to psychoterapia głęboka. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. zajmowano się przyczynami. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. w pokoju mieszkalnym. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata. prowadzona była dalej na innym poziomie. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. . Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter. Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali.. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. upłynął okres kilku tygodni. zapatrywaniami i postawami. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego. których można określić jako . w świetlicy itp. niż to miało miejsce w poprzedniej grupie. odbywało się w sposób podstępny.psychicznego ociemniałego.wiać. a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. co często okazywało się skuteczne. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . Zdarzały się także sytuacje. Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów. np. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą. Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych.' . . Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie.

udzielać wyjaśnień i rad.typy obojętne. lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie.. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie. Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie. Praca psy-. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość . z tym jednak. Podstawową zasadą tej metody jest to. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). Terapia ta polega na tym. Rogersa. że pacjent. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. w naszym przypadku ociemniały. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. zamiast zadawać pytania. lecz nie stosowali ich w praktyce. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego.od 10 minut do 'nawet l godziny. O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia. to kształtował się on bardzo różnie . Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K. Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7. W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. 7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami. Przy czym kładzie się . w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału.do własnej rehabilitacji. swoich kłopotach i emocjach. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. jakiś mu towarzyszą. reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. swych problemów i emocji. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. R. chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie. głównie nowo ociemniałych.'• Kości w kierunku rehabilitacji. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". jest sam sobie psychoterapeutą. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw.

Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. ani nie udzialając rad. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?". psy-chicznej ociemniałych. W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. jeśli stworzy się mu właściwe warunki. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. Stąd 302 duża oszczędność czasu.2. Zdarzały się przypadki. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. 1972. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo.jest to. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por. T. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. Również sam decydował. W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego. Majewski. s. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. Zaletą tej metody .tutaj większy r.ak powinni postępować. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. inni je kontynuowali. była psychoterapia grupowa.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy. że każdy może poznać samego siebie. Rogers uważa. jako motywy do określonego działania. podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. j. K. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty. wówczas psycholog rzucał takie pyta.z punktu widzenia psychologa . R. Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. 19 . zbiorową formą . 4. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji.21). może ją jedynie uzupełniać. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne..

ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. Kretschmer (1958. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne. który miał być poruszony na danym posiedzeniu. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. uczyli się sami.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi. Poza tym wszystkie rady i uwagi. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych. Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. Wykład. Wykład na temat celu i sensu . wszelkie socjalne i zawodowe problemy. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. Były to: 1. 379) podkreśla. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych. lecz także ci.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. jak inni rozwiązują podobne problemy.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych.. a więc miało -charakter psychokatartyczny. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. Dowiadując się. Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. kształtowali własne poglądy i postępowanie... Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie". społecznym i zawodowym. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych. co ich boli i gnębi. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko. E.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. s. Tę formę . Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym.

pozytywne i negatywne. s. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. wzmacnianiu indywidualnych wartości.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. Stosowano 2 rodzaje życiorysów . którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję.. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. 4.psychoterapii . W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys. . Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut. Dyskusja nad konkretnymi przypadkami.] Encounter znaczy .! wraził-. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników. interesującą wszystkich ociemniałych. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi. Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy. "Kierunek encounter . R. zaproszonych na posiedzenie. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych. C. swojej drogi do pełnej rehabilitacji. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii.23). Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C. Kratochvil (1974. głównie związaną z postawami społecznymi. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi. s. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy. 1972. Dyskusja nad problematyką ogólną.pisze S. Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T. wości w kontaktach międzyludzkich. . raczej in plus. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. 2. Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych.ociemniałych. uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się. Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. Pierwsze z nich przedstawiały. Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. 21 . R. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy. 3. Majewski. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków. Zdarzali się również tacy. 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń.

które wpływają na zachowanie się ociemniałych.: . np. . W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki.szczęście zależy od nas samych. aby w świadomości zjawiły się przeżycia.opowiedz grupie. . Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. swoich problemów życiowych i kłopotów.wszyscy ludzie są dobrzy. . co inni. . 3.opowiedz.były także osoby widzące. wyrażaniem uczuć". a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. co odczuwasz w tej chwili. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie.opowiedz grupie o swojej samotności. w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód.każdy może być szczęśliwy. Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . 20 T. na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób. Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi. nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad. A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy. . . Majewski. 2. . intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. W określonym' kontekście rozumie się otwarty.spotkanie. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków. Grupa. oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog. jak w poprzednim przykładzie.z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach. odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. Na spotkania zapraszane. które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. które samowolnie się narzucają. co czujesz do ludzi widzących. miała w zasadzie charakter stały. tzn. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). myśli. .

Cholden (1958. Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. że ich problemy emocjonalne. co chciałby mu powiedzieć. Twierdził on. to obok podobnych korzyści. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału. jakie żywi do niego. Prowadzący grupę zalecał. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek. Cholden wyodrębnia 2 fazy. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. 33 . a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. Często wydaje się im. Liczyły one od 8 do 10 osób. oraz o tym. L. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. aby każdy pomyślał o kimś. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. Ta faza była też okresem. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. są czymś specyficznym tylko dla nich. W tym okresie L. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. Zwracano jednak uwagę na to. Uważa on również. 4. R. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. ja306 kie im towarzyszą. s. W pracy grup terapeutycznych L. a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą.47). polemiki.. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej. . ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii. krytykowania wypowiedzi innych. lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. że terapia grupowa/ ? z. olbawa. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. stany depresyjne itd.. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. ociemniałymi prowadzona przez L. że wielu ociemniałych myśli. co różni ich od innych ludzi. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi). że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych. jak lęk. Niewidomy nie ma takiej możliwości. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. gdyby go spotkał.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . • . zapoznanie się z celami. aprobaty poprzez skłon-głowy itd. musi być on świadomy.

Majewski. 90 i nast. związane z różnymi sytuacjami społecznymi. izolację społeczną. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi. 2. 1971a.3.). Druga faza.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych. ' . zagadnienie "inności" . z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. . przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. s.(s.różnic w porównaniu z widzącymi. jej prowadzącego oraz zapoznanie się. Jak podaje autor . Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. . a na tym tle uczucie zazdrości. Ociemniały nie był w Zakładzie sam. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw.-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. W podsumowaniu autor (s. ' . nie był odizolowany od innych. 40). 3. ta pierwsza faza. przeciągała się często do 3-4 spotkań. zależność od innych. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. 4. 47) stwierdza. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. lecz tworzył wraz z . która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. L.(leader). szczególnie trudnymi emocjonalnie. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1. w której chodziło o ukształtowanie się grupy.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. Ponadto twierdzi on. T.wpływy 308 środowiska społecznego (por. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie. to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego. izolacja..dowiedzieli się o tym.

nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas. którzy trafili do Zakładu. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć. który był specjalnie powołany do tego zadania. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. a nie tylko psychologa. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. Wielu z ociemniałych. jakim jest rehabilitacja. Już sam przyjazd do Zakładu. Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany. Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie. Jak wykazały obserwacje .nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. Zdarzały się również przypadki. Wynika stąd wniosek. Wzajemne rozmowy.'. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. 309 4.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy. a mianowicie . . Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. nie pozostawało bez śladu. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy.a ich postawę wobec rehabilitacji.4. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia.

Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. których zadaniem było: 1. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć.rehabilitacji. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. 2. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. Wszystkie rozrywki. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. Na jego barkach spoczywa troska o to. nauka czynności życia codziennego. Do rozrywek. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia. zabawy taneczne i towarzyskie. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem.siebie jako inwalidy. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół. należą: gry stolikowe. wyrabiają wytrwałość w. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . nie powinny mieć miejsca w Zakładzie. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. słuchowiska radiowe.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności. które temu celowi nie służą. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . Związane są one z doborem programu. Nie ulega wątpliwości. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. a mianowicie . Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. audycje muzyczne. 1. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. a także z jego realizacją." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:.. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. 3. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. instruk. przedstawienia teatralne.

Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. opiekę u swoich bliskich. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. ^ 311 Istnieje wiele czynników. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. T. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. Nie dotyczy to oczywiście przypadków. życiu zakładowym wydarzeniami. Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. Majewski. pulmonologicznych. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. przygotowanie członków rodziny. że najważniejszym tego rodzaju . Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. W przypadkach. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . a później wspominali przez najbliższe dni. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. które ma również swój aspekt psychologiczny. Zabawy taneczne. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). 77). które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. kardiologicznych. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. s. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. że znajduje on zrozumienie j. tzn. np. były w naszym. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. wyjścia do teatrów itp. które dotknięte są wyłącznie ślepotą.nietowarzyskie z autyzmu. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. 1971a. a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów.

zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy . PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy. . W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: . 1.stanowiska i warunków pracy. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych . Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u.-Chorzowie i Krakowie. ^ v. względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych.zawodowych. że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki.sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady. X. oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących. w wieku 16-40 lat. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem.. w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. jeśli występują w konkretnym przypadku. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw . której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi. nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum. . a zwłaszcza ociemniałych. a mianowicie: w Bydgoszczy.w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. Wprawdzie 314 . jeśli dotychczas takiej okazji nie miały. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych.przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych. . Sytuacja taka powoduje to.

a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej. Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów. zwłaszcza psychicznej. wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. 4.. fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^. . Jego zadania są bardzo zróżnicowane. Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. O znacze31& niu tej opieki J. ^. Udzielania nauczycielom.doradcy zawodowego. że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce.. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane. Dowodem tego jest fakt. Mahnowski (1980. zmiany kierunku szkolenia itd.głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. o ile taka potrzeba zachodzi. 2. Pełni on bowiem wiele funkcji. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. a mianowicie: . to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej.. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji.doradcy dla nauczycieli i wychowawców. O ile chodzi o zatrudnienie. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi. Nie może też być mowy o pełnym. Stanowią one bowiem zespół problemów. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ . to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia).psychoterapeuty. 3. że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa. inwalidy. 2. W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej. . a więc ustalania kierunku szkolenia. 42) pisze. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego. . Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. Oznacza to. s. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących.. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów.

.współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników. w zwykłych zakładach pracy. ".przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników. .współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu. w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych. . pogadanki.przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika. s.udzielania porad w problemach życia codziennego.. . zadania psychologa sprowadzają się do: . doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu.kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni. 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych.instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami. . chorobę itd.sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej. Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny. . W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni.) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: .prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej.. ze względu na wiek.udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami. to wymieniony autor (1980. . . Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f .przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego. Józkowicz (1981. s.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy. . sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. . -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii.rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni. . . rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji. 2 i nast. rozmowy itd.. Podobnie A. że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką. ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania .te sprowadzają się do następujących: .opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. . V. . . dyskusje. Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej. Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć.

i Kurcz E.: Blindenpsychologie. J.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. (red. nr 1/3.12. Warszawa 1864. PWN.: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. 11.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales. PZN. i Sołncewa L.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka. "Pedagogika" 1974 (maszynopis). Dąbrowski A. K. New York 1958.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni. w:Harmg N.: Psychologia starzenia się. Lipsk 19i24 (maszynopis). Warszawa 1980. Carroll T.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych. Warszawa 1964.: A Manual of Norms for Tests Used. ' 22. KE SRPN. Bateman B. INHJ. Baillart P. Leipzig 1917. Dobrzańska-Socha A. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent. Baumann J. Bauman M. ' . Dolański W. Handbook for the Blind. B. G. . MZiOS oraz PZN. I. Diderot (Denis):. New York 1951. Kraków 1976 (maszynopis). in Counseling Bitnd Persons. Warszawa 1954^ . Boston-Toronto 1961.: Blindness.r. 13. w: Unser blindes Kind. Warszawa 1979.' / 31823.: Beitraege żur Blinden-psychologie.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników.: Tyfiopsychologia. ' 6. Bindt J. w: Klimasiński. Cholden L. and Hayes S. w: Klimasiński K. I. 20.BIBLIOGRAFIA 1. 17. Bromley D.: Metody pedagogiki specjalnej. 21. Cis-Bankiewicz H. Biirklen K. L. PWN. . Burklen K. 15. Bateman B. Bauman M. 8. 2. Warszawa 19<S9. ' 5.: Yocational Evaluation. :24. D. i Schie-felbusch R. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. 16. ' 10. K. Chicago 19'69. ^congenital visual handicaps. Londreś. Bern 1980. Hans Huber Publishers. 19. Warszawa 1!978.: Dzieci niewidome i niedowidzące. / 7. Cohn L. .: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. K '(red. Kraków 1976 (maszynopis). • 3.: Dziecko niewidome. WSiP. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. 9. K. B. Carter W. Bieleckaja W. Moskwa. PZN. Lipsk 1978. the blind at different ages. * . Leipzig 1924. 1749. Desmerger M.: A Psychiatrist Works with Blindness. Bauman M. U.). "Przegląd Typologiczny" 1975. P. ' 14. Banach Cz. New York 1952.: A. K. 4. Washington (b. New York 1958. "^-. 18.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych.: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. Danilewicz Z..: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in.

New York 1954. .: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. Fitting A.PWN. . Dueren Th. Grzegorzewska M.: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych. Dreier S. _41.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind. w: Tomaszewski T. Dziedzic J. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. Gałkowski T.: Das Spiel. 31.: Psychologia niewidomych. KE SRPN. t.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. Langensałza 1918. i Tomaszewski T.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej. Warszawa 1980. (red.. A. Fromm W.34. Symp. Dziedzic J. w: Materiały III Kraj. Gerhardt D.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym. Dolański W. nr 1. Gałkowski T. Bern 1980. Psych. "Przegląd Typologiczny" 1975. • 37. Defekt. Fankhauser F. In Pfluegers Archiv 1899. . "Studia Pedagogiczne" 1955. 26. >' .: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. . •43.ind. Hans Huber Publishers. Warszawa-LwóW 1926. 30. Grzegorzewska M. Lipsk 1978. 44. nr 1/3. PZWS. II.: Sinneserziehung. Warszawa 1964.: Orientacja w otoczeniu. KE SRPN. 42. Galewska Z. Wrocław 1980. Bern 1980. Ekel J.: Wybór pism. Warszawa 1973. Warszawa 1964.: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej. PWN. • 38. 32. w: Wy• bór pism.): Psychologia. WUW. Hans Huber Publishers. . •45. 39. Warszawa 1976. Hartmann S.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. . •27. ' 40. Grzegorzewska M.1. Lipsk 1978. nr 4.: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk. •w: Unser blindes K. • 25. w: Unser blindes Kind. • .: Evaluation of Adjustment to Blindness.: Die musische Erziehung. II. •w: Unser blindes Kind. Warszawa •1981. PWN. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. t. "' . "Szkoła Spęcjął-" na" 1983. "Problemy" 1854. 36. AEB.35. PZWL. .: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących. Dueren Th. . w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages. 33.: Legendy o rzeczywistości.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym. 46. Grzegorzewska M. 28. PWN.33.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. Gałkowski T. KE SRPN. '' . "Studia Pedagogiczne" 1955.: Materialen żur Blindenpsychologie. Lipsk 1978. Dzierżanka A. . •w: Rehabilitation of the visually disąbled and .

E. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej..: System der Blindenpaedagogik.: O zastosowaniu piągetow.: Podstawy rehabilitacji inwalidów. PWN. . Langensolza 1892.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących..: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych.)': Psychologia pracy..: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych. Jarosz M. "Szkoła Specjalna" 1963.'.: Ontogeneza mowy i myślenia.^i Kotwica-Zaparcińska St. Wien 1819. . (red. PZWL-'Janca ti. Józkowicz A.: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych.: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie.: Dobór zawodowy. . 1892.: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych.: Pożegnanie z lękiem. w: Klimasiński K.: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących.kiej.: Badanie inteligencji niewidomych.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden.: Kompensacja sensory czna u niewidomych. w: Jurewicz-Tuz G. Kraków 1976 '(maszynopis). Warszawa 1969. . Klimasiński K.the blind at different ages.: Psychologia lekarska. w: Gliszczyńska X. Warszawa 1961. Warszawa 1976a. Czytelnik. Warszawa 1979. nr 3. P. : .. Ossolineum. Hilgard E. i Kowalczewska J. Klimasiński K. MOiW oraz .: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących. PZWL. In Ber. m. Janik M..): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. Warszawa 1962 (maszynopis).. (red.: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ. : .• . Klimasiński K. PZWL. Klimasiński K. .. nr 11. MOiW. • . Kraków 19'68. (red. 51. 49.: Essai sur L'Education des Avegles. w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. 111. nr 3. . Paris 1786. "Przegląd Psychologiczny" 1976. Kraków 1976b (maszynopis). w: Klimasiński K. 47. . Wrocław 1977. WSiP.Karney J. Haiiy V. 319 Hitschmann F. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. Warszawa 1978. Heller S.: Wybrane problemy tyfiopsychólogii. Hans Huber Publishers. Klimasiński K. . .-(red.oraz PZN.: Wprowadzenie do psychologii. Warszawa 1974. . Heller Th. Warszawa F976. Leipzig 1895 i 1904.: Studien żur Blindenpsychologie.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych. i Klimasiński K. 48.: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD. Warszawa 1967. t. • . Jurkowski A. • Klimasiński K. • . .. Hayes S. '. Wrocław 1968.. "Przegląd Psychologiczny" 1977. Klein J..): Wybrane problemy tyfiopsychólogii. 'Klimasiński K.: Próba stosowania testu M. .Keitlen T. Warszawa 1979. Warszawa 1964. -Klimasiński K. Hulek A. 50.: Postać niewidomego w oczach poetów. Warszawa 1975. Klimasiński K. UJ (praca magisterska). PZWL. . Hulek A. W.3. Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. Jurewicz-Tuz G. i Klimasiński K. Bern 1980. ' . "Pochodnia" 1978. Kaziów M. Ossolineum. Klawe H. MOiW oraz PTP. '(red.9. Warszawa 1979. 'Warszawa 1981.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów. PWN.

nr 23. Moskwa 1967. WUW. Klimasiński K. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej. Majewski T. PZWL. Kulczycki M.: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów.. Kułagin J.: Psychologia kliniczna. nr 11. 93. Warszawa 1969. 83. i Zibinowa M. Pedagogika. 81.:. .: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A.P. . . i Żebrowska M. A. Kodejszko J. Majewski T.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych. 88.. Izd.: Slabo. ' ..widylszczije dieti. War' szawa 1972 (maszynopis). Lewenteid B.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych. Kratochvil S. 79. Warszawa 1966 (maszynopis).: Psychologia lekarska. Psych. w: Materiały III Kraj. PZWL90. PWN. B. 82. Warszawa 1973.: Wiek dorastania.' ' • 89.Majewski T. '. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. ' '. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. ATK.: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych. Majewski T. Wrocław 1980. Uniw. 80. ' Kończyk T. PZWL. A. Łapińska R.: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. w: Klimasiński K. PZWL. . Warszawa 1979. Majewski T..74. w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów.: Psychologia gerontolopiczna. Kułagin J. Illinois 1956. Warszawa 19.: Our Blind Chźidren.PZN.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. PWN. Symp.: Psychoterapia.. 86. Wrocł. Warszawa 1972. Warszawa 1958. Moskwa 1969. • . Springfieid. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów. Kułagin J. w: Zebrowska M. Lewicki A. Kretschmer E. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja. 92. 85. Wrocław 1'979. 84. . 78. . Majewski ^T.) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Kraków 1976 (maszynopis). 87. Morozowa N. . Warszawa 1971a..: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. Wrocław 1S80. Warszawa 1971. G. "s-uchodnia" 1978. Defekt. A. i • ' • 91.. <red. (red.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne. Warszawa lOTłb. PWN.: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy.

"Pochodnia" 1979. nr 12. . Palhegyi F. Paryzek L. / . • • Nowacki T. Orkan-Łęcka M. . .^ ' / . Maxfield K. Warszawa 1973. .(maszynopis). Spaulding P. Warszawa 1961. 108. UMCS. ' . J.: Blindness and Chiidren.wstaje .. ' 106.: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci. Warszawa 1979^ PZWL. Preschool Chźidren.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych. Warszawa 1962. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971. Nowogrodzki T. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6.: Stres w . Majewski T. 100. Majewgki. • : 107. ' -. .: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. PZWS. nr 21. Warszawa 1'9'80.321 9.94. Palak Z. Chicago 102. . 1.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących. . Ossowski R. nr 2/2. Warszawa-Poznań 1979. . 101. • WSiP. 1978 (maszynopis). Melanowski H. 21 T.: Psycholog.: Okulistyka. PZWL. . • • .. . . Kraków 1976 . nr 1/1.: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii...: Siadam . Nartowska H./. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. w: Klimasiński K. . Pasternak E. PZWL.: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. . Orkan-Łęcka M._. 1957. 99. PZWS. ' . 96. .: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1.chodzę. 0.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. <red. 103. .. w: System kompleksowej rehabilitacji . 105. . Amer.: Zarys psychologii. Psychologia . nr 3119. 1957. ' • 2. Warszawa 1951. PWN. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974. •niach inwalidów. Lublin 1978.Malinowski J. Norris M. Orkan-Łęcka M. "Pochodnia" 1967. Majewski T. .: "Ja sam". 97. Mendruń J. "Pochodnia" 1979. H. i Buchholz S.E. (red. nr 7/8. i Brodie F. New York.w spótdziel96. 98. . w: Sękowska Z. " ' • }.: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania. Warszawa 1980.: Niewidomi wśród widzących. Majewski T.: Testy psychologiczne dla niewidomych. Found for tnę Blind. • 104.: Psychologia rozwojowa.: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. .: A social Maturźty Scalę for Blinia.

Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt. i. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. Rothschild J. Reykowski J. Zebrowska M."Warszawa 1977.: Coping with the Unseen Environment. i Spłonek H. '. PZWL. Schwarz S. II. Sękows^ 2. PZWL. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. • . Warszawa 1979.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Rusalem H.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. Lublin 1978. Raskin N. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. (red. S.: Niedowidzenie i ślepoto. w: Hulek A. Warszawa .: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania.: Studia z psychologii dziecka. i Zachara B. Przełącznikowa M. Warszawa 1972.: Kształcenie dzieci niewidomych. i. LeipzigJena 1-966. "Szkoła Specjalna" 19.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.. Warszawa 1966. w: Garret J. (red.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego. Roessing L.: Osobowość a trwały stres.: Functional Vision Checklists. UMCS. . (red. i Levine E. w: Garret J. PZWL. Schoeffier M. Warszawa 1974. S. Sęlsows'^' 2. PWN. (red. Warszawa 1979.: Rehabilitation o} tnę BUnd. Pilecka W.. Puzyna C. w: Zebrowska M. Lublin 1968.): Pedagogika re•^a-lidac^^.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb. •w: Sękowska Z.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych . . PZWL. Lublin 1965. Warszawa 1972.-fióio w f^.: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących.60. F. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży. Rytka A.: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących. i(red. Warszawa 1966. PWN. F.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. Warszawa 1979. . Warszawa 1971.: Gtuchoniewidomi. . i Levins F. Warszawa 1981. New York 197i2.: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy..): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. Fremont 1978.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne. w. nr 4/5. nr 4.. PWN. Reykowski J. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących. UMCS.: Wiek przedszkolny. Sękowska Z. Winnetka. Rusalem H. J. w: Klimasiński K. Sękowska Z. Kraków 197'6 (maszynopis). PWN. ' ' l. t. KUL. . . Przełącznikowa M. L Piaget J. Illinois 1952.Warszawa 1973. (red.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. (red. .: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego.: Der Blinde im Leben des Volkes.): Prafc-. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. Sękowska Z. PWN. PWN.

: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia. 323 162. Muenschen 1820. "•'K-O c. XI.1. H. . S.: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych.: Orientacja niewidomych w przestrzeni. ^^^-masiński K.: Le mowie des Avengeles. Kraków 1976 (maszynopis). (ted. Ps-ychu ^Sy Kesearch.: Tyflotżechnika.Sentence Completion Test. w: . PZWS. (red. . Leipzig l'9il7. Warszawa 1OT9. Warszawa 1971. .^_" '• .: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a. t. . Kraków 1976. PZWS. ł^^Ęe-wa L.: Wstęp do psychologii. it.^er ^wdes Kilid. Villey P.witije slepogo riebionka.^^szewski T. w: Hulek A. .: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera.czpu^driz. Moskwa 1967. / "^. M. Sti-urra S61 H. Warszawa 1976. '^ifcri'1'1111'1^ W. Chicago 1964.): Psychologia. 1966.: The . 1949. i'wie:9eiłow W.: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld.Interdysc-ir . I. ' : it-einifci^S W.: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku. w: Unser blindes Kind. Paris 1927 164. Lipsk 1978. i Dauterman W. (red. L.^szewski T. Moskwa 1S60. ^^u^"laii W.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach. .): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne.: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. •^E SKPN. . 163. iS-tudiEł pedagogiczne" (b. S-wi&geriow W. UMCS.): Słownik psychologiczny. (red. Stary człowiek w rodzinie. "Klinika Oczna" 1965.1••'• Roz. WSiP. Sfceirifc^(r)1^ W.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. ^ '''iman S. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja.: Niewidomy o niewidomych. itlinrC3 B.marny charakter pedagogiki specjalne. Warszawa .r. iS-wicierto-w W. Warszawa 1916.): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego. . zczĘsechowicz A.: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden. J. Pł^^gogika-ałnce wa '^'. Seltows^s 7-'. i-wiertriow W. w: Unser blindes Kind. -w: Klimasiński K. rir 35.r. Warszawa 1957.): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących.. ".: Deceloping Linguał Es:pression.) 1979. ' ' . w:. Yirginia (b. KE SRPN.M.). Katowice 1947. Liipsk . Gebethner i Wollf.). Lipsk A^-KS SRPN.): Psychologia dzieci głuchych.9. • Sizserar'11'16 M. ' . PWN.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd.• (rełnce^73 L. ^i^-Wtó F. Me Lean.(td.: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants. 1 . ^'lEl^are %.li(t».: Wychowanie nżewźdomego dziecka. l. iffio-w-^ywa."^a-wczuk -w. Warszawa 196.1978. w: Unser blindśs Kind. PWN. C. ""^ ^roan M.r. Wiedza Po^^echna. Warszawa (b. Stanford Univ.dów z resztkami wzroku. Wiśniewska-Roszkowska K. i Shurrager Ph. (red.: Der Blinde als Persoenlichkeżt.). (red.'78. Lipsk 1978. Paris 1924. Viney P.: Learning to be Independent. Leningrad 1955 (maszynopis). • • ' • Y^a-^ić F.

' : ' 165. '' • 167. psychicznego dzieci nie •o^-••. A. V.w. .ind.: Psychologia..1975 PZWL..' ^ ' 176. Zeuthen L. Warszawa 1970.: Zmiany w -psychice łudzi . w: Unser biźndes ^ K. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s .ia-ruszenijami zrienija. .1 1979.'174. Niektóre cechy swoiste rozwoju. domych i niedowidzących (opracowanie K.iemnialych. • • ! .naruszenijami zrienija. w: Dieti s glubokim^ .1965. .): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. KlimasińsKi). w: 2rete.Q<). "Szkoła Specjalna" 1960. I. Warszawa 1979. "• nr 4/5. Wolter-Czerwińska H. Warszawa !'. Ziemcowa M. KE SRPN. PZWL.: Młodszy wiek szkolny. Izd.172. Pedagogika. Psychological Aspęcts o f Physica!. Young M.: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^. PZWL. Moskwa 1956. Disabiłity. •.M (red. Wright B. UMCS.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce. w: J. 175. Zemis St. Zebrowska M.^k-'. • dowidzących. .): Geriatria. 170.''. (red. Washington 1952. •w:. A. 166.): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży. t ' 169. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Ziemeowa M.^3. ' . (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ .173.'. . Ziemcowa M. pWN^W*? . •«" .::. Wołoszynowa L. 171. w: Sękowska Z. Rozwój umysl'/wy . 168. Moskwa 1967. Rutkie-•wicz (red. L: Puti"kompiensacji ślepoty. :• . Kraków 1976 (maszynopis). Lipsk 1978. Zarówna M. .: Physical Training and Movement Teaching. Witwicki W. PWN. Kraków 1946. Lublin 1978. C-: Phe Partially Seemg.^^szawa.: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful