TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

brązowa. Spostrzeżenia. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia.. 274) . Reaguje on na największą liczbę bodźców. oict-z. siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona. Ponadto trzeba podkreślić.zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. s. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom.. 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK. które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości. W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. Właściwie wszystko ma jakąś barwę. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej).chromatyczne.. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. na n-n ua^wam^. do których należą: biel. jak: seledynowa. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki). lecz widzialne np. że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce.jest-więc połączeniem różnych wrażeń. .u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości . . Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. którym jest tzw.90%. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk.achromatyczne. które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. żółta i niebieska. na ogół jednak ocenia się go na 84 . Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji". Rothschild (1972.. lecz również barwy. . czerwona. Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. oraz pochodne od nich barwy mieszane. lecz nie jest to zwykła ich suma. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność. która stanowi podstawę 11 . dla niektórych zwie•rząt. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części. Jak podaje J. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu). Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe. że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń. fioletowa itd.udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. ^yv^. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego. Barwy dzieli się na:. które oddziałują na człowieka.

czyli zademonstrowania wzoru ruchu.do tworzenia wiedzy uogólnionej. . Funkcję wzroku w działalności praktycznej .. Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. 'których człowiek uczy się przez całe życie. 22) pisze. .nabycia umiejętności wykonania ruchu. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa. w etapie zapoznania się ze wzorem .funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu. I. który nauczył się czytać. O ile chodzi o małe dzieci.przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: .przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności. rysunków. s. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. koordynacja wzrokowo-ruchowa. czynny odpoczynek itd. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. których człowiek nabywa w ciągu życia. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka .. Zabawa. Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu. celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. które ma -opanować. Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów. to różne formy działania człowieka. polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami.2. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. czyli działa.. którą człowiek stale poznaje i z którą się styka.funkcji orientacyjnej.zapoznania z ruchem. przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności). Jest to tzw. nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki.modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. nauka. . praca. Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności. 1. Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych. Sołowjowa (1976. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość. Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności. czynności zawodowych (produkcyjnych). Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów). z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. . W. Obserwują . tabel itd. w którym czynność jest wykonywana. poruszaniu się w przestrzeni itd.

tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych. którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. zwłaszcza w nauce zawodu. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. s. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego. np. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy.wizualna demonstrac-ja modelu. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. jedzenie itd. Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. Można więc stwierdzić. a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. który staje się zdolny do wykonywania. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować.3. jak inni je wykonują. rzeczy i osób. wzrasta sprawność. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. A.one. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości. wzoru ruchu czy czynności. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. a następnie starają się ich naśladować. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. a więc funkcji orientacyjnej.'1. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. kończyna górna. który ma się nauczyć wykonywać. Dąbrowski (1964. Wynika ono przede wszystkim stąd. jak ubieranie się. następnie w szkole. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . który pozwala mu . i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. 13 1. regulacyjnej i kontrolnej. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. W ten sposób narząd ruchowy. Zresztą i dorośli. co się wokół niego dzieje i znajduje. . i we wszelkich innych zajęciach. Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości.

kiedy człowiek ogląda różne: • . Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy.). kiedy się budzi. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-. . Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka . przedstawienia teatralne czy baletowe. kiedy zasypia . uroczystą akademię itd.iom.5. • i co wiedzą. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom. właściwie cała mimika mówiącego..dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby. gesty. że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne.).). Emocje. tęczę. emocje. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. programy telewizyjne itp. których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe. Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). pozytywnym. zadowoleniem. jak również znak ujemny . mogą mieć zarówno znak dodatni. in. . Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim. Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego.wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową. Z uwagi na to. lasy itd.zjawiska przyrody '(krajobrazy. co myślą. wśród nich także defekty sensoryczne.niezadowólcie.od rana. że emocje powstają m. a więc charakteryzować się irzyjemnością. 14 1. pod wpływem bodźców zmysłowych. aż do wieczora. czyli zdolność wywoływania emocji. wiadomości o sobie i świecie.na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze.).:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy. . piłki nożnej itd. postawa. pałace. czują. Z uwagi na to. . 2. czego potrzebują. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli. kościoły. potrzeby. Dwa podstawowe rodzaje defektu . wschód słońca.. Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. nieprzyjemność.4. Pojawiają się one. Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną.

niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych. czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku.niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących. wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: .wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność).niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi. że wszystkie czynności organizmu . Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -. które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu. uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia. Z uwagi na to. Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka.ociemniałych. . a mianowicie na: .niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu. . .resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena. ' Biorąc pod uwagę omówione definicje. a więc osoby. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą . w oznacza. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne.niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. . Wynikają one stąd. że jest ono bardzo duae.zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°. które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia. De-.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane. Należą do nich: . każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. do których należą także niewidomi z poczuciem światła.zupełny brak wzroku. . 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich.niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką). Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia.jak już podkreślono . .niedowidzących lub słabowidzących. kardiologicznymi czy gastrologicznymi.całkowicie niewidomych.niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). -.niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji. Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności. . czyli głuchoniewidomi. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. całkowitą ślepotę. . pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku". ' . zwłaszcza ślepota.

Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. do pracy zawodowej. lecz działa nadal. Majewski. Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych. Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. Przeciwnie. 2 T. do samodzielnego i niezależnego życia. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. które stanowią przedmiot naszych rozważań. Wszystkie bowiem zagadnienia. społecznej i fizycznej. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . a więc tylko niewidomi. okresie życia. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. a więc psychiczny. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. społeczny. emocji. Wyrażały się one w tym. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i . Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty.pełni w nim określone role społeczne. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. Psychologia 17 od rzeczywistości. 3. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych. a także w pewnym zakresie fizyczny. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. rozwoju i funkcjonowania osobowości. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). z umysłowym upośledzeniem itd.konsekwencje dla innych.

Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. a zwłaszcza tzw. Albo też przeciwnie. 32) przypisywano im np. jak też psychicznych właściwości niewidomych.pozwalającego odróżnić barwy. l i 2). na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy. Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. Podobnie jak inne zjawiska. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych.przewlekle chorych. jakie nasuwali niewidomi. naturalną skłonność do zła i niemoralność. III. Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. po-pędliwość. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. okrucieństwo czy bezwzględność. naturalną skłonność do dobroci. jak też sama ślepota. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. jak mściwość. Według M. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. jakie są odrębności strukturalne. W. Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. "cudownego" wprost dotyku . Kaziowa (1968. Dolański (1954. przeznaczeniem itp. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. Dla przykładu można . a często nawet fizycznego. rozdz. jak np. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. wielu innych rzeczach. łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. Z przekonaniem. o darze jasnowidzenia i o wielu. "czystości duszy". Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. wybitnego umuzykalnienia. s. czy niewidomy jest innym typem itd. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. a także takie cechy. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. których odmawia ludziom widzącym". determinizmu psychologicznego. s. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych.

7). Celem. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek. '5). czym jest ona ze swej istoty.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . Burklen. że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. pisze. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. s. a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych. Steinberga (1917). 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. 12). czy psychiczna struktura niewido-. tj. Wymieniana już M. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. 1926. Grzegorzewska (1926. Burklen (1924. jak wrażenia wzrokowe". s. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. za: K. s. czyli elementów psychicznych". 6). autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego. s. że wynikających z braku widzenia. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. przez utratę wzroku" (wg K. że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. form dlatego typowych. W 1917 roku również L. Podobnie K. będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). Burklen. że brakuje mu spostrzeżeń.struktur albo nawet ich derywatów.przyp. poza tym. 95). Mendruń (1967. . Raz. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. do którego dąży psychologia niewidomych. W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. za: M. pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. autora). jest poznanie osobowości niewidomych. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. 1924. a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. 1924. s. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych. wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. s. s. obiektywna ich ocena i na . »• 19 Również sam K. Grzegorzewska. I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. Blirklen (1924. Podobnie J.] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim". 8) twierdził. .wymienić W.

wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne.podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących.będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe. ponieważ one istnieją i są oczywiste". wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. wyobrażeń przestrzennych. Odwrotnie. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi.(spostrzeżenia.. Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. 2. niewidomych czy niedowidzących. Tak więc należy przyjąć. J Mendruń (1967. Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. .gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. W sposobie rozwoju danego zjawiska.Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do . . a nie występuje u widzących lub odwrotnie. Inna jakościowa. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l. opóźniony rozwój motoryczny.podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice. 2.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych. mych". lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. . Jakościowe .gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej. Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania. a więc bez udziału elementów wzrokowych. Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj. Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. Faktycznie. Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy. Oznacza to. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. 95) pisze. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . Ilościowe . U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np. mowy. Temporalnych (w czasie) . jak i samych niewido-. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. s. że . istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia. że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. . pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów. cech) dotyczą. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. zawężenie zainteresowań. U dzieci niewidomych np. Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych.

zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. jak też osób widzących. pozostałe zmysły. jak też praktyczną (stosowaną). Ogólnie trzeba więc stwierdzić.d.. 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów). U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. że składają się na niego: . np. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it. reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. np. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. . emocjonalnej. a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. 'które utraciły wzrok. jak też behawioralnej. np. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. Niestety wielu metod. lecz jest działem psychologii defektologicznej. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne.zagadnienia.różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. akceptacja kalectwa. które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. a także inne funkcje psychiczne. a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. niektórych testów. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się. Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą). stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd. zjawisko "zmysłu przeszkód". Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to. Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna . Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów.badania psychologiczne osób z defektami wzroku. 'Część tematyczna ma za zadanie: . głównie mowę (kompensacja werbalna). gdy rozważa się je w formie ogólnej. specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . zjawisko kompensacji.

Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem. W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. kwalifikację): . jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). umysłowe upośledzenie. Zachowując pewną tradycję. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. różne dysfunkcje narządu ruchu. tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii. de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. 183). a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku. raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. .wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. s. M. in. Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono. 3) psychologię umysłowo upośledzonych. opis. takie jej działy.uszkodzenia wzroku i słuchu. . Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. 1976. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. I. a nie konsekwencji. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku.(skutków pierwotnych). jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. w dalszej części pracy w zależności od tego. tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. Defekt w tym . czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących. Dotyczy to samego defektu.l) poznanie (ustalenie. wzroku w rozwoju i rewalidacji. 2a fekty w zakresie mowy. 4. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '. stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania . Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. Należą do nich defekty sensoryczne . Ziemcowa. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. trwałej. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi.

struktura czytania dotykowego u niewidomych. Klimasiński. 48). Wydaje się. s. 48). s. nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu.. a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. in. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. Pierwsze konferencje w latach 1961. 1978. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". 1981). Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. 1979. 1976. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). Z. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. Szewczuk. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. Kulczyc-ki. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. 1979. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. 63 i K. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. 1980. Niektórzy bowiem uważają. ramach psychologii klinicznej. ale nie patologiczne i(np. układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". Sękowska (1979. Zjawiska. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. które rozważa psychologia defektologiczna. a zwłaszcza logiczne. nie mają takiego charakteru. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne.początkowo charakter teoretyczny. ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. "psychologii głuchych" itd. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. s. a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. s. s. że całą problematykę. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. ich wyobrażenia surogatowe. 1980. Klimasiński. które stają się specyficzne. mających . można rozpatrywać w. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. choć są jakościowo . niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. głuchymi itd. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. Ogólnie mówiąc.

której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. 6. np. w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię. Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym.różne od izjawisk u ludzi widzących. co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. pojęcia. to przede . z psychologią defektologiczna . wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. in..".). to nie można ich określić jako patologiczne". u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych. Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. s. Oznacza to. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka. 5. Jarosz (1978. . z psychologią pracy. nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. K. a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. Wychodząc z tego ścisłego związku. stwierdza. Oczywiście nie oznacza to. . W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. 50).psychologia normalnego człowieka". Już K. np. w zakresie oceny zdolności do pracy. adaptacji stanowiska pracy. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi. Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. pedagogiką. że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna . 'Zi uwagi na to. socjologią i techniką. ' którym nie można przywrócić wzroku . . Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego.a także z psychologią wychowawczą. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. ociemniali. m. że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. metody itd. Blirklen (1924. O ile chodzi o związek z medycyną.wszystkim dotyczy on . Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. bo nie wymagają leczenia (np. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. 10) 25 twierdził. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin.. . oraz psychologia rozwojowa. którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". jak psychologia kliniczna. Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. Klimasiński (1980. Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną. s. klasyfikacje. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. M. ą więc i do tyfiopsychologii. 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin. s. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu.

Można również mówić o związkach z neurologią. tyfiopedagogiką. Jest to problem uwzględniania. Z. zwłaszcza. co nie jest bez znaczenia dla psychologa. w tym również w tyfiopedagogice. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji. które pozostały. które są skutkiem upośledzeń. in. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą . że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. Są to więc te zjawiska. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. Sękowska (1979. W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. s.. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących.okulistyki. treści. Ogólnie można powiedzieć.poważniejsze zaburzenia osobowości. ale na dyspozycjach rozwojowych. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. prowadzący do całkowitej ślepoty. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. programów i metod pracy rewalidacyjnej. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . Wydaje się. Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką.

l). Wyjątek stanowiły jednostki. do życia v/ społeczeństwie. posiada określone potrzeby społeczne. zarówno w środowisku rodzinnym. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. 28 7. przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii. .projektowania i produkowania pomocy naukowych. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny. do pracy. . jak też dalszym. Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką. adaptacja psychiczna itd. Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka.zaspokojenia podstawowych potrzeb. Wynika on stąd. W tej sprawie T. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy. . właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. w tym. Aby miały one wartość. Są to więc zagadnienia. a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe . takich jak akceptacja kalectwa.przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia". specyfika procesów poznawczych niewidomych. Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. . które uzależniają go od innych ludzi. Swierłow. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. możliwości adaptacyjne itd. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji. s. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się.projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego.adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących. odmawiające niewidomym zdolności do nauki. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią.'aparatów. również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami. 1960. Majewski <1971a. pełni w 'nim określone role. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. W szczególności dotyczy to: . .S. . Żyje on w określonym środowisku społecznym.gadnień.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. Człowiek jest istotą społeczną.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa. jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles. Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. jak np. zwany tyfiotechniką (W. że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń. którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne. s. Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych.. . Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu.

psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por. którzy m. Instytut Niewidomych. s. (1920) oraz Austriaka K. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. Wilhelm Wundt. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. 1895).. 100) . a mianowicie Psychologii .była słynna książka Diderota. to wymienić trzeba P. choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). in. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku. tzw. Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r.. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych. zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927).osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną. Heller.pisze M. które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości. '1926). Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. 1749). obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes". Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców.funkcjonowaniem zmysłów. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. a ukazała się ona w 1749 r. Grzegorzewska (1926. W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy. Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. którzy widząl. in. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku. który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych. XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2. W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. procesami sensorycznymi . Grzegorzewska. interesował się m. Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. Diderot. 1786). V. O ile chodzi 'o Francję. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. M. Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r.. na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych.' Hauy. (zob.

skal inteligencji dla niewidomych. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. Jak już podkreślono .drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. Bateman i innych. Każdy kraj. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.niewidomych". Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. W. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych. Kli-. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. s. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. a więc "stosowaną psychologią . P. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. Kułagina. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K. który zasłynął jako twórca . 1976. Lewenfelda. 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. Ziemcową. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . Grzegorzewską i W. Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. Carrolla i L. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy.ma . A. l). P. wychowania i rehabilitacji. to wymienić trzeba T. B. Dolańskiego. D. Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. Sę-kowska z Uniwersytetu M. ale również praktyczny. Hayes. Swierłowa. Sołn-cewę. Już w 1914 r. Sokolański. Bauman. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. Choldena.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). Z. W dziedzinie testów osobowości mamy M. 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń. K.dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. L. Obecnie mówi się .. I. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych.skala Irwina-Bineta (wg: S. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska. Wynika to z ogólnych tendencji. I. J. Hayesa. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . J. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. S. który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. Mieliśmy słynną M. w Związku Radzieckim. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty. Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof.

Kształcenie dzieci niewidomych (1974). a więc fizyczne. Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. s. Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). Carrolla: Ślepota (1961). K. którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania.radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. społeczne i zawodowe. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. . 1979. że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym.przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu. J. Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. Zauważono też. 21). psychiczne. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). *. II. M. pedagogiczne.pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. psychologiczne. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. Oznacza to. Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych.ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. ą także T. Klimasiński. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. które w odpowiedni sposób uruchomione. Fakt wyższości. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. U podstaw kompensacji leży fakt. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965). oraz z zakresu praktyki psychologicznej. że niewidomi . że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. Dysponuje również pewnymi "rezerwami". a więc medyczne. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. Ta tendencja spowodowała to. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. lecz głównie nauk biologicznych. których nie zauważają osoby widzące.

co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. zawierać odpowiednią energię fizyczną. / / 2.. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. teoria "wikariatu" zakładała. które mimo że nie urodziły się jako niewidome. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. czyli części fizjologicznej. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora. 'którzy uważali. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny. a mianowicie przez dotyk. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. którzy zajmowali się niewidomymi. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. Klimasiński (1979. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów).Na początku problemem było. tym wrażliwość większa i . Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza. 34 3. 1. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). s. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. Zastąpienie całkowite. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. dolny próg podniety. Problemem jednak pozostawała sprawa. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. A więc teoria ta przyjmowała. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów.1. że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. aż do początków XX wieku.wrażenia. Zakładała ona. aby powstało wrażenie. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. a więc części fizjologicznej. próg podniety i próg różnicy. Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. perymentalnych w XIX wieku. Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego .

ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich. że jedynym zmysłem. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. Zarówno próg podniety. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. jest dotyk. Kleina. który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej. Podobnie P. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych.oraz wykazuje swoistość wrażeń. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. czyli minimalny przyrost bodźca. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . s.odwrotnie. in. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. który powoduje różnicę wrażenia. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. . że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". przyrost siły dźwięku. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. W XIX wieku obok badań. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. Muellera. 99). Nie może więc być mowy o całkowitym . Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. 66. in. Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. a nie innych wrażeń. tzn. 105).patrz rozdz. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. s. należą badania S. 22. Co więcej. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. W. Hellera. Witwicki 1946. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych.2). np. Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. światła itd. Do takich m. Griesbach. 11. Do wyznawców takiego poglądu należał m. że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. M. Grzegorzewska 1926. istniały również takie. które temu zaprzeczały. jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. 21. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). przyjmowała ona. Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. 65. przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. Przykładowo•można tu wymienić J.

że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. wyższej analizy. Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie.wrażeń. możemy wywnioskować. spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe.kompensacja percep-. Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych.. czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych.1. a zwłaszcza sprawności percepcyjne . Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny. Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów. że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu. co określa się mianem. dynamicznych układów strukturalnych.(ostrości). a nie wrażliwości i czułości sensorycznej. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M. I.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości . a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę.. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. s. a ściślej mówiąc na receptory. Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza. Tak więc układy strukturalne. związków czasowych. jak to można stwierdzić u normalnych. które powstają . w korze mózgowej. A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego. Związki czasowe. w referacie pt. P. Sołowjowa (1976. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców .przedmiotów czy zjawisk . Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r. GrzegorzeWska (1926. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu". podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. M. Jednak w konkretnych i . s. teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy.cały proces spostrzegania. przyjmując za podstawę naukę I. W miarę nabywania nowych doświadczeń . a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy.na nasze zmysły. wśród których wzrok. Opierając się na badaniach J. czyli skojarzenia intermodalne. Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . nabytek jest natury psychologicznej". nazywane są dynamicznymi. 111 i 112). W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej.2. eyjna.

albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. M. a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku. s. A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora). psychicznego jednostki. gdyż wskutek braku wzroku są oni. Dlatego wszystko.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. zmienia ich rolę. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych. 52) . Wyjaśnienia wymaga jeszcze. wszystkich pozostałych zmysłów. dokładniejsze". fakt. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. Dzieci. s. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. że w miarę doskonalenia się tych układów. co sprawia. 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi).określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). Grzegorzewska {1964. które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. I tu należy zaznaczyć. mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. lecz skutkiem współdziałania. nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów.3. węch itd. bardziej rozczłonkowane. słuch. Kompensacja werbalna . a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. a nie pojedyncze człony tej struktury. / 37 M. lecz cały ich zespół. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. zwłaszcza małe. rola zmysłów się nie zmniejsza. narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych".pisze M.nie podlegają mu poszczególne zmysły. "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów . U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. Grzegorzewska (1964. . a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). kiedy rola receptorów jest większa. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . 38 1.

rozwija się wyjątkowo dobrze. 1956. że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze. a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych. w pracy zawodowej itd. tzn. co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw.tych wszystkich zjawisk.) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. . W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami". instruktażu itp. Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych. A. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących. Sękowska. wyjaśnień. .przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. . Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy.Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por. Z.zastąpienie informacji. • . Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok. której istota polega na tym. Ziemcowa. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej.. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: . kompensacji werbalnej '(słownej). U niewidomych drugi układ sygnałowy. niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok. s. aut. Z. w przygotowaniu do pracy. gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . I. 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa . Jest to zagadnienie tzw. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata".wym. który zapewnia im. które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. 1969. Trzeba jednak podkreślić.zjawisk przyrody. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych. krajobrazu. bez specjalnych zaburzeń. Wynika z nich. werbalizmu..] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. J. Kułagin. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas. Sękowska :(1974. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. rozdz.przyp. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach. Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych. [. III). pełną informację.

J. stanowiących tzw. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. zimna. i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować. Jedne zmysły mają większe. to zachował on duże możliwości kompensacyjne. podobnie jak ze zmysłem bólu. śluzówkach.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. dotykaniu ostrza noża itp. np. w przypadku ślepoty. Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku. Dlatego też W. zimna czy nawet bólu ziewają się. a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów.działania poszczególnych zmysłów. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. a nawet bólu. zachowuje swoją dominującą rolę. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. Wrażenia kinestetyczne . ciepła. U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. Praktycznie jest on z nim połączony. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). pomimo znacznego osłabienia. to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała.zimno raz reaguje punkt położony w tym. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). 2. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. np. Swierłow (1957. Ekel '(1976. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna. zimna i bólu. Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. w tej samej okolicy skóry na ciepło i . narząd ruchu. s. Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. s. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . a raz w innym miejscu". kończyny górne i kończyny dolne. "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . Dotyk wchodzi w skład tzw. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). ciepła.receptory o różnej budowie. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. gdzie są umieszczone. Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. do którego należy kręgosłup. inne mniejsze znaczenie dla człowieka. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). np.1. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. a mianowicie: na bodźce dotykowe. W praktyce często wrażenia dotykowe. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. zmysłów skórnych.

Podobnie w 189'1 roku.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. gładkość oraz ich kształt. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. posiadała także w pewnym stopniu su. 2. Dotyk czynny występuje wówczas.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. ucisku lub oporu. 36). dotyk bierny i dotyk czynny. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. a nawet bólu. szerokość. np. Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. wyniki te potwierdził W. W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . mieszczą . Sołowjowa (1976. Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych. S. czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. wysokość. polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. a więc elementarne cechy przestrzenne. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności.btelniejszy . s.2. a co za tym idzie . Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. jak szorstkość. odległość. Helena Keller. W 1895 r. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość). że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów. Do badaczy. Inna głuchoniewidoma. Laury Bridgman. zmysł mięśniowy. Również I. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. W związku z tym wyróżnia się tzw. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. niekiedy bólu". ich trójwymiarowość i ciężar". M. zmysł mięśniowo-stawowy. gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. Swierłow (1957. jak długość. jakościowe właściwości powierzchni. ucisku lub oporu. w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. funkcjonalnie sprawniejszy. że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. Z tego też powodu W.o ruchach dynamicznych. kierunek itd. który w 1855 r. Z uwagi na to. progiem przestrzennym Webera. s. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. spoistość przedmiotów. zmiany miejsca (przesuwania się). chodziło o stwierdzenie. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. należy Czermak. * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy.o-tzw. ciepła.informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej. 95) pisze. Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy.

który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. Ma ono kształt . Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. Wzrok należy do tzw. Hellera przeprowadzone w 1892 r. a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku.dotyk. Różnice te. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku. Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech. wyjaśnia teoria kompensacji. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. teleanalizatorów. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości. 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. Petkoff. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu. Przeciwnie. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. podobnie jak w zakresie innych zmysłów. Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne.22). Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. których wyniki nie wskazywały na takie różnice. dotyk jest kontaktoanalizatorem. że ręka percepcji dotykowej. przyjmując. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów. Wyznaczają je punkty.120°. a w płaszczyźnie pionowej . Loeve i Tornay w Anglii. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. s. Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. Natomiast o ile chodzi o odległość.. której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. 17 . Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. Do tych badaczy należy także W. 1926. uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. Oznacza to. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. Utożsamienie to szło tak dalece.

Podobnie jak w przypadku wzroku . Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). jak twardość. długość. W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. a nie jest. .bodźce wizualne. albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. co oznacza. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy). jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej.pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. '2. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. niezależnie od tego. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych. szerokość. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. a niektórych w ogóle nie może poznać. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych). wysokość). 4. jak: barwa. Biorąc pod uwagę . albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech. Inna różnica przejawia się w tym. przekazywana jednocześnie. 3. światło (jasność). Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. że działają na niego stale . 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. Natomiast o ile chodzi o kształt.działalności praktycznej.przedmioty i ich cechy. a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. miękkość. lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji. które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. . który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . gładkość.orientacji przestrzennej i poruszania się.poznawania przedmiotów. że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. horyzont i perspektywa. nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej. że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca. Jak wynika z przedstawionej analizy.wyznaczony przez prawa ruchów ramion. . szorstkość itp. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. . dotyk może je ujmować. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. Ponadto trzeba podkreślić. a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk.

które są dla człowieka spostrzeganie. Palhegyi (1976. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. twardość.analizy i syntezy . W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. samochodu. że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". że łatwo może dostosować się do ich kształtów. kształt dla stołu. W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. Stwierdza jednak. które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. wysokość itd. z uwagi na to. kształcie. a więc długość. np. np. lecz tylko elementy przestrzenne. góry. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu. w wargach czy innych częściach ciała. a następnie jego szczegóły. strukturę całego przedmiotu. że niewidomi żyją w świecie kształtów. szerokość. Zwykło się więc mówić. na którym opiera się poznanie przedmiotów. szorstkość itd. jak barwa. budynku. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej . która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna. Od samego przedmiotu zależy. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość.4. . chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. zieleń dla łąki. o określonej długości.2. F. kształt.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. że przedmiot ma wiele cech i właściwości. Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie. zapach dla cebuli. temperatura.który znajduje się w pozycji statycznej.zbyt dużych. które nie mają barwy. 87) podkreśla. . Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. s. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . szerokości i wysokości.

Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. pisze: . pracującej maszyny .. lecącego ptaka. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. Grzegorzewska (1926.niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. pajęczyny. co stwarzałoby analogiczne warunki. jakie występują przy percepcji wzrokowej. np.kombajmu czy piły tartacznej. . płatka kwiatu. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych.wody. Według autora . Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu.w ruchu. s.zbyt małych. Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie.zbyt oddalonych.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . . np. słońca. wieży kościoła. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. iM. które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych.. T. Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. Uważa on. 1926. . Dotyk syntetyczny. jadącego pociągu. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T. ze względu na brak . że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów.w pewnych specjalnych stanach. Daje on jednak tylko bardzo ogólny.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń". a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. • Najlepiej niewidomi poznają . przedmiotu palącego się (ognia) itp. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. s. 150). według Hellera. Podkreśla również. księżyca. dotyk syntetyczny i analizujący. O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. ' ' . referując teorię T. Hel-lera. 153 i 154). np. np. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa.swobody manipulowania rękoma (wg: M. Grzegorzewska. Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. w stanach płynnych. statuy na pomniku. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. schematyczny obraz przedmiotu. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. Trzeba jednak zaznaczyć.. Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe. W związku z tym rozróżnia tzw. Przyjmował on. aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji. celem powiększenia pola percepcji dotykowej. mrówki. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego.

schematyczny. s. sześcian. jak twardość. iSteinjberg (1920).formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. Jest to możliwe dzięki temu. mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów. Schematy . że w świecie przedmiotów dominuje kształt. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. M. należą do świata zmysłów. Są to puste ramy. Grzegorzewska (1964. s. których pełna percepcja jest utrudniona. jak Villey. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. Sękowska (1974. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. Uważali oni. W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu". Steinberg. a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy . że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. Polega ona na tym. 1926.formy. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. schematów dotykowych w tym procesie. lecz mają charakter empiryczny. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. miękkość. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. 86) przyjmuje. które pozwalają na poznanie przedmiotów. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. koło. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska.psycholog W. Z. s. prostokąt. Fis-cher. 168 i nast. 85) podkreśla. Braille'a. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. s. a następnie dopiero takie jego cechy. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. np. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. ze względu na 48 . w których przeważają czynniki geometryczne. T. jak kwadrat. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . z pominięciena innych. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. M. Są one konkretnymi.punktowe niż linie ciągłe. Grzegorzewska (1964. gładkość itd. które są konieczne do poznania przedmiotu. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . Heller zwrócił także uwagę na' fakt. Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego.). Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. kula itd. Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów.

wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. Następ4 T. to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę. M. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu. 23) . Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale.formie umysłowej niewidomym wystarcza np. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. a więc automatyzacji jego wykonywania. 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji .5. Majewski. "Dla regulowania ruchu . 87 i nast. percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. Majewski. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców.wielkość. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . 2. jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. jego «wzorzec». spoczywają. Trzeba podkreślić.pisze J. Psychologia .roboczych u niewidomych wykazały. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze.) dotyczące kształtowania ruchów. które badany miał wykonać. największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności. s. na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja".za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. lecz nie jest to pełne i . że na analizatorze dotykowym. ma on tutaj duże możliwości. s. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. lub po prostu niekonieczna.słownym objaśnianiu zespołu ruchów. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce. co robi. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki. Sołowjowa '(1976. 1971. Występuje to wówczas. 22) pisze. a zwłaszcza kinestetycznym. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. s. Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy. gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. Wymieniona Sołowjowa '(1976. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. Badania przeprowadzone przez autora (T. że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów.

Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. zwane często "pamięcią mięśniową". Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy.zadowalające zastępstwo. schody. To. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. po jakim się porusza. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca. Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. w którym dana czynność jest wykonywana. dom itd. to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. płot. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. duży kamień. Jest to tzw. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. igły itd. spadzista. widelca. I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. rozmokła). Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u . Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. co zostało tutaj podkreślone. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. asfalt. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu.. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową". tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. jak np. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. W ten . Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony.1. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. 3. krawężnik. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku.6. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski. bruk) czy miękka (piaszczysta. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw.pozwalająca na ocenę. Jego znaczenie polega na tym. płaska itd. w której występuje wiele różnych przedmiotów. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. 2. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. dotyk posream. kija. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się.

teleanalizatorów. są natomiast fale powietrza . dźwięk dzwonu. które stale oddziałują na zmysł słuchu. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców.tony złożone. Należą do nich hałasy. jak np. . szumy itd. które składają się z dźwięków o różnej sile. barwie.fale krótkie . 'poruszający się samochód.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty. a . Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej.od 1500 . zwane szmerami. Bodźce akustyczne. których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym.fale średnie . pojedynczy ton fortepianu. dźwięk strun fortepianowych. a więc zespoły tonów pojedynczych. od odchylenia fali drgającego ciała. -. tzn. ' Jak już zaznaczono. I tak fale krótkie powodują wysokie tony.powyżej 5000 Hz. jak np. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. stuk maszyny do pisania. wysokości. Szmery. Są to przede wszystkim dźwięki złożone. syrena itd. Bodźcami akustycznymi. herców ł. szelesty. o różnej sile (głośności). dzwonek. Tony. wysokości i barwie. Dźwięki można podzielić na: . Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę. i. Im więcej drgań na sekundę. na które one reagują.pewne cechy. Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań.5000 Hz.. O ile chodzi o receptory słuchowe. Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. Im amplituda ta jest większa.niskie tony. w muzyce. Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego. . Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych). głośniejszy. • > 2. środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. które wywołują określone wrażenia słuchowe.mianowicie: wysokość siłę i barwę. ńp. których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. szum morza itd. czyli dźwięki. że podobnie jak wzrok należy on do tzw. Wartość ta wynika stąd.fale dźwiękowe (dźwięki). Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . wśród których można wyodrębnić: . a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. stuki. występujące np.na sekundę. ' . 'mają .np. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych).niewidomych. tym ton jest wyższy i odwrotnie. np. -l. 'tym dźwięk jest silniejszy. czyli tzw. Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. rytmie itd. szelest papieru. a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. tym fala jest dłuższa i odwrotnie. . a więc odbierających bodźce. Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. np. Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. a fale długie .

zanik pewnych bodźców akustycznych.bodźców zmieniających? się pod względem siły.jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę. jak: . 1926. s. Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku.bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany.. wysokości. stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M. 3. Grzegorzewska (1926. Griesbach (1899) i Kunz (1908).lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków).2. co może być wywołane znacznymi róż-. M. Gr-zegorzewska. w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń. dynamicznych układów strukturalnych. . zamiataniu.wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych. s. w tym również słuchu. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu.wbijaniu gwoździa. . O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. W.wrodzony słuch muzyczny u niewidomych.np. jak np.jak wiemy . na której się on(r) znajdują. barwy itd. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia.68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. ' 1 Herc (Hz) . pracy silników.nawierzchni.silnych bodźców akustycznych.. że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi. źródło informacji o tym środowisku. . tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. zwłaszcza niewidomego. Grazzi (1896). badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M. Niektórzy ź nich. 64 --67). ' . Dufoura przeprowadzone w 1895 r.. nicami indywidualnymi. "montowaniu elementów itd. Inni badacze.silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa. Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów.." Dzisiaj . s. Do nich należą np. Swierłow (1957. że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na .wyższa sprawność słuchu u niewidomych. . chodzeniu. . Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża . Te różnice stanowić' mogą dla człowieka. . 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to. Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . barwy cey czasu tryania. nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej. natężenia.

Grzegorzewska. Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi.. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . s. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). W innym miejscu M. Biirklen (1924. . Javal (1903). 3. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. Ze względu jednak na to. 121). a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku). jako źródło przeżyć estetycznych. s. lecz dodaje.] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych". że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [.poznawania przedmiotów i zjawisk. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. zwłaszcza w orientacji przestrzennej". że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". Grzegorzewska (1926. Blirklen (1924. że mają oni wrodzony słuch muzyczny. 1926. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał). niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. s. 25) z kolei uważa. że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących. a wśród nich Dufour (1895). że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych. zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. . Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K. . słuch muzyczny. Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. Wielu tyfiologów.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących. Można je rozpatrywać w zakresie: . Krogius (1907). tłumacząc to czynnikami wrodzonymi. 27).działalności praktycznej. Po prostu uważano. z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów.. Niewidomi natomiast. s. odbioru mowy dźwiękowej. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . K. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę. 54 orientacji przestrzennej. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. 68) stwierdza.że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu.3. dowodzą. Ogólnie trzeba powiedzieć.. Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. co się słyszy.

a więc dotykowymi. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. to dodaje jednak. praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. Ogólnie trzeba powiedzieć. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu. skojarzenie intermodalne. a niejedno-krotnic dominujący.. . jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. 75) dodaje nawet: " . np. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. samochodu. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. Swierłow (1957.• wych.akustyczną. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku. węchowymi itd. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. W.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". dzwonka itd. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. s. występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. . 22) podkreśla wprawdzie. gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. . np. które są zdolne reagować na bodźce . 3. Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. kinestycznymi. Rola słuchu w działalności. transpozycji intermodalnej. Sołowjowa (1976. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego. Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji.4. Jest to tzw. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [. że trudno ich nie odróżnić lub pomylić. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń. Zjawisko to występuje wówczas.pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. s. których sens nie jest dla niewidomego jasny . W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy..] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy.] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. . brzęczenie pszczoły. I. dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. M. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. dźwięk otwieranych drzwi. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono.

Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie.przeszkody w polu percepcji słuchowej. jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . a więc przestrzeń. ogólnie trzeba stwierdzić. ukształtowanych ruchach. np. którego źródłem jest 'praca maszyny. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni . odległość itd. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących. W niektórych przypadkach przy nauce . Podobnie zmiana dźwięku. Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia.nowych czynności. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną. s. A więc słuch. a. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku. 3) ustalenia odległości. 1957.nalewaniu ulega pewnym zmianom. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu. Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku. o ile jest on źródłem dźwięku. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji.czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć. ale nie najważniejsze.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. (W. które opierają się na znanych.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. w której możliwe jest poruszanie się.5. przestrzeń otwartą. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. 56 3. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . 71). towarzyszy słowna instruk-c^. które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. który jest przedmiotem nauki. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . Swierłow. który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. wyjaśnienie. że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. halę produkcyjną czy tzw. jak kierunek.5. a więc kierunku i odległości od niewidomego.

że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot. Swierłow (1957. to ustalenie go możliwe jest . z którego pochodzi dźwięk.nie zmieniające się cechy akustyczne. który człapie łapkami. "Doświadczenie życiowe . ktoś zaczął wbijać gwóźdź.czy znajduje się w ruchu. s. Wyobrażenia te są względnie dokładne. celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. lub piesek.5. słysząc określony dźwięk. Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-.jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. albo wystąpiło określone zjawisko. węchowymi itd. a mówiąc dokładniej . ale również na ustalenie.2. Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. Wynika 57 ono stąd. zaczęło grać radio. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze. Przeciwnie. 58 3. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu. np. że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości. człowiek.) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. który zaczął do niego mówić. siły i barwy. Jednak niewidomy. np. mają jednostajne i równomierne . w jakiej się od niego znajduje.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie. Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. zawsze wyobraża sobie jego źródło. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. sprowadza się do określenia kierunku.ma stałą lokalizację . dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni. że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. co głownie czyni dotyk.zmysłów. Oczywiście. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się. dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. czy jest on stabilny . a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". o czym będzie mowa w dalszej części. Ogólnie można więc powiedzieć. jeśli są źródłem dźwięku.pisze W.auralne).

66). W. Ansaldi pod koniec XIX wieku. 3. Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)".. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie.' 1. że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. Grzegorzewska. celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku. jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu. s. a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie. za: M. Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie.^ sunkowo dokładnie określić. że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę. w jakiej odległości on się znajduje. Jeśli chodzi o ustalenie. ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu..dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe. 72) pisze w tym zakresie: . że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. że droga dźwięku do obu uszu jest różna. s.jezdnię. W przypadku znajomości przedmiotu może on sto. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia".. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia . pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. co powoduje. skąd pochodzi dźwięk. a mówiąc dokładniej ucho. Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. Generalnie trzeba powiedzieć. 2.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku. natężenia i barwy czy też nie. Mówiąc inaczej. Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty.głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny. Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz. to niewidomi ustalają na podstawie tego. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez .pisze on . czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu. . Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między. Puzyna <1977. w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. 40 i 41).wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). s. Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe. Jak już podkreślono. Ansaldi dowodzi. Swierłow (1957. 1926. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość. słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały.

a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość. nadających mu określoną barwę. s. 24). 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np. towarzyszących. W. 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk .3. 1924. nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary". Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. a więc od źródeł o dużej intensywności. T. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności.. Są to dźwięki o różnej sile.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. zmniejszanie siły dźwięku .6. •l" s. tzw. Puzyna (1977. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości.(1904) przyjmował. . dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie.lokalizacji.. np. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła. Burklen. Oczywiście. przypadku. Oczywiście. ocena odległości od samolotu czy pociągu. Dzisiaj przyjmuje się. gdy dany przedmiot. 3. jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. jest w ruchu. W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. s.5. 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. samochód. Podobnie C. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. ale także jako źródło . Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. potem silniejsze dźwięki. ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze.jego oddalaniem. przejścia przez ulicę. wysokości i barwie. że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter. Swierłow (1957. czyli szmery. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K. Heller . Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. Dawniej sądzono. nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. Wówczas . że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone.

płci. "tele-stezja". że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody. kinestetycznym itd. Ogólnie można powiedzieć. "wrażenie przeszkody". u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych.jak niektórzy określają . słuchanie muzyki. odczuwa w okolicy czoła. Objawia się ono w ten sposób. Otwarcie trzeba powiedzieć. którzy widzą. Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach.. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u .2. wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . które odbierałyby tego rodzaju wrażenia. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt. że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża.7. 4. Z przedstawionych rozważań wynika. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. których źródłem są bodźce wzrokowe. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r.rola jego w tym zestawie jest dość istotna. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. recytacji. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. "percepcja twarzą". zbliżając się do przeszkody w postaci np. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł". że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności. zadowolenia. zwłaszcza ze zmysłem dotyku. które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. Zaobserwował on. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. 61 4. ze słuch należy do teleanalizatorów .1. słupa telefonicznego. że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . np. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość. "zmysł X". które nie są źródłem dźwięku. skroni. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni. radości . albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru."mrowienia". że zjawisko "zmysłu przeszkód"..jako źródła przeżyć estetycznych. budynku. dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. (śmiech) itd. 3. Ogólnie trzeba powiedzieć.poznania pewnych cech osoby mówiącej. gałek ocznych . że niewidomy. drzewa itp. "dotyk na odległość". Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt. np. Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych. Z uwagi na to.stan przygnębienia. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4.

zjawisko to intensyfikuje się. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. .niewidomych. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe. . 15). kiedy minie się ten obiekt. powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. Teoria termiczna A. . 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. Zwrócił on także uwagę na fakt. którzy stracili wzrok na skutek wypadku. s. a z drugiej . Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało. Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym.na czarno. Teoria uciskowa M. Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. a mówiąc dokładniej . wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi). Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. s. że "modyfikacja odgłosów kroków. . 1954. Kunz (1907) twierdzi. gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód".bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze. nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. Kunsa Na podstawie swoich badań M.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. Wyniki tych badań wykazały. a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . 1954. którego źródłem są kroki. W. s. Dolański. które przeszły takie choroby. Natomiast nie przypisuje L. Ponadto Kunz twierdzi. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. Truschela L. powieki oczu. że: . 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. aby wywołać wrażenie słuchowe. w szczególności na czoło. Dolański (1954.' Zauważył on. Na podstawie wielu badań stwierdził on. Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym. ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W.ucisk fal powietrza na twarz. 18). jak ospa. Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu.niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość". które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze.' ^ Teoria akustyczna L. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. Dolański. odrą czy szkarlatyna. a zwłaszcza ich modyfikacjom. zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. napełnione wodą.

np. że są one dla nas prawie niedosłyszalne. które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego. co się znajduje poza nią. We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą.istniały również teorie przyjmujące. a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . Heller (1904). v . Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych. -niewidomy zbliża się do przeszkody. niż gdy były odwrócone stroną białą. lecz nadaje jej inną interpretację. Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie. i z powstałej ciszy wnioskujemy. Żaden z nich nie posiadał tej zdolności. O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. którzy twierdzą.(Francja).że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne.niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód. W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. s. że coś odgradza nas od reszty świata". który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa. Hellera Obok prób wyjaśnienia .pisze W.Villey sądzi . Teoria J. W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza. jak też dotyku ma w nim swój udział.:• P. które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć.w wyczuwaniu przeszkód na drodze. Teoria akwtyciziw P. że w przypadku przejściowej choroby. odcina nas ona od tego wszystkiego. Według A.. Dolański (1954. Gdy zbliżamy się do przeszkody. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela. Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu. Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału . ciszy absolutnej nie ma.rzy wydawały im się bliższe. Takie stanowisko reprezentował T. do których się zwrócił w tej sprawie. 22) . że zarówno zmysł słuchu. Dolański (1954. kataru. Doszedł do wniosku. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych".powodem wyczucia przeszkody."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . . Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych.Yilleya . niewidomy wie wówczas z całą pewnością. s. to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen .

Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. 25). 94) . 94) .według M. z którą się zetknęła. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia. że jest to zdolność nabyta przez istoty. Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. Widziała ona" to zjawisko szerzej . s. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. to w genezie "izmysłu przeszkód" M.składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. Teoria M. . za: W. przede wszystkim zaś dlatego. ' Jak już zaznaczono . Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. Cała jego struktura . Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie.jako odgłos (oddźwięk). która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości.nie jest żadnym zmysłem. s. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. Dolański 1954. Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M. jakie nakłada na nie ślepota. (1962. należy przyjąć. o wyraźnym początku i końcu. A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych. jak też wysokości. muśnięcie. Grzegorzewska..człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód". Majewakt. s. mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt.Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. Ponieważ nie możemy przypuścić. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego . aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. Fale te również wracają do niewidomego. którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych.s. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. lecz w for65 5 T. której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy. Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia". których źródłem są kroki niewidomego.nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami.ostrzegawczego. skroni. . Grzego-rzewskiej . Psychologia mię zmienionej . Można w ogóle powątpiewać. Grzegorzewska (1964. policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk. o jasno zaznaczonej celowości. A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej.

tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny. czole czy okolicach oczu. W. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. Dolański (niewidomy). a więc słuchowi. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. jak twierdzi Dotański. a przecież muśnięcie czy ucisk. Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. Teoria W. Jeśli są one dość silne. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. odbite od przeszkody. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. wówczas receptory . Ostatecznie Dolański (1954. Podobnie przedmiot--przeszkoda. wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. s. główne bodźce natury słuchowej. niewidomi odczuwają na skroni. którego podstawą jest instynkt obronny. czole. . która dogłęb. Pochodzą one zarówno od samego człowieka. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. Swierłowa. zwolnienie chodu). U podstaw tego zjawiska. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. sile i barwie. Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. zmiana kierunku. Przyjmuje on (1949 i 1957). które znajdują się w pobliżu człowieka. Jako dowód przytacza fakt. odbija te dźwięki. leży instynkt obronny. Teoria W. jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami.niebezpieczeństwa. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku. czyli w górnej części twarzy. a uczucie muśnięcia na twarzy. która znajdzie się na drodze niewidomego. Dolanskiego Obok M. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy.muśnięcie na skroniach. Wzięło w nich udział 42 niewidomych. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie.

5. choć taka nazwa u nas się przyjęła. a zwłaszcza szerokość przeszkody. s. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". dekoncentracja czy hałas. "Obserwacje profesora Szyslina . Swierłow (1957. Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. przede wszystkim dlatego. które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. Być może. ani temibru". Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. jakie one wywołują. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . które trudno bliżej określić". że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego.pisze Swierłow (1957.W. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. wyrażniejsze. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. którzy 'starali się stworzyć własne teorie. jak u widzących. jak choroba. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. że zjawisko to ma charakter akustyczny. nie posiadają "ani tonu. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe. ale jako słabe i niejasne wrażenie. do czego większość badaczy się skłania. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. podobne do dotyfcowego. które posiadają największą energię. Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów.słuchowe reagują tylko na te spośród nich. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. a wrażenie. Na podstawie swych badań W. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. Wydaje się jednak. zmęczenie. że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. 105 i 106) stwierdził. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. który znajduje się ^v przewodach nosowych. Swierłow (1957. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. czyli na bodźce bardzo niskie. że należy on do teleanalizatorów. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. A więc jest to zmysł. 103) wykazały. s. który tworzy przeszkodę. wzrokowego". Im większa i szersza przeszkoda. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. s. a 'nie. Natomiast dźwięki. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością.

od którego on pochodzi. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. że potrawa. ulega przypaleniu. zapachy kwiatów. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. Zaznaczyć wypada. czy zmierzają do obranego celu. albowiem tylko w takim. niektóre zwierzęta itd. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. Dla przykładu można wymienić kwiaty. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. np. trawnik z 'kwiatami. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. a zwłaszcza w pracy zawodowej. w której się poruszają. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. III. na której pracuje. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. tzn. posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. Swierłow (1957. jak np. piekarnia. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. lasu itd. Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). którą gotuje. że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. i kontrolowanie. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. leki. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. Zapach np. Oczywiście dotyczy to znanych tras. produkty żywnościowe. Pozwala to im na ustalanie miejsca. Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". albo że maszyna. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. s. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. sad itd. od których bodźce tę pochodzą. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. cech) i doskonaleniu się już istniejących. a niekiedy metalu". W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . w którym się znajdują. W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. łąki. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. Przede wszystkim trzeba podkreślić.niewidomych. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). dla którego nie jest on charakterystyczny. apteka. że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla .

. lecz również dzieci.rozwój fizyczny i motoryczny. 2.rozwój emocjonalny i społeczny. Są to dzieci. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. a więc w znaczeniu szerszym . Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później. .od 12 do 17-18 lat. który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość.od 7 do 11 . Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. ponieanowlęcym . młodszym szkolnym . .. Że- .rozwój działalności. przedszkolnym . Były też teorie. jak też czynnikom zewnętrznym. które od urodzenia są niewidome. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych. Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej. celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym. które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym.kształtowanie osobowości.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm). które dziecko przynosi ze sobą na świat.pierwszy rok życia. Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także. Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej.od 3 do 7 lat.jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych. która rozszerza liczbę czynników do czterech. i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego. co wiąże się z kształtowaniem osobowości. Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział. duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę. środowiskowym. Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy. u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku. Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym.12 lat i dorastania . M. Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi.od l do 3 lat.dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka. a zwłaszcza pismem wypukłym. Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego. W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych. .. a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci. Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci.rozwój procesów poznawczych. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego.

Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. że układ nerwowy . najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. Grzegorzewska (1955. która pozbawiła je wzroku. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. 154) pisze m. które ściśle ze sobą współdziałają. . Ogólnie trzeba powiedzieć.kory mózgowej. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka.browska (1979. Zebrowska (1979. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów". Ślepota może . M. . 2) wpływ środowiska. Jest to wynikiem tego. s. Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. które tracą wzrok już po urodzeniu. jak rap.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny..zgodnie z teorią Pawiowa . Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie. in.jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. s. Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym. odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. o ile przyczyna. [. a zwłaszcza jego najważniejszej części . Oznacza to. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć. nie uszko72 dziła także kory mózgowej. 3) wychowanie. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. 2. istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci. 227) pisze. 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. Problemem jednak pozostaje. środowiskowych. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". s.4) własna aktywność dziecka. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie.1. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M.

s. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. Podobnie Z. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego . Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej. potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty. K. s. które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. jak również różnego rodzaju chorób matki. utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości. ocenie odległości i kształtów.pisze autor .jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. że w 1968 r. które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży. s. atetoza (niezborność ruchowa). J. kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego. Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. 16) podaje. czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. Wpływ środowiska Jak już zaznaczono .że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". jak spastyczność.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego. jak też centralnej. poza brakiem percepcji wzrokowej. 49) stwierdza. zatrucia. 47) pisze w tej sprawie: " . w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . Sękowska (1968. 2.'.. Baumann (1980. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić. U. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. W takiej sytuacji konieczna jest. a także różnych chorób. "Jest rzeczą wielce prawdopodobną .zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego. względnie znacznym jej ograniczeniem.normalnym. co każde inne dziecko.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. można przyjąć. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. złego odżywiania. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego. zarówno części obwodowej. 'Uszkodzenia gałki ocznej.2. Klimasiński (1977.

w przedszkolu. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości.robić. ale bezwarunkowo konieczną. Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. 1973. Zresztą dzieci niepełnosprawne. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów.właściwą. B. jak i co dalej . •widomym.3) postawę nadmiernej opiekuńczości. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . więcej specjalnej pomocy. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia. Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie. którą określić trzeba jako postawę. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców. lecz odrzucenia skutków kalectwa. a więc takim. V."Akceptacja dziecka i jego kalectwa .dziecka. że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych. w której dziecko przebywa. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój. jakim ono jest.pisze Z. 4) postawę ukrytego odrzucenia. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. 7) . umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój". a więc to. a więc grupę społeczną.koledzy. Bateman.I. zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. w parku. a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. 2.jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej. 5) postawę jawnego odrzucenia (por. s. Sękowska (1974. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. wykazały. Liczne badania. 332). do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego. w szkole itd. s. Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy . . Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia.. \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne. należy uznać za postawę pozytywną i. pseudopozytywną. jakim jest drugi człowiek. Nie tylko najbardziej pożądaną.w sposób właściwy. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. z którymi spotyka się na podwórzu. 2) postawę akceptacji dziecka. wśród nich także [niewidome. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa.2. cierpliwości. ą później jego rówieśnicy . Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw.

nadmiernej opiekuńczości. jakie sprawia.'trzeba się opiekować i izajmować. 1971b. które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. do udziału w życiu społecznym. T. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. 1971b. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. jaką jest fakt ślepoty dziecka. że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . 43). wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. który powoduje to. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. narastającego przez wiele lat. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. "Obojętność rodziców. Ma-jewski. is.nawet negatywnymi. a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. a często nawet powodują. którym stale . albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń. potrzeb swojego dziecka niewidomego. a mianowicie: postawę obojętności. Wynika ona stąd. s. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. to. Majewski. jego poczynań i kłopotów. jakim jest środowisko społeczne. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą. Postawa pseudopozytywna. 43 i 44). Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. które mają w tym zakresie swój udział. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. możliwości. zaniżający faktyczne możliwości dziecka. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . do pracy zawodowej. Są to bowiem postawy.do nauki. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego.

Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. Majewski (1971b. Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. Z licznych obserwacji i badań wynika. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci. że z reguły są to postawy niewłaściwe. 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. s. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. a zwłaszcza jego rówieśników. że ślepota jest karą za grzechy rodziców. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. T. Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. na podwórzu. Początkowa niechęć do swych dzieci. że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. .2. Ogólnie trzeba powiedzieć.2. A więc można powiedzieć. jakiemu podlegają dzieci. z którymi spotyka się w parku. . które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi.ośrodka szkolno-wychowawczego. W ten sposób społeczność pozarodzinna. powinno to. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. W tej sprawie M. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. do fizycznego znęcania się włącznie". Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. a później w szkole. A przecież powinno być odwrotnie. Orkan-Łęcka (1974. jak prze- . że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu . Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie. W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . a nawet wręcz negatywne. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". powstała pod wpływem 76 opinii publicznej. z którymi dziecko się kontaktuje. w sposób pośredni. przeznaczeniem. 2. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi. Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. w przedszkolu. może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. które nie przebywają w internatach. s. słyszą często aluzje pod ich adresem. Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. 20) pisze: " . w jakim ma je dziecko widzące. również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. na ulicy. być środowisko.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych.

oceny pozytywne wzrastały w . Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna. Majewski (1971'b. nie miała kontaktu . Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych.smutne jest to. wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje. uderzanie znienacka. • W wyniku tych badań autorka stwierdziła. a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone. Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. .z dziećmi niewidomymi. że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących . że sytuacje takie nie są przypadkowe. . jest sprawą o olbrzymiej wadze.3. "Wzrost osobistego doświadczenia . s. oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji. a zmniejsza się w klasach VI . " W podsumowaniu B. Bateman (1976. s. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa. s .widzące zajmowała się B. traktują jako rozrywkę. To. wywołują w ten sposób komiczne. wyśmiewanie jego ułomności. i68 i nast. a przede wszystkim długotrwała. Wychowanie . ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI. Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [. . Bateman (1976.'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie.zmienia zatem postawy wobec niewidomych". 2. Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci . Kie uświadamiają oni sobie. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju.). rzucanie kamieniami itd.VIII. że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego. że: . że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. które ich bezpośrednio nie dotknęło. . jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. . Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw. 178) .77 zywanie.kolejnych klasach.pisze autorka . ich zdaniem.1 Uważa się ich za jednostki nienormalne.(115) nigdy . s. z którymi nie trzeba się liczyć. podkładanie przeszkód. prawa w danej społeczności". Dzieci i młodzież. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości.' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne. które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. '» Najbardziej . Połowa tych dzieci .pisze T. Jak już zaznaczono.stwierdza. To z kolei powoduje fakt. sytuacje. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej .dzieci widzące.

a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich. Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas . Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane . efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości. Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów. s.istniejący w większości krajów. Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi. Dziecko. któremu nie zapewni się nauki. lecz z konieczności adaptacji metod. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych . lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana. bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. a więc musi mieć specjalne warunki szkolne. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka. Na temat specjalnych metod nauczania Z. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych. będzie w po-. " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju. s.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi. Trudno sobie wyobrazić.. jeśli chodzi o naukę szkolną. lecz jest wychowywane przez dorosłych. Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację. technik i środków nauczania . 78 .z nauczaniem i wychowaniem dziecka.prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych... . Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie. oczywiście przy współpracy z rodzicami. a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę.stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych.".. Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. w tym także w Polsce . Sękowska '(1974. lecz stosują odmienne metody i środki. Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem.stosowamiu specjalnych metod nauczania.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania. zwłaszcza o ile . Grzegorzewską (1964.. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły.Kolejnym. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku. dostosowany do jego potrzeb. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych.

zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom.. Nowogrodzki (1962. co się wokół niego dzieje. 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: . Do nich należą zasady: indywidualizacji. Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. poznania nowych przedmiotów i zjawisk. 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. 1974. własna aktywność albo. M. Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych.pomoce specyficzne dla niewidomych. . a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania. s. Z. Jej znaczenie polega na tym. o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych.samoaktywizacja. Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga. Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por. konkretności nauczania. . działania. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. jego własna działalność. Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. s. kształtuje bowiem te wartości. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną. . lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać. jest jego .4. .który decyduje o rozwoju dziecka. jak wielkość. 10). że wywołuje ona potrzeby: ruchu. 33) . Sękowska. Oczywiście najlepsze są te metody. jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. "Bez własnej aktywności .pisze T. Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego". . rodzinnego.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. ~ Ponadto B. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne . Nie oznacza to. 2. s. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji. kiedy chodzi o szybki jego rozwój. Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. szkolnego itd. proporcje itd. lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim.pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). mówiąc inaczej. Janik (1963. Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych.pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk. Niestety nie zawsze jest to możliwe.

przyp. Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. . zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. a także poruszanie się w nietypowym terenie. 3. jak bieganie. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. trzeba podkreślić. Rezultaty. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności. wspinanie się. Na skutek braku wizualnej styumlacji. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. np. 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce. s. Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. różne przeszkody itd. jak pełzanie. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów. jak też wewnętrzną. przechodzenie przez rowy. bieganiu itd. jak to występuje u dzieci widzących. po nawierzchni miękkiej. S. . jakimi są bodźce wizualne. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . piaszczystej. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. Majewskt. z uwagi na brak wzroku. Dreier (1980. Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. automatyzacji i koordynacji ruchów. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu. Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. Psychologia nych sytuacji. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących.). tym trudniej jest wyrwać je z bierności. chodzenie po górach. skakanie. aut. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia.spontanicznie. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji.Dziecko niewidome. Można więc powiedzieć. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. chodzić.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. na skutek tego.

348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . Spłonek (1979. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. M. ich wielkości. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. . stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym. oddalenia itd. Zwracają na nie uwagę liczni torzy . co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka. Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. w której rola wzroku jest dominująca. s. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. U dzieci tzw. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. Dopiero w przedszkolu. s.się ich naśladować. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. początkowo obie razem. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny.mówiąc już o tym.". nie .formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany). praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [.opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. 4-5 mieś. to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi. O ile chodzi o dzieci niewidome. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. . Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu. ćwiczenia. Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce. treningu itd. Przełącznikowa i H. Niektóre dzieci. Przełącznikowa i H.pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu.ruchów wykonywanych palcami rąk. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. M.. a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. Spłonek (1979. który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. Przejawia się ona w: . zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. które dziecko chwyciło. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. .

zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci).emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi. 21). manipulowanie nim. 1975). Majewski.boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci). W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić.skoliozę .(J. Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s. A. s. wspinanie się itd. Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. (wg: A. jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. 129) .ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. "Niewidome niemowlę . który podaje. 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. Dziedzic. Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. Sieradzka (1968). 1971a. kierowanych na określony cel w przestrzeni. bawi się paluszkami i używa je do .kyfozę . Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych. to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących. s. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. s. która przebadała grupę niewidomych dzieci. Ogólnie trzeba stwierdzić. . zaczynają chodzić. 3 skoliozę. Podnosi głowę i obraca nią.lordozę . 40). A. 1974. jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie. wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. wstają. widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. jak: skakanie.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci). poziom ten jest u nich znacznie obniżony. W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. . kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku.pisze L. Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. Z. W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych.patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. chwytanie go. dzięki . a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. Jest to okres czołgania.. 1960. koordynowanie ruchów obu rąk itd. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. że w pewnym zakładzie dla . Dobrzańska-Socha.2. . ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową. Sękowska. jak też manipulacyjnych. 3. W okresie. jak też . 1975. U postały ch wykryła: . T. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści. Zeuthen (1978. l skoliozę i lordozę równocześnie. bieganie. brzańskaSocha.połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci). Dzieci niewidome nie tylko później siadają. ple-ów i kończyn oraz układ kostny.kyfoskoliozę .

nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. 1974. Dobrzańska-Socha 975.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-. lecz także chwytania przedmiotów. niż sięganie po zabawki.Ji". manipulowania itd. pociągania ich. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony. W tej sprawie cytowana już M. w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. 11. 'M..o . wykonywania zabiegów . dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. Jednakże pomimo tej wyraźnej. S.gienicznych. które dziecko widzi. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". Dreier (1980. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące. Dobrzańska-Socha. Orkan-Łęcka (1979. Podobnie A.chwytania i wypuszczania przedmiotów. itowości. Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. 1975. nie rusza się do przodu. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. Dreier. poruszać się". Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników. . 1980). dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności.nie zdając sobie sprawy z faktu. wstawać. ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności.jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała.5. jak też doskonalenie już ibytych. •zęba podkreślić również fakt. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. 47). 20) . Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich. agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz. który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić".. Sękowska. z uwagi.e: ". Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. 20) pisze: " . Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . Dobrzańska-Socha (1975. s. co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia. S. że dziecko niewidome. sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. . dostępnymi sobie metodami. s. Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych. a czasami nawet zaburzony". choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki. wyciągania rączek w ich kierunku. W tym miejscu. s. s. Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. A. s. później zaczyna siadać. Orkan-Łęcka (1979. 1974. 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania . bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-. Sękowska. czę-.. "Rodzice . 29) pi-'. "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych.pisze A. 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. s.

przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym. s.ma na celu: . obracanie główką. Dobrzańska-Socha (1975. a coraz częściej siedzą". I. aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. procesy poznawcze. a u opiekunów .wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych. A. ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka. .pełzanie. . Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną. . Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja. Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej . B. 'Podobnie Z. że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. . a więc jeszcze w przedszkolu. przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością.osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. s. że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów.] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego. Danilewicz i L. np.. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie. siadanie czy wstawanie.ograniczenie jego swobody. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni.. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. jak chwytanie. s. co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych". . które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. Nie wolno. że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [. 125) piszą: " . 12) pisze. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. ' •'• Podobnie L. raczkowanie. Dlatego nie należy .(1978..ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka.brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. S. Zdarza się często.prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów). 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. Pisze ona: " . 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii). Sołcewa (1976. s. Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników. co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. chodzenie itd. co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu".zdaniem autorki . jak też sprawności manipulacyjne . Zeuthen . . Dreier <1980. Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać.

chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). a często nawet odruchu warunkowego. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. w których powinny wystąpić. potrząsanie głową. tików nerwowych. Z. które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. niepotrzebnych. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. poza ogólną sztywnością motoryki. aby ochronić twarz.wykonywanie stereotypowych. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. stanie i chodzenie z . 1964. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. s. Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje.3. Według autorki . 2. 4. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. 43). Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. np. Miny i pozy. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb". brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. M. Dziedzic '(1960. próbuje ono bawić się samo. J. Baillart. lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. przekłada nogi jedną na drugą. Daje się także zauważyć. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. wyciąganie przed siebie rąk. tzw. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. cofnięta głowa i tułów. chód na sztywnych nogach. chód z nieruchomymi ramionami. za: P. -przecieraniu ich. s. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). 3. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo.87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. 3. towarzyszącego zwykle chodzeniu. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. odchylanie tułowia w tył. s. brak rytmicznego kołysania przedramion. Sękowska (1974. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. kręcenie się w kółko itp. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy.

Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. . jeśli niemożliwe w przypadkach. 188). a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. stawianie stopy z góry. Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). gdy prowadzi go osoba widząca". 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. . zębów. jest trudne. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach. s. Hartman (1980.tułowiem odchylonym do tyłu. Jak wykazały badania Z. które przekształciły się w nawyk. bucika.4. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe. Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas. K. Klimasiński. Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por.ze spożywaniem posiłków . stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego. 69 4. Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. K. s. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie.1. 4. jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji). Polega to na tym. Należą do nich czynności związane: . które można zaliczyć do tzw. 1976b. są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności. lateralizacji. czynności samoobsługowe. a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny. s. 1976b. Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla). picie z kubeczka. Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego.z ubieraniem się .z zabiegami toaletowymi . Klimasiński. 3.nakładanie koszulki. zapinanie guzików. gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". S.jedzenie łyżeczką. siedzenie na nocniku. działalności praktycznej. S. . Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów. Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych.mycie rąk.188). Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni.

sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. Dzierżanka (1955. Dzierżanka (1955. Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. jak przygotowywanie posiłków. s. które rzutują na to.czy nawet dziesięcioletnie. rozwoju czynności samoobsługowych. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych. zarówno pod względem zakresu. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności.Dorosły stanowi dla dziecka wzór.samodzielności jak dzieci widzące. pranie itd. siedmio.Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. 162) pisze:. 3. \. otworów na głowę i szyję w koszulce. które zostały nazwane gospodarczymi. czynności gospodarcze. s. 90 A. s. trzonika u łyżeczki. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. jak też formowania się czynności. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1. czyli opanowamie głównych elementów ruchów.brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego. Cytowana już A. który ono percypuje jako obraz wizualny. "Spotykamy dosyć często . Bardzo często na taką . 14) . które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic". Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności.. 's. Orkan-Łęcka (1979.niewidome dzieci sześcio-. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . sprzątanie w domu. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny". 2. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. Orkan-Łęcka <1979. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób. że łyżka służy do jedzenia. Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. M. Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. Do nich należą: 1. jak też sprawności wykonywania tych czynności. niejednokrotnie znaczne. a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym. choć przyznać trzeba. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży.pisze M. np. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i. np.

. 2. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. Tonkoyić (1978. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. Wymieniony F. 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego.jak już zaznaczono . . 3.ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. pomocy. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. Największe postępy w tym. winy. a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. codziennego. 46) . Oczywiście. że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. to: więcej ćwiczenia. Tonkowić (1978. Wielu rodziców uważa. co dziecko widzące. . Obawa i lęk rodziców. że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. że: . Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. upadki). s.cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców. Tego.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności. Tonkovic (1878. ubierać się. trzeba zwrócić uwagę na fakt. hamowane czy wyręczane przez rodziców. Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany. ponieważ czują się winni za jego ślepotę.wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u . s. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku. s. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie". co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. §2 "Jeśli rodzice . Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk.zakresie opanowania czynności samoobsługowych. co dziecko niewidome potrzebuje więcej.pisze F. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane. • F. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego . albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych. pomocy i czasu". Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych. Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. Nie ulega wątpliwości.wymagają więcej inspiracji (stymulacji). że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść.u . Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem.osiągają już zadowalający poziom. a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach.wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. niż rodzice się tego spodziewają. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia. myć się itd.

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku.okrągłość. prostokątność. Spowodowane jest ono:' .poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. . wypukłość. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. w ruchu.ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). ciepło. Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi. W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. chropowatość. Stąd. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. . a także kształt . . Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. zlokalizowany . Ogólnie trzeba więc powiedzieć. . o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. zimno.ograniczeniem mobilności . słuchowych. Wypada jeden z teleanalizatorów. stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. wklęsłość itd. dla poznania których wzrok jest wiodący. że niewidomi żyją w świecie kształtów. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości. Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. mówi się. podobnie jak to .mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. słuchu i węchu. odczuwa się brak wzroku. jak już zaznaczono. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk.zasięgiem zmysłu dotyku. W rozwoju tych zmysłów. a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. dźwięk grzechotki. gładkość. dzwonka. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy. perspektywę. np. miękkość. jakim jest wzrok. a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. W jego percepcji zaczyna dominować dotyk. dla niewidomych jest niedostępny. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). następuje za pomocą dotyku. a zwłaszcza o barwę. że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. kinestetycznych i węchowych. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. jak twardość. Trzeba tutaj podkreślić. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. horyzont.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów.

Dopiero przy dalszych. Sę-kowska (1974. które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. Kułagin (1976. które znajdują się poza nim. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. 100 Ważne jest także to. aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. s.są sygnałem przedmiotu. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. zapach dla kwiatka. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. Poza tym ważne jest. Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. Węch). Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. Już w I kwartale. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. Oczywiście. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. Wymieniana już S. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. słuch. J. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). 97) pisze. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. np. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. celem ich dokładnego poznania. Z. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. s. równocześnie ten zmysł. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. kolejnych spostrzeżeniach. które nabierają znaczenia sygnałowego . dominujące komponenty tego bodźca. na który składają się różne jego cechy i właściwości. Jedne z nich stanowią podstawowe. dźwięk dla dzwonka. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. A. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. słuchowych i węchowych. Oczywiście dotyczy to dzieci. że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. które potrafią już chodzić. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. kształt dla pudełka. w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. 106) podkreśla. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. Powinny to być przedmioty.

Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci.u widzących. W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. które mogą być 'odtworzone. Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji. Stopniowo zaczyna odróżniać to. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. . w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne. Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. Wyobrażenia. potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. Przejawia się to m.2. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. in. s.2. często nawet bardzo długo.odtwórcze (reprodukcyjne). jak też dokładności. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne).wytwórcze (fantazyjne). Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: .pozostawiają określone ślady. Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. mają duże znaczenie dla człowieka. natomiast wyobrażenia trwają. a zwłaszcza w myśleniu. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979. powstałych w wyniku nałożenia się. jak również . Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. S. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. od tego. Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. 5. zabawach tematycznych. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. że są niezainteresowane czy nawet leniwe. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. co spostrzega. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". M.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). albowiem bazują na spostrzeżeniach. 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. co faktycznie istnieje. stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. w tzw. Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie.1. stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń.

Wynika to stąd. Z zagadnieniem tym związane jest następne.pisze M. kineste-tyczne itd. Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego. które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. że jest to zmysł. M. ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień. 151).2. Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie. czyli z ciemnością.jak już zaznaczono . że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji.102 ich treści. względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna). Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W. że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach. a zwłaszcza nerw przewodzący.. należy porównać ją z inną. Grzegorzewska. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień. np. 'oni w ogóle nic nie widzą . Jasność należy porównać z jej brakiem. a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach. jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie. we. słuchowe. Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe. Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu.są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. 1964. s. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. które . Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna. że niewidomi od urodzenia. Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania. Również przykład innej głuchoniewidomej M. należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó. "W istocie rzeczy . u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. 5. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . Grzegorzewska (1964. Zagadnienie to powstało stąd. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. s. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. który pozwala . Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. 4).spostrzegania.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych. Keller. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących. II. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła.2... 153) .

Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". Grzegorzewska i(1964. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. których często występowałyby treści wizualne. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. albowiem istniał w ich życiu. Zarówno pobudzenia natury dotykowej. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. Jest to zagadnienie tzw. Grzegorzewska (1964. Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. a więc stosowaniem języka ludzi widzących. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe. Są jednak dzieci. kiedy one widziały. jaki mają dzieci widzące. s. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). Jeśli wzrok utracił wcześniej. to zbliża je bardzo do dzieci widzących.. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. P. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. jak można by przypuszczać. S. s. Baillart (1964. •tracą na wyrazistości i dokładności. W tej sprawie M. okres. ciemności) i podstawowych barw. M. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. s. Ogólnie trzeba powiedzieć. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań. różni się od tej. transpozycją wrażeń. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. co łączy się z tzw. W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. 77).człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. Baillart (1964. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń. nawet sprzed wielu lat. Wyobrażenia surogatowe określa M. które ludziom . 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. jakie podkładają oni pod te określenia. s. Oczywiście im dziecko później ociemniało. 1964. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . Grzegorzewska.. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci.2.3. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. jest sprawa treści. że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. ale różnica nie jest tak duża. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. również bardzo szczegółowych. W innym miejscu P. 32) pisze. Twierdzi on. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. i z tego okresu zachowały się ślady. s. że struktura psychiczna tych. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi.

wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami).Wobec tego . A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. jak T. Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. w 1892 r. np. zamek. Heller (1904) i W. s. należące do różnych dziedzin zmysłowych [. są niedostępne. powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących". 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. s. Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie.pisze M. zielona łąka. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. oraz ich treść (por. . Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe.niewidzącym. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. Grzegorzewska (1964. samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. Grzegorzewska (1964. M. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. np.hoć nie tylko ona. a więc dotykowych. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń. 2. kobieta. Grzegorzewska. dziecko) na podstawie wysokości. i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. dziecko. błękitne niebo. -Oznacza to. np. . samochód z silnikiem. 92 i nast. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych).). wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. a więc głównie słuchowych (dźwięków).] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. . przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. 89) .. powstaje u nich dążność do. kościół z wieżą. dom z kominem. popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). głównie słuchowych. wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. s. W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących. A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków. 1964.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. w zupełności lub częściowo. barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. . Steinberg (1920).'np. "Analogia . np. zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. np. góra. w pełnym zakresie. jest niemożliwe. na tle których one powstają. wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. wieża. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych. 96) .pisze M. Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku.

U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. Oznacza to. Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą.4.2. uszy na głowie u psa. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. głowa. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . właściwe proporcje między poszczególnymi elementami. "Istnieje jednak . które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku. oraz prawidłowości w budowie . a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony. s. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych). że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. Sękowska (1974. Wyniki tych badań wykazały. np. 83) . 153 i nast. s.). a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. Są to tzw. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. których nigdy nie widzieli. że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania.właściwa lokalizacja elementów. ogon u psa. tułów. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. może jednak nie jedyną". jak i u dzieci i dorosłych. głównie w trakcie nauki szkolnej. Sękowska (1974.8%. wyobrażenia wytwórcze. które dostarczają pozostałe zmysły. Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia.podstawie symboli i metafory. Jak już podkreślono. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. które nie są im bezpośrednio znane. to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. . karoseria a koła u taksówki. np. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych.pisze Z. Nie ulega wątpliwości. czyli 74. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok.widzących.między nimi dość duża różnica. sądzimy jednak. nogi. 5. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze. Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. np. gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". Im więcej danych zmysłowych. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. po legająca na tym. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. jest adekwatna do rzeczywistości.

z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. W związku z powyższym wydaje się.pisze Z. Oprócz tego badania wykazały wiele luk. W. W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi".] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami. które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów. umieszczenia go.niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie.: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja).. Ponadto pewien wpływ na to ma fakt. każde wrażenie lub . Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. Sękowska (1974. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. ' Dzieci. . s. Ba. Ponadto autorka podkreśla. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości. cech przedmiotów. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. każdy sygnał. to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu". a więc głównie barwę. którą spełnia. albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. Godnym podkreślenia jest fakt. Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów. 34 i 35). . niejasności-i niedokładności. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [. Swierłow (1957.. że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. niepełnego wrażenia. l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało).' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. Jest to szczególnie istotne. Są to więc elementy pozazmysłowe. Tak np. "Wyobrażenia kształtu i wielkości . r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego.powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ". w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych.niewłaściwej jego lokalizacji. które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji. a więc wyobrażenia zastępcze. . W7 . W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia. .pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. np. Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci. to występują tutaj substytuty tych treści. s. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe. głównie słuchowymi i węchowymi. .Nieprawidłowości te sprowadzały się do: .

2. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. wysokość. albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. w której możliwe jest i poruszanie się.w orientacji w przestrzeni roboczej. jaką reprezentują.5. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego. u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych. czynności życia codziennego) ma miejsce. że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska.. Dlatego nie należy go przeceniać. kształt). jaką reprezentują. a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych. Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni. Nie oznacza to jednak. 3'5 i nast. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W. Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana. . które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. polna droga). . szerokość. ruchliwy plac miasta. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę. im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". ma bardzo złożoną strukturę. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. przedmioty statyczne i znajdujące się w .w orientacji w dużej przestrzeni.] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne. 5. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w . a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości.w zakresie poznania przedmiotów. Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości. . Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną.orientacji przestrzennej. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. Swierłowa (1957. w której dane działanie (praca. s.) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: .. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych. to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni.

Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: .przedmiotów nieruchomych. której przejawem są m.przedmiotów znajdujących się w ruchu. U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano .wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . tym orientacja przestrzenna będzie lepsza. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. . 6) twierdzi. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych. do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni.na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. Swierłow (1957. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne .łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. Piageta. s. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj. Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. . Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze. barwy. 17 i nast. W badaniach swoich opierał się m. uprzednio nie spostrzeganych. czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). praktycznie każdego jej fragmentu. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń. Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. Przyjmuje ona. in. liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. Chodzi więc o to. i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np. s.wyobrażenia (obrazy) statyczne . kineste-tycznych. zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego.) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. bez specjalnych ograniczeń.ruchu. funkcja symboliczna.wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku. in. a co za tym idzie . W. Klimasiński (1977. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną. słuchowych itd. Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących.stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni. Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu. wyobrażenia (obrazy umysłowe).przekształceń przedmiotów.

Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności. s. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. . M. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. kwadrat.antycypacyjne. . W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. mają mniejszy zakres. . reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por.y^Ju w^uurazen przestrzennych. statycznych układów przedmiotów. 448 i 449).. Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. krzyż itd. (zakres) zaczynając od 2. W swoich badaniach K. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^. Klimasiński (1977. 1977. 54 i 55) pisze: ". Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości. Była więc to tzw. . U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . s. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego.] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących. 27) wysunął hipotezę. W konkluzji K. 1979.dotyk i słuch. tzn. 6). . Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd.] oparte na dotyku i słuchu. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych. Klimasiński. ale można sądzić. Eksperymenty polegały na tym. Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . Klimasiński (1977. . s. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców.) w celu dokładnego zapoznania się. u niewidomych. następnie 3 aż do 6. Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych.możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t." (K. Przełącznikowa. s. . Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy .

aKże eksperymenty III serii. Z czasem pojemność pamięci wzrasta.-jak się wydaje . • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak.statycznych wyobrażeń przestrzennych. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym. W konkluzji K. Jak wykazują szczegółowe wyniki. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców. Klimasiński (1974. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło. to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach. W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi. opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja). lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°. 180° i 270°. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi. Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego. Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-. Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania). bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. co świadczy . Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów. 5. Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły . W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T. s. 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących. jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . trójkąt. Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych..o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych"..zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy. Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne. We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące.3. stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów".] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". Majewski. Psychologia 113 .

5. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. jest lepiej wykształcona itd. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów. melodii. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. s. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. Podobnie. mięci. lepszej bezpośredniej reprodukcji. dawni tyfiopsychoilogowie uważali. że spełnia ona wiele istotnych funkcji. stwierdza.porozumiewania . K. które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. Stwierdzili oni. które wywołują żywsze wyobrażenia. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. Klimasiński (1979. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. niż dzieci widzące. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. Klimasińskiego (1976) wykazały. 42 i nast. s. a więc pamięć dźwięków. słuchową. K. dotykową czy werbalną. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. Polega ono na tym. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968).4.). że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. Wręcz przeciwnie. Ogólnie stwierdza on. które wywołują wyobrażenia wzrokowe. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). kinestetyczną. Blirklen (1924. "Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. 310 i nast. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. O ile chodzi o niewidomych. Natomiast badania K. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać.

Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. Wołoszynowa (1979. Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy. który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów. osób. Mowa ustna dzieci niewidomych . 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. potrzeby itd.ż. W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak. Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. a zaznacza się związek mowy z myśleniem. Zarówno rozwój umiejętności pisania. czynności. a co przejawia się w tym. Jego mowa mb. Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy.ust.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną). L.1. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok. Stopniowo zwiększa się liczba słów. Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej. W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. przedmiotów.znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji. 5. krtani i żuchwy. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku. których dziecko używa.zdobywania wiedzy o świecie.1. Ten obraz fonetycznych elementów mowy. s.reguł gramatycznych składających się na język.mowy pisanej {graficznej). jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny. a mianowicie słownik i gramatyka (język). Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. nie zawsze bardzo wyraźny.. pragnienia. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. Doskonali się także funkcja symboliczna języka. jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. 4 r. lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym". że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. . W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania. to . jak mimika i gestykulacja. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . choć. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . wyrazów.

Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. s. poziom inteligencji. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. równo opanowania strony dźwiękowej. że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. a z drugiej strony . Istnieje wiele czynników. że czynniki te prawidłowo oddziałują.wzrokowej stymulacji do mówienia. że obok decydującej roli słuchu. Gałkowski (1975. badania Brielanda (1950). u których takie opóźnienia wystąpiły. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić. Batemau. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. Przyczyną może być tutaj fakt. 24) zwraca jednak uwagę na to. które odnoszą się do oceny dystansu. Zakładając. pytań. ogólnie stwierdza się. rodzeństwa. 1973. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". D. które decydują o jej rozwoju. takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". 317). 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych. in. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy.. jak też rozwoju języka.pisze on . s. "Ten rodzaj stymulacji . Tonković (1978. s. Sękowska <1974. Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. Podkreśla także. że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. Potwierdziły fo m. Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. ogól<ny stan zdrowia. Dotyczy to za-. T. Jednak stwierdza się. F. s. Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu.jest szczególnie istotny w wieku tzw. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania. gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami.gramatyki. T. a więc symboli słownych i zasad ich łączenia .). wielkości czy stosunków przestrzennych. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. w późniejszym okresie je nadrobiły. W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych. że wiele dzieci. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. 194 i nast. Zwraca także uwagę na to. s. a także czynniki środowiskowe. u których kora 116 ny fonetycznej mowy. którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. Gałkowski (1975. Formy językowe. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B.

212 i nast. Sękowskiej wykazały.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy. przymiotników itd. Tak więc ogólnie można przyjąć. 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. w jakich ono . Z. Sękowska (1974. . czasowników. Wynika to m. która pozbawiła je wzroku.. smutny. Sękowska (1974. . sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. przeciągać itd. Z tego wynika wniosek. Nazw materiałów . "Wynik badania pisze Z. s. pochylać się. np. W badaniach wzięły udział te same dzieci. nie tylko nie jest uboższy. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu. lecz tylko 4 jego serie. że słownik dzieci niewidomych. a dzieci musiały je wykonywać.pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników. s. nie uszkodziła także kory mózgowej. stosunkach.potwierdza tezę. że: . Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii. że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego. Nazw właściwości przedmiotów . Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". Ze względu na to.jest on bogatszy.autorka stosowała test językowy A. 211) . pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego.dzieci odpowiadały na takie pytania. jeśli przyczyna. Descoudres z 1929. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. rozwojem. skąpy. Okazuje się. czym są pokryte dachy itd. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej. które dotyczyły: 1. jak: z czego uszyte jest ubranie. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym. kto sprzedaje w sklepie itd. np. 4.dzieci odpowiadały na takie pytania. Sękowskiej (1974. co świadczy o tym. lecz przeciwnie . jak: kto buduje dom. czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. 3. które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat. 2.) dotyczyła sprawy. z tego. Badania te wykazały. Badania Z.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli. Nazw czynności . Nazw zawodów . że rozumieją znaczenie używanych słów. Druga seria badań Z. s.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów. że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej . in. jaki posiadają ich widzący rówieśnicy.podawano dziecku określony 117 przymiotnik.

co możliwe. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . aby duchowy z nim związek stał się. gdy dotyka przedmiot. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację . s. nawet gdy nic nie widzi. dotknąć czy samo zbadać przedmiot. kiedy do tego są przygotowane. kinestetycznego i słuchu. Wymieniany już F. musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy.do życia wśród widzących. 28) . których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym.. a przy czytaniu głośnym także słuch. to powstaje problem. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. 5. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. tzn. Dziecko musi wiedzieć. Pamiętać trzeba jednak. jak: »wzrok». A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów.4. niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". że trawa jest zielona. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. które tworzą kształt danego znaku. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi.118 się znajduje. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych.pisze F. Baillart (1964. s. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. które zawierają takie terminy. który czyta isię za pomocą dotyku. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku.2. to nie należy tego korygować. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. miły i pożyteczny". a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. o ile to możliwe. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. 36). aby to. Opiera się om na tzw. Jeśli dziecko mówi. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. Tonković (1978. Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. Wydaje się. s. «widzieć». Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania. «ja mogę to widzieć». Wydaje się więc słuszne. aby mogło ono chwycić.. Powinno nauczyć się również nazw kolorów. Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia". Domagają się mówienia od dziecka. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet. Tonković (1978. albo używa podobnych wyrażeń. o którym mówi. Oczywiście.

6).odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera). Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. z tego. Bauman. ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą. Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka. . / . ' . Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. zwanego popularnie "brajlem". W przeciwieństwie do zwykłego pisma. mowa migowa głuchych. . a ręki lewej bardziej analityczny. 19'73. podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku. Stosuje się 'tutaj łapeć j.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. Jak wynika z doświadczeń. Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . tak jak np. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej.całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca.(drukowanego) na druk wytłaczany.dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę.znaku. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. Przede wszystkim uwzględnia on to.czy trzykrotnie. przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. in. W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa. czasem imawet dwu. W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza). ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć. grubszy papier.alny. tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej. Ogólnie trzeba powiedzieć.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez . s.120 . co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej. 137 i nast.) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk. a zwłaszcza zmysłu dotyku. 32. Wynika to m. W miarę nabywania większej wprawy liczba . po której ma się przesuwać. . Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie. dotykając go bardzo dokładnie.słowa pisanego . że: . lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka. aby . Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter. przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. Grzegorzewska (1964. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M.zaobo" wać trwałość znaków.prawej i lewej rę!ki. chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych. str. co pozwala na łatwe ich ujęcie. co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. D. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji .

a więc tranisponuje je na • wzrokowe. W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. dzieci ociemniałe. Przyczyną tego jest to. s. że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. którego nie można porównywać z polem. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. Jedną z nich 'są tzw. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców. które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. uogólnianie. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie.120 słów w ciągu tego samego czasu. przechodzi ona przez różne poziomy. rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. Można więc przyjąć.5. że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). wnioskowanie itd. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 . Grzegorzewska (1964. ' Jak wynika z doświadczenia. 139) tłumaczy to tym. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. operacje podstawowe . mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego. abstrahowanie. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. maszyny czytające. 5. Podobnie twierdzi autorka. a więc literą. F. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). wyrazem itd. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. wysuwa hipotezy. do których należą tzw.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy. klasyfikowanie. I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. M. Pismo punktowe L. co trwa znacznie dłużej. że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome.punktów schodzi na plan dalszy. jakie można objąć wzrokiem. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich. Fankhauser . 122) podaje. dokonuje oceny.(1980. skróty.analiza i synteza oraz operacje pochodne . która reprezentuje. A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. s. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji.porównywanie.

co to jest. ludziach i ich wzajemnym stosunku. wnioskowanie itd.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. Z. i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". Klimasiński (1977. uogólnianie. podkreśla się. Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe . s. Jeśli się przyjmie pogląd. podobnie jak u dzieci widzących. Oznacza to. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie. 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty.niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane. że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. Klimasiński.wyobrażeniach.(por. że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. M. Sękowska (1974. niektórzy . 260) pisze w tej sprawie. 78) pisze natomiast. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. Grzegorzewska {1964. Ciągle się zjawia odruch badawczy. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach. Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia. a inni wręcz przeciwnie -.. Jedni uważają. globalny niż analityczny . . że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. abstrahowanie. Ogólnie trzeba powiedzieć. z tym że. że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . z tego. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły.na utrwalonych śladach spostrzeżeń . 8. że dzieci niewidome.inny niż u dzieci widzących". "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej.(abstrakcyjne). szukania pewnych analogii.nie ma powodów spodziewać się. systematyzowania. in. Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. że operacje myślowe jak analiza. s. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty . Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. s. s. 1974. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. w sprawie sytuacji w otoczeniu. wiązania w logiczne całości i schematyzowania. Z pewnością wynika to m. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących. którą widzący ma przed oczyma". O myśleniu niewidomych K. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). synteza. zależy on od wielu czynników. cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. klasyfikowania. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. porównywania. choćby np. Wskutek braku . K. którego materiałem są pojęcia. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa.

A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. o badaniach którego wspomniano przy. czyli wyobrażenia. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. Sękowska. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . co do których nie ma większych wątpliwości. Według J. Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań. że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. musi wykonać pewne działanie. Klimasiński (1977). aby dziecko mogło dojść do określanego celu. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji.J. 26). a zwłaszcza na poziomie. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . 5. ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych.Z. czy wiernie odzwierciedlają istotne i. .tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia.myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego.1. rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu. Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi. aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). . Nasuwa to przypuszczenie. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje. s. uzyskać określony skutek. 1968. Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. W tym okresie. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci. Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami. albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem.. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych. Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych.5. nią charakter synpraktycizny. in.na teorii rozwoju umysłowego .spostrzeżeń i wyobrażeń. a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. tzn. 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności. Piageta (1966). A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia). są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem.

stadium operacji formalnych. Klimasińskiego (1977.stadium operacji konkretnych. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar. W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. objętość. Jak już zaznaczono poprzednio. Przed przystąpieniem do badań K.może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej. kształt) są stałe i niezmienne. 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. że dziecko .zasadniczo okres do 7 . s. rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III). Chodziło mianowicie o stwierdzenie..(operacji . (zadania). Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących. KTimasińskiego (1'9'T7.. 55 i nast. 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. a zwłaszcza myślenia. 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego.pisze A. która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne. do tej. pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu. obejmuje ono . s. niezależnie od treści. iSeria II eksperymentów K. określa się jako myślenie przedoperacyjne.8 roku żyoia". na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego . Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. w którym brakuje jeszcze odwracalności.język). '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje. zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne). Klimasiński (1977. pojęć). czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień. "Odwracalność .operacyjność i odwracalność jest już ogólna . które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu. jak też z poważnych proihlemów naukowych. Jurkowski (1975. Od 11 . w badaniach K. Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [. . Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości. Nie oznacza to jednak. Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu .Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości.) miała. próbę ich wyjaśnienia.] Myślenie. a także o. którym odpowiadają pojęcia. s.biernemu. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie. Odwracalność polega na tym. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa . autystycznemu.12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia . Celem badań K. Zgodnie z teorią J. Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego . a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. s. w którym. polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną.

.dłuższy od . "krótszy od-. cji konkretnych. ciężaru ani objętości". Miller (1969). Dla badanych..VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny. s. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch. . u dzieci całkowicie . W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych".III 20% dla poziomu operacyjnego. którzy nie potrafili tego zrobić. wyniki uzyskane przez dzieci niewi-. ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące. wyobrażeń przestrzennych [. co według teorii J.]" Seria IV eksperymentów K.". U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy. Wyrażało się to w tym. lecz go burzyły i układały go od nowa... W klasach I ... z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami . albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od. że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . 5% przedoperacyjny. K.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [. 8). Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego.wynosiła 2 cm.. który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego. to znaczy ujmowały tylko jedną relację. dome były o wiele gorsze. Dla przykładu można podać. W grupie badanych z klas VII . Klimasiński. . lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności. ..] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić. np. Klimasińskiego (1977. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk. 1977.)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle. że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ. K. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-. Eksperymenty K. stosowano wariant składający się z 5 linijek. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. 67 i nast.. s. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem.konkretnych).przedoperacyjnego. Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ".III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego. U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I . Jak można było się spodziewać.". a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego . W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s. Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por....

"scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem".. l'977i. "leży nad". 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " . a więc relacji "większy od .] Możma przypuszczać. Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować. na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę. . "leży pod". z tym że w klasach VII . które określały relacje jednokierunikowe.. Ogólnie trzeba stwierdzić. np. np.VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%. Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. Klimasiński. Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań. .. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze).. s. z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe. np.. że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por.VIII zwiększył się on do 5l5%. Klimasiński (1977. s. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia. Zadania te.III. "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C". s. natomiast dla klas IV . 74).5. " itd.. "Dzieci niewidome. Ponadto były zadania. czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych.) miała za zadanie stwierdzenie. K. 82). np. . Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [. W zadaniach tych występowały 2 przesłanki.nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. co zadania w eksperymentach II serii. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady.] Można wnioskować. Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych. że wyniki badań K. i nieprze^ strzeninych. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. . np. Seria V eksperymentów (s. 1977. K. których było 28. że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [. że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . 5. mniejszy od . 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące. "mniej odważmy i odważny".2. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego. .dzieci widzących". Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. albo dwukierunkowe. A>B i B>C.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I .. Klimaisiński.. że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • . 74 i nasrt. . to jednak materiał.

p^s. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z. a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk. Pojęcia. Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych. Poprzednio wspomniano już. Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej.iij-i.) stopniowo wzrasta. Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy. jak abstrahowanie i uogólnianie. czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. jak algebra. i Iim większa jest ta umiejętność..opanowanie przez nie znaczenia słów. . Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych... aby mogły spełniać swoją funkcję. ----. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości.nie zawierać cech jednostkowych. jak abstrahowanie i uogólnianie. że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym.. które mają charakter jednostkowy i konkretny. Chodzi mianowicie o to. im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle.pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania. . prawda. a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy. Są one wynikiem takich operacji umysłowych. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. np.Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk. cierpliwość. .przyp. Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka . Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej.VII. aut. kretene. Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". stosunki itd.proces myślenia dzieci niewidomych . W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje. Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego. Jest to tzw. funkcja. powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne . tzn. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. zdolność łączenia ich . .'-^" ^^. czyli atetrahiowanie cech podobnych. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów. 235). s. tym częstsza 'będzie sposobność. dzięki takim przedmiotom. W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II . Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy. czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat). Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń.na rozwiązywanie określonych sytuacji . czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami. rodzaj. Sękowska (1974.

którą reprezentują. pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. Szczechowicz (1976. Szczechowicz (1976. Szczechowicz (1976. W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- . że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych. to badania wykazały. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III .wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników.iycn szKOi podstawowych. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych. s. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw .jLK. W koinkluzja autorka stwierdza. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych . nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie. Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T. 93 i nast. Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A. 93) . albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. s.problemowych. jak: test porównań.VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych.poziom. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. Szczegółowa analiza wykazuje jednak. że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. Ich synteza osiąga większy . 86 i nast. test przysłów. Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć. jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych . głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk. rodzaju. s.budowa. Jeśli chodzi o kategorie porównań. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe".wykrywanie wspólnej funkcji. Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych. a więc od III do VIII klasy. Nie potrafią one wyodrębniać . Dla . dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi.) wykazały.cech wspólnych.pisze A. kiształit. Autorka stosowała takie metody. . Polega ona na tym. i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy. a nie na wiek. że zarówno w grupie dzieci niewidomych.). test słownika i test wolnych skojarzeń. 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. Psychologia 129 zw. to badania A. wielkość iitp. "U uczniów niewidomych . Majewski.

Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". barwa. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III.] Dopiero po przełamaniu tych barier. dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne. niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym. wielkość. Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe. bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami. : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości. Szczechowicz się zajmowała. że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. budowa. . W konkluzji A. ona (s. dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. . wielkość. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. jak: budowa. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. ciężar. była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące.ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych. wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych". materiał. Różnica zaznaczyła się jednak w itym. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy.. to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. a następnie funkcję. Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi.. Szc. Drugim zagadnieniem. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza).) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . materiał schodziły na miejsca od III do IX. aut. jak kształt. A.nym. Szczechowicz . Sękowska i(19i7'4. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę. Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [. Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie. wielkość. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome.przyip. takich jak: kształt. a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych. wyższe. Okazało się.s. którym A.] Poznanie konkretne ze względu. [. W każdym razie takie kategorie. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV. Ponadto pisze. 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. smalcu i kirieistetyczny !(clężar).

że rozwój myślenia. 330). np.zi'oim. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. nie pojęciowe). co wyraża się w płaczu. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym. sympatia. Niektóre bodźce . Oznacza to również. zjawiska .zachwyt itd. zjawisk. gniew. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki. 1979. radość. aigresja.1. Szewczuk 1979.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. do określonej sytuacji. ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. s. jak: emocje i uczucia. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. strach itd. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. 6. s. i społeczne. a nie o emocjach mówimy. krzyku itd. M. O ile chodzi o rozwój emocji. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. strachem. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. np. sen). butelki z pokarmem. Spłonek. O uczuciach. Z reguły o emocjach mówi się. uczucia moralne sprawiedliwość. 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności.(1976. które w wielu przypadkach używane są zamiennie. 313). Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne.przedmioty. dla którego stanowią one materiał (myśle-.miłość. ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por. . Wynika to stąd. W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. zazdrość itd. W. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. Przełącznikowa i H. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. s. jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. 6. uczucia estetyczne . Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. a później zabawki itd. w której się on znajduje. a . zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych".

. Rzecz zrozumiała. emoo j analnego. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. stopniu. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. Z uwagi na to. a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. 1975. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z . różnych stron otaczających je rzeczywistości". który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". &). Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. następuje także rozwój jego emocji. W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). s. nowej zabawki itd. Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. L.chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. że udział per-. Wołoszynowa (1979.percepcją wzrokową (por.. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. moralne. a właściwie na jej uśmiech. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. miłość. 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. T. 1979. Dobrzańska-Socha. Spłonek. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. M. Przede wszystkim trzeba podkreślić. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć. ptaszków. tj. gdy będzie głodne. określony już w znacznym. węchowe itd. 399). jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka. 13S przedmiotów. Gałkowiski. O ile .. których genezą są bodźce zewnętrzne. Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. zjawisk. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. jak współczucie. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. dotykowe. s. a więc słuchowe. : 1975. krzykiem czy gniewem. Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. s.zwłaszcza wzrokowe. Przełącznikowa i H. jałk poznawcze. niechęć czy nawet nienawiść (por. s. społeczne czy estetyczne. zazdrość. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują.. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. 26). gdy będzie nakarmione. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. jaki isltoijeje ' . A. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych.

1975. ale może przestraszyć je samotność. s. 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. "Freedman (1964) pisze. natomiast 'dzieci niewidome tego. 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują.także głos (mowa). który uważa. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia.. co widzą. terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje. które zniechęciło do badania otoczenia".] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. to też zaczyna się ich bać.] Moje dziecko płacze. osoby itd. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła. 19'715. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie. s. gdy od niego 'odchodzę. Już w piątym.Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła.s. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. li9T5. . Gałkowski. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. s. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. że te dzieci. dopiero w wieku 2-3 lat. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno. np. Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła.. Lewenfeid (1956. przyciskanie). B. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska.między matką a dzieckiem. Podkreśla również. że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie. poczucia bezpieczeństwa. jako czynniki wyzwalające uśmiech [.. niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. Gałkowsiki. że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. S. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. Dreier (1980. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. s. . Bowliby'eigo (1869). gdy zostaje samo". że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. . Wymieniona już S. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. zwłaszcza nieuprzedzoina [. 12113'). Pisze ona. s. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. Gałkowski. nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki). szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób. 'że. '12). że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. ' ' Podobnie S. W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. czego dotykają. 14). Lewe'nfeld <'1956. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T. . Również komponenty pozawzrokowe. lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. Jest to zjawisko noirmalne. W tej sprawie B. Jest to sprawa tzw. przedmiotów albo też głosu. a.

Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych.. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Tak jak dziecko widzące . Dobrzańska-Socha (1975. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć. Dotyczy to zarówno dka-iasu. przeBizkody i niepowodzenia. sytuacje trudne.pozbawione felgo wszystkiego . dużo w nich agresji. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej.której albo nie rozumie. osamotnienie.. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. wrogości. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych. knzykiem. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. często reakcji gniewu". Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. zwane też stresowymi. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. a zwłaszcza społecznych i moralnych. s. kiedy umiejętność tę opanowały. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). ograniczenia w tym zakresie. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. albo przyjmuje ją dosłownie. złości itd. że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. A.co inne dzieci osiągają bez trudu.ku ujemnym. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. jeśli się stwierdzi. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni. . Charakteryzują się one tym. zazdrości. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. brak kontaktów z rówieśnikami.. Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. jako rzeczywistą groźbę. którą trudno później zlikwidować. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. Nie będzie więc dużym błędem._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie . Wyrażają się one często płaczem. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. właśnie na skutek braku wzroku. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa. w których czuje się . a zwłaszcza mimikę twarzy. Wydaje się. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza".zetknięcie się z twardą rzeczywistością. których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne. Źródłem ich są tzw. aby niewidomi mieli większe.dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. jak również okresu późniejszego. Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć.

a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. a wśród nich inne dzieci. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh. które dąży do kontaktów . Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. dziadkami itd. Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej . społecznym i pełnienie określonych ról społecznych.6. Wół oszynoiwa •(19719. babciami. "W . W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. zainteresowanie życiem społecznym itd.społecznych. życzliwość wobec innych. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. grup nieformalnych. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym. którzy podchodzą do dziecka. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób. współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. s.się nieraz z okresu przedszkolnego. do której dziecko przynależy. np.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka. Dziecko społecznie-przystosowane to takie.społeczną dziecka. 626) . wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. siostrami. wspólną zabawę. która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. podwórko.2. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. wywodzące . Prą-. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany. braćmi. często w ramach tzw. Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa.niemowlęcia z matką. wyciągają ręce itd. Na dziecko oddziałują teraz. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych. zbiorowych zajęciach. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . uśmiechają się do niego. Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości. które odwiedzają rodziców.rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych". Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. skwer).szczególności . koleżeństwa.pisze L. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. W domu spotyka osoby. Ogólnie można więc powiedzieć. a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. ...

lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. . na wspólnej zabawie.odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. jakie znaczenie tej sprawie będą. . kim są. jakie z tego kontaktu płynie. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy. którą wraz z wiekiem musi rozwikłać.możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców. . Desmerger (1978.potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację".nawiązywania werbalnych kontaktów. Słyszy ono ich głos (rozmowę).poznania osób.. . np. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. nip. na podstawie bodźców słuchowych (igłois). ich działania. Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. Docierają do niego jednak inne bodźce. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie . Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne. Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób. jak np. odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-.. . potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem.poznania nowych osób. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych. ich lokalizacji. które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób.wspólnego udziału w zajęciach. . Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym. . innymi dziećmi. Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka.Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . wówczas nie ma wątpliwości. rodzeństwem.. w kontaktach interpersonalnych itd.. że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej. dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd. zapach charakterystyczny itd.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt. rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd. M. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. ich kroki w domu czy na ulicy. s. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej.

Wynika to m. Nie oznacza to jednak. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. nawyki i wzory zachowania się. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko. jak: temperament.. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. Równocześnie trzeba podkreślić. jej genezę. Ogólnie trzeba powiedzieć. strukturę. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. zainteresowanie itd. w którym 'dziecko przebywa. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. np. Oznacza to. 7. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. in. w zabawach. . które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym.. charakter. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. Nie ulega wątpliwości. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. zdolności. w którym ono przebywa. stąd. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. postawy. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny. Od stopnia adaptacji społecznej. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. "Młodszy wiek szkolny. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. na którą składają się takie składniki. Już niejednokrotnie podkreślano. funkcje itd. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych. potrzeby.. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości.

Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. lęk i różne objawy nieprzystosowania. w którym przebywa. 636).się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania. to są one wynikiem błędów wychowawczych. w którym przebywa. Reykowski (1971. 771) pisze. O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. zdolności. własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. 1&79. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat.. Obraz negatywny wywołuje niepokój. s. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy. 7'69). Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: .zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne. . Zebr owaka. . potrzeb itd. że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu).W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . 95) twierdzi.narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. Wołoszynowa. Mendruń {1967. Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym. s. niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. nauczycieli. li979. stosunku do innych ludzi.(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska.się nowie" (L. który często przedłuża się poza wiek 18 lat. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). 7. kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach". albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych. w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa. Obraz pozytywny daje pewność sie141 . który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. umiejętności. J. ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną.. że . niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz. s. że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. s. J. W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie.1. rówieśników). Jednak moiżna przyjąć. Łapiń^ka i M.narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych.

że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. Pisze ona.-że jest niewidome. lepsze wyniki w nauce". które dzięki temu może wykonywać. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym. Jeżeli obraz ten jest właściwy. 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości.przyp.'że jego oczy nie pracują. 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd.. Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny. co je też utwierdza w przekonaniu. równowagę emocjonalną.dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo. Lewenfeid (1956. że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. gdy coś mu upadnie i nie. Morę wzrok utraciły . udział w grach sportowych itd. Badania porównawcze A. które . Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. np. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. może tego (c)d razu podnieść. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . Chodzi mianowicie o sprawę. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. co potrafi zrobić. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób. Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. tzn. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży. lepsze kontakty z ludźmi. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie . sprawie wymieniany już B. s. uszy. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego".] Dzieci są na tyle initeligentoe. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie.bie. W tej sprawie B. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. . by dostrzec wkrótce.". że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. s. czy ślepota jest czynnikiem.oparte na nim aspiracje będą realne. W tej. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym. podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. Jeśli powiemy mu. gdzie 'leży agutoa [. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych.. Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. przychylny stosunek do innych.ociemniałych. ale za to ma rączki. oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju.. Wielu autorów podkreśla. Lewemfeild (•1'85'6. Dobrząńskiej-Sochy (1976. nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności.). aut. 6-12. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej. możliwe do zrealizowania. zanim inni nie powiedzą mu. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. to i . s.

poddaje się mniej chętnie. . bezradności. ale mogłoby być inaczej. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. Bailliard (. stykając się z osobami. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. że ślepota może stwarzać warunki do tego. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. jest więc zajęte . Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego. 37) . cele i zadania życiowe i zawodowe. B. Często podkreśla się. że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego". Wydaje się słusznym stanowisko. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. s. możliwości wykonywania pewnych czynności. Dobrzańska-Socha. ciągłej zależności od innych. które muszą być oparte na realnej. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych.1964. bazie. t j.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. np. których głos słyszy po raz pierwszy. wiele. Często mają poczucie inności. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. 5i2). Lecz niekoniecznie musi to być regułą. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. Tak jak już podkreśliła A.] Słuszna jest uwaga. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. obcości. s. s. Lewenfeid {1956.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . Sękowska (1974. że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy". Pozostawione w środowisku nieznajomym. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji. zachowując pewien dystans. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są.istotna. P. wyboru zawodu. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka. na zajmowanie się samym sobą. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych. Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie.. rezerwę'wobec innych ludzi. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą.. a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości.sprawy [.

A więc przy błędach wychowawczych. które wymagają zaspokojenia. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. "Potrzeba psychiczna . Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. s. Z uwagi na to. Stanowią więc one motywy jego działania. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. czego jednostka oczekuje. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. albo potrzeby kontaktu społecznego. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. ałbo też gdy to. Nie oznacza to.2. że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. to jednak hipotetycznie można przyjąć.nie powstanie. aby je w pełni zaspokajać. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. lecz także psychicznych i społecznych.pisze M. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. Na pewno ślepota . Czynią one wiele wysiłku. ludzi. że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. zjawisk. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. Problemem pozostaje jedniak. jak np. snu itd. Przełącznikowa (1979. kiedy •odczuwa brak pokarmu. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". Potrzeby występują wówczas. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach.7. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. 503) . kontaktów z innymi dziećmi itp. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. . aby przywrócić zachwianą równowagę. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. względnie w pełni zaspokojone. Wprawdzie brak jest głębszych badań. można przyjąć.

Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby. Problemem pozostaje natomiast. pewnej izolacji i wyobcowania [. akceptacji społecznej. Wydaje się. Z.] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. wszystkie 10 T.. że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska.niezależności i samourzeczywistnienia. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. uznania itd. że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia. poezja itd. .piękna przyrody. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym. Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone. choć nie wyłącznie.obrazów. . Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. '. słuchową (mowa. Jednak nie. uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. Nie ulega najmniejszej wątpliwości.] Samotność . W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej. . potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane. których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka .) lub dotykowych. niezależności i samodzielności.w sferze bodźców akustycznych (muzyką. . .dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb. że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną.). w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie. których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć .(zestawy barw). które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. a więc drogą dotykową. pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. harmonia kształtów itd. W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb. a mianowicie oglądania krajobrazów . Majewski.intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. Sękowska (1974. . również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę.. fotografii czy rzeźb. s. którzy nie widzą [. Ich źródłem są trwałe nastawienia. Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić.społecznym". Przejawia się to w . dzieł sztuki . .. zadawanie pytań itd. jak potrzeba afiliacji. Z uwagi na to. czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne. Podobnie jak u dzieci widzących. s. Cytowana już kilkakrotnie Z. Sękowska (1974. odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie".to przeżycie charakterystyczne dla ludzi. które rozwijają się głównie. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb.

telewizji itd. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących.przedmiotów i zjawisk. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd. Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień. wylewach do mózgu. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . dysharmonii). udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka. Do-brzańSkaSocha (1975." . a więc zaburzeń czynności psychicznych. Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. Nasuwa siłę więc pytanie. Ogólnie trzeba podkreślić. Z uwagi na to. s. Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym . ilorazem inteligencji. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych.pisze A. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame. "Jeśli chodzi o zainteresowania -. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi.to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw. 30) .3. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę. 8. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań.-' . W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne.7. które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci. brakiem oddziaływania filmów. należy przyjąć. urazach czaszki itd. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach.składnikiem osobowości są także zainteresowania.'oznych. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku. Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej.

Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne. leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. a zwłaszcza intelektualne. Jednak . Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. i rewalidacyjnej. Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji. U podłoża zmian psychicznych. Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci.bierności czy apatii. głównie intelektualnych.jak już podkreślono . Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i . Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować. Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. co powoduje.dzieci niewidome z normą intelektualną. a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. niewidomych umysłowo upośledzonych. Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. których liczba jest również znaczna. . Program rewalidacyjny tych dzieci musi z. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. analloigicznie jak u dzieci widzących.często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. Ogólnie trzeba stwierdzić. Najliczniejszą .znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących. i. Są to dzieci. bądź też w spowolnieniu reakcji .przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna. "szkoły życia". Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi. Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. które w możliwie najwyższym atopniu . Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej .grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia.

Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. 2. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej. która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. stanowiące urazy. a więc sztywnością. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. bardzo długo. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. że 'np. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . Dowodem tego są liczne obserwacje. mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. 3. Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. charakteru-. . Nieśmiałością. Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. . a zwłaszcza młodzieży niewidomej. 31). że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. na które częściej narażone są dzieci niewidome". SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. Ogólnie można powiedzieć. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. s. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. niskim poziomem energii. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. . Często u dzieci. że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. P. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem. Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. Baillart '(1964. sfery emocjonalnej i popędowej. Dolbrzańska-So-cha (1975. Wydaje się. nagłe. tiki. Wielu autorów podkreśla. 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. zwłaszcza w zakresie temperamentu. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych. s. że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące.wydarzeniami w otoczeniu. tzn.nastroju. a więc o osobowości schizoidalnej. Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . Może to wynikać stąd.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. a zwłaszcza warunki. Są to pojawiające się okresowo. o których wspomniano przy okazji blindyzmów. neurotyczności. które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. podejrzliwością czy nadwrażliwością. . Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. Prze/ ciwnie.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. inicjatywy. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. . Brakiem aktywności.4.

B. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. niewyraźny. wprawdzie w ograniczonym zakresie. . s. że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy. fragmentaryczny. z niewyraźną . O ile chodzi o pierwszą sprawę. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. jest bardzo mało [. mglisty. Bateman (1973. Tendencjami do zachowań agresywnych.widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. l Przede wszystkim trzeba podkreślić. . jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów.". Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. 6. ogólnych jego kształtów czy innych cech. że "osobników z absolutną ślepotą. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych. oraz fakt. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych.5. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. *>. chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . 40) pisze. Dzieci niewidome z 1'es. Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. 150 Podobnie W. Są to więc dzieci.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. tzn. 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. Swierłow (1957. . a IWo posiadało poczucie światła. . . D. U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. ale nadal funkcjonuje. s. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo.

Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. Wręcz odwrotnie. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem.pisze W. zielony. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. s. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. które widziały i utraciły wzrok. słuchu. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. węchu itd. Należy przy tym pamiętać.05). Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. Taka tendencja występuje głównie u dzieci. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej. Swierłow (1955. często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. s. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. a więc dzieci ociemniałych. jak już podkreślono. 23 i 24) . 43 i 44). zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. jaki dostarczają resztki wzroku. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. że nie można jej wyrazić cyframi". ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku. których stopień zbliża się do górnej granicy (0. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni .. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych.barwą. niby drogowskazami w podróży. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe.czerwony. gdy jego siła jest tak minimalna. nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. zwłaszcza te. Swierłow. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. a często może być też dla niewidomego zwodniczy. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. 1957. . jest bardzo niewyraźny. zwłaszcza kolory podstawowe . żółty i niebieski. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. mglisty. "Nawet przy zachowaniu minimalnych.

s: 342). Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. <wg: B. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy . Postawa . Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji. 1973. na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika. odgrywających istotną rolę w kompensacji. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. D. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. Może się to przejawiać w lekceważeniu. wzrokowym. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. jakie płyną kanałem. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. N. U starszych. nych układów strukturalnych. np. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. Drugą 'sprawą. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-.postawy wobec siebie jako niewidomego.152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. Batemań.

Niewłaściwe bo-. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. na obozach itd. 338 i nast. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. 'Podobnie W. sprawami ludzi niedowidzących. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych. Jednakże badania . Pilecka i B. O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . IV. że wiele tych dzieci musi korzystać . Bateman (1973. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. a reszta radzi sobie w szkołach masowych. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi.ze specjalnych form nauczania i wychowania. wzroku. s. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. D. Jeżeli jest to prawdziwe. powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. in. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole. zwłaszcza tych. . B. pomimo że osób niedowidzących jest 2.) tłumaczy ten fakt m. 336) stwierdza jednak. Bateman (1973. Zachara •(1981. s. w internacie. lub choćby bliskie prawdy.taka ujawnia się w sytuacjach. . że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. lub pedagogicznym niż psychologicznym. u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących.brak większego zainteresowania wśród naukowców. pełnienie ról społecznych itd. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. to możemy przypuszczać. że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. s. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka".czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. związku z tym. że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić. B. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. wynika między innymi z faktu. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół. na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. tym. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych.

rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku).. orientacji przestrzennej. kogo należy uważać za osobę niedowidzącą. s. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. pomimo znacznego uszkodzenia. na kształtowanie się uczuć. » 2.25. Można spotkać też definicje. jak też górnej granicy tego defektu. a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta. zakładając. stosunku do otoczenia". na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota. stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G.05 uznawane są za niewidome. Jurewicz-Tuz i K. tzn.04 (np. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym). 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . Ziemcowa (1976. pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez. 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia. s. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. Dotyczy to zarówno dolnej. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie. 1979. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. Innym zagadnieniem jest sprawa. Podobnie E. nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących.jak już podkreślono . Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. 7). a mianowicie obniżenie ostrości wzroku. w NRD) i górną granicę do 0.05 . charakteru. Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości . W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia.poznawania przedmiotów. Pasternak (1978. wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk". Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. że osoby z ostrością wzroku do 0. 162). Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. Znaczy to. Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi. s. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 . wpływu na sferę poznawczą 'dziecka. Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd. a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. Klimasiński. w . Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. które dolną granicę obniżają do 0. Oznacza to. że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych. wywołuje przeszkody i trudności. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę.0. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości.uważa się w tym przypadku osoby. I. Za osobę niedowidzącą .naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". które mają wpływ na poziom wiedzy.1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. u której.wzroku.3. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu .

Sprowadza się ono do pytania. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. 1979. . jakie dostarczają jej bodźce wizualne. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół. że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie).c s±ciiin. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. np. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać. . Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem. Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. Ogólnie osoby niedowidzące.. a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych.ęuzy niewidomy. ^. który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych.praktycznej. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. w których wzrok odgrywa doniosłą rolę. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku. 3. tzn. G. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . J-".--»v*^^^. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . lup.dzia-" łalności praktycznej itd. specjalnie powiększających pomocy optycznych. 14). choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku. Klimasiński. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). Jurewicz-Tuz i K. Znaczy to. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. inwalidztwa i zatrudnienia. Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych.e luJ. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery.mi. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. . albo jednego i drugiego (por. np. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń. s. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje.się z def-fnicją oftalmologiczną. można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego. a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych.

Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. ' . Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . czopki i pręciki. że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka.1. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. czyli tzw. czyli wadzenie plamką żółtą. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. przechodząc przez źrenicę.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego.fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. Nie oznacza to. Zaburzenia widzenia " Normalne oko. ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce. jest najważniejszą . która je spo158 wodowała (etiologu). ako-modacji (nastawności). gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. Składa się na niego "rogówka. 159 1. wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego).1. Jest to ta część siatkówki. i ich szczegóły. Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy). ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka.w czopkach i pręcikach. stereoskopowego i barwnego. zwłaszcza małe. soczewka i ciało szkliste.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. w których pod wpływem światła zachodzą . 3. Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. Na proces ten składa się: .funkcją wzroku. . Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). soczewka. określone zmiany chemiczne. Proces widzenia odbywa się w ten sposób. która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. obwodowego. jak też w dali. Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. . które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych. plamce żółtej. Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem. Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. regulująca i kontrolująca wzroku) itd. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. zwłaszcza . tzw.

Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. J. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw. Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach.przy odległości 5 m.iprzy odległości 1000 m (por.07 mm z odległości 25 cm. ostrości wzroku. szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary). Na ile te proporcje są zachwiane. że jest on zamazany. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. astygmatyzm. Wada ta występuje wówczas. Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . przy dolnej granicy słabowzroczności. Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry.5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. nieostry. czyli na tym. o wielkości 16.małe. Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości.przy odległości 50 m.75 mm . 17. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki.przy odległości 3 m. H.. lecz przecinają się przed nią. co powoduje. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. . Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to. co odpowiada wielkościom 0. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości.est to wada wzroku. którą powinien widzieć. dalekowzroczność. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu. że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia.' jak krótkowzroczność. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm .różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej. zamazany. 1. Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk). l mm . którą widzi. Jak z tego wynika. Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. W. Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia). co powinny widzieć z 20 m. Melanowski. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką. do tej. 1951. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża. bardzo małych elementów. która polega na zmętnieniu soczewki. w . zmętnienie lub brak soczewki itd.5 mm {1. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką.07 mm przy odległości 25 cm. 71 i 72). Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza. co powoduje. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów.75 cm) z odległości 50 m itd. ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku. s. stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. gdy aparat łamiący (rogówka.maksymalnym zbliżeniu. Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie).5 mm .

zwane też widzeniem pręcikowym. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia.1. a więc przedmiotów jako brył. widzenie lunetowe. przy czytaniu drobnego druku. co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. często zmętnienie to osiąga taki stopień. 2. uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. H. przestrzeni jako głębi i perspektywy. Melanowski. Widzenie połowicze (ślepota połowicza).2. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. l. a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. 1951. . Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego. jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą. Dokonuje . W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). s. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów. Psychologia 161 klucza lub rurę. Majewski.pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych.1. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe.3. Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. lewostronna jest mniej uciążliwa. Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. Do najważniejszych należą: • . rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T.po lewej lub prawej stronie. 3. W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki. 81). 3. 3.

Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne.się to dzięki temu. Galewska (1973. za osoby niedowidzące uważamy jednostki. 526). Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. 2) dichromatyzm. czyli całkowitą ślepotę na barwy. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną. stereoskopowego czy barwnego.62świetlnych. w którym brak jest czopków. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu.1. Powoduje to. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. Szewczuk. Jednak. głębi itd. czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. . 1979. . nie reaguje na barwy w ogóle. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. . Istnieje pewien procent jednostek. stosunek do innych przedmiotów itd. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny.protanopia. s. 3. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. które stanowią pewną funkcjonalną całość. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. barwy. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez.. Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego.2. Jest to możliwe dlatego. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie.tritanopia. 332). przestrzeń z 2 różnych punktów.deuteranopia. a także odległości. lokalizacji w przestrzeni. czyli ślepota na barwę czerwoną. Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. wielkości. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości. że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku. jak podaje Z. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot.. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. 3. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. Zaburzenia widzenia barwnego . Człowiek widzi otaczający świat w barwach. do którego należy: .4. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni. s.

zwłaszcza małe lub bardzo małe. widzi więc dobrze. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. 4). 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". którymi pisane są książki.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. Dalej autorka pisze. Zachara (1981. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. Nartowska (1980. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza. prasa codzienna itd. Percepcji przestrzeni. badania J. . Odnosi się to do takich ich cech. Kułagina i(1967). 75 . czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. W.spostrzeganie. Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych". Mogą one otrzymy-. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. Pilecka i B. barwa itd. lecz subtelne różnice kształtów. że niektóre przedmioty. s. ' ' Podobnie H. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. A. jak wielkość. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku. S. . s. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. w miarę ich oddalania się od oka. Im wada ta jest głębsza. statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. spostrzega powierzchownie. . Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . jakie między tymi elementami zachodzą. podręczniki. Oznacza to. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. niedokładnie. jak i normalnie. Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. 2. kształt. s. szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. relacjonując. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny).wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry. ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. Schwarz (1976. pola spostrzeżeniowe-' go. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia.76) pisze: "Jest pewne. tym ograniczenie to jest większe. że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l. niedokładnych. lecz także jakość zaburzenia [. co. że " . rozczłonowanie kształtów. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata.. np.

że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. np. pisanie.S. bardziej adekwatny. dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. odpisywanie z książki czy z tablicy. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych. powodując. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym.jak twierdzi autorka . s. 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . aut. Zwraca ona uwagę także na to. że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. s. Rytkę '(1979. . w których dominują inne bodźce.). Trzeba jednak podkreślić. wyobrażeń. pamięci aż do myślenia. akustyczne. duży. dokładne .wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. Jest to wynikiem . 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku.psychologiczne. s. . aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku". poza defektem wzroku. lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia. Schwarz (1976. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem.przyp. Podając konkretne .braku przerzutności uwagi. Stwierdziła ona mianowicie. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego). Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". lecz również czynniki . s. że dzieci . tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich. Schwarz (1976. 3). Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy.wystarczy. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. czynników. Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. poczynając od wrażeń.mentów z całości. aby obraz wzrokowy był zróżnicowany. "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości. Dalej autor <1966. s. że proces percepcji nie. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. jak: czytanie. właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. Należy więc założyć. 67) pisze. Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku.z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. Jest on zintegrowany w pewną całość. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. -^ Potwierdzeniem. przejrzysty i typowy. są badania przeprowadzone przez A.

Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. Nie ulega wątpliwości. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. H. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. np. «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. że: "Ćwiczenie obserwacji. Kodejszko (1973. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. s.] Brak widzenia dwuocznego. że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną. .objaśnienia.] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. czyli stereoskopowego. . Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. krawężnik itd. lecz z pewnych wskazań profilaktycznych. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. s. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik. odległości i głębokości". 81) pisze. Nartowska (1980. a . 523) pisze. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. wskutek tego także i upadki [. ćwiczeń fizycznych. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. Wymieniany już kilkakrotnie S. 59) pisze. Nie należy oczywiście zapominać. Schwarz (1976. rodzaj nawierzchni (kałuża. Dziedzic (1963. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu. J. pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. a -nie . przerw itd. lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. biegania. np. . uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń. Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". Dzieci takie mogą pisać "brzydko". a więc kreślić niekształtne litery. skakanie).). J. gry w piłkę. s. Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma.jak obecnie być czymś sporadycznym. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt. wskazówki do obserwacji. . nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". s. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności.

które należy spełnić. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. jak też sztucznego. Chodzi mianowicie o to.3.) dla niedowidzących. 2. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. tzn. w domu itd. w miejscu pracy. Odpowiednie 'warunki barwne. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. J. monitory telewizyjne (Magniyision). czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. • 3. 3. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). uczą się czy pracują. 4. pracownikom odpowiednich stano-. lupy o różnym stopniu powiększenia. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. produkowanych w kraju i za granicą. Bielickiej (1974). jak np. Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. 1980). w których osoby niedowidzące przebywają. stany po odwarstwieniach siatkówek. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. lornetki. Jest to sprawa. jak np.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. Problem sprowadza się do tego. linijki optyczne itd. Cis-Bankiewicz i E. Do warunków tych należą: 1. jak: krótkowzroczność. epidiaskopy i rzutniki. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. układanki literowe. wisk pracy itd. 4. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. olśnienia. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". a mianowicie o warunkach. typów lamp. Kurcz. lunetki.

(podtest rozumienia). że dzieci z wysokim 1. s. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych. Okazało się. a dla skali bezsłownej 104. Bateman (1973. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. słownik i labirynty. z tym że dla skali słownejwynosił on 115. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych . Podobnie R. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie. Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących. Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1. dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z. ucząc się razem z dziećmi widzącymi. mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów). Również B.należy przypisać temu. : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy . Sękowska (1978. koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). do prawidłowego rozwoju.Badaniem inteligencji. Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr). które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci.96. miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze. =100 dla całej grupy. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji. Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia. 105 i nast.1.). a tylko 9% powyżej . z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . B.1.1.umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I . z tym że dzieci. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach . Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe.1.109. Świadczy to o tym.^s. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji. Stwierdzono.zdaniem autorki . Średni iloraz inteligencji wynosił 113. że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi. Już w 1930 roku E. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie. aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce. Wyniki wskazywały.I. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej. Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej.106. Uzyskała ona średni 1.=9i5. a w których gorsze. że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I. Również inne badania potwierJ68 dziły to.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . która stwarza im odpowiednie warunki. Autorka analizowała także przypadki. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących. .1.l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. tempa pracy.

Chodzi tutaj o te cechy osobowości. Autorka (1980. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku. w sklepie. widzących powodują to. 4) pisze.na ulicy. Bateman (1973. l i nast. s. Końćzyk (1980.2.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. 242 i 243). a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". widzących swego kalectwa i Jego skutków. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. aby mogli się identyfikować z niewidomymi. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży.) na podstawie własnych badań pisze. natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza. dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". w środkach lokomocji. s. s. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym. Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym . a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. 5. a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku. B. a w innych za niewidome '(wg: B.1. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? .wzrokiem dzieci. Bateman (1973. że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . Wynikiem tego jest fakt. pł. Podoibnie T. 16& 5. . kanałem słuchowym. Bateman. u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez. s. 342) pisze w tej . 243) twierdzi. to są jednak pewne dane wskazujące. które często same narzucają się. że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących. Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. 1973. tzn. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech. s. że "wewnętrzny fekonflikt. R.

a nawet aspołeczni. 1973. s. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. wane przez swoich widzących rówieśników. 17) pisze. co chcieliby jego rodzice. że reakcje rodziny. Podobnie S. s. izolacji. jak również nauczycieli. R.przyjęcie założenia. Young (1952. mogą być. że dziecko niedowidzące. bezsilności. Osoby . choć istnieją także przeciwne przykłady. czy . . Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci.związanych. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. Force (1958) stwierdza. a tym bardziej jak niewidome. Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. również z uwagi na charakter swego kalectwa. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. 76) zaznacza. że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. grach itd. Inną' charakterystyczną cechą jest to. 5) potwierdzają.może być mniej zdolne. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. Schwarz (1976.pisze S. Kończyk (1980. Bateman. 1973. introwertyczni. Bateman. a także własną. . Faktycznie. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. M. s. 243) stwierdza.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. Pisze ona. Young (1952^ s. "Byłoby błędem .niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. Podkreśla ona. postawy społeczeństwa. lękliwi. 342).e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. egoizmu. podobnie jak ikażde inne dziecko. 343). osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. ocena. zamknięcia się w sobie. Podobnie 171 badania T. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. 66) . Brak pełnej akceptacji społecznej moż. s. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. Może to być spowodowane tym. że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. Schwarz (1976. rezygnacji. s. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. DalekÓ-widze. wychowawcy. s. 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. Bateman (1973. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. Wymieniona M. Wymieniana już kilkakrotnie B. depresji. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. może być mniej motywowane do robienia tego. s. Rzeczywiście. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. jak wykazuje doświadczenie. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. Nie widzi się natomiast tego. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku".

K. mieszkających w internatach. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. s. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek.. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. Ujawniają większe napięcie. Podkreśla ona także. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. . Klimasiński (1979. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. nieuważni.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. Ogólnie trzeba powiedzieć. zawierający zarówno organiczne. s. przy jaskrze itd.leniwi.: Podobnie M. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne. 170 i 171) podkreśla. przystosowania emocjonalnego. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. s. 77) relacjonując te badania pisze: . 5) pisze. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. dlaczego są oni mniej zdolni. np. D. że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach. T. Podobne B. niewidoma". np. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych. Stwierdziła ona.1). Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie.3) wykazywały średni stopień. Bauman. Young (1952. czują się po172 krzywdzeni. Kończyk (1980. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku. a także uczęszczających dozwykłych szkół. ze zwyrodnieniem siatkówki. Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych. ' . dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). K.3-0. jak też psychiczne komponenty.. nierozumienie. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. Bauman (1973.

Wynikają one bowiem zarówno z tego. Zagadnieniem tym : -' . Ogólnie trzeba więc stwierdzić. /' 5. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. dzieciom. Badania wykazały. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. . Nie można jednak ich generalizować. s. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. bo ją-się przyszłości. jak bieganie. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. to autorka tłumaczy totym że środowisko. rówieśnicy. Za A. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych.zwłaszcza takie jej formy. w którym one przebywają . że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. miłości i przynależności (afiliacji). Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. ruchu i samodzielności. Powstaje więc pytanie. bezpieczeństwa. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. Palak (1978.). W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono. 152 i nast. s. a. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia. samourzeczywistnienia. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące.173 zajmowała się u nas Z. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. estetycznych. 171) podkreśla. wychowawcy. że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. Autorka tłumaczy to tym. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej.Wymieniona już M. planów.3. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. szacunku. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym.. Dwa rodzaje potrzeb. skakanie itd. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. że stosunkowo mało jest potrzeb. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna.rodzice. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. podobnie jak dzieci niewidome. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań). Young (1952-.

Reykowski (1971.mogą występować z większym nasileniem). które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących. 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. Cholden. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. 2. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny.pisze autor . czyli wzrost poziomu aktywacji. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. 174 V. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. albowiem są to jednostki. 1952. A. Sękowska. lecz wywołuje określone. utracie wzroku towarzyszą . samourzeczywistnienia). L. 'Ł. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". s. T. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. Lewicki '(1969. "Stres . J. Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. który wywołuje trwały stres.których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. 1971a). Należy więc przyjąć. tzn. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. a więc osób. a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu. 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić. człowieka. Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. trwały stres. 1958. że utrata wzroku jest silnym stresorem. który można nazwać podnieceniem. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich .powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. chodzi tutaj o osoby. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia. '1958. Jak wykazują liczne badania <H. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. Rusalem. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty. jakim jest wzrok. Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. od spokojnej czujności do stanu. s. i" z reguły bardzo silne reakcje. Majewski..

1. 73 i nast. doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. "Nieco łatwiej . a mianowicie: okres szoku. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. s. Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). •6. Ma upokarzające ją poczucie. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego.liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. 73). Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. ' 1. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). 208). -. s. 1952. Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. Cholden (1958. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. na wychowanie dzieci. ale te angażują całe jej uczucie. s.pisze Z. Cholden. która zaistniała po utracie przez nią wzroku.1. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. tzn." 4. a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. czasem nawet z przesadną wyrazistością. 219) .1. inaczej u człowieka w wieku dojrzałym. s. 59-60). co utraciły. s. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości. Zwykle dopiero wtedy. Sytuacje. 1958. stopniowo. Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. czy nastąpiła ona nagle. bezradny. konsekwencje swego kalectwa". czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. 1960. Żemis. 176 2. przed którym stoi przyszłość otwo-. Płeć. albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. dolegliwości i choroby somatyczne). W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają. St. Rusalem (1952. a także L. Są one następujące: . Sękowska (1960. 2. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. L. 3. że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. pełen cierpień. że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej". gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. twarzy itd. To. niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. s. 2. czy też powoli. H.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. W nowej sytuacji. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. 5. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. tzn. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. rem. 55. Sposób utraty wzroku. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. Sękowska w dalszej części pisze. który realizuje swoje plany życiowe. Rusalem. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn. Wymieniona Z. gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. na przestrzeni określonego czasu (H.

długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. Jedni całą rozpacz. Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). Nie znajduje również żadnych wartości. Stan ten ulega . które może przybrać różne formy. w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. że wszystko jest dla niego stracone. Uważa. Paryzek. po której nie przedstawia już żadnej wartości. rozpaczy itd. s. co stracił na skutek ślepoty. Napawa go to rozpaczą. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych.1. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. Dochodzi często do wniosku. jeśli sam był winien swego kalectwa. że poniósł wielką stratę. swego nieszczęścia. Jest to okres głębokiej depresji. 2. : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia). Przejawia się to m. dla których miałby żyć. które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. agresji słownej. mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. Wydaje mu się. iń. (zupełnie nowe sytuacje stresowe). a więc pełnych żalu. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. wpadają po prostu w szał. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. obwinia zakład pracy czy współpracowników. Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. trudną emocjonalnie. w jakich nagle znalazł się 12 T.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. Szuka winnych. powodując zachwianie równowagi między. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. nie może darować sobie swej lekkomyślności. Majewski. procesami pobudzania i hamowania. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. trudną do zniesienia. a więc jako szczególnie trudną sytuację. 1971. 113).2. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk.(zaburzeń reaktywnych). gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. a zwłaszcza psychologa. krzyku. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. L.

czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów. Trudności i nikłe rezultaty.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . realizować konkretne cele życiowe. 61) . że jego badania wskazują na to. trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności.jest momentem przeło-.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. Uważa ponadto.pewnością i niepokojem następują. Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko.3. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy. podobnie jak u nagle ociemniałych stany. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji. gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo. s. Nie wiedząc. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego.H. nawet z cofaniem się. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność. Bywają także przypadki. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu.2. s. hamują często likwidację depresji. pewnymi skokami. 2. ogół procesem trudnym i długotrwałym. a czasem nawet ją pogłębiają. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji.1. potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. "Co więcej . Stopniowo przekonuje się on. Rusalem (1962.mowym.pisze . W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. L. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. zmieniających się warunków . 2. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości. że oprócz doznanych ograniczeń i . 81) pisze. dążyć do stabilizacji swego życia. Cholden (1958. że wprawdzie stracił wzrok.

osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. cech osobowości itd. lecz także działania. jak też ociemniali nie widzą . Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. co jest atrybutem wzroku. J. Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. ruchu itd. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . opóźnienia czy ograniczenia. kto go traci. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna.życiowych. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych.. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. 1. jakim jest kanał wzrokowy. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. przeżywają ją na ogół mocno". Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste.1. znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. w której wzrok ma dominujące znaczenie. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". a dotyczą one nie tylko sery poznania. Carrol (1961. którym podlega. Najlepiej przekonuje się o tym ten. rodzinne. 3. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie. Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. jak też osobowości. s. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący.1. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia. Ci. ą właściwie "czarny". społeczne i zawodowe ociemniałego. 57) pisze w tej sprawie. zwłaszcza działalności praktycznej. powodując pewne zahamowania. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. T. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie . że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. 3.na rozwój poszczególnych procesów.. Istotną sprawą jest też fakt.

działają kompleksowo.które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. sprawdza ponadto wzrokowo. Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców. Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. z którymi nie . To samo. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. co to jest i skąd pochodzi. Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. chcąc się przekonać. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego. J. 1964. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. źródła.analizatory nie działają oddzielnie.2. 52). . głównie słuchowych. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. wartości nionet. 3. przy dotykowym ustalaniu np. które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji. Carroll. ale ściśle ze sobą współdziałają. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. s. W poprzednich układach. Ociemniały przekonuje się bowiem. 1961. które dotychczas uchodziły jego uwagi.pochodzącym'z zewnątrz.może sobie poradzić. nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o . Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne. Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. 18). Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu.. czy dotyk go nie myli. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. s. "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T. Grzegorzewska. przy współudziale wzroku. analizatorów.

667. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności. Wright. po zakupy. charakter) o określonej strukturze. K.205). Człowiek. zdolności. s. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. . będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. na spacer. że podobnie jak dzieci niewidome. Na ogół . osłabienie jej . 182 3. jakie spadają na psychikę człowieka. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. s. 233). Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. Tyborowska. Nowacki. s.3. Hilgard. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji. 1965. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa. 200-201. człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. 204 . temperament. jak. które można też uznać za . Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. B. że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania. Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący. 1967.samodzielności. który utracił wzrok.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. 1961. s. nie mówiąc już o innych formach poruszania. do kawiarni. które wywołują określone zainteresowania. również osoby. który utracił wzrok. 1964. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. do teatru. A. Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. jest dezintegracja jego osobowości. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej. Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. jak bieganie czy skakanie. do znajomych itp. przekonania.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik.w działaniu. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T.

. Można więc przyjąć. 158) . jak: . jak też psychiczne. Organizm człowieka staje się niewidzący. s. że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe". 3. że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach. ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne .jak określa autor ."ja fizyczne".widzenie.to co mi się należy od innych. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną. Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). • Podobnie J. 35 i 36). Reykowski (1971.własna pozycja wśród innych ludzi.oczekiwania . podkreśla. Obraz własnej osoby . cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa. Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu. . a sam człowiek inwalidą. Mówiąc o reakcji na trwały stres. Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji. jakim jest inwalidztwo.każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie. Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie. gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji . W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury . s. Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego. w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości". Wright (1965. W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie. . 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka". . zwłaszcza społecznych. Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R. ile z tym. z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę). posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. s. s. A.obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne . Ogólnie trzeba powiedzieć. Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić.jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". a więc regulujący postępowanie człowieka. własny obraz swego ciała. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu.) stwierdza. wychodząc z założenia.własne umiejętności i zdolności. Jak podaje B. Rey183 KOWSKI u»(i.aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. -własne postawy i potrzeby. Ossowski (1979. żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka. .znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem.1. Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała.własny wygląd i fizyczne właściwości. czego nie da się ukryć przed otoczeniem.3. J. t\. upośledzonym na ciele.

członków rodziny. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. 51 i 52) pisze: "Jednostka. wyznacza cele i zadania życiowe. To daje mu poczucie własnej wartości. która stała się inwalidą. s. 67) pisze. rodzinnego. Carroll {1961. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. s. J. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. jeśli nie całkowicie zmienione". wypływa stąd. s. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. ulegają zmianie cele i plany życiowe. 36) podkreśla. obraz swego ciała. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. brak wiary we własne siły). ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. powodują również to. społecznego i zawodowego.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. które pogłębiają depresję i. że człowiek. Jego aspiracje. Ogólnie trzeba powiedzieć. Cholden (1958. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. 3. że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. osobistego doświadczenia itd. oczy są najmniejszą cząstką. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. która zostaje uszkodzona. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. jaką była poprzednio. a także reguluje jego zachowanie. który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. Głównie psychika człowieka podlega zmianie. traci on wiele z nabytych umiejętności. Ogólnie można więc powiedzieć. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. stosunki interpersonalne. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". a nawet często 184 następuje utrata sensu życia.3. Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. Jak już podkreślono. L. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. T. W przypadku ślepoty. aspiracje itd. apatię. w których jest i czuje się bezradny. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn.2. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. że: "Na skutek. A. ludzi widzących. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . Hulek (1961. ograniczony i uzależniony od innych. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. w istocie staje się inną osobą od tej. nabytych umiejętności.

co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka. Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. parano-idalnych.ojca.8. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. jak już podkreślono. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego.4. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. Sękowska (1965. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •.' które mógłby sam wykonywać. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^.jego obowiązków rodzinnych. Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu. . oświatowych i socjalnych. Z tego też powodu reakcje. schizoidalnych itd. . jak również przyczynia się on do ich pomnażania. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. podobnie jak to zostało omówione w rozdz. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę. wykonywaniem wielu czynności. co się często zdarza. matki. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym. '3. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem. nie tylko istotą psychofizyczną. są tak silne i długotrwałe.] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić. III. zwłaszcza emocjonalne. 3.] Nie stwierdziłam. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki.4. lecz także społeczną. wychowaniem dzieci.ma określone zadanie i obowiązki. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli . Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci. Człowiek. w którym żyje i pracuje. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną. s. odchodzących wraz z nim". jaką jest rodzina. . dziecka . Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. na które on sam i które również na niego oddziałuje. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych. a także. jestj.1. Z. cykibtymicznych.

3. Utrata wzroku wpraw-. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. którzy utracili wzrok.dzie utrudnia i ogranicza. wyizolowani z niego.• takty. właściwie cała mimika mówiącego. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. podczas rozmowy. Jak jednak wykazuje doświadczenie. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. Nie bez winy są tutaj widzący. istnieje bardzo wiele. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie. przedstawiający niższą wartość społeczną. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. W wyniku tego pozostają oni sami. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. zrywając dotychczasowe koń. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. Wiąże się to z faktem. Podobna sytuacja istnieje. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. gesty. nie jest pewien.2. ubolewanie. 3.4. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi.nie potrafią z nimi rozmawiać. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie. W oczach większości widzących. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. np.3. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom. wyłączeni ze środowiska. gdy. Takich sytuacji. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego. który traci wzrok. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska.mówiącym jest ociemniały.4. ulega na ogół stopniowej zmianie. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. lecz także wyraz twarzy. Wielu błędnie mniema. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku. do którego przynależeli od najmłodszych lat. Rzadko spotyka się przypadki. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. który w dalszym ciągu mówi do niego. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. kolegów i znajomych. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć. politycznym czy narodowym. postawa. Zdarzają się też <s 187 przypadki. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą.

Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki.przedsięwzięć. znużenie czy rozdrażnienie. która dawała mu zadowolenie. powoduje często nadmierne zmęczenie. z którymi zżył się. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. ogłoszeń. białych lasek itp. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. który stracił wzrok. i służbowej. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych.ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości .4. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. udział w grach towarzyskich.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach. Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt.. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam. wypełniania druków. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek).one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów. in. rysunków. 1971a. oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T. które powoduje stratę anonimowości. Utracił pracę. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji. Przeciwnie 'człowiek. prowadzenia korespondencji prywatnej. szkiców. łowienie ryb. filmów. Nie pociąga tego za sobą np.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. turystykę (wycieczki) itd. głuchota. Ślepota jest więc kalectwem. . 3. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. s. itd. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m. Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. na tym.5. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności. robienia notatek itd. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych.4. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. Niemożliwość .4.3. Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. Zostaje nagle pozbawiony pracy. 25). którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu.świadczy najlepiej fakt. opasek na rękę. wykresów. jeżdżących w autobusach i tramwajach. książek. Nie. jak ciemnych okularów. znaków informacyjnych. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy. Majewski. Jiyeh imprezach kulturalnych. . . że mają .

ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka.''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie.1. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. Spotkać można wśród widzących pogląd. nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków.6. że osoby pozbawione widzenia są .4. jak wykazaliśmy.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć. . 4. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie. O ile nie ma innych dodatkowych powodów . Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie.. albo do zawodu. że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. W rzeczywistości tak nie jest.niewielu jest takich. Są one jednak procentowo nieliczne. 3. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. Nie ulega wątpliwości. gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. Wprawdzie ślepota. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego. pozbawionym jedynie jednego z podstawowych. Ociemniały jest normalnym człowiekiem. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. urazy itp. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . Jak już zaznaczaliśmy . W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. zapalenie czy guz mózgu. wtedy. Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia. Tak samo brak rehabilitacji. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4. Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom. ale np. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką .

a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne".' . rodzinnego.polega na tym. W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku. 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. w których jest on bezradny. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. 7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji. aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia. społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją. 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej. • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą. stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa.i zdezorientowany. "Istota rehabilitacji . natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. Hulek (1961.życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -.do "zaniedbania". Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej. 13) . 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). stanów lękowych itp. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku. Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację. warunkach defektu wzroku. aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. s. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania).jak się to określa .pisze A. uzależniony . czyli . Chodzi bowiem o to.

psychiczne i społeczne. jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. Pierwsza faza obejmuje okres tzw. gospodarczym. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Nie oznacza to.etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. 4.w zależności od elementów. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej. lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne.. Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. 12) przygotowanie środowiska (rodziny. zakładu pracy. 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie. 7) postawa widzących wobec ociemniałych.otaczającego świata. rehabilitacji podstawowej. 6) postawa wobec widzących. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym.oświatowym. 1925) postawa wobec rehabilitacji. której ce-. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji .2. w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. psychiczne. Z uwagi na to. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na . 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. społecznej i zawodowej. Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. Składają się na nią takie zagadnienia. W związku z tym . 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska). Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono. społecznym i politycznym. psychicznej.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej. że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne. natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach. społeczne i zawodowe. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne).

3. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. Ogólnie twierdzi ona. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. Wydaje się. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. Sękowska (1965. s. Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. nieszkodliwe ich wykorzystanie. 77) stwierdza. słuchowych czy węchowych. Wymieniany już L. która musi nastąpić. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. że w przypadku ślepoty. a także właściwości psychiczne ociemniałego. Cholden (1957. Sękowska (1965. Wiek. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. Majewski. Wymienia ona także takie czynniki. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. Nie oznacza to jednak. a także typ układu nerwowego. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. 79) pisze. że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. Sposób utraty wzroku. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. a więc dotykowych. 52) pisze. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. s. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. jak środowisko geograficzne i społeczne. którzy np. który upłynął od utraty wzroku. Z. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. wykształcenie.zmysłów. a więc. które posiada inwalidztwo. ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. s. Im człowiek później stracił wzrok. 4. która zmienia tak bardzo osobowość. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. w którym nastąpiła utrata wzroku. 2. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. Proces korekcji. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa).

76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. Każdy człowiek. B. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". Wright (1965. prawo do powodzenia w życiu. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. posiadającej poczucie swego sensu. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku.^ Zwraca ona . że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. s. s. A. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. Szuman (1947. 197 la. dla Ittórych warto żyć. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. T. Powodzenie. A. ale czasami w próbie samobójstwa. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. Wright (19'65. że istnieją wartości. Majewski. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. S. a nawet wstręt do własnego istnienia. s. Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji.istniejące i za cząstkę samego siebie. do pracy nad sobą. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. albowiem jest to sprawa poważna. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. 34). Wręcz przeciwnie. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. które uczyniłyby ją trwałą. 118) pisze. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. s. a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". a więc i ociemniały ma. B. 171) stwierdza. Przyjmując. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. s. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. życia w społeczeństwie. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. który zmienia stosunek człowieka do życia. ten nie jest zdolny do wielkich czynów. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. zdrowie. I to jest chyba największa wartość. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. znienawidzenie.

to słuszne. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. czyli samoocenę". znaleźć dla niej wartości zastępcze. aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. depresja itd. uległy zmianie. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. ucieczka. Często także zdarza się. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. Hulek (1969. Reykowski (1971. która jest konieczna.4. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. Ignorancja i dawne przesądy. J. mogą być zrealizowane. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. regresja. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. że trudno z niej łatwo zrezygnować. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. ale nie wszystko. s. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. 36) podkreśla. w świadomości człowieka. przeobrażeniem w sferze intelektualnej. to musi on zrozumieć. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. musi uświadomić sobie. sprawności.np. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. umiejętności. Na pewno jest. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. A. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. racjonalizacja. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. Zachował on wiele zdolności. właściwości somtyczne i psychiczne. projekcja. że wprawdzie stracił wiele. Posiada on duże możliwości. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. które jego elementy wypadły lub. 4. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. s. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować.

którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. jakie wyznacza im ślepota. z którą można się spotkać. obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. zwłaszcza u nowo ociemniałych. a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. przekonuje się bardzo często. a więc obrazem samego siebie. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych.niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny.' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami.. Ich usiłowania. Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej . •z. Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących). jaki on jest w rzeczywistości. Postawa przeceniania charakteryzuje się tym.e jest inny. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". ści. niż rzeczywiście posiada. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. zawodowe itd. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. niż w rzeczywiście posiada.postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa. W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. Mówiąc o kształtowaniu . nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. których wykonać nie mogą. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym. Ociemniały porównując siebie z widzącymi.. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. Błędna .'. traci wiarę w skuteczność swego działania. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki. Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa. Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach . Zarówno jedna. narażając się na porażkę. lub nie potrafią. a co za tym idzie. Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. co łączy się z brakiem jego akceptacji. U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi.się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej.społecznego. albo-. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię.

-w którym człowiek żyje. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. do których on zmierza (por. ulegają znacznemu . w tym głównie planów zawodowych. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa. "Poczucie osobistej wyższości. poczucie własnej mocy pisze Z.daje ociemniałym satysfakcję. którzy realnie siebie oceniają. co wyraża się w jego działalności społecznej.to może przeobrazić . a więc rodziny. biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań. modyfikacja i rekonstrukcja planów. jakim człowiek jest i jakim chciałby być. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. kariera zawodowa. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. Jak już podkreślono. a więc takim. "ja świado-Jnym". s. plany życiowe człowieka. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie.postawę lękową.realnych podstawach. że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. wynika stąd. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo. 4. aby nie wywołać przeciwnej reakcji. W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. a także "ja idealne" musi być oparte na . że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. Wyznaczanie sobie . organizacji społecznej i tego wszystkiego. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. Banach. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. wy198 korzystywanie czasu wolnego. U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. C. jak również środowiska społecznego. 225) . które mogą zjawić się znienacka. który traci wzrok. Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. Sękowska (1960. Z uwagi na to. Konieczność uwzględniania realnych podstaw. Taki chroniczny stan lękowy powoduje to.5. Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. jak też "ja idealnym". w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. zarówno tzw. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych. s. 3). pobudza energię i inicjatywę. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. jak: nauka. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. .się on w stałe poczucie lęku . W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. 1979. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych.rozbiciu lub zburzeniu. Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości.

a. jak: .plany zawodowe.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy.działalność społeczna. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. a więc kompleksu niższości.*^^^^v-^ JJJ. Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty. Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele. w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. .. jakim jest efektywna rehabilitacja. a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków. zdobycia nowego zawodu. Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości . który utracił wzrok. są w stosunkowo krótkim czasie. Zasada ta odnosi się również do osób. . pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się.przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. turystyki itd. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji. Hulek. systematyczne uprawianie sportu. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka. 1969. braku wiary we własne siły. należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A. a zwłaszcza nowo ociemniałych. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym. t99 _--. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych.6. Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. jest ich postawa wobec rehabilitacji.-". Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości . które realizowane. bierności itd. s. które utraciły wzrok.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. Chodzi tutaj o to. czyli założenie rodziny. 117).to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. 4. . w tym zawodowych. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd.sprawa rodziny. Łatwo zrozumieć.

201 . Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki. że nie jest on samowystarczalny. ćwiczenia itd. żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach. lekceważenie. drwiny. lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem. co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . s. Jak już niejednokrotnie podkreślono . celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). potrzeba pozycji itd.). a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę. 6) obojętność. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. takie jak: potrzeba przynależności i miłości. szyderstwo. jakie czekają ociemniałego w przyszłości. Ossowski (1979. dokuczanie (62% badanych). Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku.człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną.pisze S. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. wstydzenie się niewidomego (22% badanych). s. W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko.siły". 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych). w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. Jest faktem. 11) . R. ubliżanie. Uspołecznienie człowieka wynika stąd. krytykowanie.7. 3) rozmowy na temat inwalidztwa. 2) nadmierna chęć niesienia pomocy.zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i . jego przyczyn (44% badanych). U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku. "Opanowanie przeszkód . Chodzi tutaj o.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. 4. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. potrzeba samourzeczywistnienia. potrzeba bezpieczeństwa. litość i współczucie (48% badanych). Szu-man (1947. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. w którym te potrzeby może zaspokoić. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania.

Taki pierwszy udany kontakt może stać . lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. kiedy widzieli. że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. Istnieją bowiem tacy. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. Inicjatywa w tym kierunku. Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. o których dawniej się rozmawiało. które miały miejsce przed utratą wzroku. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. Nie oznacza to jednak. Niewielu istnieje ociemniałych. jak też innych inwalidów wzroku. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. że wśród sobie równych czują się swobodniej. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. na którą często jest skazany przez całe życie. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. mają więcej sobie do powiedzenia. Tłumaczą to przeważnie tym. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. Dotyczy to zarówno osób widzących.

z którym spólnie zamieszkują.współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu.współmieszkańców wioski czy miasta. ulega nieraz poważnym zmianom. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie.zaspokojenie potrzeb społecznych. w ramach której wzajemnie się kontaktują. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. które trudno usunąć. -który traci wzrok. społecznymi i politycznymi. jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. Z reguły pozbawiany jest również informacji. Do łagodniejszych form .8. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. sukcesów czy niepowodzeń. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich.postawa ich wobec człowieka. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. jak fizyczne znęcanie się. Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . kłopotów itd. 4. Jak już podkreślono . Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. Wręcz przeciwnie. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. z którym mają wspólnie żyć i pracować. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . współpracowników w zakładzie pracy. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności. np. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną.członków rodziny oraz środowisko dalsze . jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej.

. Na tym tle może dochodzić często do kłótni.. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą. Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy.miłości czy przyjaźni. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. którą można określić jako pseudopozytywną. awantur czy wymówek. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. : ' :. panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. spółdzielnie niewidomych itd. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek . jak: uderzenie znienacka. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. Ociemniały staje się osobą. • • . ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. rzucanie kamieniami. agresja słowna itd. ociemniałego za człowieka.. Szkodliwość jej polega na tym. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. w domu nie powinien nic robić. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma. się opiekować. Nie może więc pracować zawodowo. Charakteryzuje się ona tym. a więc wynikających z . nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących..zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. w której wzajemne kontakty są luźne. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. \ " :. że członkowie rodziny uważają. okazywanie tego. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. łych miasteczkach i na wsiach.). Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f . Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych. wobec ociemniałych. Niewłaściwe zachowanie się..' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się. zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. że jest ciężarem dla rodziny. • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. natomiast wszyscy powinni jemu służyć. którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki.

tramwaju czy na ulicy. . frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. 4. Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów. Tomaszewski (1976. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. Istnieją "filantropi". Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi. a co za tym idzie .zachowania się' reaktywnego. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . rodzinnego. 1965. to. Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka. Nie oznacza to jednak. że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby).osoby. najsprawniejszego. 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. Ossowski" 1979). s. wyrażanie współczucia. podróży).postawy pseudopozytywnej. nawet najzdrowszego. nietakty. ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). są one tak szkodliwe. Majewski 1971a. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . zmusza do określonego działania. Przez sytuację T. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. R. O ile chodzi o środowisko rodzinne. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw.nie wie. dlatego nie. to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. środowisko rodzinne. którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. T.. warunki i czynności. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym. Sytuacja wyznacza mu określone zadanie. które powodują m. Jeśli istnieje . Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych.9. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. pracy itd. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. którzy utracili wzrok. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . że nie występują w nim określone zmiany. Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. do rozwiązania sytuacji. in. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych. potrzeb. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. można również spotkać w / autobusie. Sękowska. np. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. zamierzeń.przedmioty.. Niewielu jest bowiem ludzi.

sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań. prawdopodobne). wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. T. Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania".zagrożenia fizyczne (zdrowia. Lewicki. w których występuje utrudnienie wykonania zadania.(działalności praktycznej). Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. osiągnąć zamierzoną wartość itd. .pozwala nam dostrzec. materiał osoby).przyp. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. które dostosowane jest dla ludzi widzących. a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych.każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. I odwrotnie. przeciążenia. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna). 1969. "trudne do zniesienia". Ossowskiego (1979. "Obserwacja życia niewidomych . A.1. s. Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". a więc wywołującą określone negatywne emocje (por. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi . aut. a mianowicie: sytuacje deprywacji. s. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: . zbędnych. Ogólnie trzeba stwierdzić. warunków i czynności. Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. do warunków funkcjonowania widzących). utrudnienia. na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków. że normalny przebieg działania .braki informacyjne (informacje niepełne. 32 i nast. ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. s. że nieomal w . dodatkowych. Odnosi się to^j w . s. 50-51).). uszkodzenia ciała). 19) .9. nieprzewidzianych elementów. Według R. ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia. Ossowski (1979. zagrożenia i konfliktowe. pośrednie. Tomaszewski (1976. . W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań.równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia. Jednakże można zaryzykować stwierdzenie. i.) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne.świat dostosowany jest.pisze R.przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań .czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych. 4.konfliktowe decyzje (brak pewności.

np. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. decyzyjne i wykonawcze. Tomaszewski (1976. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. Jak twierdził T. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. Potrzeba aktywności. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. -materiału. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. jak też psychologicznych czy społecznych. mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. . narzędzi. Majewski. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. fi Sytuacje deprywacji. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. Są to sytuacje. 44). s. że ociemniały oddaje się bezczynności. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. Są. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne. życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. Sytuacje utrudnienia. pobudzenia emocjonalnego. który powoduje . w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. T.zwłaszcza ta pierwsza. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. W normalnych warunkach ekonomicznych. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. Potrzeby te. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. Sytuacje. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. 33) . Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to.szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. że są one w szczególny sposób odczuwane.t.| to więc sytuacje. innych osób. informacji. 1971a. s. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. zawężenia pola świadomości". Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. że występują one ze znacznym nasileniem. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. do wydłużania się czasów reakcji.

Sytuacje zagrożenia. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. Powstają one wówczas. w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia.znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania. s. R.względu na inwalidztwo lub błędy. Pisze on. zdobywanie wielu 209 T. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji. które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. poddany krytyce. Z uwagi na to." Są to sytuacje. że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. Wynika to stąd. 18) pisze. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. gdy człowiek . U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja". możliwości podejmowania właściwych decyzji.konieczność działania pod presją czasową. w pośpiechu.stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . s.braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. Chodzi tutaj o sytuacje. czy nie zostanie ośmieszony. które może popełnić. samodzielne poruszanie się. zdrowia. '•. zwłaszcza po terenie mało znanym. aby zadanie wykonać. własnego dzieła. 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: ." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo. . jego samego i jego bliskich. dobrego imienia. fizycznymi człowieka. poglądów. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania. stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. Ossowski :(1979. odsunięty że . Majewski. wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania. własności. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". uprawnień. brak możliwości kontroli efektów swego działania. samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości". Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. że "niewidomy w trakcie codziennej. Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych. . 34). Wymieniony już R. np. Tomaszewskiego (1976.psychicznymi (intelektualnymi). Sytuacjfe przeciążenia. Sytuacje zagrożenia. s. dla dobrego imienia ociemniałego. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. Psychologia koniecznych informacji. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. które powstają. R. Sytuacje konfliktowe. a wykonać je musi lub pragnie. s. Ossowski (1979. że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. pozycji społecznej. to sytuacje. według T. Ossowski (1979.

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

fiksacji lub rezygnacji z celu (s. że sytuacje zakłócające i zagrażające. Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną.VI.zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze.reakcjami obronnymi. Badania R.. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera.. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą". Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej . Ossowski (1979. nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje. w których występują zakłócenia i zagrożenia. s.(1979. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne. Różnice te autor (s. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. Ossowskiego . 216 3. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. a na sytuacje społecznie trudne . albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. aby zmienić jego postępowanie. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. racjonalizację oraz rezygnację z celu. Inny wniosek wynikający z badań R. 142) wyjaśnia w ten sposób. reguły formę racjonalizacji.kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. Można więc przyjąć twierdzenie. Jest to więc grupa mało odporna. Jest to związane z tym. W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji). których rozwiązania nie podejmują się. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji. Na koniec 1979 r. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces. to R. sprzyjają . Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa. Ossowskiego (1979. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany. odejście lub ucieczkę. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby. O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego.. s. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek. stąd częstsze porażki. 111). Przejawiały lęk przed porażką. wywołujące reakcje zwalczania trudności.

. . Z reguły są to niewidomi. inni krócej.niewidomych. W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. B. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: .60 lat. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. l. niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. Bromleya (1969. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. że ludzie ci mają już życie poza sobą. Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny.s. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą.(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe.(wiek starczy) powyżej 70 lat. którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego. Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów. Gałkowski. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. zależnością od innych. jedni żyją dłużej. 5). na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . a więc nie potrzebują rehabilitacji. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. 1981. s. 3. . życia". Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. które okresy dzieciństwa. młodzieńczości i dojrzałości. co stanowi 52°/o ogółu. Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne .ociemniałych w wieku starszym. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. a więc tych. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. Okres inwolucji. a nie psycholog. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. inni wolniej. Często dominuje tutaj pogląd. jak też zewnętrznych. T. sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. Według D. 2. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

genezie i przebiegu ewentuał-. internacie. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K. To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. nego osób z defektami wzroku. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz. szkole. 8) pisze. 1980. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. rodziców. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. bywa w przedszkolu. . albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. 2. który ją ustala. a także 'z reguły .powinna być raczej procesem ciągłym. Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na.. nauczycieli. Diagnozę początkową . że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. czy nauczycieli i wychowawców. Klimański. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. . K. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer. 35). Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to. Nie oznacza to jednak. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido. s.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym.sporządzaną w momencie. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe.psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. W tym miejscu trzeba podkreślić. 1978.spełnia on . T. Gałkowski. Wynika to stąd. że powinna to być diagnoza ciągła. Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. s. zwłaszcza lekarz okulista. Powinna ona także podawać. o istocie.. 31). Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. gdy dziecko prze-. wychowawców. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu".funkcję doradcy rodziców. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. np.. s.. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:. Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. które mają swój udział w genezie tych niedoborów. wynikające z defektu wzro•ku. Klimasiński (1979.

a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego .uszkodzenia centralnego układu nerwowego. Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. . Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. ewentualnie dla widzących. uszkodzenia narządu ruchu. . pochodzi. ortopedy. ' . ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. internisty. laryngologa. np. 3. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. psychiatry. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych.. . zaburzenia słuchu. lekarza neurologa. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. słabowzroczność). wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. wzrok szczątkowy.Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. jak np. : 2. . . scho22& rżeń wewnętrznych. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. Z aktualnym stanem wzroku. zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. Z etiologią i patogenezą. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. . Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. . zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd.

. regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej. w jakim celu sporządza się diagnozę. szkoły. wych. 6. a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej). W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. praca zawodowa. wychowawców. warunki mieszkaniowe. 2. internatu.sprawności manualnych. wykształcenie. 'miejsca zamieszkania. a więc: a) rodziców . Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku. którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny.środowiska rodzinnego. dotykowo-ruchowego.poznawania przedmiotów. . Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. stan zdrowia. Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-. a zwłaszcza w zakresie: . Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane.czynników somatycznych . zaburzeń neurologicznych. 3. 2.czynników środowiskowych . oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego. Warunków materialnych . zwłaszcza: . . wynika przede wszystkim z tego. małe miasteczko. Sytuacji rodzinnej. duże miasto. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. . dodatkowych kalectw i schorzeń. Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. a . kolegów.ślepoty jako takiej. ^ 5. a więc: _ • .orientacji przestrzennej i poruszaniu się. Miejsca zamieszkania .. Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji.sprawności lokomocyjnych. Rozwoju motorycznego. ogólnej aktywności społecznej). ich wiek. b) rodzeństwa .inne dzieci w rodzinie.funkcji orientacyjnej.1. środowiska społecznego i kulturowego. 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów. 3." • .wieś. 4. zwłaszcza praca zawodowa matki.i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. . 2. 7.kolegów. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu.ich wiek. .percepcji barw podstawowych i mieszanych.czynników wychowawczych . Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców.źródło utrzymania rodziców. Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej .

. 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową. -. Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie. gdy dziecko wychowywane jest w domu.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: . 3.wykonywanie czynności życia codziennego.to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978. jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy. biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku.socjalizację .funkcje poznawcze .język. jak już podkreślono. Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. . wyrażający się zainteresowaniem nauką {por.samodzielność . które powinny być przeprowadzone przez rodziców. na którą składa się: . trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych.ocena stanu zdrowia dziecka.ocena psychicznej gotowości dziecka do . s.określony system rozmaitych czynności ruchowych. lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane. 517).ocena zasobu niezbędnych wiadomości. Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych. -. Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej.sprawności pozostałych zmysłów.rozwój kontaktów społecznych. 1979. . Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej.małą motorykę •. względnie opóźnień lub luk w tym zakresie.diagnoza lekarska . Tego rodzaju diagnoza .diagnoza psychologiczna . a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom. że na jej strukturę składa się: . . . lub przez wychowawczynie. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego . Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka. Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym. . opóźnień czy dysharmonii rozwojowych. M. wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia. . manualnych i umysłowych. 7 i nast. w tym również resztek wzroku.określony zasób wiadomości.poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym. chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. . s.sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego. i(r) . W diagnozie tej.dużą motorykę . Przełącznikowa.określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia.więc ocenę rozwoju fizycznego. .sprawności manipulacyjne. Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych. a więc informacje dotyczące odchyleń.diagnoza pedagogiczna . Z reguły przyjmiuje się.gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej.

to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1. przy pisaniu i czytaniu zwykłego. którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. Jak już podkreślono . wych.foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku. 2. do szkoły dla dzieci niedowidzących. 1. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych. płaskiego pisma.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych.Sprawności manualnych. usprawniających itd.2. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. . czy dziecko . a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. 232 5. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych. zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących.różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. Sprawności motorycznej. Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego. ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji). której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego. reedukacyjnych. Sprawności pozostałych zmysłów.tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej. . W . jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej.sprawności dotyku . 3.podjęcia nauki szkolnej. które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). Często potrze-.z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. a więc: . Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. zwłaszcza . a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności. Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku).sprawności lokomocyjnych.potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. Jest to . lecz diagnozy cząstkowej. . efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby. . Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji. a zwłaszcza: .rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji.sprawności słuchu '•. 4.

dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku.<. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. 3) uzyskane z badań psychologicznych. a inaczej . Miejsce zamieszkania .wieś. które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane. Pozwala to również na określenie tego. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. Inną ważną informacją jest to.człowiek w wieku starszym. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny.zy to okresu. czego środowisko od badanego oczekuje i . chodzi mianowicie o to. duże miasto •. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego.więc diagnoza dla niego samego.czego on sam maże od niego się spodziewać. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone. Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. czy w ogóle lekarskiej.ma szczególne znaczenie dla tego. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. liczba dzieci. IX). małe miasteczko. Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. a zwłaszcza niektórych jej cech. takie jak stan cywilny. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego. Przede wszystkim doty-. 8. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. miejsce i warunki zamieszkania. przed którym stoi jeszcze przyszłość.

które ten zawód lub pracę mają wykonywać. maszyn. Zewnętrznych warunków pracy. mówiąc inaczej. 3. sprawności fizyczne . na które zwrócono tutaj uwagę. z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. jak: stan zdrowia. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. T. socjoterapii itd'. Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków.diagnozę początkową . narzędzi. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: .diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. Jego postawy wobec rehabilitacji. • sprawności manualnych itd. materiałów. Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. 6. s. Majewski. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. 79). np. Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. a więc cech i właściwości osób. (por. Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji. 2. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te. Karney (1979.sprawność . . której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. 5. 4. Jego postawy wobec członków rodziny. s. 1. technologii. oceny poziomu inteligencji. a więc czynności i operacji. Jego postaw wobec widzących. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa.3. Wewnętrznych warunków pracy. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. J.zawierać ocenę: 1. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy. w tym również niewidomych i niedowidzących. 1971a. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych.fizyczne.

wśród których należy wyodrębnić: -.ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. takich jak: lekarza czy lekarzy.ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy.doradcę zawodowego.badania psychologicznego . Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku.poszczególnych narządów i organów. zdolności. -. . Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: . . miejsce zamieszkania. użyteczne resztki wzroku. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna. Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie.badania lekarskiego . oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych.społeczne.Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. Sprowadza się ona do ustalenia.badania okulistyczne. Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy. kwalifikacje itd. pochodzenie. -•' badania internistyczne. pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem. wykształcenie. jak też ogólno-/ -lekarski. temperamentalne. a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota.. . . powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. . psychologa klinicznego). Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku. . ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. osobowościowe. jak: cechy psychofizjologiczne. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. niedowidzenie). psychologa lub psychologów (psychologa . stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia. cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych. to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń.psychiczne.badania socjologicznego (środowiskowe) -. w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować. Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami.ewentualnie inne badania specjalistyczne. umiejętności. jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy. postawy. intelektualne. . Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów. jak: przynależność do grupy społecznej. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie. ".

. W przypadku osób ociemniałych.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego. które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań. w małym miasteczku. Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania. go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków. w dużym mieście. Stanowią one bardzo ważne informacje. Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania.którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy. czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. sytuacja rodzinna. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt..danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. . . internistyczną i ewentualnie inną. miejsce zamieszkania itd. czy ma dzieci i w jakim wieku.. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu. . Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe.funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. a mianowicie: ' . poprzez szkolenie przywarsztatowe. czy mieszka razem z rodzicami itd. a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna. Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku. dotychczasowe doświadczenie zawodowe. a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna). tzn. 2. Sprawność pozostałych zmysłów.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny.okulistyczną. czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi. problemem pozostaje.komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: . co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. jak: -wykształcenie. . np. a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej. Psycholog przystępując do oceny psychologicznych ..funkcje orientacyjną. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej).diagnozą lekarską . '- .

. Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający).aspiracje zawodowe. 2.formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania. . .formę przygotowania do pracy.cała jego przyszłość zawodowa. 7. Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy . Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego. . . . Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów. 238 . 5. Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. zdyscyplinowanie w pracy.3.akceptację ślepoty i jej skutków. . Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej.postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości). 3.staranność. w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących. systematyczność. Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: .motywację do pracy. . punktualność. ^' 4. a więc w specjalnej szkole zawodowej.1. Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : . szkodliwa dla zdrowia.reakcje na trudności i niepowodzenia. dokładność. w systemie pracy nakładczej.umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby. 6.etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. 8. dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. w zakładzie rehabilitacji zawodowej. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie . a w szczególności: 1. Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. Zainteresowania zawodowe. do zakładu pracy).umiejętność postępowania według instrukcji. nielubiana itd.postawę wobec widzących.umiejętność organizacji sobie pracy. . Ogólne uwagi o m. Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne.uciążliwa.postawę wobec rehabilitacji. w zakładzie pracy chronionej. że psychologiczne badania diagnostyczne . Poziom rehabilitacji psychicznej. • "2. a więc w zwykłym zakładzie pracy. . Sprawność manualną. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. . zwłaszcza w środowisku. w zakładzie zwartym. a zwłaszcza: . Ogólną sprawność umysłową {inteligencję).

W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . uwzględnieniu specyfiki osób badanych. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych.. okres prenatalny. . w internacie. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i. że wszystkie metody czy . Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku. .mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku.' Ogólnie trzeba powiedzieć. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . warunki środowiskowe.. . Wydaje się. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia. jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi".testy. np.kwestionariusze (inwentarze) osobowości. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. że przekonanie to ma swoje źródło w tym. w czasie wolnym itd.wywiad i rozmowę z rodzicami.wywiad i rozmowę z dzieckiem.niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod. zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka.obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych. Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących. f . choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające). Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych. w tym głównie na testach. . albowiem wiele testów. K.obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole..wywiad psychologiczny. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. jak: . że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych. -. przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. . a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku. zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku. Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie. często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji. wczesne dzieciństwa. 31) twierdzi jednak.. Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych.eksperyment naturalny i laboratoryjny. s. sytuację rodzinną itd. ' . że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. . Kli-masiński (1978. które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników. • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej. Nie znaczy to jednak.testy psychologiczne.

K. typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu. . . będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. to najczęściej stosowane są tutaj: . zainteresowań. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy). Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących. K.testy przeznaczone dla widzących.r.próby pracy. Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd. Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M. a następnie M. . P.całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych. Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S. 23 . Ogólnie trzeba powiedzieć.wywiad zawodowy. 2.jaki pisze K. Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych. 31) .. testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana. s.testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie. potrzeb osób z defektem wzroku. 16 T. Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi. Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. Na przełomie lat 1966 .. Bauman. Psychologia 241 albowiem . np. . Są wśród nich: .różnego rodzaju kwestionariusze. Bauman (b.test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację. lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie. .testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących.1967 rozesłała ona kwestionariusz do . . Hayes.niedowidzących mające na.różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. s.32). Majewskt. . Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań. Klimasiński (1978. głównie testów.2. Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). Zanim zostanie to omówione.obserwacja.

szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem. Wydaje się. z uwagi na dużą różnorodność. czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich.r.. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych. które przeznaczone są dla widzących. Jest to jednak zagadnienie szersze.testy osiągnięć szkolnych.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. jaka . że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach. że "testy mają [. jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. s.wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem.testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. że nie można ich w Polsce znormalizować. Wynika to z faktu. Jak już zaznaczono . porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd. nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. . . Powstaje więc problem. a . . że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności. Wyniki tej akcji wykazały. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku. K. 11) twierdzi. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego". Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów.testy specjalnych zdolności. M. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. również nie ma polskiej normalizacji.psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy.testy sprawności manualnych. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane.testy zainteresowań. albowiem wiele testów. że niewidomi. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować. co w odniesieniu do widzących. 31) twierdzi na przykład. . specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. s.stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. Z uwagi na to.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów. . . Klimasiński (1978. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. Znaczy to. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość. .testy inteligencji . wśród których autorka wyodrębniła: . częstotliwości ich stosowania.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze). Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem.testy osobowości . Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie. K. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku.. a często nawet. Bauman (b.

Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. Bauman (b. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. wkładanie kołeczków do otworów. M. że czytanie brajlem. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. aby dokładnie poznać jego wielkość. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. kształty itp.r. P. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. Związany jest on z tym. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. gdy tekst napisany jest brajlem. zarówno ich wielkości. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. śrubki i nakrętki. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. gdy jej odczytywano zadania testowe. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. To samo występuje. Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. np. że psychologowie. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. Wynika to stąd. Powstaje jednak pewien problem wówczas. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. s. . jak koieczki. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. Tkwią one w tym. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. że badana uzyskała bardzo niski wynik. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. lokalizacji. Wynikać on może stąd.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. Odwrotna sytuacja istnieje. Uległ on zdecydowanej poprawie. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. kształtów. Okazało się. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. 5) stwierdzają. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. K. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. kostki. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. Hayes (1951.. elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. K. Bauman i S. M. s.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania. Klawe i J.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku.. * Należy jeszcze dodać.135° i 160°. lecz różnym ciężarze (6. że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości. . że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się.układy 2-punktowe o odległości 10.115°. Ich wadą jest jednak to. trójkąty o różnych wielkościach. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów.zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. 3.kształcie. Zadaniami testowymi . . kwadraty. Test śrubek. a mianowicie polecając badanemu: .dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie. Układy te są następujące: . jak koncentracjia uwagi. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. od 1.5. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H. wklęsłości. . Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie.ułożyć parami figury o tym samym . walce o różnych wielkościach. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). s.5 do kilku setnych milimetra. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej. Kowalczewska (1962. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. orientacja na stanowisku pracy. 2 mm. 12. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test. które umieszczone są w jednym pudełku. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. 2. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych. 4. jak też liczby błędów. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości. 9. uwypuklenia itd.Test krążków. Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych. 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości. prostopadłościany. sześciany. 45°. 8. Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych.był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. prostokąty. 2. . Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. organizacja pracy. Test ciężarków. Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. 15 i 18 g).zestaw figur geometrycznych płaskich: koła.

. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. np. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. ' . pracujące] ^ maszyny. gotowanie wody. zwierząt (pies. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu.. 2. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu. Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. a zwłaszcza orientacji przestrzennej. poruszającego się samochodu czy motocykla. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. lecz należy do zakresu balań lekarskich. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. zbliżającego się człowieka itp. . Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l. Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. /. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych. Bauman. ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. i ich koordynację. skrzypiące drzwi. Waga tego typu badań wynika stąd. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. jak minesotański test manipulacji . ojciec). pszczoła).. szum drzew itd.6. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. tzn.5. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego. kura. K. rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta. 2. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. 3. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. zwłaszcza -i niewidomych. Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych. matka. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych. jak np. Q. Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy.układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. dziecko. mężczyzna.

. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA).(1969. Carter .obracanie krążków. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. 46 . lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup. Zawiera ona takie elementy. . Bauman .(1958. 1972. ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe. Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. s. K. 144). Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. W. a mianowicie: . s. a więc zadanie takie samo jak dla widzących. rs. orientacja na desce testowej.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. Test ten składa się z 2 zadań testowych. że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. s. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. aż 5.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej. Bauman {1958. Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa. K. a mianowicie: . 42) posiada 2 zadani. postępowanie według instrukcji. Zastosowała ona skalę centy Iową. płeć i wiek.skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej. 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. . które uwzględniają stopień utraty wzroku. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. Rusalem. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań. 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań. a wersja z 19619 r. A. Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących.ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób.a testowe. koncentracja. a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących. próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J. R..48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych. jak: motywacja. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania. Adaptacja ivi. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. koordynacja obu rąkitd Pensylwańska. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku. s. i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M.

Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. Carter (1969. lecz wykonujących różne ruchy. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu. do takich prac jak: miontaż. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. W. s. którzy ocenili go jako odpowiedni. pierścień i znów podkładki. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . zarówTło kobiety. K. Z uwagi . stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. Wymieniony już W. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. 18 do 5f& lait. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). lewej ręki. obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. Cartera 1(1972. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. jak też mężczyzn. K. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn. 22) i M. Próbę . K. s. które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych. w kolejności: podkładka. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji.na. Test ten składa się z 4 zadań.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. pakowanie. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J.

na wzór skal binetowskich. 2. 1972. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . Cattella. 258).nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. J.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. Doiła.7. Klawe i J. zwłaszcza u nas w kraju. 259). jedzeniu. 258). że zgodnie z opinią wielu psychologów. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. Są one często nie ujawniane przez rodziców. Adaptacja M. że ich dziecko . Wynika to z pewnością stąd. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N. 10). A. M. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. N. J. z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. Kowalczewska '(1962. porozumiewaniu się. że usunęła ona te zadanie testowe. Bauman i(b. grzechotki. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. Norris polegała na tym. łyżki. znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E.. lalki itd. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. s. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. s. chociaż nie pierwszą. socjalizacji. Raskin.nie będzie nigdy widzieć. s. 16) stwierdza. kubki.r. K. 1972. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. Maxfielda i S. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. a po 15 dla trzech następnych lat. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. Raskin. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. 5 dla czterech miesięcy itd. wiek społeczny. 1972. Buchholz. a następnie biorąc pod uwagę wiek. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . Raskin. s."zmysłowych. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki. Adaptacja ta została dokonana przez K. Składa się z 85 pozycji. . s. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. E. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. J.

Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik.8. . psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących). Majewski. które swoim początkiem . . s. . Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności. 1978. -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci... l).. należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych. Z tego też. Oregonski. które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte. które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych. 24).samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. a także badań medycznych i środowiskowych.6. .. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących. 1&7'8. Wchodzi on w skład tzw. s. 7. s. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: .socjalizacji. celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por.dużej motoryki ^.czynności manipulacyjnych.rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności. Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych. Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów.. -. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1. Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami. Oregoński...ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących. 1&78. . Jak już zaznaczomo. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. Oregońskiego Programu Rehabilitacji. aż do 5 . Wymieniony inwentarz służy 3 celom: . 17 T. zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci.języka.małej motoryki . Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales).raczej nieodpowiednie. 2. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6. czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych). 1-2 itd. który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por. Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Oregonski . . Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności.poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por..funkcji poznawczych.

1'9'76. Tenmana i M.sięgają r.. s. l).o wyższym poziomie umysłowym. Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. W wyniku tego otrzymuje się tzw. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. W 1914 r. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. słuchu itd. P. 3) rozumienie słów. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. wiek umysłowy (inteligencji). Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. kiedy francuski psycholog A. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. która zawiera wskazówki. 24 i 25) pisze. Najważniejsze z nich. P. 258 w Stanach Zjednoczonych R. nym przystosowaniu badanych. 4) wskazanie części ciała. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. s. jak zaburzenia mowy. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. iloraz inteligencji.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . zostaną tutaj przedstawione. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. S. 5) nazywanie znanych przedmiotów. które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. B. P. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci. s. Merrtll. a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego.. H. 1905. Ostatnia jej wersja. s. koncentracji uwagi (attention). Hayes. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). 2) porównywanie 2 linijek. Skala Biineta. Hayes (1976. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. Irwin i H. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S. Hayes (1976.jak poda je'S. a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. i jest adaptacją skali L. O ile chodzi o tę pierwszą cechę. pochodzi z 1&412 r. to . \ 6) powtórzenie krótkich zdań. Hayes'(1976. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence). W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. P. P. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. Na przykład dla. 11) .

s. 1978.6 miesięcy (por. Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. Testowi temu zarzuca się jednak.testy rozumienia Burta. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por. 1976. Różnica przejawia się tylko w tym. Janca. 47). 61). Klimasiński. lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących. P. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej". że różnice w wynikach były minimalne.uzyskujących wysokie i niskie ilorazy. angielska psycholożka Ivy W. 155). . Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0. 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących. -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? .. Z uwagi na to. Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii. 1976. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. Bauman i S. s. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze. 155). 1951. że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej . s. L. Za-:. czego.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat. K.. 1979.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. Zarówna.-. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. a współczynniki . M. .5 miesięcy i w stopniu III . Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . P.0. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . L. Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. ł. s. Składają się na 'niego: . 29).91 (por. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych. 1976. Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. Hayes.88 do 0. Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. że. Janca. .do rozkładu. Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. s.w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. Hayes.94 dla całej grupy. a metody połówkowej 0. . Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. K. O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa. 4). niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej.słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M).96. a więc testami typu wykona w-i. to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0.90. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S. s. M. w stopniu II .

tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. Następnie w 1949 r. a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. test klocków. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . s. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). Williiams podjęła L. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego. Na--. skalę słowną . Stwierdza ona (19'76. że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . które tworzą tzw. K.91«/o. Bellevue .trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. Bauman i S. jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. Baumain i(b. WAIS . 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich. s. test rozumowania arytmetycznego. którzy nadesłali odpowiedzi. bezsłownej i pełnej (globalnej). wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. Zdecydowana większość tych psychologów uważa. Skale Inteligencji Wechsiera . tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. Hayes (1951. K. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi.WA. M. Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. Na skalę słowną składają się: test wiadomości. bezsłownej i globalnej. test uzupełniania braków na obrazkach. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki. 27 i 27 zalecają stosowanie do .50 do 0. Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów.. test pamięci liczb oraz test słownika.6 testów.60 lat. 224 . Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. Pełna skala składa si<f z 12 testów. w którym onapowstała. s. -Próbę polskiej adaptacji Testu M. że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. że tzw. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC). a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel. Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł. Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji.89%).r. 237 stosuje w swojej pracy WISC. test rozumienia.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue.6 testów i skalę bezsłowną . Spośród 319 psychologów. Wechsiera. 157). albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M.83»/o. Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. test układanka. Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS). Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne.89. P.

Postawiła ona sobie problem. Shurrager (1964. Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna). s. . W wyniku tych badań M. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. 65) pisze w związku z tym.Słownik". które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne". -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". 46) stwierdza. Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym.. s. Zadania tego podjęła się M.) i zawsze należy podawać. Klimasiński (1979.w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. K. do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych. czy test Langan. Tillman (1976. s. Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic. s. s. np. Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat. że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy.lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb". "Wiadomości" i "Słownik" . Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . "Wiadomości" i . jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce. H. który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego. na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC". że . Miały one na celu sprawdzenie. a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną.tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne". Tillmana (1976. Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat. 29 . Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •..: "Co powinieneś zrobić. Podobnie H. choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji. i Ph. 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. aut.46). Zarówna •(1978."Pamięci liczb".przyp. Jest rzeczą zrozumiałą. 46 . że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . H.5'7). jak będziesz starał się z niego wydostać?".badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami. jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-.żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. Równocześnie autor stwierdza. co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim.

jak również ich dodawaniu. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. Łącznie w tekście występuje 14 zadań. koło u autka (zabawki). 5) kołeczków. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. a mianowicie: lalka (tułów. a także ich student S. co w konsekwencji daje 2 trójkąty. B. Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). Shurrager i Phii S. sześcian. Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. ręka (dłoń i palce).. Shurrager.). Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3. Badanie tym testem polega na tym.5 punktów. Również wartość krążków jest zróżnicowana. np.Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. ogon u konia. kończyny). np. głowa. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. trójkąt itd. na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi. '3) . Badanie polega na tym. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb. 264 . Watson. Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów. trójkąt . Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności. przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy. kula.część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków.5 cm). Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. kwadrat. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. Badanie polega na tym. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. 263 4) wykrywania braków.części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. że niewidomy po.3 punkty itd. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część. Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części. 2) kostek. W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. Składa się ono z 2 części .składania przedmiotów. z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. . Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła. 6) liczenia na krążkach. a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. koło .

Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. i Ph. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. s. S. uzyskują z reguły lepsze wyniki <H.niebiesko-żółta. żółtym. Należy on do grupy testów wykonawczych. R. które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. Jedna z nich jest biało^czerwona. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H. W 1&64 r. powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20. Ph. które można było dotykowo odróżniać. Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone).91. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. Dautem-raan '('l 966. '9). Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. 21 i 22). H. s. Sutnn i W. s. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . Ociemniali. dokonali jednak tylu zmian. M. 2 -17). a metody połówkowej .65 (por. Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. C. 24). Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. Rzetelność tej skali jest dość wysoka. którzy realizowali to zadanie. Shurrager. Shurrager. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. niebieskim i ibiałym. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind). na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. Według H. 1964. że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. a także okres trwania ślepoty. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S.95. Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. i Ph. 1. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. a druga . w którym badany utracił wzrok. 1964. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. że powstał nieomal nowy test.964.0. L. w Stanach Zjednoczonych. nowe i trudniejsze wzory. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. Zwracają oni także uwagę. Shurrager. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). s. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. Współczynnik korelacji wynosił 0.

Adaptacja ich polega na tym.9 kostek i w końcu '-.w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności. Z tego też powodu K. Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań. a w połowie .posługując się tabelą wyników centylowych. cienką płytą plastikową. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. i biała. że należy . przystosowania się do badania. a mianowicie: . . Jest to tzw. że cztery ścianki pokryte są białą. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego. również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność.szorstka i czarna '(guma). -. następnie .1). . Tak jak w każdych badaniach testowych. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej.. Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy . które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych. s. Do tego celu autorzy opracowali specjalny.2.niedowidzący. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej. co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. Z uwagi na to. Szósta ścianka jest w połowie gładika. Współ-'zynnik jest dodatni. trochę grubszą gumą. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. że są to testy.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku". stosunku do badań.104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji. a jedna ścianka . Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych. s. Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe. Klimasiński (1979.86. Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy.czarną. wynik surowy.5 cm. szorstką. Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych.24. autorzy (19'6i6.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0. że uzyskane wyniki istotnie się różniły.. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera. dotyku z pomocą wzroku .niewidomi z resztkami wzroku i wzroku . Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie. ale stosunkowo niski 0. Ponadto trzeba podkreślić. -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku.197 całkowicie niewidomych..'. Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0. gładką.16 kostek.05). 70) pisze. dość szczegółowy plan obserwacji. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych.

które wynikają z fizycznego inwalidztwa. należy do bardzo trudnych i złożonych. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób".że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości). brak zaufania do własnych decyzji itd. tendencji do denerwowania się. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. koszmarne sny itd. nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. 3. takich jak napięcie nerwowe. 37). 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. chęć przewodzenia w grupie. łatwość nawiązywania rozmowy itd. która bada tendencje do przeceniania samego siebie. Składa się on ze 170 pozycji .która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy. Stara się on badać te cechy osobowości. A. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. 2. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. 6. Hayes. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. która ma ujawniać wiarę w przyszłość. s. Bauman i S. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. . 5. Skala optymizmu. Skala poczucia niewydolności.Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. P. grupowych testów inteligencji. jakim jest ślepota. Skala fizycznego samopoczucia. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. przeznaczony dla niewidomych dorosłych.. 267 v. S. Tworzą one 7 następujących skal: l. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. t3w r. ivi. Hayes (1976. dolegliwości żołądkowe. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. bóle głowy. odczuwania urazów. rozmyślania nad trudnościami. P.9. . Trzeba jednak zaznaczyć. i2. że życie jest nic nie warte. ich intencji. 4.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. Skalę wrażliwości . Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. szczerości i uczciwości. łatwego popadania w przygnębienie. K. a tym bardziej z defektem wzroku. zmęczenie fizyczne. Skala współżycia społecznego. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. s. w przeciwieństwie do poczucia. Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. lękli-wości. 1951. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. poczucie.

(validation). ..66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe. Trzy dodatko-l we są następujące: l. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal. Składają się one z fragmentów zdań. depresji. z. tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ). 3. te zwane trzonami lub hasłami. przekonania. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat. Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt. rodzeństwo j innych członków rodziny. które badany musi uzupełnić. o radę.. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów. którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. odrębne dla kobiet . Fragmenty.KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. Bauman. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. i mężczyzn.. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących.. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach. Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman. która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. K. który musi udzielić odpowiedzi. .".Moja matka . kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju.. s. 1&79. K. 523 i nast. zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. s. Skala postawy wobec ślepoty. s. lubianym przez osoby płci odmiennej.). KMmasiński. poczucia niewydolności. zamierzeń. Bauman 1958. Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań. Skala 'stosunków rodzinnych. s. sądów. Skala przystosowania szkolnego. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi."'.54). gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. np. planów . postaw wobec kalectwa. że jest się interesującym. pragnień. Kotwica-Zapar-cińska (1977. która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej.. Inwentarz posiada także skalę kłamstwa. 51 . 65 . należące do metod projekcyjnych. potrzeb.7. uczuć. "Chciałbym bardzo . współżycia społecznego. "W życiu muszę. Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. . Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. Klimasiński i S. M. która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców. 2. podejrzliwości. 74 . Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. objawów somatycznych. Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r. w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty.".7i6).

Sidneya. 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T. Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. czego ty nie potrafisz. 5) postawy wobec widzących. 270 2.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. Sacksa i L. np. 4) postawy wobec rodziny. Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach.. Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego. "Jeśli proszą ciebie o coś.1959 przez R. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej. Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy.osobami o tym samym statusie społecznym."."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy. 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory.kama . ty możesz . Majewski. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę.. 1971a. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób. .. Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku. który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku. 4) stosunków rodzinnych. 3) stosunków z przełożoa-iyimd. 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej. * The Sentence Completion Test. stosunków w swoim środowisku społecznym . postaw wobec siebie itd. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. J. które zostały przedstawione w rozdziale V.". lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego.itd. co badany w określonej sytuacji zrobiłby. Autor (1971a.postawy wobec rehabilitacji. Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni. . które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji . jaki uważa on za najwłaściwszy.). s. s. Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. . Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone). 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości). "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków.. M. 46 i nast. co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody. 2) . ty możesz .z ogółem społe|--cz>eństwa. ty możesz . pomyślałby czy odczuwałby. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków. 6) stosunków z przyjaciółmi.

w jakich mogą się oni . 6. z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać.swej apinii. . gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. .ok on blindness) .unikanie. . Teare. Obraz samego siebie (morale) . A. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych. Stosunki rodzinne (family relationship) . Fitting. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu. J. Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi. . zależności i niezależności od nich.poddanie się (rezygnacja i porażka). s. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem. R. E.znaleźć.bierne wycofywanie się. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny.r. 1954.która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi. s. Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych. Są one następujące: . W szczególności chodzą tutaj o ocenę. Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji. .która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty. l . Wydaje się. E. Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1. Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. b.8).zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych).dominacja. 35 i nast. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle. czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach. A. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje. Pogląd na ślepotę (ov.która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie. żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych. 271 4. zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. 2. .wewnętrzne tłumienie.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych. * Ądjustment to Blindness Scalę. 5. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) . 3. w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia. Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) . " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej.tlo. który proszony jest o wyrażenie .).pozytywne dostosowanie się. .agresja. (por. a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny). Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por.

Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. pytania badawcze były odczytywane niewidomym. "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". K. Badanie polega na tym. zamiast czytania samodzielniie. Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). Mc Kinieya. Badaniami objęto stosunkowo małą grupę.(K. że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. 6) skala paranoi. to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . Przede wszystkim. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60). jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. 272 1) sikała hipochondri. 4) skala psychopatii. że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . 9) skala manii. 33 i nast. 3) sikała histerii. Ch. czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się". 2) skala depresji. Klimasiński (1968. Hathawaya i psychiatrę J.Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". 1968. Klimasińskiego. tzn. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. Klimasiński (1968. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. s. s. które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników.oceny ich stanu psychicznego. w których wzrok odgrywa znaczną rolę. że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K. uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". jak to bywa u osób widzących. R. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory. 16). Klimasiński. W wyniku przeprowadzonych badań K. 56) stwierdza. 8) isikala schizofrenii. pytania . Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. 7) skala psychiatrii. Wydaje się. Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. s.

w którym dzieci te przebywają i wychowują się. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. Wskazano także. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. psychiczne. jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem. 4) zabiegi psychoikorekcyjine. 1974.napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia.. Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. VIII.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. działania praktycznego itd. 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. s. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. s. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. społeczne i zawodowe. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. Z. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. Grzegorzewsikiej (1964. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. które mają za zadanie uzupełnaenie. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. których głównym celem jest: . które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. akcję korygowania i usprawniania. Sękowska. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- . rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego. Według M. lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów. 44). wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. względnie innych przyczyn.

(1978).kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. . "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" . jak też niewidomych. którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej. Zarówno nauczanie. 6) zabiegi socjaterapeutyczne. które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów.VJI. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. . W rewalidacji dzieci. jak 'też wychowanie. . którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka. Jak z powyższego wynika.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów. Nie oznacza to. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka.rozdz.defrustracja. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny. 5) zabiegi socjalizujące. l. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa. . wychowawcy. .me progu tolerancji na frustrację. stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę. 2. Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. psycholodzy. która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. Podobnie jak dzieci widzące. Inwentarza osiągnięć rozwojowych. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie). aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. które pozwolą dziecku na .których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. Składa się on z 3 części: 1. że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie. należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych. . jak: nauczyciele. rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym. aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. -. Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować.!). który został omówiony w poprzednim rozdziale. kinezyterapeuci. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze. dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. lekarze. zarówmo wśród ludzi widzących. Instrukcji dla realizujących program.

jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. 8 i nast. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. .dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych. Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -. działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1. wychowaniu i rewalidacji.udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych. . jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami.przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych.3. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński.oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka.). Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka. Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece. W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka. socjalizacji. jego opiece. l . '( .defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. Jak już podkreślono . Istnieje bowiem niebezpieczeństwo. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko.wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych). języka. muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim.ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka. 1978. . co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. s . s. które obejmowałoby: | . Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych.. Od 1981 r. ..

Godnym podkreślenia jest fakt. 277 to praca bardzo żmudna. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane. . Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. Laskach k/War-szawy. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. która w znacznym 1 w p. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni.-.kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań.' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty.. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1. systematyczna i kontynuowana do momentu. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. dojrzałości szkolnej. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe. o które nietrudno. Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej. które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej.-iic^^ ^^^"". a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. Powstaje więc pytanie. a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych.. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji..do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie. a więc takich przemian psychofizycznych. Na pewno są tego plusy i minusy. 2. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. a z drugiej .. Są to placówki połączone z internatem.

Łodzi i Warszawie. Urz.kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz. 4. to niewiele jest takich dzieci. .1975 r. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. wywiadów z rodzicami. Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań. 3. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. -MOiW nr 7) . trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. wyników badań okulistycznych itd. psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do .masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. 2. które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji.reedukacyj-nych. oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy.wyjaśnianie ich przyczyn. Urz. do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji. . w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: . póz. które z pełnym powodzeniem je kończą. Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci. w której on pracuje. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. a także przyczyn trudności w nauce.określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni.niedowidzących w Lublinie. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . Aby . obserwacji iin279 nych pracowników. 278 stopniu decyduje o tym. Wydaje saę. w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz.określenie niedoborów rozwojowych. MOiW nr B 14. do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących.

zainteresowań. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej. s.kształtuje się w wyniku . IX. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych. a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. 2.jak już zaznaczono . 4. Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku. rozwój zainteresowań zawodowych itd. zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat).wybór zawodu. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej.VIII. VII.). Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać. Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". Opieki nad absolwentami szkół zawodowych. a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. koordynuje oddziaływania nauczycieli. Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia ..dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. wychowawców i innych specjalistów. umiejętności uczniów. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. Osobowość bowiem . zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej. M. Grzegorzewska (1964. zaburzenia zachowania itd. szkoły zawodowej. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono .!. kiedy dziecko przebywa w domu. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień. który w pewnym zakresie łączy. 3. rozdz. miejsca i warunków zatrudnienia. • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami.

• Z powyższego wynika. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych . jako procesie.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. . Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej. ' . a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. a co za tym idzie . jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. pewnych przemian. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. Adaptację w sferze behawi oralne j. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". jak też niewidomych.odbudowanie uszkodzonego obrazu . Hulek (1969. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym. ocen.adaptacji jednostki do otoczenia. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie. 3. a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. Adaptację w sferze percepcji. s. Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty.do ponownej integracji osobowości. 5. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego.jako zespół oddziaływań. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. głównie psychologa. A. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy. kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych. głównie psychologicznych.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. 2. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości. który dysponuje odpowiednimi środkami . Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej. że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . W adaptacji! psychicznej. nastawień i oczekiwań od innych ludzi. 4.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów. albowiem one wzajemnie się warunkują. Potrzebna jest mu pomoc innych osób.samego .

Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. w rozmowie. sugestii itd. 1971 i 1972).wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. T. 283 W tej fazie rola lekarza. miejsca w społeczeństwie. . W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej. kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. przyszłości. . wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: . w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci.. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. • ^ . Ponadto trzeba ''podkreślić zna. Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne. celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. zwłaszcza lekarza okulisty. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. Kratochvil.akceptacji ślepoty i jej skutków. -. Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone. ż. 1958. więź emocjonalna między ludźmi. to przede wszystkim. . wyrażenie gestem serdeczności. jak też procesów somatycznych. rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. funkcji narządów zmysłowych. W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: .szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. czy w warunkach domowych. . które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. 'kontakcie psychoterapeutycznym. np.rezultatów. s. 21). 2. jak serdeczny uśmiech.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. 2. Majewski. funkcjonowania osobowości. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum.itacyjnego. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. Cholden.e ślepota jest faktem nieodwracalnym. Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie. jest bardzo duża. S. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. 1974. . poradzie.

7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. b. L. 4. aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. jakie prezentują nasi niewidomi".odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. Cholden (1958.zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji. gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw. umiejętności i sprawności. b. Psychoterapię odreagowującą . nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. Prz. . niepewności i powstałych problemów u pacjenta. . W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. . W zależności od celu oddziaływań: a.oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka.wyjaśnienie. a. Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. Psychoterapię indywidualną .reorientację. s. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. poglądów. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). W zależności od kierunku oddziaływania: a. celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd.odreagowanie. zjawisko katharsis . . gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. 33). piisze. W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną). 3. wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej. ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. W zależności od sposobu oddziaływania: a. że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. . poglądy. 2.Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . . U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku. Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). Jej istotę stanowi tzw. trening. gdy chodzi o redukcję. Psychoterapię racjonalną . to.oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego). Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości.

z uwagi na jej podstawowe znaczenie. Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. 3. która powinna przekazać pacjentowi tę .1.rehabilitacja psychiczna. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć. Osobą. Właściwe oddziaływanie na środowisko. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza.prawdę. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny. z reguły lekarz okulista. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw. W. wobec rehabilitacji. bezkonfliktowości itd. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną.dla przebiegu leczenia (por. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie. a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. a nawet tragiczną wiadomość . Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. 3. 274). 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. w której panowałaby atmosfera życzliwości. społeczności terapeutycznej.bądź co bądź nieprzyjemną. że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty. niałego może mieć a. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono .równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków. już w szpi%6 talu. wobec widzących itd. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii. Istotny w tym. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. Wynika ono . Nikt z nas nie lubi. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych. 1979. Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. sportowo--turystyczne itd. przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie .stąd. kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. Psychoterapię grupową . Nie tylko powiedzieć. Oczywiście. nowo ociemniały musi znać tę diagnozę. pomocy. s. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku.Gcy. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy. Szewczuk.aterapia. a nawet nie chce być zwiastunem złych .zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości. a zwłaszcza rodzinne.jest lekarz. usprawnienie fizyczne kinezyterapia. w którym przebywają. Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. jak terapia zajęciowa. zrozumienia. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska.ib.

Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu. Przemawiają za tym następujące względy: 1. że decyzja tutaj należy do lekarza. czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę. lecz także o tym. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą.jako inwalidy i wobec rehabilitacji. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi. jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego . który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. lecz zagadnieniem pozostaje. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. jak i gdzie to uczynić. 2. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. lecz jest to konieczne. Powiedzenie ociemniałemu. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. który nie tylko będzie goił "psychiczne rany". że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. samodzielność i niezależność życiową.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. który przecież domyśla się. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy . który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku. . Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. połączone czasem z próbami samobójstwa. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. 4. zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. 2. Nie jest więc zagadnieniem. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. . 3. 3.wiadomości. a tym samym akceptacji kalectwa. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. kiedy. który nie tylko powie o fakcie ślepoty. Wydaje się mu.odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie.lekarz powinien jednak wziąć . 4.

naświetlić przyczyny utraty wzroku. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. Nie ma tutaj gotowej recepty. a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. jego reakcje i zachowanie. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. gdyż stopniowo pogarszający się stan . aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności. w okresie niepewności. podać to jako prawdopodobieństwo. długotrwałej chorobie. to. przez pielęgniarkę. kiedy dowiedziała się. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta.obok pacjentów. s. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie. wyczerpany nerwowo i psychicznie. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. po -ciężkim wypadku. istnieje bardzo wielu. Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. Amerykański psychiatra L. W. Przespała natomiast całą noc i następne. S. wzroku jest przez niego odczuwany. np. wiadomości i fakty. że pewna pacjentka. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku.się on. Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. Szuman (196'5) podaje. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. .następnie. gdyż leczy go od dłuższego czasu. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. dla pacjenta. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. . którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. w sposób zrozumiały. nie mogła spać przez kilka tygodni. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. Po prostu domyśla . jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. Na ogół jednak lekarz powinien. że nie odzyska już wzroku. Przede wszystkim należy. o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. Cholden (1958.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta. . Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. czy będzie nadal widziała. rzeczowo i osobiście. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. po pewnym okresie. Jak już wspomniano .

o ile dla pacjenta jest to możliwe. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. w gabinecie. Jak już wspomniano •. 3. a także udzielać mu pierwszych wskazówek. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. cierpień i tragizmu. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. miejsca w społeczeństwie i przyszłości. Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. a . Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. w najbliższych latach nie zostanie spełniona. na korytarzu. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. : Jak już podkreślono . że niełatwo dobrać słowa. psychoterapię podtrzymującą. . Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. najlepiej w pokoju lekarskim. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. go i zawodowego. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. rozpaczy.2. mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy.Zdajemy sobie sprawę z tego. aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. Trzeba starać się. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. na której znajdują się inni pacjenci. Majewski. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją.

często . 5. 3. szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny. 2. Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. który stracił wzrok. . Lewicki (1969. Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. Występu je. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. "punktów zaczepienia".bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki. . Mogą to być pewne zainteresowania. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. co przynosi mu cierpienie i ból. Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. Możliwość wykonywaniia niektórych. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość. Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. zdobywania wiedzy i umiejętności. które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. a także wysoką kulturę osobistą. który jest przyczyną przykrych napięć. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. Możliwość uczenia się. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. > . pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości. 4. Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. ] 6. Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko. .w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". Są to czynniki. Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem.pisze A. Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i.. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki. Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika. "Takie wyładowanie emocjonalne . a tym samym możliwość utrzymania rodziny. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku. które zostały wyparte do podświadomości. zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. towarzyskiego i sportowo-turystycznego. i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości.mianowicie: 1. 124) ."wygadania się" i wyżalenia się. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk).^wówczas tzw. które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. psychoterapii odreagowującej. s. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu.

a nawet rozmawiać w ogóle. Są jednostki.Oczywiście że do takiej rozmowy. zrozumienia. umywalni. a zwłaszcza salowe. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa. Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. obok serdeczności i troskliwej opieki. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach.w budynkach-i parku szpitalnym. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty.. Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. Zdarzają się bowiem przypadki. mebli na-sali itp. musi sam być przekonany o tym. Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji.ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę . Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. w codziennym. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania . Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. a więc pielęgniarek i salowych.ubikacji. Wiele zależy w tym względzie od lekarza. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. a nawet przyjaźni. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. aby pozostały personel. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu. potrzebna j-est atmosfera życzliwości. z którychpacjent może samodzielnie korzystać . poprzez zapoznawanie no. ubieraniem się itp. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach. Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu . Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego..wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. który ukierunkowany przez lekarza. że pielęgniarki. również w sposób właściwy. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych. przedstawiał życie człowieka ociemniałego. bezpośrednim kontakcie . Chodzi bowiem o to. a także .wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta.się od innych.

Wręcz przeciwnie. gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. lekarz po-|. jak żadna inna instytucja.'jak: biała laska. służąc mu zawsze pomocą i radą. ta. Nie ulega wątpliwości. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. wyczucia sytuacji (intuicji) . akcentując przyjacielski.wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych. Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie. jest bezpośredni przykład osób. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad.'". Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. winien zaprosić go.to . jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. Potrafi. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. Organizacja. potrafiły sobie poradzić. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć. zegarek brajlowski. W wyniku tego mamy przypadki. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L. często nawet decydującym. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta. które znajdując się w podobnych warunkach. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego. wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego. życzliwy stosunek lekarza. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. Braille'a. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją. Praktyka wielu lat wykazuje. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. Pamiętać ponadto należy. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego.

socjoterapię. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to. Lekarz okulista jest więc tym. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie.4. Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3. którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. jak: 1.oraz umiejętności działania. psychoterapię grupową. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. zwłaszcza w chwili obecnej. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . 294 4. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. | VII.l. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji. W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. Jak już podkreślono . Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2.

Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy. bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie.psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. Majewski. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por. przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość .w zakresie rehabilitacji.w zakresie planów życiowych i zawodowych. a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. tzn. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . które zostały ujawnione w czasie badań. 1971a s. 295 4. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. Etap modyfikacji pojęć. Z nowo ociemniałymi. W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy. Jest rzeczą zrozumiałą. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. 81 . które wymagają uświadomienia.do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań. Z reguły były to osoby. a stopniowo na dalszą . O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia. I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko. przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową.1.inne zajęcia.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie .88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. W tym okresie . o tyle droga . a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. T. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa.

że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. wykazywać. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. czy potrafią. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. W wielu przypadkach . starano się o to. że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. o ile takie miały miejsce. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. teraz musieli przechodzić do czynu. . aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. Polegało to na tym. Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. że efekty tej pracy zjawią się później. że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. które wypełniałyby cały dzień. a także przełamania pewnych nawyków. pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego.ustaleniu zajęć. Zwracano również uwagę na to. oraz analiza przyczyn niepowodzeń. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku.pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. Na ogół ociemniali spodziewali się. było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej. która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. które zdążyły się już zakorzenić. Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością". niż się tego spodziewają. społecznego i zawodowego.wyniki w rehabilitacji były nikłe. Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. na to. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku.motywacji. Wręcz przeciwnie. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni .

Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących . Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. których można określić jako typy pozyty. aby żalił się tak długo. Często sami szukali kontaktu z psychologiem. 'Pierwsza grupa to ociemniali.stopniowania trudności. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-.ie reagujące. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty. które nasuwałyby im myśl o kalectwie. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. aby omówić nurtujące ich problemy.wn. Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. które w każdym środowisku są nieuniknione.to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej. konflikty w samej grupie ociemniałych.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. Z uwagi na to. ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. Jest to zjawisko zupełnie naturalne. jakie istnieją między ociemniałymi. poprawiało się jego samopoczucie. co go gnębi i boli. wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. jak konflikty z personelem. 298 na niewyznaczaniu im zadań. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. jeżeli się zważy na indywidualne różnice. Grupa ta składała się na . Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. że inni łatwiej i szybciej robią postępy. Łatwo się z nimi współpracowało. . aż nie wypowie wszystkiego. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. Miało to miejsce wówczas. Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych.

którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. np.rozważania swego stanowiska i postępowania. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-.psychicznego ociemniałego. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata.' . przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach.wiać. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. Była to psychoterapia głęboka. . Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą. z którymi trudno było nawiązać kontakt. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. na spacerze. co często okazywało się skuteczne.. niż to miało miejsce w poprzedniej grupie. zajmowano się przyczynami. bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. Uciekano się do niej przejściowo. Zdarzały się także sytuacje. w pokoju mieszkalnym. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. . upłynął okres kilku tygodni.ogół z dawniej ociemniałych. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. prowadzona była dalej na innym poziomie. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego. w świetlicy itp. zapatrywaniami i postawami. odbywało się w sposób podstępny. których można określić jako . Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku.

W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego. że pacjent. Terapia ta polega na tym. jakiś mu towarzyszą. to kształtował się on bardzo różnie . Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego.typy obojętne. Przy czym kładzie się . reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa. z tym jednak. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". jest sam sobie psychoterapeutą. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw. Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie. w naszym przypadku ociemniały. lecz nie stosowali ich w praktyce. O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia. w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7. lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. R.. swych problemów i emocji. lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie.do własnej rehabilitacji. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). głównie nowo ociemniałych. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie. Podstawową zasadą tej metody jest to. 7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. Praca psy-. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów.od 10 minut do 'nawet l godziny. Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. swoich kłopotach i emocjach. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K.'• Kości w kierunku rehabilitacji. Rogersa. udzielać wyjaśnień i rad. zamiast zadawać pytania. Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość . lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów.

a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. 19 .21). może ją jedynie uzupełniać. zbiorową formą . lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. psy-chicznej ociemniałych. j. Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. Zaletą tej metody . ani nie udzialając rad. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty. jako motywy do określonego działania. wówczas psycholog rzucał takie pyta. Również sam decydował. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. Rogers uważa. W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne.jest to.z punktu widzenia psychologa . 1972. K. 4. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. Majewski. inni je kontynuowali. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy.2. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por.tutaj większy r. podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. była psychoterapia grupowa. R. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem. jeśli stworzy się mu właściwe warunki. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?".. Zdarzały się przypadki. s. W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. że każdy może poznać samego siebie. T. Stąd 302 duża oszczędność czasu. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę.ak powinni postępować. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy.

kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych. Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. lecz także ci. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. wszelkie socjalne i zawodowe problemy.. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. a więc miało -charakter psychokatartyczny.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie. Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych. Wykład. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. społecznym i zawodowym.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. co ich boli i gnębi. ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko. Kretschmer (1958. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie".oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. Wykład na temat celu i sensu . uczyli się sami. v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna.. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych. 379) podkreśla. s. kształtowali własne poglądy i postępowanie. Były to: 1. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali.. "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń. Tę formę . jak inni rozwiązują podobne problemy. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. Poza tym wszystkie rady i uwagi. który miał być poruszony na danym posiedzeniu.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. E. Dowiadując się. Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne.

wzmacnianiu indywidualnych wartości.ociemniałych. którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy. wości w kontaktach międzyludzkich. głównie związaną z postawami społecznymi. 3. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń.psychoterapii . . Stosowano 2 rodzaje życiorysów . R. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych.. R. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy. Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. s. Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C. "Kierunek encounter . którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi.pozytywne i negatywne. Kratochvil (1974. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T. C. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi. Majewski. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń.pisze S. Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). s.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń. W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. 1972. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. raczej in plus. Dyskusja nad problematyką ogólną. swojej drogi do pełnej rehabilitacji. 2. . uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. zaproszonych na posiedzenie. Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników. Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy.] Encounter znaczy . 21 . : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. interesującą wszystkich ociemniałych. 4. Zdarzali się również tacy.23). Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję. Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu. Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. Pierwsze z nich przedstawiały.! wraził-. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków.

w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód. Grupa. po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy. a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt.: . .każdy może być szczęśliwy.spotkanie. Majewski. . np. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. miała w zasadzie charakter stały. W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki. na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). Na spotkania zapraszane. A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw.opowiedz.opowiedz grupie o swojej samotności. Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi.wszyscy ludzie są dobrzy. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. które samowolnie się narzucają. co inni.szczęście zależy od nas samych. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. swoich problemów życiowych i kłopotów. W określonym' kontekście rozumie się otwarty. . co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość. . 3. 2. . .z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. co czujesz do ludzi widzących. co odczuwasz w tej chwili. . nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad. odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. tzn. które wpływają na zachowanie się ociemniałych. 20 T. Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. myśli. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. jak w poprzednim przykładzie. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog.opowiedz grupie. wyrażaniem uczuć". które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. aby w świadomości zjawiły się przeżycia. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji. Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny. . Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach.były także osoby widzące.

. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. Ta faza była też okresem. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie.47). • .. Niewidomy nie ma takiej możliwości. że ich problemy emocjonalne. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi). oraz o tym. dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. że terapia grupowa/ ? z. W pracy grup terapeutycznych L. że wielu ociemniałych myśli. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych. gdyby go spotkał. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. musi być on świadomy. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. zapoznanie się z celami. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. L. ociemniałymi prowadzona przez L. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. są czymś specyficznym tylko dla nich. aby każdy pomyślał o kimś. Cholden (1958. ja306 kie im towarzyszą. co chciałby mu powiedzieć. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. olbawa. polemiki. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje .W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. to obok podobnych korzyści. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. jak lęk. w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą. Liczyły one od 8 do 10 osób. R. Twierdził on. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś. Prowadzący grupę zalecał. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. co różni ich od innych ludzi. lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. stany depresyjne itd. 4. 33 . | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej. s. aprobaty poprzez skłon-głowy itd. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. W tym okresie L. osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału. jakie żywi do niego. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. krytykowania wypowiedzi innych. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. Cholden wyodrębnia 2 fazy. Często wydaje się im. . Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. Uważa on również. Zwracano jednak uwagę na to. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek.

to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego. 47) stwierdza. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi.). przeciągała się często do 3-4 spotkań. jej prowadzącego oraz zapoznanie się. s.wpływy 308 środowiska społecznego (por. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji. zagadnienie "inności" . ta pierwsza faza. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. izolację społeczną. 2. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. Ociemniały nie był w Zakładzie sam. izolacja.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych. ' . Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie. T. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości. która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. Jak podaje autor . 40). Majewski. zależność od innych. W podsumowaniu autor (s. przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. nie był odizolowany od innych. 90 i nast.(s. szczególnie trudnymi emocjonalnie. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . 4.3. w której chodziło o ukształtowanie się grupy.(leader). lecz tworzył wraz z . Druga faza.-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. ' . skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. . wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. Ponadto twierdzi on.. 3. a na tym tle uczucie zazdrości. że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. 1971a. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw.dowiedzieli się o tym.różnic w porównaniu z widzącymi. a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne. . związane z różnymi sytuacjami społecznymi. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. L.

że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą. Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. Wynika stąd wniosek. jakim jest rehabilitacja. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska.4. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. Jak wykazały obserwacje . Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany. Zdarzały się również przypadki. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. 309 4. Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie. a nie tylko psychologa. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. który był specjalnie powołany do tego zadania. nie pozostawało bez śladu. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki. którzy trafili do Zakładu. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. . przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy. Wielu z ociemniałych. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. a mianowicie . Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy.a ich postawę wobec rehabilitacji. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. Już sam przyjazd do Zakładu. negatywnej postawy wobec rehabilitacji.nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków.'. Wzajemne rozmowy. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas.

Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. Do rozrywek. których zadaniem było: 1. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków. a mianowicie . 1. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się. wyrabiają wytrwałość w." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. 2. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. Nie ulega wątpliwości. 3. Wszystkie rozrywki. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. a także z jego realizacją. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. nauka czynności życia codziennego. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny.siebie jako inwalidy. wycieczki turystyczne i krajoznawcze.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej.. słuchowiska radiowe. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i .rehabilitacji. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. audycje muzyczne. przedstawienia teatralne. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:. należą: gry stolikowe. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. instruk. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. które temu celowi nie służą. Związane są one z doborem programu. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . Na jego barkach spoczywa troska o to. zabawy taneczne i towarzyskie. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć.

a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. np. Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. Majewski. Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. s. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. pulmonologicznych. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. które dotknięte są wyłącznie ślepotą. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. które ma również swój aspekt psychologiczny. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. ^ 311 Istnieje wiele czynników. wyjścia do teatrów itp. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. tzn. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. 77). które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. były w naszym. Nie dotyczy to oczywiście przypadków. życiu zakładowym wydarzeniami. opiekę u swoich bliskich. T.nietowarzyskie z autyzmu. które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. a później wspominali przez najbliższe dni. że znajduje on zrozumienie j. Zabawy taneczne. gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie. Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. W przypadkach. 1971a. kardiologicznych. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). przygotowanie członków rodziny. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. że najważniejszym tego rodzaju . duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne.

przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego.-Chorzowie i Krakowie. a zwłaszcza ociemniałych. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. X. 1.zawodowych. Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw . . oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy.zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy .stanowiska i warunków pracy. nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum. w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. jeśli dotychczas takiej okazji nie miały. w wieku 16-40 lat. jeśli występują w konkretnym przypadku. ^ v.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych. . Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady. Wprawdzie 314 .. której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi.w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. Sytuacja taka powoduje to. Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych . W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: . Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem.sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia. . że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki. względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych. a mianowicie: w Bydgoszczy.

W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej. Jego zadania są bardzo zróżnicowane. . Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego.. inwalidy. Pełni on bowiem wiele funkcji. O ile chodzi o zatrudnienie. Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi. s. a mianowicie: . jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej. Stanowią one bowiem zespół problemów. o ile taka potrzeba zachodzi. 42) pisze. to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów. zwłaszcza psychicznej. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane. zmiany kierunku szkolenia itd. fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^. . że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce. że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa.. ^. Nie może też być mowy o pełnym. Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. 3. 4. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ .głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy.psychoterapeuty.doradcy zawodowego. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy.. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. 2. 2. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów. a więc ustalania kierunku szkolenia.. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". . wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. Mahnowski (1980. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów. a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej.doradcy dla nauczycieli i wychowawców. O znacze31& niu tej opieki J. Udzielania nauczycielom. Oznacza to. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. Dowodem tego jest fakt.

^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania . rozmowy itd.opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu.kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni.) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: .przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika.współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników. . 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników. sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii.sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej. . . chorobę itd. ze względu na wiek. to wymieniony autor (1980. s. rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji. .przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników. w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych.rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni. .przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego. .udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami. w zwykłych zakładach pracy.współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu. . pogadanki. . Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej. Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć. zadania psychologa sprowadzają się do: . dyskusje.. . ". . . . .instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych.udzielania porad w problemach życia codziennego. W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni. V.prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej.te sprowadzają się do następujących: . Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . 2 i nast. Józkowicz (1981. .. . s. że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników. Podobnie A..

: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych.: Dzieci niewidome i niedowidzące. Kraków 1976 (maszynopis).: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. i Sołncewa L.r.: Blindenpsychologie. Warszawa 1!978. Carroll T. Cis-Bankiewicz H. New York 1958. Banach Cz. 8. PZN.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. L. i Schie-felbusch R.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind. Warszawa 1964.: Dziecko niewidome. MZiOS oraz PZN. Warszawa 1980. w: Unser blindes Kind. Lipsk 19i24 (maszynopis). Cholden L. ' 6. 18. . Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent.: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales. Carter W. Biirklen K.' / 31823. . Bauman M. ^congenital visual handicaps.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych. 11.: A Manual of Norms for Tests Used.: Blindness. Diderot (Denis):. and Hayes S.: A. Leipzig 1924. New York 1951. Boston-Toronto 1961. Cohn L. 20. Dąbrowski A. "Przegląd Typologiczny" 1975. the blind at different ages. K.: Beitraege żur Blinden-psychologie. ' 5. "^-. 19. Warszawa 19<S9. Bateman B. :24. (red. Bateman B. Hans Huber Publishers. Chicago 19'69. 2.: A Psychiatrist Works with Blindness. 16. I. I. Londreś. D. Handbook for the Blind. Bindt J. Baillart P. J..BIBLIOGRAFIA 1.: Psychologia starzenia się. ' 10.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka. ' 14. • 3. K. U. Washington (b. w: Klimasiński. B. Baumann J. Danilewicz Z. PWN. Bauman M. in Counseling Bitnd Persons. 9. Moskwa. Bern 1980. Bieleckaja W.). Kraków 1976 (maszynopis).): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. . Warszawa 1864.: Yocational Evaluation. Warszawa 1954^ . w: Klimasiński K. 15.: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in. Desmerger M. 4. i Kurcz E. INHJ. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program. Leipzig 1917. New York 1952. B. G. 21.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników. 17. Dolański W. 1749. Lipsk 1978. Bauman M. / 7. K '(red. Burklen K.: Tyfiopsychologia. K. Dobrzańska-Socha A.: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons. "Pedagogika" 1974 (maszynopis). Bromley D. KE SRPN. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. WSiP. PZN. New York 1958.12. nr 1/3. ' 22. 13.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. * . P. Warszawa 1979.: Metody pedagogiki specjalnej. PWN.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni. ' . w:Harmg N. K.

: Materialen żur Blindenpsychologie. 31. • 38. w: Unser blindes Kind. w: Wy• bór pism.: Die musische Erziehung. Psych.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. Hartmann S. •43. Warszawa 1973.33. Grzegorzewska M.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących. . "Studia Pedagogiczne" 1955.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind.): Psychologia. . • . In Pfluegers Archiv 1899. "Przegląd Typologiczny" 1975. 39. Lipsk 1978. •27. w: Tomaszewski T. t. •w: Rehabilitation of the visually disąbled and . . PWN. (red. . Bern 1980. 32.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej. Bern 1980. •45. Dueren Th. "' . "Problemy" 1854. PWN. Grzegorzewska M.: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej. _41. Warszawa •1981.PWN. . nr 4.: Orientacja w otoczeniu.: Sinneserziehung. Dolański W.: Wybór pism. 33. KE SRPN. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. Warszawa 1976. 36. Wrocław 1980. New York 1954. 28. '' . PZWL. 30. Grzegorzewska M. A.. II. Warszawa 1964. Gałkowski T.34. Ekel J. "Studia Pedagogiczne" 1955. KE SRPN.: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. Dziedzic J. Hans Huber Publishers. Warszawa 1964. w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages. ' 40. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.35. 26. Dreier S.: Legendy o rzeczywistości. Warszawa 1980.: Psychologia niewidomych. nr 1/3. PZWS. Lipsk 1978. Dzierżanka A.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. w: Materiały III Kraj.: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. Hans Huber Publishers. Fitting A. "Szkoła Spęcjął-" na" 1983.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym. Dziedzic J.: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk. nr 1. II. AEB. 42. i Tomaszewski T. Grzegorzewska M. Galewska Z. Symp. Gałkowski T. KE SRPN. . •w: Unser blindes K.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. WUW.: Evaluation of Adjustment to Blindness. Dueren Th. Langensałza 1918. Fromm W. 46. Defekt.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym. . Fankhauser F.: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych. 44. • 37. •w: Unser blindes Kind.: Das Spiel. • 25. PWN. t.ind. >' . Gałkowski T. Warszawa-LwóW 1926. . . Lipsk 1978. Gerhardt D.1.

47. 51. UJ (praca magisterska).: Próba stosowania testu M. Klimasiński K.: System der Blindenpaedagogik. nr 11.. Kraków 19'68.. "Pochodnia" 1978. Paris 1786. . Hulek A.: Psychologia lekarska. PWN.: Ontogeneza mowy i myślenia. 1892. Warszawa 1974.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden. Czytelnik. Bern 1980.: Badanie inteligencji niewidomych. PZWL.. nr 3. Hilgard E. Ossolineum. Jurewicz-Tuz G. Kraków 1976 '(maszynopis). Janik M. Jarosz M. 319 Hitschmann F. 'Warszawa 1981. (red. PWN. Heller Th. • Klimasiński K.Keitlen T. -Klimasiński K.): Wybrane problemy tyfiopsychólogii. 111. i Klimasiński K. "Przegląd Psychologiczny" 1977.^i Kotwica-Zaparcińska St. 50.: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych. Langensolza 1892. P. . Warszawa 1979. . : . Kaziów M. . Klimasiński K. t. . Klimasiński K. Warszawa 1979. In Ber.: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych.: Pożegnanie z lękiem. PZWL.)': Psychologia pracy.kiej.. m.. Heller S.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. '(red.: Studien żur Blindenpsychologie. . • . Wrocław 1977.• .the blind at different ages. PZWL-'Janca ti. (red.3. '. • ..oraz PZN.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów.9. Klimasiński K. i Kowalczewska J.: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych. i Klimasiński K. Warszawa 1967. . MOiW oraz . : . Warszawa 1978. "Przegląd Psychologiczny" 1976.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie. 48. Warszawa 1969..-(red. ' . .: Kompensacja sensory czna u niewidomych. Hans Huber Publishers.. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. Warszawa 1962 (maszynopis). Warszawa 1964. MOiW. Jurkowski A. . Wrocław 1968. w: Klimasiński K. • .: O zastosowaniu piągetow.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji.'.: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ. Warszawa 1976a.: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących. Warszawa 1975. nr 3. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. Leipzig 1895 i 1904..: Postać niewidomego w oczach poetów. Ossolineum.: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych. MOiW oraz PTP. W.: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej. Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. Klein J. . Klawe H. Warszawa F976. w: Gliszczyńska X. 49. w: Klimasiński K.: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących. Klimasiński K. Haiiy V. w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. "Szkoła Specjalna" 1963..: Podstawy rehabilitacji inwalidów. 'Klimasiński K. .: Wybrane problemy tyfiopsychólogii. PZWL. Hulek A.: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD.Karney J.: Essai sur L'Education des Avegles. Wien 1819. . . (red.: Wprowadzenie do psychologii. Hayes S. w: Jurewicz-Tuz G. Józkowicz A. Warszawa 1961. E. WSiP. Warszawa 1979.: Dobór zawodowy. Klimasiński K. Kraków 1976b (maszynopis).

. PWN. i • ' • 91. Morozowa N. 86. PZWL90.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych. 87. A. PWN. Warszawa 1971a.: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy. 92. <red. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. ' Kończyk T. w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów.: Psychologia kliniczna. Kulczycki M. Moskwa 1969. Lewicki A.:. PZWL. Warszawa 1979.: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A. Majewski T. 88. Wrocł.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Warszawa 1971.: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów.. Klimasiński K. War' szawa 1972 (maszynopis). Kratochvil S.. B. Kodejszko J. Kraków 1976 (maszynopis).) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. . Warszawa 1958. 80. Warszawa 1969. A. Kretschmer E. Warszawa 19. ' . w: Wybrane zagadnienia z dejektologii. Symp. Majewski T.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych.: Psychologia lekarska. Warszawa 1972. 82. Wrocław 1'979. Pedagogika.: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. i Zibinowa M.74. Majewski ^T. • . 84. A. 93.: Wiek dorastania. Łapińska R.: Psychoterapia..PZN. . (red. WUW.: Our Blind Chźidren. '. w: Materiały III Kraj.: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. 85. PZWL. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej. . Uniw. Izd. Majewski T.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych.. Defekt. G. Springfieid. Kułagin J. . 78. Lewenteid B.. PZWL.Majewski T. Warszawa 1966 (maszynopis).: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych. Kułagin J.. .P. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja. 83. w: Zebrowska M. nr 23. . Warszawa lOTłb. Wrocław 1980. ' '. Wrocław 1S80. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. Warszawa 1973. .' ' • 89. PWN. "s-uchodnia" 1978. w: Klimasiński K.widylszczije dieti. i Żebrowska M. ATK. nr 11. Kułagin J. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne. Psych. Illinois 1956. Majewski T.: Psychologia gerontolopiczna. 81. 79. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów. Moskwa 1967.: Slabo.

• • .: Stres w . Warszawa 1961. . 1957. ' 106.: A social Maturźty Scalę for Blinia. . 0. 100.: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. Orkan-Łęcka M. (red. w: Klimasiński K. i Buchholz S.Malinowski J. UMCS.: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. New York.: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii. Pasternak E. nr 7/8.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971. . 96. . Psychologia .321 9. Majewski T. • • Nowacki T. / . . . 97. ' .: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci.: Blindness and Chiidren.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących. Warszawa 1951. 105. Mendruń J. 99. Nowogrodzki T. Spaulding P.: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania. w: System kompleksowej rehabilitacji .: Psycholog. Orkan-Łęcka M..: Zarys psychologii. . Orkan-Łęcka M. Warszawa 1979^ PZWL. 1978 (maszynopis). Kraków 1976 . Norris M. 101. Warszawa 1962.: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. Lublin 1978. .^ ' / . w: Sękowska Z.94.: "Ja sam".: Siadam . "Pochodnia" 1979. Chicago 102. Majewski T. "Pochodnia" 1967. • 104. • WSiP. Preschool Chźidren. nr 12. •niach inwalidów.: Testy psychologiczne dla niewidomych.(maszynopis). 21 T._.. Palhegyi F. <red. . " ' • }.wstaje . . Nartowska H. Found for tnę Blind.. Melanowski H. Paryzek L. 1957. nr 21. Palak Z.: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1.: Okulistyka.: Niewidomi wśród widzących. PZWS. PZWL. • : 107. "Pochodnia" 1979. PWN.chodzę. 98. . Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6. Majewski T. . . 108. 1. i Brodie F. J. nr 3119.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych. . H. Ossowski R.. ' .. PZWL. . nr 1/1. nr 2/2. PZWS. . Amer. Warszawa 1'9'80. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974. . Warszawa-Poznań 1979./. 103. . Warszawa 1980. Majewgki.E. Warszawa 1973. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. ' • 2. ' -.w spótdziel96. Maxfield K.: Psychologia rozwojowa. .

): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.. UMCS. S.. Lublin 1968. i Levins F. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących. PWN. Schoeffier M. w: Garret J. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. PZWL. Rothschild J.): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. (red. Roessing L. i Levine E. ."Warszawa 1977. (red. nr 4. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. Zebrowska M.: Studia z psychologii dziecka.60.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego. Sękowska Z.: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977.: Der Blinde im Leben des Volkes. i Spłonek H.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi. . Schwarz S. w: Zebrowska M. • .: Functional Vision Checklists. PZWL. i(red. Warszawa 1979. Przełącznikowa M.: Coping with the Unseen Environment.: Gtuchoniewidomi. Warszawa 1966. w: Garret J. UMCS. Warszawa . PWN.: Rehabilitation o} tnę BUnd. II. '. Warszawa 1981. •w: Sękowska Z..: Kształcenie dzieci niewidomych. . Warszawa 1979. J. Rusalem H. PWN. Sękows^ 2. ' ' l. . t.): Prafc-.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących. Pilecka W. Rytka A. PZWL. Rusalem H. "Szkoła Specjalna" 19. PWN.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. (red. Raskin N.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.. Reykowski J. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. New York 197i2. w. Illinois 1952. Warszawa 1974. (red. Fremont 1978. F. Lublin 1965. i Zachara B. Winnetka. Warszawa 1972. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. Sękowska Z. . (red. Przełącznikowa M. nr 4/5. i. Warszawa 1966. w: Klimasiński K. Reykowski J. LeipzigJena 1-966. S.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego.Warszawa 1973.): Pedagogika re•^a-lidac^^. Puzyna C.: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne. PWN. KUL. . PZWL. L Piaget J.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych . F.: Wiek przedszkolny. Warszawa 1979. w: Hulek A.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb. Lublin 1978. (red. Warszawa 1971. PWN. Sęlsows'^' 2.-fióio w f^.: Niedowidzenie i ślepoto. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. Warszawa 1972.: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących. Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt. Kraków 197'6 (maszynopis). Sękowska Z. .: Osobowość a trwały stres.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. i.

r. Kraków 1976. Moskwa 1S60. (ted.: Le mowie des Avengeles.czpu^driz.). w: Unser blindes Kind.: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld. PZWS. 1966. C. • • ' • Y^a-^ić F. ' : it-einifci^S W. w: Unser blindes Kind. Lipsk 1978. Me Lean.Sentence Completion Test.1978.witije slepogo riebionka. M. i-wiertriow W. Villey P. Warszawa 1957. w:. w: Hulek A. '^ifcri'1'1111'1^ W. Leningrad 1955 (maszynopis). . Warszawa 1916.Interdysc-ir . .. S-wi&geriow W. ". PWN. i Dauterman W. J.li(t».: Wstęp do psychologii. Yirginia (b.).: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden. WSiP.): Psychologia dzieci głuchych. itlinrC3 B.^er ^wdes Kilid. • Sizserar'11'16 M. "Klinika Oczna" 1965. zczĘsechowicz A. Ps-ychu ^Sy Kesearch. Sfceirifc^(r)1^ W. ^'lEl^are %. Kraków 1976 (maszynopis). Moskwa 1967. w: Unser blindśs Kind. (red. ^^u^"laii W. Warszawa 1971. ł^^Ęe-wa L. Wiedza Po^^echna. it. rir 35. Gebethner i Wollf. PWN.1. H.: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych. Leipzig l'9il7.: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia.). 1949. i'wie:9eiłow W.: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a.: Niewidomy o niewidomych.r. t. ' .): Psychologia. . Warszawa 196. Warszawa 1OT9. Paris 1924. Muenschen 1820.): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego.: Der Blinde als Persoenlichkeżt. ^ '''iman S.(td. UMCS. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. (red. KE SRPN. Stary człowiek w rodzinie. (red.: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych.: Learning to be Independent. L. Warszawa 1976. iS-wicierto-w W. Lipsk 1978. . w: . Viney P.marny charakter pedagogiki specjalne. -w: Klimasiński K.^_" '• . ""^ ^roan M.: Wychowanie nżewźdomego dziecka.: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants. PZWS. Katowice 1947. Pł^^gogika-ałnce wa '^'. Stanford Univ.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. iS-tudiEł pedagogiczne" (b.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne.9.^^szewski T. (red. i Shurrager Ph.) 1979. ' ' . 323 162.dów z resztkami wzroku.: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera. ^i^-Wtó F. . Paris 1927 164. Seltows^s 7-'. Wiśniewska-Roszkowska K. . I. 1 .: Orientacja niewidomych w przestrzeni. . S.: Deceloping Linguał Es:pression."^a-wczuk -w. ^^^-masiński K.1••'• Roz. iffio-w-^ywa.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach. Chicago 1964.: Tyflotżechnika. Lipsk A^-KS SRPN.M.): Słownik psychologiczny.): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących. Liipsk . Sti-urra S61 H.'78.: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku. l. XI. .• (rełnce^73 L. 163. / "^.^szewski T.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd.: The .r. Warszawa (b. "•'K-O c. •^E SKPN. (red. Warszawa .

A.: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^. Warszawa 1970. 168. psychicznego dzieci nie •o^-••. "• nr 4/5. t ' 169.: Psychologia. (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ . •w:. Warszawa !'. w: Sękowska Z. Washington 1952. w: Unser biźndes ^ K.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce. KE SRPN. :• .iemnialych. Disabiłity. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Zarówna M. •. Moskwa 1956.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.w. Wright B.1965. Psychological Aspęcts o f Physica!. •«" . Kraków 1976 (maszynopis). 171. 175. PWN.1 1979.: Zmiany w -psychice łudzi .ind. '' • 167. ' : ' 165. Ziemcowa M. domych i niedowidzących (opracowanie K. KlimasińsKi).'174. 166. Kraków 1946. pWN^W*? . Pedagogika. Wolter-Czerwińska H.^^szawa. Moskwa 1967.172. Lipsk 1978. Witwicki W. Rutkie-•wicz (red.' ^ ' 176.Q<).. w: 2rete. Wołoszynowa L.173. Rozwój umysl'/wy . "Szkoła Specjalna" 1960. . Izd. Warszawa 1979. Zeuthen L. Ziemcowa M. .: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan.naruszenijami zrienija. UMCS. .ia-ruszenijami zrienija. (red. ' .1975 PZWL.^3. . Zebrowska M.): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży. Ziemeowa M.::.^k-'. Niektóre cechy swoiste rozwoju.'. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s . PZWL.M (red. I. Lublin 1978. Zemis St. L: Puti"kompiensacji ślepoty. • dowidzących. PZWL..''. C-: Phe Partially Seemg. V.): Geriatria.: Młodszy wiek szkolny.: Physical Training and Movement Teaching. . • • ! . 170. Young M. . w: Dieti s glubokim^ . w: J. A.