You are on page 1of 256

TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

Ponadto trzeba podkreślić. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia.udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. Jak podaje J.chromatyczne. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu). Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić. W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. lecz również barwy. do których należą: biel. Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki). fioletowa itd. . na n-n ua^wam^. s. Właściwie wszystko ma jakąś barwę. na ogół jednak ocenia się go na 84 . Rothschild (1972.. Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe. że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń. Reaguje on na największą liczbę bodźców. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych. dla niektórych zwie•rząt. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona. czerwona. lecz nie jest to zwykła ich suma. W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. oraz pochodne od nich barwy mieszane. siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. którym jest tzw. która stanowi podstawę 11 . lecz widzialne np. brązowa.jest-więc połączeniem różnych wrażeń. Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce.zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. ^yv^. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom. które oddziałują na człowieka. oict-z. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk. .. 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK. Barwy dzieli się na:. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność. Spostrzeżenia. że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. jak: seledynowa. żółta i niebieska. Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji". . 274) .90%. które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego. Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk.u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości .. Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej).achromatyczne.. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części.

.modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych. 'których człowiek uczy się przez całe życie. celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. praca. polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie.funkcji orientacyjnej. 22) pisze.przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: .2. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów). 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . których człowiek nabywa w ciągu życia. w którym czynność jest wykonywana..do tworzenia wiedzy uogólnionej. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. . s. Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności.zapoznania z ruchem. Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. to różne formy działania człowieka. Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. . w etapie zapoznania się ze wzorem . czynny odpoczynek itd. Sołowjowa (1976. nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka . W. Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności). Jest to tzw.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności.. który nauczył się czytać. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu. to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa. koordynacja wzrokowo-ruchowa. Funkcję wzroku w działalności praktycznej . Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. Obserwują . Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość.przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności. czyli zademonstrowania wzoru ruchu. lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami. O ile chodzi o małe dzieci. czynności zawodowych (produkcyjnych). poruszaniu się w przestrzeni itd. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania. którą człowiek stale poznaje i z którą się styka. . czyli działa. 1. tabel itd. I. Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu..nabycia umiejętności wykonania ruchu. Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". nauka. które ma -opanować. Zabawa. rysunków. jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów.funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności.

Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. Można więc stwierdzić. tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie.one. wzoru ruchu czy czynności. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . który pozwala mu . jedzenie itd. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. Wynika ono przede wszystkim stąd. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego.'1. regulacyjnej i kontrolnej. co się wokół niego dzieje i znajduje. następnie w szkole. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. . który ma się nauczyć wykonywać. Dąbrowski (1964. i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. a następnie starają się ich naśladować. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy. rzeczy i osób. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości.3. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. który staje się zdolny do wykonywania. którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. Zresztą i dorośli. W ten sposób narząd ruchowy. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. kończyna górna. np. wzrasta sprawność. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. 13 1. A. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. jak inni je wykonują. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. zwłaszcza w nauce zawodu. jak ubieranie się. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. s. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. a więc funkcji orientacyjnej.wizualna demonstrac-ja modelu. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy. i we wszelkich innych zajęciach. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości.

4. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa. Emocje.od rana.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne. gesty. in. aż do wieczora. Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. wschód słońca. emocje. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-. . wiadomości o sobie i świecie. Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim. uroczystą akademię itd. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. czego potrzebują. pod wpływem bodźców zmysłowych. . nieprzyjemność. Z uwagi na to. lasy itd. kiedy zasypia .niezadowólcie.. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli.. pałace. 14 1. Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień. pozytywnym.:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. tęczę. 2. programy telewizyjne itp. jak również znak ujemny . przedstawienia teatralne czy baletowe. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych.zjawiska przyrody '(krajobrazy. że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. co myślą. postawa. potrzeby.iom. . a więc charakteryzować się irzyjemnością.5.dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby.).). Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy. których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe.wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową. Pojawiają się one. . że emocje powstają m. piłki nożnej itd. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. Z uwagi na to. Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów).na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze. Dwa podstawowe rodzaje defektu . Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji. zadowoleniem. wśród nich także defekty sensoryczne. Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej.). kiedy się budzi. właściwie cała mimika mówiącego. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka . mogą mieć zarówno znak dodatni. • i co wiedzą. czują. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy. czyli zdolność wywoływania emocji. kiedy człowiek ogląda różne: • . kościoły.).

albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. ' Biorąc pod uwagę omówione definicje. . 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia. . Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku".jak już podkreślono .niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni.niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji. . uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych. w oznacza.ociemniałych. Wynikają one stąd. zwłaszcza ślepota. czyli głuchoniewidomi.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. całkowitą ślepotę. . że jest ono bardzo duae. . wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: . Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności.wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu.zupełny brak wzroku. Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. do których należą także niewidomi z poczuciem światła. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych).niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką). Z uwagi na to. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. . a więc osoby. -. czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku. Należą do nich: .resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena. a mianowicie na: .niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących. Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. każde poważniejsze uszkodzenie wzroku.całkowicie niewidomych. że wszystkie czynności organizmu . Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą . . ' . pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi. De-. .zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°.niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu. które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia.niedowidzących lub słabowidzących. kardiologicznymi czy gastrologicznymi.niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa.

społecznej i fizycznej. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. a więc tylko niewidomi. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona.pełni w nim określone role społeczne. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. a także w pewnym zakresie fizyczny. Psychologia 17 od rzeczywistości. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. z umysłowym upośledzeniem itd. a więc psychiczny. rozwoju i funkcjonowania osobowości. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. Przeciwnie. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. 3. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. lecz działa nadal. emocji. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. 2 T. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych. społeczny. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. Wyrażały się one w tym. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. które stanowią przedmiot naszych rozważań. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. do pracy zawodowej. okresie życia. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i .konsekwencje dla innych. Wszystkie bowiem zagadnienia. pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. Majewski. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych. do samodzielnego i niezależnego życia. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym.

przeznaczeniem itp. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. naturalną skłonność do zła i niemoralność. l i 2). W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. wybitnego umuzykalnienia. Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. Dla przykładu można . jak mściwość. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. s. Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. determinizmu psychologicznego.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy. Podobnie jak inne zjawiska. "cudownego" wprost dotyku . jakie są odrębności strukturalne. Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. o darze jasnowidzenia i o wielu. Dolański (1954. "czystości duszy". III. czy niewidomy jest innym typem itd. Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. a także takie cechy. jakie nasuwali niewidomi. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem. okrucieństwo czy bezwzględność. na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. po-pędliwość. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. jak np. Kaziowa (1968. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. a zwłaszcza tzw. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. jak też psychicznych właściwości niewidomych. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. W. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. naturalną skłonność do dobroci. Albo też przeciwnie. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por. a często nawet fizycznego. rozdz. których odmawia ludziom widzącym". jak też sama ślepota. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie.przewlekle chorych. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. wielu innych rzeczach. Z przekonaniem. s. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku .pozwalającego odróżnić barwy. 32) przypisywano im np. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. Według M.

że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. s. pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. Grzegorzewska (1926. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości).przyp. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek. Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. czym jest ona ze swej istoty. »• 19 Również sam K. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych. do którego dąży psychologia niewidomych. jest poznanie osobowości niewidomych. autora). 12). ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. s. '5). a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. Podobnie J. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . jak wrażenia wzrokowe". 1926. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. 6). Podobnie K. s.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . Burklen. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. obiektywna ich ocena i na . 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. Wymieniana już M. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). Steinberga (1917). Blirklen (1924. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. tj. 1924. s. że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. 7). aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. . a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych. Burklen. Grzegorzewska. 95). wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. W 1917 roku również L. Raz. że wynikających z braku widzenia. 8) twierdził. poza tym. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. s. za: M. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. form dlatego typowych. za: K.struktur albo nawet ich derywatów. pisze. I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. przez utratę wzroku" (wg K. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. Celem. czy psychiczna struktura niewido-. Burklen (1924. że brakuje mu spostrzeżeń. W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. czyli elementów psychicznych". 1924. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej.wymienić W. . s. s.] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim". Mendruń (1967.

Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj. Temporalnych (w czasie) . s. a więc bez udziału elementów wzrokowych. że . jak i samych niewido-.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u.gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej.gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe. Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna.(spostrzeżenia. . Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania. U dzieci niewidomych np. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. Inna jakościowa. niewidomych czy niedowidzących. 95) pisze. . 2. W sposobie rozwoju danego zjawiska. wyobrażeń przestrzennych.Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych. ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. Oznacza to. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty.podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących. cech) dotyczą. ponieważ one istnieją i są oczywiste". zawężenie zainteresowań. pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów. Ilościowe . że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. Odwrotnie. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np. mych". Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych.podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice.. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l. mowy. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do . Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi. .będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. Faktycznie. J Mendruń (1967. a nie występuje u widzących lub odwrotnie. 2. Tak więc należy przyjąć. opóźniony rozwój motoryczny. Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. . Jakościowe . że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona.

głównie mowę (kompensacja werbalna). 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób. Niestety wielu metod. emocjonalnej. akceptacja kalectwa. że składają się na niego: . np. Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących.. Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . . jak też behawioralnej. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to.zagadnienia. a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. 'Część tematyczna ma za zadanie: . ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych. schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it. że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów). a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. np. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd. które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. pozostałe zmysły. niektórych testów.zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. jak też osób widzących. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. jak też praktyczną (stosowaną). a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna . a także inne funkcje psychiczne. reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. zjawisko "zmysłu przeszkód". Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. Ogólnie trzeba więc stwierdzić.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne. 'które utraciły wzrok. nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. zjawisko kompensacji. gdy rozważa się je w formie ogólnej.d. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą).badania psychologiczne osób z defektami wzroku.różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. lecz jest działem psychologii defektologicznej. że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. np.

Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych. 1976.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. 4. trwałej. opis. Ziemcowa. tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii. Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono. I. w dalszej części pracy w zależności od tego. . 3) psychologię umysłowo upośledzonych. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych. umysłowe upośledzenie. in. Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja. W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania . a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku.(skutków pierwotnych). Dotyczy to samego defektu. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. a nie konsekwencji. 2a fekty w zakresie mowy. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. . które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. s. stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. takie jej działy. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej. różne dysfunkcje narządu ruchu. de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. 183). Zachowując pewną tradycję. czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących. raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). kwalifikację): . wzroku w rozwoju i rewalidacji. Defekt w tym .uszkodzenia wzroku i słuchu. M.l) poznanie (ustalenie.wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. Należą do nich defekty sensoryczne .

Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). które rozważa psychologia defektologiczna. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. głuchymi itd.. ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. Ogólnie mówiąc. 48). Pierwsze konferencje w latach 1961. 1978. ale nie patologiczne i(np. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. Wydaje się. niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. 1979. nie mają takiego charakteru. 1979. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. struktura czytania dotykowego u niewidomych. a zwłaszcza logiczne. choć są jakościowo . s. 48). 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". 1980. 1976. Niektórzy bowiem uważają.początkowo charakter teoretyczny. ramach psychologii klinicznej. Klimasiński. Klimasiński. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. mających . Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. 1980. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. można rozpatrywać w. 1981). s. Sękowska (1979. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. ich wyobrażenia surogatowe. Szewczuk. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. które stają się specyficzne. s. Zjawiska. Z. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. Kulczyc-ki. że całą problematykę. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. in. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. 63 i K. s. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. s. "psychologii głuchych" itd.

adaptacji stanowiska pracy. a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. np. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. metody itd. s. u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. pojęcia. wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. O ile chodzi o związek z medycyną. klasyfikacje.a także z psychologią wychowawczą. ' którym nie można przywrócić wzroku . . Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną. in. Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. w zakresie oceny zdolności do pracy.. Wychodząc z tego ścisłego związku. 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin. którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. M. to nie można ich określić jako patologiczne". oraz psychologia rozwojowa. 10) 25 twierdził. Już K. Blirklen (1924. że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna . 'Zi uwagi na to.). . co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. np. m. bo nie wymagają leczenia (np. to przede . 6. . Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. stwierdza. Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym. jak psychologia kliniczna.psychologia normalnego człowieka". że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów".. s. Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. Oczywiście nie oznacza to. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. ociemniali. Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego. . s. nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju.". że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. Klimasiński (1980. pedagogiką. ą więc i do tyfiopsychologii. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. z psychologią defektologiczna . w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię.wszystkim dotyczy on . W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. z psychologią pracy. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej.różne od izjawisk u ludzi widzących. Oznacza to. 50). socjologią i techniką. K. 5. Jarosz (1978. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi.

in. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. Wydaje się. zwłaszcza. W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. Sękowska (1979. prowadzący do całkowitej ślepoty. ale na dyspozycjach rozwojowych. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej. s. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. Są to więc te zjawiska. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku.okulistyki. Z. pisze w tej sprawie w sposób następujący: .. tyfiopedagogiką. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. co nie jest bez znaczenia dla psychologa. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. Jest to problem uwzględniania. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. które pozostały. psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. w tym również w tyfiopedagogice. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. Ogólnie można powiedzieć. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących.poważniejsze zaburzenia osobowości.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji. Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. które są skutkiem upośledzeń. treści. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. Można również mówić o związkach z neurologią. zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą . programów i metod pracy rewalidacyjnej. W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona.

. które uzależniają go od innych ludzi. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. l). że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń. s. takich jak akceptacja kalectwa. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. odmawiające niewidomym zdolności do nauki. Swierłow. Człowiek jest istotą społeczną. Wynika on stąd. W szczególności dotyczy to: . a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe . w tym.adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących. Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. zwany tyfiotechniką (W. właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy.S.. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji.'aparatów. Są to więc zagadnienia. 28 7. możliwości adaptacyjne itd. jak też dalszym. jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. jak np.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią. również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. . Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. do życia v/ społeczeństwie. Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką. Żyje on w określonym środowisku społecznym. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny. .projektowania i produkowania pomocy naukowych. 1960. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. s. . Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się.gadnień. posiada określone potrzeby społeczne. przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii.projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne. do pracy. . Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami. Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. adaptacja psychiczna itd. pełni w 'nim określone role. W tej sprawie T. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. Aby miały one wartość. . . specyfika procesów poznawczych niewidomych. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. Majewski <1971a. zarówno w środowisku rodzinnym.zaspokojenia podstawowych potrzeb. Wyjątek stanowiły jednostki.przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia". Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka.

na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. to wymienić trzeba P. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych.. Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). in. 1749). Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych. 100) . V. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. Heller. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych. psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por. s. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller. tzw. 1895). Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. Instytut Niewidomych. XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. Grzegorzewska (1926. (zob.pisze M. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. 1786).' Hauy. a mianowicie Psychologii .. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. którzy m.osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną.. '1926). Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927). (1920) oraz Austriaka K. W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2. które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości. przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku. Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r. Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. którzy widząl. Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. a ukazała się ona w 1749 r. procesami sensorycznymi . in. choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku.była słynna książka Diderota. interesował się m. Wilhelm Wundt.funkcjonowaniem zmysłów. Grzegorzewska. M. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes". O ile chodzi 'o Francję. Diderot.

1976. I.. Jak już podkreślono . P.skala Irwina-Bineta (wg: S. który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. D. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. Bauman. Lewenfelda. Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. B.skal inteligencji dla niewidomych. Już w 1914 r. koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. Dolańskiego. Carrolla i L. I. W dziedzinie testów osobowości mamy M. K.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. który zasłynął jako twórca .drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. w Związku Radzieckim. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty. P. l). Wynika to z ogólnych tendencji. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K. a więc "stosowaną psychologią .dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. W. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. Grzegorzewską i W. Mieliśmy słynną M. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych. Sołn-cewę. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. Sokolański. 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac.ma . Choldena. Swierłowa. Sę-kowska z Uniwersytetu M. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. Z. ale również praktyczny. Kułagina. Kli-. wychowania i rehabilitacji. L. Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Każdy kraj. Ziemcową. Hayes. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . Obecnie mówi się . Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy. S. A. Bateman i innych. J. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. to wymienić trzeba T. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. s.niewidomych". J. Hayesa.

którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. lecz głównie nauk biologicznych. Fakt wyższości. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). K. psychiczne. że niewidomi . a więc fizyczne. Zauważono też. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie. a więc medyczne.ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. społeczne i zawodowe. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu. Oznacza to. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. ą także T. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. psychologiczne. oraz z zakresu praktyki psychologicznej.pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. J. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965). że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. U podstaw kompensacji leży fakt. W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. 21). które w odpowiedni sposób uruchomione.radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. Dysponuje również pewnymi "rezerwami". Carrolla: Ślepota (1961). 1979. s. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. Ta tendencja spowodowała to. których nie zauważają osoby widzące. u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. *. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. Kształcenie dzieci niewidomych (1974). Klimasiński. . Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to.przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). II. W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. pedagogiczne. M. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień.

Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. Klimasiński (1979. co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. a mianowicie przez dotyk. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny.wrażenia. próg podniety i próg różnicy. czyli części fizjologicznej. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów.1.. 34 3. Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. perymentalnych w XIX wieku. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów. 'którzy uważali. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. którzy zajmowali się niewidomymi. Zastąpienie całkowite. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. / / 2.Na początku problemem było. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. a więc części fizjologicznej. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów). które mimo że nie urodziły się jako niewidome. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. teoria "wikariatu" zakładała. s. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. dolny próg podniety. tym wrażliwość większa i . aby powstało wrażenie. że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). aż do początków XX wieku. Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego . U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. 1. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. A więc teoria ta przyjmowała. Zakładała ona. Problemem jednak pozostawała sprawa. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. zawierać odpowiednią energię fizyczną. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks.

na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:.oraz wykazuje swoistość wrażeń. 65. in. że jedynym zmysłem. Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. który powoduje różnicę wrażenia.odwrotnie. przyrost siły dźwięku. istniały również takie. Przykładowo•można tu wymienić J. światła itd. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. Podobnie P. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. Kleina. np. że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. Do takich m.2). który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). Zarówno próg podniety. 99). że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). M. 105). że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. s. W. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. należą badania S. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały. a nie innych wrażeń. W XIX wieku obok badań. przyjmowała ona. Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. Nie może więc być mowy o całkowitym . U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. . Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. s. Hellera.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. Grzegorzewska 1926. 21. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy. 66. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich.patrz rozdz. Muellera. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. czyli minimalny przyrost bodźca. Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej. Co więcej. Griesbach. jest dotyk. Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. 11. przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. Witwicki 1946. że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". in. które temu zaprzeczały. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. 22. Do wyznawców takiego poglądu należał m. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . tzn.

Tak więc układy strukturalne. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). czyli skojarzenia intermodalne. podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. w korze mózgowej. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu".2. wśród których wzrok. Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów.(ostrości). I. A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego.kompensacja percep-. a ściślej mówiąc na receptory. a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy. że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu. Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. 111 i 112). nabytek jest natury psychologicznej". wyższej analizy.1. Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy. Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny. jak to można stwierdzić u normalnych. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców . przyjmując za podstawę naukę I. w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów. czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. P. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M. co określa się mianem. a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości .. Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r. W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk. Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. związków czasowych. Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie.przedmiotów czy zjawisk . Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. GrzegorzeWska (1926. eyjna. s.. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. które powstają . spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw. Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie.cały proces spostrzegania. Jednak w konkretnych i . możemy wywnioskować. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [.wrażeń.na nasze zmysły. w referacie pt. Związki czasowe. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza. W miarę nabywania nowych doświadczeń . s. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. a nie wrażliwości i czułości sensorycznej. Sołowjowa (1976. nazywane są dynamicznymi. dynamicznych układów strukturalnych. Opierając się na badaniach J. a zwłaszcza sprawności percepcyjne . M.

nie podlegają mu poszczególne zmysły. słuch. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . że w miarę doskonalenia się tych układów. rola zmysłów się nie zmniejsza. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). kiedy rola receptorów jest większa. a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. s. które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów . dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości.określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. lecz cały ich zespół. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów. zmienia ich rolę.pisze M. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. / 37 M. . psychicznego jednostki. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). I tu należy zaznaczyć. a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych".3. wszystkich pozostałych zmysłów. ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania. gdyż wskutek braku wzroku są oni. A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora). albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. fakt. Grzegorzewska (1964. węch itd. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. lecz skutkiem współdziałania. s. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. 38 1. M. bardziej rozczłonkowane.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych. a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. dokładniejsze". Kompensacja werbalna . co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. co sprawia. Grzegorzewska {1964. zwłaszcza małe. Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. Dzieci. 52) . Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku. Wyjaśnienia wymaga jeszcze. a nie pojedyncze człony tej struktury. Dlatego wszystko.

krajobrazu. 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa . a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych. który zapewnia im. Kułagin.) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. werbalizmu. I.przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. rozwija się wyjątkowo dobrze. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . s. w pracy zawodowej itd. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: . . Wynika z nich. Jest to zagadnienie tzw. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości. że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok.Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. 1969. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej..zjawisk przyrody. co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw. • . Z. które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. [. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach. Sękowska :(1974. 1956. Ziemcowa. aut. U niewidomych drugi układ sygnałowy. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. . kompensacji werbalnej '(słownej). rozdz. III). Trzeba jednak podkreślić.] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej.zastąpienie informacji. gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło.wym. której istota polega na tym. instruktażu itp. Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych. Z. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata". pełną informację. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. wyjaśnień. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką. niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok. Sękowska. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. . W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami".przyp. tzn. A. bez specjalnych zaburzeń. 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych.tych wszystkich zjawisk. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . J. w przygotowaniu do pracy. że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze. Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas..

Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. inne mniejsze znaczenie dla człowieka. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów. Jedne zmysły mają większe. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. stanowiących tzw. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . dotykaniu ostrza noża itp. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. w przypadku ślepoty. Dlatego też W. Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. gdzie są umieszczone. "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . Dotyk wchodzi w skład tzw. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować. W praktyce często wrażenia dotykowe. Wrażenia kinestetyczne . s. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe).działania poszczególnych zmysłów. zimna czy nawet bólu ziewają się. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . podobnie jak ze zmysłem bólu. a nawet bólu. Ekel '(1976. Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne. zimna.1. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. zachowuje swoją dominującą rolę. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała. s. zimna i bólu. to zachował on duże możliwości kompensacyjne. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku. np. ciepła. 2. Praktycznie jest on z nim połączony.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. narząd ruchu. to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. zmysłów skórnych. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. np. np. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. a mianowicie: na bodźce dotykowe. a raz w innym miejscu".receptory o różnej budowie. Swierłow (1957. Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. kończyny górne i kończyny dolne. pomimo znacznego osłabienia. ciepła. do którego należy kręgosłup. W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. w tej samej okolicy skóry na ciepło i .zimno raz reaguje punkt położony w tym. J. śluzówkach.

niekiedy bólu". W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu. spoistość przedmiotów. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej. jak długość.informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . Z tego też powodu W. odległość. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. dotyk bierny i dotyk czynny. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. progiem przestrzennym Webera. wyniki te potwierdził W. ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . 36). Sołowjowa (1976. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. Swierłow (1957. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość). jak szorstkość. zmiany miejsca (przesuwania się). Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. 2. szerokość. W związku z tym wyróżnia się tzw.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. chodziło o stwierdzenie. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. a co za tym idzie . s. s. Do badaczy.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy.2.o ruchach dynamicznych. mieszczą . zmysł mięśniowo-stawowy. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. Dotyk czynny występuje wówczas. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów.o-tzw. wysokość. ucisku lub oporu. posiadała także w pewnym stopniu su. Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. W 1895 r. ucisku lub oporu. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . a nawet bólu. który w 1855 r. Laury Bridgman. należy Czermak. Helena Keller.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. kierunek itd. a więc elementarne cechy przestrzenne. 95) pisze. Z uwagi na to. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. zmysł mięśniowy. jakościowe właściwości powierzchni. Podobnie w 189'1 roku. S. np. funkcjonalnie sprawniejszy. M. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. ciepła. że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym. ich trójwymiarowość i ciężar". gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. gładkość oraz ich kształt. Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku.btelniejszy . w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. Również I. Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. Inna głuchoniewidoma.

dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. Petkoff. Loeve i Tornay w Anglii. a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. których wyniki nie wskazywały na takie różnice. Wyznaczają je punkty. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. 17 . Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji. Przeciwnie. wyjaśnia teoria kompensacji. podobnie jak w zakresie innych zmysłów. który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. teleanalizatorów. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości. Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r. Hellera przeprowadzone w 1892 r. Różnice te. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. 1926. Oznacza to. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. dotyk jest kontaktoanalizatorem. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. Utożsamienie to szło tak dalece.120°. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu. s. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne. a w płaszczyźnie pionowej . której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. przyjmując. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy.22). Ma ono kształt . Wzrok należy do tzw. Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech. 2. Do tych badaczy należy także W.3. Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku.dotyk. Natomiast o ile chodzi o odległość. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych.. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). że ręka percepcji dotykowej. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej.

Biorąc pod uwagę . a niektórych w ogóle nie może poznać. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. wysokość). niezależnie od tego. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). miękkość. jak twardość. albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. przekazywana jednocześnie. 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. . a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych).przedmioty i ich cechy. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej.wyznaczony przez prawa ruchów ramion. 3. że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej. światło (jasność). '2. który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . Jak wynika z przedstawionej analizy. W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. jak: barwa. a nie jest. Inna różnica przejawia się w tym. Natomiast o ile chodzi o kształt. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. dotyk może je ujmować.orientacji przestrzennej i poruszania się. horyzont i perspektywa.działalności praktycznej. . co oznacza. Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. że działają na niego stale .pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy. nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca. Ponadto trzeba podkreślić. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk. a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. Podobnie jak w przypadku wzroku . W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. 4.poznawania przedmiotów. Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". gładkość. . szerokość. długość. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy).bodźce wizualne. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. . albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. szorstkość itp.

Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. że niewidomi żyją w świecie kształtów. twardość. . wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. s. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. wysokość itd. Zwykło się więc mówić. . chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową.2. Stwierdza jednak. Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. samochodu. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej . kształcie. F. że przedmiot ma wiele cech i właściwości. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie. które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. lecz tylko elementy przestrzenne. strukturę całego przedmiotu. np. np. kształt dla stołu.który znajduje się w pozycji statycznej. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. kształt. które są dla człowieka spostrzeganie. temperatura. z uwagi na to. Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. szerokości i wysokości. góry. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. 87) podkreśla. a więc długość. szerokość. zapach dla cebuli. szorstkość itd. a następnie jego szczegóły. W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. o określonej długości. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu. że łatwo może dostosować się do ich kształtów.zbyt dużych. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. budynku. w wargach czy innych częściach ciała. Palhegyi (1976. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość. jak barwa. które nie mają barwy. zieleń dla łąki.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych.analizy i syntezy . na którym opiera się poznanie przedmiotów. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. Od samego przedmiotu zależy. Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie.

Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. • Najlepiej niewidomi poznają . Dotyk syntetyczny. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych.zbyt oddalonych. Podkreśla również. jakie występują przy percepcji wzrokowej. które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych. wieży kościoła. 1926.w ruchu.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. lecącego ptaka. Według autora .kombajmu czy piły tartacznej. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń". pajęczyny. statuy na pomniku. przedmiotu palącego się (ognia) itp. Uważa on. księżyca. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas.zbyt małych. co stwarzałoby analogiczne warunki. słońca. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu. s. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . np.w pewnych specjalnych stanach. Przyjmował on. gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy. pracującej maszyny . mrówki. Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe. O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. np. Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię. a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. płatka kwiatu. ' ' . według Hellera. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. Daje on jednak tylko bardzo ogólny. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów. 150).. Trzeba jednak zaznaczyć. dotyk syntetyczny i analizujący. jadącego pociągu. pisze: . 153 i 154). T. . W związku z tym rozróżnia tzw. schematyczny obraz przedmiotu. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. ze względu na brak .wody. Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie. referując teorię T. w stanach płynnych.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże.. Grzegorzewska (1926. . Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. np.niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa. Hel-lera.. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący. s. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. np. iM. celem powiększenia pola percepcji dotykowej. . nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych.swobody manipulowania rękoma (wg: M. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T. Grzegorzewska. aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji.

Braille'a. s.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. iSteinjberg (1920). Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. gładkość itd. M. Polega ona na tym. W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca. Sękowska (1974. Są to puste ramy. lecz mają charakter empiryczny. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . Steinberg. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych. ze względu na 48 . odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. Grzegorzewska (1964. mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów. s. jak twardość. Schematy . miękkość. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. jak Villey. schematów dotykowych w tym procesie. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. z pominięciena innych. a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy . s. 86) przyjmuje.).punktowe niż linie ciągłe. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. Z. Heller zwrócił także uwagę na' fakt. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. np. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. w których przeważają czynniki geometryczne. Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. Uważali oni. koło. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. a następnie dopiero takie jego cechy. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów.psycholog W. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. prostokąt. jak kwadrat. kula itd. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu". które pozwalają na poznanie przedmiotów. T. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. Grzegorzewska (1964. Są one konkretnymi. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. M. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . s. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. Jest to możliwe dzięki temu. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. 168 i nast. które są konieczne do poznania przedmiotu.formy. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. należą do świata zmysłów. 1926. sześcian. Fis-cher. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. 85) podkreśla. których pełna percepcja jest utrudniona. schematyczny. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska.

największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności. Sołowjowa '(1976.słownym objaśnianiu zespołu ruchów. że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego. spoczywają.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki.5. "Dla regulowania ruchu . lub po prostu niekonieczna. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów. Występuje to wówczas. s. to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu. 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. 1971. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. 23) . Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy.roboczych u niewidomych wykazały.formie umysłowej niewidomym wystarcza np.) dotyczące kształtowania ruchów. Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. Majewski. Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. M. Trzeba podkreślić. że na analizatorze dotykowym. a więc automatyzacji jego wykonywania. Badania przeprowadzone przez autora (T. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). Psychologia . lecz nie jest to pełne i . które badany miał wykonać. s. gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji . wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja". a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce. ma on tutaj duże możliwości.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. Następ4 T. 22) pisze. 87 i nast. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. s. że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców. Wymieniona Sołowjowa '(1976. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. a zwłaszcza kinestetycznym. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. Majewski. co robi.wielkość. 2.pisze J. jego «wzorzec».

jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu. igły itd. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową".zadowalające zastępstwo. Jest to tzw.6. po jakim się porusza. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski. krawężnik. schody. jak np. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku. tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . rozmokła). I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. spadzista. Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca.pozwalająca na ocenę.. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. w której występuje wiele różnych przedmiotów. Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. zwane często "pamięcią mięśniową". To. dom itd. kija. to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. duży kamień. Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. co zostało tutaj podkreślone. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się. w którym dana czynność jest wykonywana. asfalt. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. bruk) czy miękka (piaszczysta. płaska itd. płot.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony. Jego znaczenie polega na tym. 3. dotyk posream. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u .1. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej. widelca. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw. W ten . Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. 2.

syrena itd. których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. w muzyce. Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań. czyli tzw. Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej.tony złożone. np.powyżej 5000 Hz. tym fala jest dłuższa i odwrotnie. jak np. Bodźcami akustycznymi. • > 2. I tak fale krótkie powodują wysokie tony. Są to przede wszystkim dźwięki złożone. szelest papieru.. O ile chodzi o receptory słuchowe. stuki. pojedynczy ton fortepianu. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego. dzwonek. szum morza itd. Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej.np. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym.od 1500 . ' . Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. a więc odbierających bodźce. jak np. Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. ńp. teleanalizatorów. a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. ' Jak już zaznaczono. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. -l. tzn. Należą do nich hałasy. a . wysokości. 'poruszający się samochód.mianowicie: wysokość siłę i barwę. Im amplituda ta jest większa. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. że podobnie jak wzrok należy on do tzw.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty.niewidomych. rytmie itd. głośniejszy. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. . Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych). wśród których można wyodrębnić: . zwane szmerami. . i. 'mają .fale dźwiękowe (dźwięki). czyli dźwięki.niskie tony. -. które składają się z dźwięków o różnej sile.pewne cechy. występujące np. Im więcej drgań na sekundę. tym ton jest wyższy i odwrotnie. od odchylenia fali drgającego ciała. o różnej sile (głośności). Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę. a fale długie . Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych.na sekundę. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . . barwie. Tony. Szmery. towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. Bodźce akustyczne. Dźwięki można podzielić na: . a więc zespoły tonów pojedynczych. Wartość ta wynika stąd.5000 Hz.fale krótkie . których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. dźwięk dzwonu. Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych). na które one reagują. wysokości i barwie. np.fale średnie . Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. które stale oddziałują na zmysł słuchu. są natomiast fale powietrza . herców ł. szumy itd. 'tym dźwięk jest silniejszy. szelesty. dźwięk strun fortepianowych. stuk maszyny do pisania. które wywołują określone wrażenia słuchowe.

silnych bodźców akustycznych.bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany. Te różnice stanowić' mogą dla człowieka.bodźców zmieniających? się pod względem siły. Inni badacze. ' 1 Herc (Hz) .nawierzchni.wrodzony słuch muzyczny u niewidomych.. źródło informacji o tym środowisku. W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . . M. Do nich należą np. Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku. 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to. . stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M. że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. Grazzi (1896).. jak np. 3.jak wiemy . tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. na której się on(r) znajdują. s." Dzisiaj . W. . dynamicznych układów strukturalnych. ' .wyższa sprawność słuchu u niewidomych. zamiataniu.. wysokości. barwy itd. s. Niektórzy ź nich. podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów. Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża . 64 --67). Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. 1926. Swierłow (1957. Grzegorzewska (1926. nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej. w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń. barwy cey czasu tryania. to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały. Dufoura przeprowadzone w 1895 r. "montowaniu elementów itd. O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. zwłaszcza niewidomego. nicami indywidualnymi. pracy silników. natężenia. chodzeniu. że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków).silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. co może być wywołane znacznymi róż-. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . Gr-zegorzewska. .wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia. 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na . zanik pewnych bodźców akustycznych. w tym również słuchu. .np. jak: .2. s. Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa.. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu.wbijaniu gwoździa. . badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M.68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. Griesbach (1899) i Kunz (1908).jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę.

Można je rozpatrywać w zakresie: . Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku).] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych".podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi. Ze względu jednak na to.działalności praktycznej. lecz dodaje. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . Po prostu uważano. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. tłumacząc to czynnikami wrodzonymi. słuch muzyczny... Krogius (1907). zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [. że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki. że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M. 27). zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. 68) stwierdza. Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. .poznawania przedmiotów i zjawisk. co się słyszy.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących.że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [.3. s. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. 121). Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących. odbioru mowy dźwiękowej.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony. 25) z kolei uważa. 1926. s. W innym miejscu M. Niewidomi natomiast. że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących. Ogólnie trzeba powiedzieć. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. Blirklen (1924. jako źródło przeżyć estetycznych. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. . s. 3. że mają oni wrodzony słuch muzyczny. Grzegorzewska (1926. Javal (1903). Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K. . z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. zwłaszcza w orientacji przestrzennej". K. Wielu tyfiologów. a wśród nich Dufour (1895). 54 orientacji przestrzennej. Biirklen (1924. Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał).. że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych. Grzegorzewska. dowodzą. s. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków).

] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. . że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw.. M. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. brzęczenie pszczoły. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego.pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. kinestycznymi. Zjawisko to występuje wówczas. 22) podkreśla wprawdzie. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. W.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. s. wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. a więc dotykowymi. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. np. a niejedno-krotnic dominujący. Swierłow (1957. dźwięk otwieranych drzwi. Ogólnie trzeba powiedzieć. praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". I. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. dzwonka itd. 75) dodaje nawet: " . W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. Jest to tzw. np. 3.akustyczną. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń. których sens nie jest dla niewidomego jasny . . skojarzenie intermodalne.• wych. że trudno ich nie odróżnić lub pomylić. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [.] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. które są zdolne reagować na bodźce . samochodu. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono. Rola słuchu w działalności. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. . Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. Sołowjowa (1976. s. transpozycji intermodalnej. Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. to dodaje jednak.4. że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. . węchowymi itd.. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu.

(W. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. w której możliwe jest poruszanie się. wyjaśnienie. 1957. Swierłow. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . halę produkcyjną czy tzw. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej. Podobnie zmiana dźwięku. ogólnie trzeba stwierdzić. a więc kierunku i odległości od niewidomego. a więc przestrzeń. które opierają się na znanych. które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym.przeszkody w polu percepcji słuchowej. jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. ukształtowanych ruchach.czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu.5. że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować. Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. ale nie najważniejsze.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . np. W niektórych przypadkach przy nauce . który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku. Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących. przestrzeń otwartą. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. 56 3.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku.nalewaniu ulega pewnym zmianom. który jest przedmiotem nauki. A więc słuch. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie.5. odległość itd. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu. o ile jest on źródłem dźwięku. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć. 3) ustalenia odległości. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni . towarzyszy słowna instruk-c^. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. 71). s.nowych czynności. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. a. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. którego źródłem jest 'praca maszyny.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną. jak kierunek. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku.

Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się. Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni. że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. Oczywiście. mają jednostajne i równomierne .) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń.pisze W. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom. o czym będzie mowa w dalszej części.jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. w jakiej się od niego znajduje. węchowymi itd. słysząc określony dźwięk. który zaczął do niego mówić. że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot.auralne).2.5. zawsze wyobraża sobie jego źródło. jeśli są źródłem dźwięku. to ustalenie go możliwe jest . 58 3. siły i barwy. celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. s. zaczęło grać radio.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie. czy jest on stabilny . a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe.nie zmieniające się cechy akustyczne. Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-. Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych. Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. Jednak niewidomy. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu. a mówiąc dokładniej . dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. Ogólnie można więc powiedzieć. Wynika 57 ono stąd. sprowadza się do określenia kierunku. Swierłow (1957.czy znajduje się w ruchu. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. albo wystąpiło określone zjawisko. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . który człapie łapkami. co głownie czyni dotyk. np.zmysłów. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. "Doświadczenie życiowe . np. ale również na ustalenie. lub piesek. człowiek. ktoś zaczął wbijać gwóźdź. Wyobrażenia te są względnie dokładne. że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości.ma stałą lokalizację . Przeciwnie. z którego pochodzi dźwięk. dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze.

ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt. jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu.. Ansaldi dowodzi. Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość. 72) pisze w tym zakresie: .jezdnię.. co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. za: M. taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe. 66). Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. 40 i 41).' 1. czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. Jeśli chodzi o ustalenie. Grzegorzewska. s. s. Swierłow (1957. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz. że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)". doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia . Jak już podkreślono. a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie. 3. celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku. że droga dźwięku do obu uszu jest różna. w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. to niewidomi ustalają na podstawie tego. Generalnie trzeba powiedzieć. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy).pisze on . .^ sunkowo dokładnie określić. W przypadku znajomości przedmiotu może on sto.dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe. natężenia i barwy czy też nie. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . s. Ansaldi pod koniec XIX wieku. co powoduje. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę.głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny.wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu. czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty. 1926. 2. Puzyna <1977. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie. że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. Mówiąc inaczej. pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. W. a mówiąc dokładniej ucho. Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między. skąd pochodzi dźwięk.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku.. słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały. w jakiej odległości on się znajduje.

czyli szmery. Swierłow (1957. ale także jako źródło . Są to dźwięki o różnej sile. gdy dany przedmiot.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku.. przypadku. s. że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. potem silniejsze dźwięki. 3. Podobnie C. np. Dawniej sądzono. a więc od źródeł o dużej intensywności. . ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła.(1904) przyjmował. 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem. Burklen. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter. 1924. 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. Wówczas . dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie. 24). ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K. Oczywiście.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. nadających mu określoną barwę. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np. s. nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. Oczywiście. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni.. W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. wysokości i barwie. T.3. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze.6. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. przejścia przez ulicę. towarzyszących. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w. 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . •l" s. jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu. W. nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary".5. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. Puzyna (1977. jest w ruchu. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. tzw. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości. Heller . a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie. samochód. Dzisiaj przyjmuje się. że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności. ocena odległości od samolotu czy pociągu. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. zmniejszanie siły dźwięku .jego oddalaniem.lokalizacji.

ze słuch należy do teleanalizatorów . płci. "tele-stezja". Z przedstawionych rozważań wynika. Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru. zbliżając się do przeszkody w postaci np. że zjawisko "zmysłu przeszkód". które odbierałyby tego rodzaju wrażenia. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. 61 4. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. np. Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł". słuchanie muzyki. słupa telefonicznego. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem. kinestetycznym itd. że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni.7. którzy widzą. które nie są źródłem dźwięku.. że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody."mrowienia". Ogólnie trzeba powiedzieć. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . "percepcja twarzą". recytacji. Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r. np. drzewa itp. Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach. (śmiech) itd.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . zwłaszcza ze zmysłem dotyku. których źródłem są bodźce wzrokowe. że niewidomy. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt.2. radości . Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt.. zadowolenia. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4. Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość.jako źródła przeżyć estetycznych.1. odczuwa w okolicy czoła. gałek ocznych .poznania pewnych cech osoby mówiącej. "dotyk na odległość". odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. budynku. Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych. że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności. 3. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u .rola jego w tym zestawie jest dość istotna. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. Otwarcie trzeba powiedzieć. wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. skroni. Ogólnie można powiedzieć. u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych. "wrażenie przeszkody". Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. 4. które występuje nieomal u wszystkich niewidomych.stan przygnębienia. Z uwagi na to. "zmysł X". Objawia się ono w ten sposób.jak niektórzy określają . Zaobserwował on.

' ^ Teoria akustyczna L. że "modyfikacja odgłosów kroków. Kunz (1907) twierdzi. nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. a zwłaszcza ich modyfikacjom. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód". zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań. a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. . powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. s.niewidomych. kiedy minie się ten obiekt. a mówiąc dokładniej . a z drugiej . Dolański. . Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. jak ospa.na czarno. Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. Natomiast nie przypisuje L. Dolański. 1954. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze. Zwrócił on także uwagę na fakt. 15). Teoria termiczna A. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. Dolański (1954. napełnione wodą. Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym. Ponadto Kunz twierdzi.' Zauważył on. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało. posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. Truschela L. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. 18). które przeszły takie choroby. Wyniki tych badań wykazały. w szczególności na czoło. wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi). s. Na podstawie wielu badań stwierdził on. s. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe. ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W. powieki oczu. którzy stracili wzrok na skutek wypadku. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe.bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. .zjawisko to intensyfikuje się. 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. . które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze.niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość". Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu. Kunsa Na podstawie swoich badań M. że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. aby wywołać wrażenie słuchowe. że: . że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. 1954. Teoria uciskowa M.ucisk fal powietrza na twarz. W. gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. odrą czy szkarlatyna. którego źródłem są kroki.

Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu. Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. Według A. i z powstałej ciszy wnioskujemy. do których się zwrócił w tej sprawie.powodem wyczucia przeszkody. . niewidomy wie wówczas z całą pewnością. Gdy zbliżamy się do przeszkody. a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. ciszy absolutnej nie ma. s. Teoria J. Dolański (1954."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . odcina nas ona od tego wszystkiego. Heller (1904).Yilleya . którzy twierdzą.że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne.w wyczuwaniu przeszkód na drodze. to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. np. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych. że coś odgradza nas od reszty świata". Żaden z nich nie posiadał tej zdolności. 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . Teoria akwtyciziw P. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć.rzy wydawały im się bliższe. s. który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła.Villey sądzi .pisze W. niż gdy były odwrócone stroną białą. Dolański (1954. że w przypadku przejściowej choroby. O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie. że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". Hellera Obok prób wyjaśnienia .. -niewidomy zbliża się do przeszkody. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela.istniały również teorie przyjmujące. W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. lecz nadaje jej inną interpretację. kataru. które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego. jak też dotyku ma w nim swój udział.(Francja). Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód. że są one dla nas prawie niedosłyszalne. 22) . W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza. Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału . v . 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . Doszedł do wniosku. Takie stanowisko reprezentował T. gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa.:• P. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. co się znajduje poza nią. że zarówno zmysł słuchu. We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą. Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych. Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen .niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych".

których źródłem są kroki niewidomego. muśnięcie. Można w ogóle powątpiewać. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. z którą się zetknęła. jakie nakłada na nie ślepota. Grzegorzewska (1964. s. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. to w genezie "izmysłu przeszkód" M. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia.nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami. mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt. 94) . jak też wysokości.według M. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. Ponieważ nie możemy przypuścić. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. Majewakt. (1962. o jasno zaznaczonej celowości. Grzegorzewska. której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy. Teoria M. należy przyjąć.nie jest żadnym zmysłem.ostrzegawczego. . Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego . Fale te również wracają do niewidomego. s. za: W. W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości.jako odgłos (oddźwięk). skroni.Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. ' Jak już zaznaczono . którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. przede wszystkim zaś dlatego. . A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną. która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. Widziała ona" to zjawisko szerzej . Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. że jest to zdolność nabyta przez istoty. o wyraźnym początku i końcu. Grzego-rzewskiej .. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych. Psychologia mię zmienionej .składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. 94) . Cała jego struktura . lecz w for65 5 T. s.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód". 25). Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia". Dolański 1954. policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk.s.

Jeśli są one dość silne.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. W. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt. Teoria W. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. Teoria W. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. zwolnienie chodu). a przecież muśnięcie czy ucisk. która dogłęb. którego podstawą jest instynkt obronny. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. Ostatecznie Dolański (1954. Przyjmuje on (1949 i 1957). zmiana kierunku. czole. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. . Podobnie przedmiot--przeszkoda. która znajdzie się na drodze niewidomego. Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. s. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie. jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. jak twierdzi Dotański. Dolanskiego Obok M. Swierłowa. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. Wzięło w nich udział 42 niewidomych. odbite od przeszkody. które znajdują się w pobliżu człowieka. który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. a uczucie muśnięcia na twarzy. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. niewidomi odczuwają na skroni. a więc słuchowi. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. czyli w górnej części twarzy. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. odbija te dźwięki. U podstaw tego zjawiska. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. wówczas receptory . W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy. Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. czole czy okolicach oczu. główne bodźce natury słuchowej. Dolański (niewidomy). Pochodzą one zarówno od samego człowieka. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. leży instynkt obronny.niebezpieczeństwa. Jako dowód przytacza fakt. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii.muśnięcie na skroniach. sile i barwie.

przede wszystkim dlatego. 103) wykazały. niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe. Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. Na podstawie swych badań W. ale jako słabe i niejasne wrażenie. że należy on do teleanalizatorów. czyli na bodźce bardzo niskie. Swierłow (1957. które posiadają największą energię. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. A więc jest to zmysł. podobne do dotyfcowego. które trudno bliżej określić". które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. Im większa i szersza przeszkoda. który tworzy przeszkodę. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. ani temibru". Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. do czego większość badaczy się skłania. s. którzy 'starali się stworzyć własne teorie. który znajduje się ^v przewodach nosowych. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. że zjawisko to ma charakter akustyczny. wyrażniejsze. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. Być może. s.słuchowe reagują tylko na te spośród nich. zmęczenie. które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. choć taka nazwa u nas się przyjęła. Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. s. jak choroba. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska.pisze Swierłow (1957. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. wzrokowego". że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. a wrażenie. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. jak u widzących. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. a zwłaszcza szerokość przeszkody. nie posiadają "ani tonu. "Obserwacje profesora Szyslina . który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. Wydaje się jednak. Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością.W. Natomiast dźwięki. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. 5. Swierłow (1957. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. dekoncentracja czy hałas. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. jakie one wywołują. a 'nie. 105 i 106) stwierdził. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w .

od których bodźce tę pochodzą. dla którego nie jest on charakterystyczny. Oczywiście dotyczy to znanych tras. s. którą gotuje. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. lasu itd. i kontrolowanie. produkty żywnościowe.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. w którym się znajdują. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. a niekiedy metalu". Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. od którego on pochodzi. niektóre zwierzęta itd. apteka. że potrawa. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). Pozwala to im na ustalanie miejsca. w której się poruszają. III. jak np. sad itd. Swierłow (1957. Przede wszystkim trzeba podkreślić. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. Zaznaczyć wypada. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. albo że maszyna. Zapach np. posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). na której pracuje. leki. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla . W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. albowiem tylko w takim. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. piekarnia. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. łąki. W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. tzn. zapachy kwiatów.niewidomych. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. np. czy zmierzają do obranego celu. a zwłaszcza w pracy zawodowej. Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. cech) i doskonaleniu się już istniejących. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. ulega przypaleniu. podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". trawnik z 'kwiatami. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne. Dla przykładu można wymienić kwiaty. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska.

. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy.rozwój fizyczny i motoryczny. jak też czynnikom zewnętrznym. a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci. . Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym.rozwój działalności. przedszkolnym . u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje. która rozszerza liczbę czynników do czterech. celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. .dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku. W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm).od 12 do 17-18 lat. Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci. i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego. Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych. Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego. Były też teorie. lecz również dzieci. co wiąże się z kształtowaniem osobowości.pierwszy rok życia.od 3 do 7 lat. Że- . Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział. Są to dzieci. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym. Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej.jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. środowiskowym. 2. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego. a więc w znaczeniu szerszym . duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku. . Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka. młodszym szkolnym . które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym.od l do 3 lat.rozwój procesów poznawczych. M.rozwój emocjonalny i społeczny. które dziecko przynosi ze sobą na świat. ponieanowlęcym . Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi.kształtowanie osobowości. a zwłaszcza pismem wypukłym. które od urodzenia są niewidome. który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość. Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także.12 lat i dorastania ..od 7 do 11 . Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej..

że układ nerwowy . 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. które tracą wzrok już po urodzeniu. . Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych. środowiskowych. istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. Jest to wynikiem tego. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć. 2) wpływ środowiska. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M. nie uszko72 dziła także kory mózgowej. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów".1. Grzegorzewska (1955.zgodnie z teorią Pawiowa . s. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. s. a zwłaszcza jego najważniejszej części . 154) pisze m.kory mózgowej. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny. 2. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci. Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. które ściśle ze sobą współdziałają. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. 227) pisze.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. Zebrowska (1979. . M. s.4) własna aktywność dziecka. Problemem jednak pozostaje. jak rap. o ile przyczyna. która pozbawiła je wzroku. in. Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny.browska (1979. 3) wychowanie. najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne.jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. Ślepota może . Ogólnie trzeba powiedzieć. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego. [. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie. Oznacza to. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko"..

można przyjąć. W takiej sytuacji konieczna jest. K. Klimasiński (1977. że w 1968 r.2. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego.. U.że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". s. Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. a także różnych chorób. Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. ocenie odległości i kształtów.pisze autor . które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego. s. złego odżywiania. "Jest rzeczą wielce prawdopodobną .'. 16) podaje. jak spastyczność. jak również różnego rodzaju chorób matki. utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości. które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . Wpływ środowiska Jak już zaznaczono . Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . względnie znacznym jej ograniczeniem. 2. że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi. jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. poza brakiem percepcji wzrokowej. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. co każde inne dziecko. jak też centralnej. Podobnie Z. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". s. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . 49) stwierdza. J. zatrucia. Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej. zarówno części obwodowej. czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej.jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego . atetoza (niezborność ruchowa). W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego. 'Uszkodzenia gałki ocznej.normalnym. kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. 47) pisze w tej sprawie: " . Sękowska (1968. Baumann (1980. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić.

5) postawę jawnego odrzucenia (por. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. wśród nich także [niewidome. Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców. społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw. a więc to. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. •widomym. V.3) postawę nadmiernej opiekuńczości. Nie tylko najbardziej pożądaną. jakim jest drugi człowiek. Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości. 332). cierpliwości. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie. 2) postawę akceptacji dziecka. 7) . a więc grupę społeczną.I. pseudopozytywną. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne."Akceptacja dziecka i jego kalectwa .. ą później jego rówieśnicy . że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój.dziecka. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych.2. a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. w przedszkolu. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. s.w sposób właściwy. w której dziecko przebywa. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. więcej specjalnej pomocy. Zresztą dzieci niepełnosprawne. którą określić trzeba jako postawę. s. B. jakim ono jest. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego.pisze Z. z którymi spotyka się na podwórzu. Bateman. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy .robić. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców. ale bezwarunkowo konieczną. 1973. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów. lecz odrzucenia skutków kalectwa. w szkole itd. w parku.właściwą. \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. a więc takim. Sękowska (1974. należy uznać za postawę pozytywną i. Liczne badania.koledzy. Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój". 2. jak i co dalej .jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej. . Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia. do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia. 4) postawę ukrytego odrzucenia. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. wykazały.

jakie sprawia. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. 43 i 44). że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą.do nauki. Postawa pseudopozytywna. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. Majewski. a często nawet powodują. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. a mianowicie: postawę obojętności. jego poczynań i kłopotów. możliwości. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. Ma-jewski. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. Są to bowiem postawy. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. s. do udziału w życiu społecznym. 1971b. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. 1971b. stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. T. is.'trzeba się opiekować i izajmować. jakim jest środowisko społeczne. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw.nawet negatywnymi. potrzeb swojego dziecka niewidomego. jaką jest fakt ślepoty dziecka. to. narastającego przez wiele lat. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . Wynika ona stąd. 43). które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). zaniżający faktyczne możliwości dziecka. który powoduje to. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. do pracy zawodowej. które mają w tym zakresie swój udział. którym stale . charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. "Obojętność rodziców. nadmiernej opiekuńczości. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego.

jak prze- . które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi. . Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. s.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. Ogólnie trzeba powiedzieć.ośrodka szkolno-wychowawczego. że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. na ulicy. być środowisko. może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. 2. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci. A przecież powinno być odwrotnie. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. s. w przedszkolu. które nie przebywają w internatach. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. że z reguły są to postawy niewłaściwe. Majewski (1971b. do fizycznego znęcania się włącznie". W tej sprawie M. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. z którymi dziecko się kontaktuje. Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. 20) pisze: " . że ślepota jest karą za grzechy rodziców. . Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi. a nawet wręcz negatywne. słyszą często aluzje pod ich adresem. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. w sposób pośredni. 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . powinno to. przeznaczeniem. Początkowa niechęć do swych dzieci. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. a zwłaszcza jego rówieśników. A więc można powiedzieć. Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. T. może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie. w jakim ma je dziecko widzące. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". na podwórzu. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu .2.2. Orkan-Łęcka (1974. Z licznych obserwacji i badań wynika. W ten sposób społeczność pozarodzinna. jakiemu podlegają dzieci. że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. a później w szkole. z którymi spotyka się w parku. Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy.

Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci . Dzieci i młodzież. które ich bezpośrednio nie dotknęło. s . Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone. Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych. wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje. . s.' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne. Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna. traktują jako rozrywkę.stwierdza. rzucanie kamieniami itd. Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. s. "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących . a przede wszystkim długotrwała. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju.dzieci widzące. jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. wyśmiewanie jego ułomności. z którymi nie trzeba się liczyć. uderzanie znienacka. Wychowanie .smutne jest to.widzące zajmowała się B. • W wyniku tych badań autorka stwierdziła. Bateman (1976. To z kolei powoduje fakt. 178) . jest sprawą o olbrzymiej wadze. " W podsumowaniu B. . że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. podkładanie przeszkód. To. oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji.3. Majewski (1971'b.oceny pozytywne wzrastały w . że: .(115) nigdy . Jak już zaznaczono. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa. Połowa tych dzieci .1 Uważa się ich za jednostki nienormalne. Kie uświadamiają oni sobie.z dziećmi niewidomymi. "Wzrost osobistego doświadczenia . Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [. '» Najbardziej . Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw.'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie.kolejnych klasach.zmienia zatem postawy wobec niewidomych". .pisze T. sytuacje. wywołują w ten sposób komiczne. że sytuacje takie nie są przypadkowe. że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej . prawa w danej społeczności".pisze autorka . że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego. 2. a zmniejsza się w klasach VI .VIII. s. Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. ich zdaniem. i68 i nast. . niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości.). nie miała kontaktu . . Bateman (1976.77 zywanie.

.. Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. będzie w po-. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie.istniejący w większości krajów. " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju.Kolejnym. Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie. Dziecko. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. lecz jest wychowywane przez dorosłych.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka.stosowamiu specjalnych metod nauczania.".stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych. Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem. lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana. Na temat specjalnych metod nauczania Z.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. lecz z konieczności adaptacji metod. s. lecz stosują odmienne metody i środki. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane . 78 . Grzegorzewską (1964.prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych.. a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. dostosowany do jego potrzeb. efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych. s. Trudno sobie wyobrazić. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację. Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. zwłaszcza o ile .. które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły. Sękowska '(1974. bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych. w tym także w Polsce . Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów.z nauczaniem i wychowaniem dziecka. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi. a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich. technik i środków nauczania .. któremu nie zapewni się nauki. Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych . oczywiście przy współpracy z rodzicami. a więc musi mieć specjalne warunki szkolne.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania.. Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas . jeśli chodzi o naukę szkolną.

80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci.samoaktywizacja. 10). ~ Ponadto B.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne . jest jego . lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim. lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. 33) . Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem.który decyduje o rozwoju dziecka. Z. . które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk. Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych. o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga. 2. s. Sękowska. jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. kształtuje bowiem te wartości.pomoce specyficzne dla niewidomych. s. że wywołuje ona potrzeby: ruchu.4.pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). M. jak wielkość. które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych. kiedy chodzi o szybki jego rozwój. . Janik (1963. . Jej znaczenie polega na tym. . mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego". "Bez własnej aktywności . własna aktywność albo. mówiąc inaczej. proporcje itd. Do nich należą zasady: indywidualizacji. Nie oznacza to. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania. jego własna działalność. Nowogrodzki (1962. zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. działania.pisze T. Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska.pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. 1974. rodzinnego. 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: . co się wokół niego dzieje. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną. Oczywiście najlepsze są te metody. Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom. szkolnego itd. poznania nowych przedmiotów i zjawisk. a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. Niestety nie zawsze jest to możliwe. Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. s.. Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. . To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji. które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. konkretności nauczania.

jak pełzanie. wspinanie się. a także poruszanie się w nietypowym terenie. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących. jak też wewnętrzną. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. z uwagi na brak wzroku. bieganiu itd. ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. S. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. różne przeszkody itd.spontanicznie. Na skutek braku wizualnej styumlacji. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. jak bieganie. Rezultaty. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . Majewskt. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego .przyp.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T.). np. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów. chodzenie po górach. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie. że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności. Dreier (1980. Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. na skutek tego. Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. Psychologia nych sytuacji. 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji.Dziecko niewidome. po nawierzchni miękkiej. Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. . Można więc powiedzieć. skakanie. trzeba podkreślić. aut. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. jakimi są bodźce wizualne. . automatyzacji i koordynacji ruchów. piaszczystej. 3. małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. przechodzenie przez rowy. jak to występuje u dzieci widzących. chodzić. w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. s.

s. M. Przełącznikowa i H. s. Niektóre dzieci.się ich naśladować. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej. Zwracają na nie uwagę liczni torzy . w której rola wzroku jest dominująca. stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym. . Spłonek (1979.ruchów wykonywanych palcami rąk. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. które dziecko chwyciło.formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany). zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce. zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. nie .. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu. Dopiero w przedszkolu. . Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. treningu itd. Przełącznikowa i H. Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. O ile chodzi o dzieci niewidome.". to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi. Spłonek (1979. Przejawia się ona w: . co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka. 4-5 mieś. oddalenia itd. początkowo obie razem. 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok.mówiąc już o tym. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. ćwiczenia. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np.opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. .pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. M. ich wielkości. U dzieci tzw. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji.

(J. Dobrzańska-Socha. to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". 1975. jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. koordynowanie ruchów obu rąk itd. Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. T. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści. W okresie. jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy.lordozę .2. 1975).zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci). "Niewidome niemowlę . 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. wspinanie się itd. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących.ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. jak też . Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. Dzieci niewidome nie tylko później siadają. . poziom ten jest u nich znacznie obniżony. Majewski. . A. W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960.kyfoskoliozę .. Podnosi głowę i obraca nią. choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie. wstają.skoliozę . s. s. kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku. 1974. jak: skakanie.połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci). widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. chwytanie go. Ogólnie trzeba stwierdzić.pisze L. brzańskaSocha. . Zeuthen (1978. bieganie.boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci).emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi. Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s. a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. Dziedzic. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. (wg: A. Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. 129) . O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. 1960. ple-ów i kończyn oraz układ kostny. jak też manipulacyjnych. ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową. zaczynają chodzić. Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych. że w pewnym zakładzie dla . W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić. Sieradzka (1968).patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. która przebadała grupę niewidomych dzieci. bawi się paluszkami i używa je do . który podaje. Jest to okres czołgania. Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). Z. 21). tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. kierowanych na określony cel w przestrzeni. s. l skoliozę i lordozę równocześnie. Sękowska. 40).zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci).kyfozę . 1971a. 3. dzięki . wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. U postały ch wykryła: . A. manipulowanie nim. W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych. 3 skoliozę.

który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić". Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. 20) . s.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich.. lecz także chwytania przedmiotów. później zaczyna siadać. w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności.jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. S. nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. 1975. dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników.pisze A.Ji".nie zdając sobie sprawy z faktu.5. że dziecko niewidome. 47). Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. s. choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". Orkan-Łęcka (1979. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-. nie rusza się do przodu. poruszać się". że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony. •zęba podkreślić również fakt. s... itowości. a czasami nawet zaburzony". zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych. 29) pi-'.o . 1974. Podobnie A. s. 1980). Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. jak też doskonalenie już ibytych. Orkan-Łęcka (1979. Sękowska. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. wykonywania zabiegów . Dobrzańska-Socha (1975. Dreier (1980. . 20) pisze: " .] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-.gienicznych. S. sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania . co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia. Dreier. Dobrzańska-Socha.e: ". "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. A. 1974. Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych. z uwagi. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. które dziecko widzi. W tej sprawie cytowana już M. Sękowska. dostępnymi sobie metodami. 11. pociągania ich. "Rodzice . niż sięganie po zabawki. wstawać. Jednakże pomimo tej wyraźnej. s.chwytania i wypuszczania przedmiotów. s. wyciągania rączek w ich kierunku. 'M. . Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. manipulowania itd. agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . czę-. Dobrzańska-Socha 975. W tym miejscu.

przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. Danilewicz i L. I. pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego. 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów. ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka. co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych". s. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie. procesy poznawcze. chodzenie itd.. Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja.(1978. Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników. . Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej.prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów). Zdarza się często.zdaniem autorki . Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni. Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. . 12) pisze.pełzanie. jak też sprawności manipulacyjne . . 'Podobnie Z. np. Pisze ona: " . a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń.. raczkowanie. a coraz częściej siedzą". s. Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej .ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [. 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii). jak chwytanie. Dobrzańska-Socha (1975. s. A. Dlatego nie należy . s.ograniczenie jego swobody. obracanie główką. co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. ' •'• Podobnie L. które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. Sołcewa (1976. aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność.osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. siadanie czy wstawanie. W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością. Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym.] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać. a u opiekunów . . S. Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. B. Zeuthen . 125) piszą: " .brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie.. że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. Dreier <1980. a więc jeszcze w przedszkolu. . co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu". .wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych.ma na celu: . Nie wolno.

2. Baillart. kręcenie się w kółko itp. przekłada nogi jedną na drugą. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. tików nerwowych. s. -przecieraniu ich. brak rytmicznego kołysania przedramion. poza ogólną sztywnością motoryki. 3. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. J. 43). s. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą. towarzyszącego zwykle chodzeniu. Według autorki . lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. np. cofnięta głowa i tułów. 4. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów.87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw.wykonywanie stereotypowych. chód z nieruchomymi ramionami. Daje się także zauważyć. odchylanie tułowia w tył. Z. Dziedzic '(1960. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb". potrząsanie głową. 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. stanie i chodzenie z . Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. a często nawet odruchu warunkowego. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. Miny i pozy. M. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. s. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. 3. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. 1964. tzw. Sękowska (1974.3. w których powinny wystąpić. za: P. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. wyciąganie przed siebie rąk. próbuje ono bawić się samo. niepotrzebnych. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. chód na sztywnych nogach. aby ochronić twarz.

picie z kubeczka. 3.4. 69 4. . Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. stawianie stopy z góry. s. zębów. 1976b.188). Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego. Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. s. stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego. Klimasiński. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów. Hartman (1980. S. gdy prowadzi go osoba widząca". 4. jeśli niemożliwe w przypadkach. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. K. jest trudne. Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla).z ubieraniem się . Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw. Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas. lateralizacji.nakładanie koszulki. Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni.jedzenie łyżeczką. które przekształciły się w nawyk. . . działalności praktycznej. a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów. są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe.ze spożywaniem posiłków . Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. które można zaliczyć do tzw. 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla.z zabiegami toaletowymi .1. 188). S.tułowiem odchylonym do tyłu. a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. K. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. bucika. s.mycie rąk. Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. 1976b. Klimasiński. Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). siedzenie na nocniku. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie. czynności samoobsługowe. Polega to na tym. Należą do nich czynności związane: . Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. zapinanie guzików. Jak wykazały badania Z. gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji).

trzonika u łyżeczki. czynności gospodarcze. które zostały nazwane gospodarczymi. s. jak też formowania się czynności. Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi.pisze M. sprzątanie w domu. 's. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności. Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym. choć przyznać trzeba. że łyżka służy do jedzenia. że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych. s.czy nawet dziesięcioletnie. Dzierżanka (1955. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. pranie itd. 14) .. niejednokrotnie znaczne. Dzierżanka (1955. M. jak przygotowywanie posiłków. \. "Spotykamy dosyć często .zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. 162) pisze:. który ono percypuje jako obraz wizualny.Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny". które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic". Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. siedmio. 3. Bardzo często na taką . Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . rozwoju czynności samoobsługowych.niewidome dzieci sześcio-. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. Cytowana już A. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1.samodzielności jak dzieci widzące.Dorosły stanowi dla dziecka wzór. np. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. jak też sprawności wykonywania tych czynności. Do nich należą: 1. a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i.brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego. zarówno pod względem zakresu. czyli opanowamie głównych elementów ruchów. np. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. 90 A. 2. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . Orkan-Łęcka (1979. które rzutują na to.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. s. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. otworów na głowę i szyję w koszulce. Orkan-Łęcka <1979.

. Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego .osiągają już zadowalający poziom.ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. Największe postępy w tym. . Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy. Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. Tego. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk. ubierać się. Obawa i lęk rodziców. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. że: . co dziecko widzące. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia.cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane. pomocy. upadki). Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany. s. Wielu rodziców uważa.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności. a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach. . że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. Wymieniony F. 3. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych.zakresie opanowania czynności samoobsługowych. Tonkoyić (1978. Tonkovic (1878. §2 "Jeśli rodzice .jak już zaznaczono .pisze F. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie". niż rodzice się tego spodziewają. to: więcej ćwiczenia. trzeba zwrócić uwagę na fakt. Oczywiście. codziennego. 2. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku. Nie ulega wątpliwości. co dziecko niewidome potrzebuje więcej. hamowane czy wyręczane przez rodziców. że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. Tonkowić (1978.wymagają więcej inspiracji (stymulacji). a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. pomocy i czasu".u . winy. ponieważ czują się winni za jego ślepotę. 46) . s.wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u . że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. s. • F.wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. myć się itd. albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych.

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

ciepło. chropowatość.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. zimno. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. dźwięk grzechotki. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk. stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. a zwłaszcza o barwę. a także kształt . że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego.mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny. Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości.poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. . Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi. zlokalizowany . Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy. wklęsłość itd. a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. . jakim jest wzrok. a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. W rozwoju tych zmysłów. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym.zasięgiem zmysłu dotyku. słuchowych.okrągłość. perspektywę. horyzont. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). następuje za pomocą dotyku. jak twardość. dla poznania których wzrok jest wiodący. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości. dla niewidomych jest niedostępny. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. np. . podobnie jak to . jak już zaznaczono. że niewidomi żyją w świecie kształtów. W jego percepcji zaczyna dominować dotyk. odczuwa się brak wzroku. Trzeba tutaj podkreślić. mówi się.ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). miękkość. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. w ruchu. o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. Spowodowane jest ono:' . kinestetycznych i węchowych. Stąd. gładkość. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych.ograniczeniem mobilności . prostokątność. słuchu i węchu. W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. wypukłość. dzwonka. stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. . Wypada jeden z teleanalizatorów.

W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. Z. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. celem ich dokładnego poznania. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. Powinny to być przedmioty. Węch). A. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. 97) pisze. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. 100 Ważne jest także to. Kułagin (1976. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. np. Dopiero przy dalszych. zapach dla kwiatka. dominujące komponenty tego bodźca. J. które nabierają znaczenia sygnałowego . które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". Poza tym ważne jest. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. s. kolejnych spostrzeżeniach. słuch. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. kształt dla pudełka. na który składają się różne jego cechy i właściwości. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. równocześnie ten zmysł. Jedne z nich stanowią podstawowe. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. Oczywiście dotyczy to dzieci. Wymieniana już S. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. dźwięk dla dzwonka. 106) podkreśla. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. Oczywiście. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. które znajdują się poza nim. które potrafią już chodzić. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. Już w I kwartale.są sygnałem przedmiotu. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. s. Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. Sę-kowska (1974. słuchowych i węchowych.

Przejawia się to m. jak również . stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. że są niezainteresowane czy nawet leniwe. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: . Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. co faktycznie istnieje. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie. jak też dokładności. Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. s. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. mają duże znaczenie dla człowieka.wytwórcze (fantazyjne). stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. a zwłaszcza w myśleniu. zabawach tematycznych. M. Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. natomiast wyobrażenia trwają. albowiem bazują na spostrzeżeniach.2. w tzw. 5. W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji. powstałych w wyniku nałożenia się. Przełącznikowa i H. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. które mogą być 'odtworzone.2.u widzących. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). Stopniowo zaczyna odróżniać to. Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci. Wyobrażenia. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne. S. często nawet bardzo długo. co spostrzega. potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. in.pozostawiają określone ślady. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. Spłonek (1979.odtwórcze (reprodukcyjne). od tego. 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych. Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. . Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania.1.

ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. Również przykład innej głuchoniewidomej M. kineste-tyczne itd. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy. Wynika to stąd. II. Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć. że niewidomi od urodzenia. Z zagadnieniem tym związane jest następne. że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. które . należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó. słuchowe.pisze M.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych. Jasność należy porównać z jej brakiem. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień. Grzegorzewska (1964. 153) . że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach.2. u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. Keller. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . że jest to zmysł.. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych. "W istocie rzeczy .są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych.. a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach. należy porównać ją z inną. 4). Zagadnienie to powstało stąd. 5. czyli z ciemnością. a zwłaszcza nerw przewodzący. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących. względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna). we. Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego.spostrzegania. Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła.2. Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie. 151). Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna.. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień.102 ich treści. M. Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych. Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe. s. Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania. 'oni w ogóle nic nie widzą . Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. który pozwala . Grzegorzewska.jak już zaznaczono . np. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. s. jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie. 1964. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy.

że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. •tracą na wyrazistości i dokładności. jakie podkładają oni pod te określenia.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. które ludziom . ciemności) i podstawowych barw. 77). Zarówno pobudzenia natury dotykowej. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. okres. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. jest sprawa treści. M. Jeśli wzrok utracił wcześniej.3. Jest to zagadnienie tzw. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. s. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. że struktura psychiczna tych. jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . różni się od tej. S. s. ale różnica nie jest tak duża. Twierdzi on. wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. co łączy się z tzw. i z tego okresu zachowały się ślady. W tej sprawie M. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. W innym miejscu P. Grzegorzewska. kiedy one widziały. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. których często występowałyby treści wizualne. Grzegorzewska (1964. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". albowiem istniał w ich życiu. a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. Grzegorzewska i(1964. s. a więc stosowaniem języka ludzi widzących. Ogólnie trzeba powiedzieć. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. 32) pisze. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. Wyobrażenia surogatowe określa M. Oczywiście im dziecko później ociemniało. 1964. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. s. Są jednak dzieci. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań. jak można by przypuszczać. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. s. to zbliża je bardzo do dzieci widzących. P. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. Baillart (1964.. jaki mają dzieci widzące. transpozycją wrażeń. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń.2. również bardzo szczegółowych.. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. Baillart (1964. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. nawet sprzed wielu lat.

A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. powstaje u nich dążność do. . Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe.).stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. np. "Analogia . Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. wieża. w pełnym zakresie. że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. na tle których one powstają. 92 i nast. s. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami).. Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. s. samochód z silnikiem. powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących". wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek. 1964. które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. dziecko. 2. wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. . kobieta. np. 96) . -Oznacza to.Wobec tego . Grzegorzewska (1964.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. dziecko) na podstawie wysokości. A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków. 89) . należące do różnych dziedzin zmysłowych [. W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych.] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. Grzegorzewska. wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". błękitne niebo. zamek. kościół z wieżą. góra.pisze M. dom z kominem. oraz ich treść (por. samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. np. wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. s. a więc głównie słuchowych (dźwięków). . np. zielona łąka. W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. głównie słuchowych. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. M.'np. Steinberg (1920). b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). np. Heller (1904) i W.pisze M. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie. zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku. 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. a więc dotykowych. Grzegorzewska (1964. w 1892 r. jest niemożliwe. są niedostępne.niewidzącym. . jak T. w zupełności lub częściowo.hoć nie tylko ona.

Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). tułów. po legająca na tym. s. np. to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. Jak już podkreślono. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. głównie w trakcie nauki szkolnej. np. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych.widzących. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami.4. Wyniki tych badań wykazały. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. "Istnieje jednak . analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. jak i u dzieci i dorosłych. Im więcej danych zmysłowych. Sękowska (1974. które nie są im bezpośrednio znane. oraz prawidłowości w budowie . Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. wyobrażenia wytwórcze. gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". ogon u psa. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. 153 i nast. np. nogi. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska. Są to tzw. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku.między nimi dość duża różnica. tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze. 83) . 5. może jednak nie jedyną". Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. Sękowska (1974. głowa. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych). Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. które dostarczają pozostałe zmysły. że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania. .8%. karoseria a koła u taksówki. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów.właściwa lokalizacja elementów. Oznacza to. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. s. których nigdy nie widzieli. Nie ulega wątpliwości.). że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu.pisze Z. jest adekwatna do rzeczywistości. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. uszy na głowie u psa. czyli 74. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych.podstawie symboli i metafory. sądzimy jednak.2. Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia.

niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. Ba.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie. "Wyobrażenia kształtu i wielkości . l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe. W związku z powyższym wydaje się. .. albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. ' Dzieci. Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci. W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". a więc wyobrażenia zastępcze. co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. Oprócz tego badania wykazały wiele luk. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. Godnym podkreślenia jest fakt. 34 i 35). Ponadto autorka podkreśla. Jest to szczególnie istotne. Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów. W. umieszczenia go. że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. Sękowska (1974. Swierłow (1957. s. niepełnego wrażenia.: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców..powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ". niejasności-i niedokładności. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało). . że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja). każdy sygnał. Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji. Ponadto pewien wpływ na to ma fakt. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta.Nieprawidłowości te sprowadzały się do: .' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. . w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. głównie słuchowymi i węchowymi. Są to więc elementy pozazmysłowe. W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia. np. to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. którą spełnia. s.pisze Z. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe. które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu". to występują tutaj substytuty tych treści. z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości.niewłaściwej jego lokalizacji. . Tak np. . cech przedmiotów. Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. każde wrażenie lub . W7 . a więc głównie barwę. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [.] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami.

. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. jaką reprezentują.w zakresie poznania przedmiotów.orientacji przestrzennej. to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. . Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. czynności życia codziennego) ma miejsce. Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych. Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości.) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: . u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych. kształt). W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w . w której możliwe jest i poruszanie się. że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska.w orientacji w przestrzeni roboczej.2. s. które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W.. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. jaką reprezentują. albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. Nie oznacza to jednak. przedmioty statyczne i znajdujące się w . a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. Dlatego nie należy go przeceniać. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany.] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego. polna droga). 5. 3'5 i nast. ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. . szerokość.5. Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. ma bardzo złożoną strukturę.w orientacji w dużej przestrzeni.. im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". wysokość. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. ruchliwy plac miasta. Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni. w której dane działanie (praca. Swierłowa (1957. a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni. a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych.

stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych. Klimasiński (1977.łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni. Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących. której przejawem są m. i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych. Piageta. Przyjmuje ona. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze. do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu. a co za tym idzie . liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. in. .wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . funkcja symboliczna. Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. uprzednio nie spostrzeganych. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. wyobrażenia (obrazy umysłowe). Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów. Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). bez specjalnych ograniczeń.na podstawie spostrzeżeń wzrokowych.ruchu. Swierłow (1957. zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego. Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. tym orientacja przestrzenna będzie lepsza. na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń. s. 6) twierdzi.wyobrażenia (obrazy) statyczne . słuchowych itd. Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: .) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. in. kineste-tycznych. s. że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano . W. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj. barwy. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne . Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną. 17 i nast.przedmiotów znajdujących się w ruchu. praktycznie każdego jej fragmentu. .wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . W badaniach swoich opierał się m. Chodzi więc o to.przedmiotów nieruchomych.przekształceń przedmiotów.

albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji. tzn. Eksperymenty polegały na tym. s. U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. . W swoich badaniach K. Przełącznikowa.antycypacyjne. 6). . ale można sądzić. Była więc to tzw. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. . Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . M. s." (K. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por. 1979. 448 i 449). choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców.dotyk i słuch.. reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych. (zakres) zaczynając od 2. statycznych układów przedmiotów.] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. W konkluzji K. s. że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców. 54 i 55) pisze: ".możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t.y^Ju w^uurazen przestrzennych. Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. . . jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. Klimasiński (1977. 1977. z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^. mają mniejszy zakres. s.) w celu dokładnego zapoznania się. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych. 27) wysunął hipotezę. Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości. . u niewidomych.] oparte na dotyku i słuchu. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. Klimasiński. Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. . Klimasiński (1977. krzyż itd. Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy . następnie 3 aż do 6. kwadrat. Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących.

Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania). Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja). s. Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły . Jak wykazują szczegółowe wyniki.3. 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących. kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . Z czasem pojemność pamięci wzrasta. opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII.aKże eksperymenty III serii. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-.o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. trójkąt. Psychologia 113 . Majewski. lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°. Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło. Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. co świadczy . W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C. Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T. 180° i 270°.zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy. W konkluzji K.statycznych wyobrażeń przestrzennych. stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów"..-jak się wydaje . We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące. Klimasiński (1974. Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów. 5. bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym. Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego.. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi.

"Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem. lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. Podobnie. melodii. Klimasiński (1979. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów. K.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. Blirklen (1924. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. jest lepiej wykształcona itd. że spełnia ona wiele istotnych funkcji. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. dawni tyfiopsychoilogowie uważali. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. Wręcz przeciwnie. to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. Natomiast badania K. Polega ono na tym. kinestetyczną. 5. Klimasińskiego (1976) wykazały. s. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. stwierdza. 42 i nast. które wywołują żywsze wyobrażenia. s.). Stwierdzili oni. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. K. mięci. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968). Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. 310 i nast. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty.4. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . słuchową.porozumiewania . niż dzieci widzące. a więc pamięć dźwięków. które wywołują wyobrażenia wzrokowe. O ile chodzi o niewidomych. że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. Ogólnie stwierdza on. lepszej bezpośredniej reprodukcji. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. dotykową czy werbalną. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk.

Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną). W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. nie zawsze bardzo wyraźny.ż. Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. jak mimika i gestykulacja. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych. czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka.zdobywania wiedzy o świecie. 5. przedmiotów. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. pragnienia. Wołoszynowa (1979. Mowa ustna dzieci niewidomych .znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji.ust. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . krtani i żuchwy. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy. czynności. a zaznacza się związek mowy z myśleniem. Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . Stopniowo zwiększa się liczba słów. W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania. Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej. jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny. Doskonali się także funkcja symboliczna języka. jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. wyrazów. 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy.1. a co przejawia się w tym.mowy pisanej {graficznej). Jego mowa mb. a mianowicie słownik i gramatyka (język). L. choć. W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak. to . s. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej. lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym".. 4 r. W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. Zarówno rozwój umiejętności pisania. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . Ten obraz fonetycznych elementów mowy.reguł gramatycznych składających się na język. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok. .1. osób. których dziecko używa. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. potrzeby itd. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów.

Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. równo opanowania strony dźwiękowej. Formy językowe. które decydują o jej rozwoju. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. D. które odnoszą się do oceny dystansu. które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". 24) zwraca jednak uwagę na to. 1973. a z drugiej strony . Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych. s. ogól<ny stan zdrowia. Istnieje wiele czynników. Potwierdziły fo m. ogólnie stwierdza się. że czynniki te prawidłowo oddziałują. gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami. że wiele dzieci. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie.pisze on . Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. Gałkowski (1975. s. że obok decydującej roli słuchu. in. Zakładając. w późniejszym okresie je nadrobiły. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy. Jednak stwierdza się. Dotyczy to za-. że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania. rodzeństwa. F. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem.jest szczególnie istotny w wieku tzw. Podkreśla także. 317). że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić. Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. Batemau. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". poziom inteligencji. 194 i nast.gramatyki. badania Brielanda (1950). Przyczyną może być tutaj fakt. wielkości czy stosunków przestrzennych. u których kora 116 ny fonetycznej mowy. a więc symboli słownych i zasad ich łączenia . Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. T. u których takie opóźnienia wystąpiły. s. takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". Gałkowski (1975. Sękowska <1974. s.wzrokowej stymulacji do mówienia. s.. które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. "Ten rodzaj stymulacji .). a także czynniki środowiskowe. T. jak też rozwoju języka. że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. Zwraca także uwagę na to. 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych.Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. pytań. Tonković (1978. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi.

które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. pochylać się. . Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". smutny. Druga seria badań Z. która pozbawiła je wzroku.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności. w jakich ono . Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska. że rozumieją znaczenie używanych słów. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. że słownik dzieci niewidomych.dzieci odpowiadały na takie pytania. Sękowska (1974. skąpy. "Wynik badania pisze Z.dzieci odpowiadały na takie pytania. Tak więc ogólnie można przyjąć. czym są pokryte dachy itd. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej. lecz przeciwnie . 2. jak: z czego uszyte jest ubranie. Sękowskiej (1974. s. Sękowska (1974. s. Nazw materiałów . że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego. z tego.jest on bogatszy. 212 i nast. in.) dotyczyła sprawy. nie uszkodziła także kory mózgowej. Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu.. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym. Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii. np. W badaniach wzięły udział te same dzieci. Ze względu na to.potwierdza tezę. 4.podawano dziecku określony 117 przymiotnik. Descoudres z 1929. Okazuje się. czasowników. kto sprzedaje w sklepie itd. . stosunkach. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. Sękowskiej wykazały.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów. co świadczy o tym.autorka stosowała test językowy A. przymiotników itd. 3. jaki posiadają ich widzący rówieśnicy. rozwojem. pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. Badania te wykazały. Nazw zawodów . słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". a dzieci musiały je wykonywać. jeśli przyczyna. 211) . sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie.pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników. np. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. Nazw czynności . to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej . Badania Z. że: . że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). Z tego wynika wniosek. jak: kto buduje dom. 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. Z. Wynika to m. Nazw właściwości przedmiotów . czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. które dotyczyły: 1. nie tylko nie jest uboższy. lecz tylko 4 jego serie. s. przeciągać itd.

Baillart (1964. Wydaje się więc słuszne. który czyta isię za pomocą dotyku. które zawierają takie terminy. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. aby mogło ono chwycić. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu. gdy dotyka przedmiot. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet. które tworzą kształt danego znaku. 36). to powstaje problem. aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. to nie należy tego korygować. s.4. Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty.. kiedy do tego są przygotowane. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. s. kinestetycznego i słuchu. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację . 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. Opiera się om na tzw. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. Wymieniany już F. że trawa jest zielona. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. albo używa podobnych wyrażeń. a przy czytaniu głośnym także słuch.. s. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L. «ja mogę to widzieć». A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. 5. co możliwe. nawet gdy nic nie widzi. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . 28) . czy należy uczyć je języka ludzi widzących. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. Tonković (1978. Oczywiście. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. Domagają się mówienia od dziecka. jak: »wzrok». sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. Pamiętać trzeba jednak. miły i pożyteczny". dotknąć czy samo zbadać przedmiot. aby duchowy z nim związek stał się. Wydaje się.do życia wśród widzących.2. Jeśli dziecko mówi. musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. Tonković (1978. tzn.pisze F. Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. Dziecko musi wiedzieć.118 się znajduje. niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". Powinno nauczyć się również nazw kolorów. o ile to możliwe. «widzieć». a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia". aby to. o którym mówi.

Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. in. / . mowa migowa głuchych. W przeciwieństwie do zwykłego pisma. D.całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca. aby . a zwłaszcza zmysłu dotyku. co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej. W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza).słowa pisanego . a ręki lewej bardziej analityczny. przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. str.prawej i lewej rę!ki. W miarę nabywania większej wprawy liczba . Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka.) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk.znaku. ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć. ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. zwanego popularnie "brajlem".pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych. po której ma się przesuwać.zaobo" wać trwałość znaków. Grzegorzewska (1964. co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. tak jak np. Ogólnie trzeba powiedzieć. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej. 19'73. 137 i nast. z tego.(drukowanego) na druk wytłaczany. dotykając go bardzo dokładnie.alny. że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie. Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji . Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych. Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących. s. . W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa.czy trzykrotnie. Przede wszystkim uwzględnia on to. . przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. Bauman. tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej.6). Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. grubszy papier. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez .dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. ' .120 . Jak wynika z doświadczeń. że: . Wynika to m. . czasem imawet dwu. co pozwala na łatwe ich ujęcie.odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera). 32. Stosuje się 'tutaj łapeć j. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku.

punktów schodzi na plan dalszy. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . 139) tłumaczy to tym. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. maszyny czytające. s.120 słów w ciągu tego samego czasu. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. do których należą tzw. uogólnianie. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. która reprezentuje. że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. wysuwa hipotezy. BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji. które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. jakie można objąć wzrokiem. że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. Grzegorzewska (1964. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. a więc literą.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). wyrazem itd. Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. dzieci ociemniałe. a więc tranisponuje je na • wzrokowe. Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy. Przyczyną tego jest to. s. skróty. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. operacje podstawowe . 122) podaje. M. wnioskowanie itd. ' Jak wynika z doświadczenia. F. Jedną z nich 'są tzw. A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. dokonuje oceny. Pismo punktowe L. klasyfikowanie. I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego.porównywanie. przechodzi ona przez różne poziomy. którego nie można porównywać z polem.analiza i synteza oraz operacje pochodne . które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. Można więc przyjąć. W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 . abstrahowanie. 5. że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich. Fankhauser . Podobnie twierdzi autorka. co trwa znacznie dłużej. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców.(1980. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne.5.

78) pisze natomiast. w sprawie sytuacji w otoczeniu. Oznacza to. porównywania. Klimasiński (1977. uogólnianie. szukania pewnych analogii. O myśleniu niewidomych K. Ogólnie trzeba powiedzieć. z tego. Jedni uważają. . którego materiałem są pojęcia. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). s. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. a inni wręcz przeciwnie -. niektórzy . systematyzowania. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej.niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. ludziach i ich wzajemnym stosunku. Sękowska (1974.. choćby np. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. Z. abstrahowanie. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. Klimasiński. Wskutek braku .inny niż u dzieci widzących". globalny niż analityczny . klasyfikowania. wnioskowanie itd. 1974. Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe . rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. s. Jeśli się przyjmie pogląd. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie. że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. którą widzący ma przed oczyma". 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane. że dzieci niewidome. s. podobnie jak u dzieci widzących. 8. zależy on od wielu czynników. s.nie ma powodów spodziewać się. że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. M. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. in. Ciągle się zjawia odruch badawczy.(por. synteza. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących. podkreśla się. i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły. Grzegorzewska {1964. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty . cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa. K.wyobrażeniach.na utrwalonych śladach spostrzeżeń . co to jest. z tym że. Z pewnością wynika to m. że operacje myślowe jak analiza. 260) pisze w tej sprawie. że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . wiązania w logiczne całości i schematyzowania. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte.(abstrakcyjne). Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia.

Z. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia. 26). uzyskać określony skutek. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. musi wykonać pewne działanie. tzn. a zwłaszcza na poziomie. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia).. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . czy wiernie odzwierciedlają istotne i. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych. czyli wyobrażenia. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje.1. 1968. o badaniach którego wspomniano przy.J. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . Według J. a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci. albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne. Klimasiński (1977). rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu.spostrzeżeń i wyobrażeń. W tym okresie. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności. są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem.na teorii rozwoju umysłowego . omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Nasuwa to przypuszczenie. Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami.tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. . aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego. Sękowska. ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. aby dziecko mogło dojść do określanego celu. in. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań. 5.myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. Piageta (1966). Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. . na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia.5. co do których nie ma większych wątpliwości. nią charakter synpraktycizny. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. s.

Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa . która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. Jurkowski (1975. a także o. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar. Przed przystąpieniem do badań K. Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości.Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. Nie oznacza to jednak.) miała. .wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. w badaniach K. Celem badań K.8 roku żyoia". Klimasińskiego (1977. "Odwracalność . s. Odwracalność polega na tym. '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje. do tej. KTimasińskiego (1'9'T7. niezależnie od treści. pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń. w którym. Jak już zaznaczono poprzednio.stadium operacji formalnych. pojęć). Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących. czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień. w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne. autystycznemu. Zgodnie z teorią J. (zadania). na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego . Od 11 .(operacji .język). a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości. Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu . 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego. które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu. s.12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia . jak też z poważnych proihlemów naukowych. s. Chodziło mianowicie o stwierdzenie. że dziecko .. próbę ich wyjaśnienia. 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. a zwłaszcza myślenia. polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. kształt) są stałe i niezmienne. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. określa się jako myślenie przedoperacyjne. Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego . Klimasiński (1977. Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną. obejmuje ono .] Myślenie.może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej.. s.stadium operacji konkretnych. Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [. 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. objętość.operacyjność i odwracalność jest już ogólna . iSeria II eksperymentów K.zasadniczo okres do 7 . Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie.pisze A. którym odpowiadają pojęcia. 55 i nast. rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III). z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu. zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne). w którym brakuje jeszcze odwracalności.biernemu.

.)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów.III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego. którzy nie potrafili tego zrobić.III 20% dla poziomu operacyjnego.. ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące.]" Seria IV eksperymentów K. że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ. . 1977. Eksperymenty K. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ".". że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . Dla przykładu można podać. Dla badanych.] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić. lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. "krótszy od-. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem. stosowano wariant składający się z 5 linijek.wynosiła 2 cm. z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami .przedoperacyjnego. Miller (1969). U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I ... Jak można było się spodziewać. co według teorii J. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s. Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania.. cji konkretnych. W klasach I .. 8).. który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego. ciężaru ani objętości". U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy. Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych"..VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny.". a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego . W grupie badanych z klas VII . . u dzieci całkowicie . albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od.. s.konkretnych). dome były o wiele gorsze.. Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por.dłuższy od . Klimasińskiego (1977. 5% przedoperacyjny. lecz go burzyły i układały go od nowa. s. 67 i nast. a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle. W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. wyniki uzyskane przez dzieci niewi-.. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk. Klimasiński. K. . Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch. Wyrażało się to w tym.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [. W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła. zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki. to znaczy ujmowały tylko jedną relację. K. . Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. wyobrażeń przestrzennych [. np.

Zadania te. .III. A>B i B>C. 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące. czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe. Klimasiński (1977.. Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono.dzieci widzących"..) miała za zadanie stwierdzenie. np. 5. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze). 74 i nasrt.. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. s. Klimasiński. Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. albo dwukierunkowe. W zadaniach tych występowały 2 przesłanki. natomiast dla klas IV .VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%. s. K. Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. "leży nad". s. . że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . i nieprze^ strzeninych. np. że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. np. Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [. . np. " itd. . . Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych. ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. Seria V eksperymentów (s. które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • . 74). że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [. Klimaisiński... to jednak materiał.. 82). "Dzieci niewidome.2. co zadania w eksperymentach II serii. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem".2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I . "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C".. na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę. np. "leży pod". K. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych. których było 28..VIII zwiększył się on do 5l5%. Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować. z tym że w klasach VII . z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. mniejszy od .] Możma przypuszczać. a więc relacji "większy od .5. Ponadto były zadania. Ogólnie trzeba stwierdzić. które określały relacje jednokierunikowe. że wyniki badań K. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia. że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por. 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " . l'977i. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. "mniej odważmy i odważny".nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. 1977.] Można wnioskować. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego. .

a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk. aby mogły spełniać swoją funkcję. które mają charakter jednostkowy i konkretny.nie zawierać cech jednostkowych. i Iim większa jest ta umiejętność. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym.'-^" ^^.. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. dzięki takim przedmiotom.proces myślenia dzieci niewidomych . kretene. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". Pojęcia. tym częstsza 'będzie sposobność. Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski. jak algebra. a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy. Chodzi mianowicie o to. . czyli atetrahiowanie cech podobnych. prawda. cierpliwość. funkcja.iij-i. W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II . jak abstrahowanie i uogólnianie. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów. czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe.opanowanie przez nie znaczenia słów. Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach.przyp.. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje. p^s. im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle.VII. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych. powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne . Jest to tzw. które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń. Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości. np. Sękowska (1974. rodzaj. . tzn.Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk. aut.) stopniowo wzrasta. stosunki itd. czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na. Są one wynikiem takich operacji umysłowych. Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego... s. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. . Poprzednio wspomniano już. zdolność łączenia ich . 235). Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat). że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. jak abstrahowanie i uogólnianie. Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej.na rozwiązywanie określonych sytuacji . czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami. Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy. ----. pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy. .pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka .

a więc od III do VIII klasy. to badania wykazały. 86 i nast. pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. Szczechowicz (1976. a nie na wiek.iycn szKOi podstawowych. Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T.wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech. test słownika i test wolnych skojarzeń. dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- . Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A. Polega ona na tym. W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw . Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych. test przysłów. albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe".) wykazały. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. "U uczniów niewidomych . Psychologia 129 zw.cech wspólnych. Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych.poziom. Szczechowicz (1976. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień.pisze A. Autorka stosowała takie metody. s.jLK. że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych. Szczechowicz (1976.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk. jak: test porównań.VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. kiształit. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. Jeśli chodzi o kategorie porównań. Nie potrafią one wyodrębniać . wielkość iitp.budowa. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych . Majewski. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników. Szczegółowa analiza wykazuje jednak. jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych .problemowych. którą reprezentują. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy. że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę.). i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. 93 i nast. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie.wykrywanie wspólnej funkcji. . że zarówno w grupie dzieci niewidomych. s. Dla . 93) . s. 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć. rodzaju. Ich synteza osiąga większy . to badania A. W koinkluzja autorka stwierdza.

materiał. ciężar. Sękowska i(19i7'4. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę. A. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. wyższe. Szczechowicz . to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. smalcu i kirieistetyczny !(clężar). Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe.. ona (s. Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami.] Poznanie konkretne ze względu. wielkość. W każdym razie takie kategorie. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. Szczechowicz się zajmowała.ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych.nym. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza).] Dopiero po przełamaniu tych barier. budowa. Różnica zaznaczyła się jednak w itym. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV. jak kształt. [. Okazało się. takich jak: kształt. Drugim zagadnieniem.przyip. dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne. Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". barwa.) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". W konkluzji A. dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu. a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. którym A. Ponadto pisze. Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [. : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych. była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. Szc. Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie.. materiał schodziły na miejsca od III do IX. bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". aut. wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych". . wielkość. jak: budowa. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym. na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . wielkość. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome. 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. . że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. a następnie funkcję.s. niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać.

w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. Oznacza to również. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. Przełącznikowa i H. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. s. do określonej sytuacji. nie pojęciowe). co wyraża się w płaczu. uczucia moralne sprawiedliwość. 330). Wynika to stąd. O ile chodzi o rozwój emocji. w której się on znajduje. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego. radość. s. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki. np. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm. sympatia. s. Niektóre bodźce . M. O uczuciach. jak: emocje i uczucia. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych".Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por. Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. zjawiska .miłość. a później zabawki itd.(1976.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. które w wielu przypadkach używane są zamiennie. zjawisk. 313). 1979. W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. aigresja. że rozwój myślenia. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. np. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. sen). Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. 6. .1. Szewczuk 1979. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym. Z reguły o emocjach mówi się. strachem. gniew. 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych. dla którego stanowią one materiał (myśle-. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. krzyku itd. a nie o emocjach mówimy. a . uczucia estetyczne .zachwyt itd. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. Spłonek. W. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. butelki z pokarmem.zi'oim. 6. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności. zazdrość itd.przedmioty. strach itd. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. i społeczne.

Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. że udział per-. jałk poznawcze. 26). O ile .. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. L. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. s. Gałkowiski. jaki isltoijeje ' . który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka.. krzykiem czy gniewem. T. M. nowej zabawki itd. Z uwagi na to.chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka. s. ptaszków. dotykowe. których genezą są bodźce zewnętrzne. miłość. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z . 1975. Wołoszynowa (1979. węchowe itd. s. 13S przedmiotów. Dobrzańska-Socha. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. gdy będzie nakarmione. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. Rzecz zrozumiała. s. określony już w znacznym. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć.. zazdrość. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. : 1975. Przede wszystkim trzeba podkreślić. Spłonek. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. 1979. Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. &). społeczne czy estetyczne. A.percepcją wzrokową (por. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. a więc słuchowe.zwłaszcza wzrokowe. niechęć czy nawet nienawiść (por. stopniu. Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. jak współczucie. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. tj. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem.. a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. zjawisk. następuje także rozwój jego emocji. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. 399). gdy będzie głodne. W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). emoo j analnego. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. a właściwie na jej uśmiech. moralne. różnych stron otaczających je rzeczywistości". Przełącznikowa i H.

12113'). Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. osoby itd. przyciskanie). zwłaszcza nieuprzedzoina [. natomiast 'dzieci niewidome tego. s. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno. W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. np. dopiero w wieku 2-3 lat. 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. Podkreśla również. 14). 1975. Gałkowski. które zniechęciło do badania otoczenia". .także głos (mowa).. Również komponenty pozawzrokowe.Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. przedmiotów albo też głosu. które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. li9T5. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. s. . s. jako czynniki wyzwalające uśmiech [. '12). s. Już w piątym. czego dotykają. . niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. ale może przestraszyć je samotność. Pisze ona. Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia. 'że. Lewenfeid (1956. że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. . że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. Bowliby'eigo (1869). Wymieniona już S. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie.] Moje dziecko płacze. Gałkowski. Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła.między matką a dzieckiem. terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje. 19'715. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. gdy zostaje samo". 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. że te dzieci. Lewe'nfeld <'1956. a. s. szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób. Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki). Jest to sprawa tzw. poczucia bezpieczeństwa. "Freedman (1964) pisze. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T.. ' ' Podobnie S. to też zaczyna się ich bać. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. gdy od niego 'odchodzę.. Jest to zjawisko noirmalne. Gałkowsiki. Dreier (1980. S. który uważa.s. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. B. co widzą. W tej sprawie B.

często reakcji gniewu".co inne dzieci osiągają bez trudu. jak również okresu późniejszego.. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). kiedy umiejętność tę opanowały. wrogości. ograniczenia w tym zakresie. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza".dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. Nie będzie więc dużym błędem. a zwłaszcza mimikę twarzy. którą trudno później zlikwidować. Tak jak dziecko widzące . Dobrzańska-Socha (1975. jako rzeczywistą groźbę.której albo nie rozumie._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. jeśli się stwierdzi. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa. . Charakteryzują się one tym.ku ujemnym. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne.zetknięcie się z twardą rzeczywistością. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. zwane też stresowymi. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie .. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. w których czuje się . knzykiem. Wydaje się. kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić.pozbawione felgo wszystkiego . których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. brak kontaktów z rówieśnikami. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych. albo przyjmuje ją dosłownie. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. a zwłaszcza społecznych i moralnych. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. zazdrości. aby niewidomi mieli większe. przeBizkody i niepowodzenia. A. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. Źródłem ich są tzw. sytuacje trudne. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. dużo w nich agresji.. osamotnienie. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych. złości itd. właśnie na skutek braku wzroku. s. Wyrażają się one często płaczem. Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. Dotyczy to zarówno dka-iasu.

wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park. "W . Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. skwer). współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. s. Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych.6.społecznych. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska. które dąży do kontaktów . Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. zbiorowych zajęciach. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. wspólną zabawę.. zainteresowanie życiem społecznym itd. koleżeństwa. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. braćmi. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. do której dziecko przynależy.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . życzliwość wobec innych. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. W domu spotyka osoby. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej .niemowlęcia z matką. np. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób. Na dziecko oddziałują teraz. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. Wół oszynoiwa •(19719. dziadkami itd. którzy podchodzą do dziecka. a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. Dziecko społecznie-przystosowane to takie. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. uśmiechają się do niego. . wyciągają ręce itd. babciami.szczególności .pisze L. które odwiedzają rodziców. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh.społeczną dziecka. siostrami. podwórko. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka.. a wśród nich inne dzieci. Ogólnie można więc powiedzieć. Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych. grup nieformalnych. wywodzące . 626) .rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych". która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. Prą-.się nieraz z okresu przedszkolnego. dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany. często w ramach tzw.2.

Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem. ich kroki w domu czy na ulicy.Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. nip. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. . kim są. lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. .nawiązywania werbalnych kontaktów.. na podstawie bodźców słuchowych (igłois). Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne. . Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . jakie z tego kontaktu płynie. . Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka. wówczas nie ma wątpliwości. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację".potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej. którą wraz z wiekiem musi rozwikłać. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. Desmerger (1978. zapach charakterystyczny itd. w kontaktach interpersonalnych itd. ich lokalizacji. jak np.. np. Docierają do niego jednak inne bodźce.. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt. rodzeństwem. na wspólnej zabawie. . M. że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego.. Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym.wspólnego udziału w zajęciach. . dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej. innymi dziećmi. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. jakie znaczenie tej sprawie będą.poznania nowych osób. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie .odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia.możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców. Słyszy ono ich głos (rozmowę). które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. ich działania. Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami. s. .poznania osób.

na którą składają się takie składniki. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . Ogólnie trzeba powiedzieć. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko. "Młodszy wiek szkolny. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. zainteresowanie itd.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny.. nawyki i wzory zachowania się. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. charakter. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych. . 7. np. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. strukturę. jak: temperament. kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym. Nie oznacza to jednak. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. Oznacza to. potrzeby. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego.. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. in. Nie ulega wątpliwości. w którym ono przebywa. Wynika to m. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. jej genezę. że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne. postawy. Od stopnia adaptacji społecznej. w zabawach. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. Już niejednokrotnie podkreślano. Równocześnie trzeba podkreślić. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. stąd.. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. zdolności. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. funkcje itd. w którym 'dziecko przebywa.

nauczycieli. s. Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu). to są one wynikiem błędów wychowawczych. potrzeb itd. własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska. który często przedłuża się poza wiek 18 lat. J. 771) pisze. Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. 1&79. 7. Reykowski (1971. s. Zebr owaka.W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach". Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). zdolności. O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. s. 95) twierdzi.1.. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy. możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych. Obraz pozytywny daje pewność sie141 .zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". stosunku do innych ludzi. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym".narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz. 7'69). albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. li979. s. Obraz negatywny wywołuje niepokój. w którym przebywa. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. . Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym.(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. że . na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. Łapiń^ka i M. Mendruń {1967.. rówieśników). ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. w którym przebywa.się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania. kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. lęk i różne objawy nieprzystosowania. umiejętności. który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. Jednak moiżna przyjąć. że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. . Wołoszynowa. niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: .się nowie" (L. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. 636).narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych. J.

s. lepsze wyniki w nauce". oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny. . Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. zanim inni nie powiedzą mu. Lewemfeild (•1'85'6. uszy.). Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. Badania porównawcze A.". nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności.ociemniałych. że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. co potrafi zrobić. to i . aut. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. gdzie 'leży agutoa [. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym. tzn. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. lepsze kontakty z ludźmi. W tej. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku .oparte na nim aspiracje będą realne. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej.] Dzieci są na tyle initeligentoe. Morę wzrok utraciły . np. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. sprawie wymieniany już B. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego". gdy coś mu upadnie i nie. równowagę emocjonalną. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. s. które dzięki temu może wykonywać. które . Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży. Pisze ona. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. możliwe do zrealizowania. ale za to ma rączki. Lewenfeid (1956. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8.bie. udział w grach sportowych itd. czy ślepota jest czynnikiem. 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości.dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo.. s. Jeżeli obraz ten jest właściwy. może tego (c)d razu podnieść. 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd.'że jego oczy nie pracują. Jeśli powiemy mu.przyp..-że jest niewidome.. podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych. by dostrzec wkrótce. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych. co je też utwierdza w przekonaniu. że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. Chodzi mianowicie o sprawę. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie . W tej sprawie B. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. Dobrząńskiej-Sochy (1976. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób. Wielu autorów podkreśla. 6-12. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. przychylny stosunek do innych.

dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie. Wydaje się słusznym stanowisko. że ślepota może stwarzać warunki do tego. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. obcości. ale mogłoby być inaczej. np. że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy". Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". wyboru zawodu. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego". 37) . poddaje się mniej chętnie. 5i2). bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. Tak jak już podkreśliła A..1964. s. Często podkreśla się. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. P.] Słuszna jest uwaga. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. bazie. na zajmowanie się samym sobą. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. ciągłej zależności od innych. stykając się z osobami. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. Lewenfeid {1956. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. B. możliwości wykonywania pewnych czynności. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji. których głos słyszy po raz pierwszy. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości.sprawy [. Często mają poczucie inności. Dobrzańska-Socha.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . Pozostawione w środowisku nieznajomym. zachowując pewien dystans. Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego.. Bailliard (. cele i zadania życiowe i zawodowe. które muszą być oparte na realnej. Lecz niekoniecznie musi to być regułą. rezerwę'wobec innych ludzi. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka. Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych.istotna. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu. wiele. bezradności. . Sękowska (1974. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. s. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. s. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. jest więc zajęte . t j.

ludzi. Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. kontaktów z innymi dziećmi itp. kiedy •odczuwa brak pokarmu. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. Z uwagi na to. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących.7.nie powstanie.pisze M. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. snu itd. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. Stanowią więc one motywy jego działania. s. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. Czynią one wiele wysiłku. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. Potrzeby występują wówczas. Na pewno ślepota . albo potrzeby kontaktu społecznego. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. które wymagają zaspokojenia. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. 503) . że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. Przełącznikowa (1979. A więc przy błędach wychowawczych.2. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. można przyjąć. aby je w pełni zaspokajać. zjawisk. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. . aby przywrócić zachwianą równowagę. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. ałbo też gdy to. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. względnie w pełni zaspokojone. Wprawdzie brak jest głębszych badań. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. czego jednostka oczekuje. jak np. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. "Potrzeba psychiczna . lecz także psychicznych i społecznych. to jednak hipotetycznie można przyjąć. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. Problemem pozostaje jedniak. Nie oznacza to. albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia.

] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. choć nie wyłącznie. których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć .. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. które rozwijają się głównie. Jednak nie. Ich źródłem są trwałe nastawienia.dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb. że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. . wszystkie 10 T. odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie". że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie.(zestawy barw).piękna przyrody. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. '. dzieł sztuki . Cytowana już kilkakrotnie Z. Sękowska (1974. również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. . akceptacji społecznej.. niezależności i samodzielności. . których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka . a więc drogą dotykową. jak potrzeba afiliacji. uznania itd. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne.) lub dotykowych. Problemem pozostaje natomiast. Przejawia się to w . Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb.intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska. 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. . słuchową (mowa. . uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. . s. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. Wydaje się. że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia.] Samotność . Sękowska (1974. pewnej izolacji i wyobcowania [..w sferze bodźców akustycznych (muzyką. fotografii czy rzeźb. poezja itd. w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym. Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić. Podobnie jak u dzieci widzących. którzy nie widzą [. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej.obrazów.społecznym".). potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę. W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. s. Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby. Majewski. Z uwagi na to. .niezależności i samourzeczywistnienia.to przeżycie charakterystyczne dla ludzi. harmonia kształtów itd. Z. zadawanie pytań itd. Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone. czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. a mianowicie oglądania krajobrazów .

telewizji itd.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame.'oznych. Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści. Ogólnie trzeba podkreślić. jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku.pisze A. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi. ilorazem inteligencji. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12. które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. 8. s.3. "Jeśli chodzi o zainteresowania -. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka. wylewach do mózgu. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. brakiem oddziaływania filmów. Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień.-' . W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw.przedmiotów i zjawisk." . Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę. Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . 30) . Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd. udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka.to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci.7. Nasuwa siłę więc pytanie.składnikiem osobowości są także zainteresowania. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących. a więc zaburzeń czynności psychicznych. Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym . Z uwagi na to. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . dysharmonii). Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. urazach czaszki itd. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. Do-brzańSkaSocha (1975. należy przyjąć. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym.

. które w możliwie najwyższym atopniu . jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. Jednak . Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. a zwłaszcza intelektualne.znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących.dzieci niewidome z normą intelektualną. których liczba jest również znaczna. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z. Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne. Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i .często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia.bierności czy apatii. analloigicznie jak u dzieci widzących. Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. i rewalidacyjnej. które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci. Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. U podłoża zmian psychicznych. Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna. Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. Najliczniejszą . Są to dzieci. i. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi.jak już podkreślono . Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane.grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia. Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . bądź też w spowolnieniu reakcji . Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji. niewidomych umysłowo upośledzonych. leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. co powoduje. głównie intelektualnych. "szkoły życia". Ogólnie trzeba stwierdzić.przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny.

niskim poziomem energii. Nieśmiałością. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego. że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące. . . 2. bardzo długo. Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. Są to pojawiające się okresowo. że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. Dowodem tego są liczne obserwacje. Może to wynikać stąd. które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. a zwłaszcza młodzieży niewidomej. a więc o osobowości schizoidalnej. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. 31). Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. że 'np. s. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. zwłaszcza w zakresie temperamentu. SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. . a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. s. 3. podejrzliwością czy nadwrażliwością. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. tiki. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem. mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. Często u dzieci. Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . . inicjatywy. która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. charakteru-.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. tzn. Prze/ ciwnie. stanowiące urazy. a zwłaszcza warunki.4. nagłe. Brakiem aktywności. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej.wydarzeniami w otoczeniu.nastroju. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. . o których wspomniano przy okazji blindyzmów. Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). Baillart '(1964. możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. Wielu autorów podkreśla. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. Dolbrzańska-So-cha (1975. że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. a więc sztywnością. Wydaje się. Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym. Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. neurotyczności. Ogólnie można powiedzieć. na które częściej narażone są dzieci niewidome". 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. sfery emocjonalnej i popędowej. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. P.

że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo. . U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. Dzieci niewidome z 1'es. 150 Podobnie W. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. B. O ile chodzi o pierwszą sprawę. Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. z niewyraźną .5. l Przede wszystkim trzeba podkreślić. jest bardzo mało [. tzn. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. . Swierłow (1957. chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych. mglisty. *>. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów. 40) pisze. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. . Są to więc dzieci. a IWo posiadało poczucie światła. 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. . że "osobników z absolutną ślepotą. Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. s. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. Tendencjami do zachowań agresywnych. Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej. Bateman (1973. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. s. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. . fragmentaryczny.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji. 6. ale nadal funkcjonuje. ogólnych jego kształtów czy innych cech. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego.". oraz fakt. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. wprawdzie w ograniczonym zakresie.widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. niewyraźny. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. D.

które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej.05). których stopień zbliża się do górnej granicy (0. zielony. jest bardzo niewyraźny. Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni.czerwony. mglisty. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. 43 i 44). Należy przy tym pamiętać. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. zwłaszcza kolory podstawowe . "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni . zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. Taka tendencja występuje głównie u dzieci.pisze W. Swierłow (1955. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. 23 i 24) . Swierłow. które widziały i utraciły wzrok. nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni.. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. słuchu. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem. Wręcz odwrotnie. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku. s. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. a często może być też dla niewidomego zwodniczy. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. niby drogowskazami w podróży. że nie można jej wyrazić cyframi". . zwłaszcza te. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. jak już podkreślono.barwą. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku. węchu itd. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. a więc dzieci ociemniałych. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. jaki dostarczają resztki wzroku. 1957. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. gdy jego siła jest tak minimalna. s. żółty i niebieski. często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek.

odgrywających istotną rolę w kompensacji.postawy wobec siebie jako niewidomego. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. Drugą 'sprawą. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. Batemań. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia.152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. U starszych. jakie płyną kanałem. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. wzrokowym. np. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. Może się to przejawiać w lekceważeniu. na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji. s: 342). N. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. nych układów strukturalnych. Postawa . Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. D. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. <wg: B. Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy . 1973. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika.

Jeżeli jest to prawdziwe. in. pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych. na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. s. 338 i nast. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. s. sprawami ludzi niedowidzących. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki.czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. wynika między innymi z faktu. to możemy przypuszczać. s. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym. . u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. Pilecka i B. że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. że wiele tych dzieci musi korzystać . tym. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi. w internacie. O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne.) tłumaczy ten fakt m. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. IV.taka ujawnia się w sytuacjach. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . Niewłaściwe bo-. 336) stwierdza jednak. . B.brak większego zainteresowania wśród naukowców. lub choćby bliskie prawdy. B. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole.ze specjalnych form nauczania i wychowania. Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. pełnienie ról społecznych itd. pomimo że osób niedowidzących jest 2. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół. zwłaszcza tych. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę. 'Podobnie W. związku z tym. że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących. wzroku. Bateman (1973. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. Zachara •(1981. D.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. na obozach itd. Bateman (1973. Jednakże badania . a reszta radzi sobie w szkołach masowych. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku. lub pedagogicznym niż psychologicznym. że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych.

pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez. Dotyczy to zarówno dolnej. Podobnie E. Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd. Oznacza to.uważa się w tym przypadku osoby. które mają wpływ na poziom wiedzy. wywołuje przeszkody i trudności. wpływu na sferę poznawczą 'dziecka. Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi. a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym). stosunku do otoczenia".3. stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G. że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę.rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku).05 uznawane są za niewidome. charakteru. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu . 1979. tzn. Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi.05 . kogo należy uważać za osobę niedowidzącą. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości. że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących. w NRD) i górną granicę do 0. na kształtowanie się uczuć. » 2.04 (np.naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. s. Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 . I. u której. Pasternak (1978. orientacji przestrzennej.0. nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego.25. Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości . 7). a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta.jak już podkreślono . zakładając. że osoby z ostrością wzroku do 0. 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia. Innym zagadnieniem jest sprawa.wzroku. Ziemcowa (1976. Znaczy to. wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk".1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie. 162). pomimo znacznego uszkodzenia. Jurewicz-Tuz i K. a mianowicie obniżenie ostrości wzroku. jak też górnej granicy tego defektu. Klimasiński. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. s. Za osobę niedowidzącą .poznawania przedmiotów. które dolną granicę obniżają do 0.. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. Można spotkać też definicje. Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt. w . s. W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia.

albo jednego i drugiego (por. G. Jurewicz-Tuz i K. że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. np.c s±ciiin. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół. Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego. J-". ^.. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia. . 1979. w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania.się z def-fnicją oftalmologiczną. który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma. a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. 14). jakie dostarczają jej bodźce wizualne. choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery. albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku.e luJ. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości.dzia-" łalności praktycznej itd. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. Klimasiński. inwalidztwa i zatrudnienia. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. w których wzrok odgrywa doniosłą rolę. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności .ęuzy niewidomy. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). 3. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń.praktycznej.--»v*^^^. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. Ogólnie osoby niedowidzące. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać. . że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. Znaczy to. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi. specjalnie powiększających pomocy optycznych.mi. s. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. tzn. . Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. Sprowadza się ono do pytania. lup. podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. np.

. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy). Jest to ta część siatkówki.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna.fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). jak też w dali.1. regulująca i kontrolująca wzroku) itd. ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce. czyli wadzenie plamką żółtą. Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego. 159 1. Zaburzenia widzenia " Normalne oko.w czopkach i pręcikach. obwodowego. ako-modacji (nastawności). określone zmiany chemiczne. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. 3. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. przechodząc przez źrenicę. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku.1. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej.funkcją wzroku. Nie oznacza to. gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych. i ich szczegóły. w których pod wpływem światła zachodzą . Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty. soczewka. która je spo158 wodowała (etiologu). czyli tzw. Składa się na niego "rogówka. stereoskopowego i barwnego. zwłaszcza małe. czopki i pręciki. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. soczewka i ciało szkliste. ' . Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka. Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem. która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. tzw.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka. jest najważniejszą . zwłaszcza . Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego). Na proces ten składa się: . o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. plamce żółtej. . Proces widzenia odbywa się w ten sposób.

Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. gdy aparat łamiący (rogówka. co powoduje. Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry.przy odległości 3 m. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. 1951. o wielkości 16. 71 i 72). Wada ta występuje wówczas. bardzo małych elementów. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu.07 mm przy odległości 25 cm. Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. Jak z tego wynika. Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie). co odpowiada wielkościom 0. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). dalekowzroczność. zamazany.5 mm . stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to.75 mm . nieostry. Na ile te proporcje są zachwiane.iprzy odległości 1000 m (por.5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku. .małe. którą widzi. Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena.5 mm {1. Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk). Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia).przy odległości 50 m. W.est to wada wzroku. Melanowski. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw. że jest on zamazany. J. l mm . że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości. szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk.07 mm z odległości 25 cm. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką. 1. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary).75 cm) z odległości 50 m itd. astygmatyzm.przy odległości 5 m. przy dolnej granicy słabowzroczności. ostrości wzroku. soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża. którą powinien widzieć. lecz przecinają się przed nią. która polega na zmętnieniu soczewki. w . że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę. widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie.maksymalnym zbliżeniu.różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej.. s. co powinny widzieć z 20 m.' jak krótkowzroczność. H. czyli na tym. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm . do tej. Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów. zmętnienie lub brak soczewki itd. Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza. co powoduje. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. 17.

1951. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów.po lewej lub prawej stronie. lewostronna jest mniej uciążliwa. że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. 81). Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . Widzenie połowicze (ślepota połowicza). Psychologia 161 klucza lub rurę. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. 2. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. 3. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów.pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami. co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne.3. Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe. 3. Dokonuje . s. . Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. a więc przedmiotów jako brył. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. widzenie lunetowe. często zmętnienie to osiąga taki stopień. Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. Majewski. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. przestrzeni jako głębi i perspektywy. zwane też widzeniem pręcikowym. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki. Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). przy czytaniu drobnego druku. W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. 3. H. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. l.1. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. Do najważniejszych należą: • . to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą.2.1. Melanowski.

deuteranopia. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku.tritanopia. czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. Jednak. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. . Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną.. że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. 1979. lokalizacji w przestrzeni. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. jak podaje Z. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni. nie reaguje na barwy w ogóle.się to dzięki temu. człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. . 3) trójchromatyzm nieprawidłowy.4. Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). stereoskopowego czy barwnego. 2) dichromatyzm. Człowiek widzi otaczający świat w barwach. czyli całkowitą ślepotę na barwy. w którym brak jest czopków.62świetlnych. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. 3. czyli ślepota na barwę czerwoną. . a także odległości. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. Istnieje pewien procent jednostek. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości.protanopia. Galewska (1973. Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego. przestrzeń z 2 różnych punktów. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. barwy. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. do którego należy: . że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. 332). Powoduje to. za osoby niedowidzące uważamy jednostki. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot. głębi itd. s.. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. 526). które stanowią pewną funkcjonalną całość. 3. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu. s.2. Zaburzenia widzenia barwnego . a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu. stosunek do innych przedmiotów itd. Jest to możliwe dlatego.1. Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. Szewczuk. wielkości.

Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. s. Mogą one otrzymy-. jak i normalnie. widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata. Nartowska (1980. kształt. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia. lecz subtelne różnice kształtów.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. 2. prasa codzienna itd. Pilecka i B. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. barwa itd. W. że niektóre przedmioty. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. jak wielkość. tym ograniczenie to jest większe. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce. 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. którymi pisane są książki. Zachara (1981. Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. . szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. jakie między tymi elementami zachodzą. co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. podręczniki. s. relacjonując. Oznacza to. 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. s. Percepcji przestrzeni. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . spostrzega powierzchownie. . długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się.76) pisze: "Jest pewne. Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. Im wada ta jest głębsza. np. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości".. S. lecz także jakość zaburzenia [.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry.spostrzeganie. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku. Kułagina i(1967). że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l. 4). Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. widzi więc dobrze. w miarę ich oddalania się od oka. rozczłonowanie kształtów. Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. ' ' Podobnie H. . niedokładnie. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. A. że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny). Dalej autorka pisze. że " . W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. co. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych". statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". niedokładnych. 75 . ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. Schwarz (1976. badania J. pola spostrzeżeniowe-' go. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza. Odnosi się to do takich ich cech. zwłaszcza małe lub bardzo małe. Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących.

Schwarz (1976. że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. akustyczne. s. 3). 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich. właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. odpisywanie z książki czy z tablicy. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy.psychologiczne. poczynając od wrażeń.jak twierdzi autorka . Dalej autor <1966. s. pisanie. przejrzysty i typowy. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych. bardziej adekwatny. 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . Jest to wynikiem . . powodując.wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. . Stwierdziła ona mianowicie. s. -^ Potwierdzeniem. Zwraca ona uwagę także na to. np. aby obraz wzrokowy był zróżnicowany. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. Rytkę '(1979. że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". że proces percepcji nie. czynników. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. są badania przeprowadzone przez A. s. pamięci aż do myślenia.z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku". w których dominują inne bodźce. s. dokładne . poza defektem wzroku. Należy więc założyć. że dzieci . lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia.wystarczy. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. Jest on zintegrowany w pewną całość. duży. 67) pisze. Podając konkretne . wyobrażeń.S. Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . Schwarz (1976.). Trzeba jednak podkreślić. Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. lecz również czynniki . jak: czytanie. choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego).przyp.mentów z całości. Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. aut. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym.braku przerzutności uwagi.

że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną. podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. Schwarz (1976. 523) pisze. . uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. Dziedzic (1963. gry w piłkę. że: "Ćwiczenie obserwacji. a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. Wymieniany już kilkakrotnie S. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt.] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . s. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. s. Kodejszko (1973. pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. np. odległości i głębokości". . Nie należy oczywiście zapominać. wskazówki do obserwacji.] Brak widzenia dwuocznego. lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. lecz z pewnych wskazań profilaktycznych. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu. a więc kreślić niekształtne litery. J. Dzieci takie mogą pisać "brzydko". 59) pisze. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. Nie ulega wątpliwości. przerw itd.). . s. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". czyli stereoskopowego. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. Nartowska (1980. 81) pisze. Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. a -nie . «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. H. wskutek tego także i upadki [. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń. Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. krawężnik itd. J. skakanie). s. rodzaj nawierzchni (kałuża. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". biegania. np. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu.jak obecnie być czymś sporadycznym. ćwiczeń fizycznych. .objaśnienia. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. a . Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji.

Do warunków tych należą: 1. pracownikom odpowiednich stano-. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. stany po odwarstwieniach siatkówek. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H. 3. 4. W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących.3. lunetki. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. Bielickiej (1974). 2. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. • 3. w miejscu pracy.) dla niedowidzących. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. olśnienia. a mianowicie o warunkach. układanki literowe. monitory telewizyjne (Magniyision). lupy o różnym stopniu powiększenia. produkowanych w kraju i za granicą. w domu itd. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. w których osoby niedowidzące przebywają. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. jak np. Jest to sprawa. lornetki. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. 1980).chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. Kurcz. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". wisk pracy itd. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. Chodzi mianowicie o to. J. jak też sztucznego. uczą się czy pracują. które należy spełnić. jak: krótkowzroczność. epidiaskopy i rzutniki. Odpowiednie 'warunki barwne. tzn. Cis-Bankiewicz i E. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. Problem sprowadza się do tego. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. 4. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. typów lamp. linijki optyczne itd. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. jak np.

słownik i labirynty. Świadczy to o tym. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. Bateman (1973. Okazało się. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji. do prawidłowego rozwoju. Podobnie R.109. a dla skali bezsłownej 104.1. s. Również inne badania potwierJ68 dziły to.1.^s.1.l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. Średni iloraz inteligencji wynosił 113. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji. aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce. ucząc się razem z dziećmi widzącymi. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. Sękowska (1978. a tylko 9% powyżej . =100 dla całej grupy. mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów). która stwarza im odpowiednie warunki. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych . Uzyskała ona średni 1. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy.96. że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I . z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr).należy przypisać temu. 105 i nast. Autorka analizowała także przypadki.).umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ.1. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej.106. Wyniki wskazywały.=9i5. B. Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr. z tym że dzieci. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie.(podtest rozumienia). Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej. że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1. . Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. tempa pracy. Również B.Badaniem inteligencji. że dzieci z wysokim 1. w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie. dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach . koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze.1.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych. Stwierdzono. : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy . Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I. a w których gorsze. z tym że dla skali słownejwynosił on 115. Już w 1930 roku E.zdaniem autorki .I.

kanałem słuchowym. które często same narzucają się. s. w środkach lokomocji. l i nast. a w innych za niewidome '(wg: B. B. Bateman (1973. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. 242 i 243). a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? . 16& 5.) na podstawie własnych badań pisze.2. Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym.wzrokiem dzieci. a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". pł. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. Bateman (1973. s. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. Podoibnie T.1. to są jednak pewne dane wskazujące. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. 243) twierdzi. widzących powodują to. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza. które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym . R. Chodzi tutaj o te cechy osobowości. że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . 5. 4) pisze. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. s. Bateman. . w sklepie. że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku. 342) pisze w tej . że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez.na ulicy. Końćzyk (1980. nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi. natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. Wynikiem tego jest fakt. tzn. Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. 1973. Autorka (1980. u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". aby mogli się identyfikować z niewidomymi. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo. że "wewnętrzny fekonflikt. widzących swego kalectwa i Jego skutków. s. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. s.

Może to być spowodowane tym. . że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. s. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. 66) .przyjęcie założenia. że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. jak wykazuje doświadczenie. co chcieliby jego rodzice. Young (1952. 343). "Byłoby błędem . Pisze ona. a tym bardziej jak niewidome. grach itd. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. a także własną. lękliwi. Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci. Podobnie S. Force (1958) stwierdza. wychowawcy. 1973. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. 342). że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. Young (1952^ s. osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. podobnie jak ikażde inne dziecko. bezsilności.może być mniej zdolne. Schwarz (1976. egoizmu. 5) potwierdzają. s. Podobnie 171 badania T. Podkreśla ona. Osoby . M. wane przez swoich widzących rówieśników. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. Schwarz (1976. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". Wymieniona M. 76) zaznacza. s. 1973. Bateman. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". choć istnieją także przeciwne przykłady. czy . Faktycznie. postawy społeczeństwa. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. również z uwagi na charakter swego kalectwa. Wymieniana już kilkakrotnie B. 243) stwierdza. Nie widzi się natomiast tego.niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. rezygnacji. a nawet aspołeczni. zamknięcia się w sobie. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. że reakcje rodziny. 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. . lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. jak również nauczycieli. że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. że dziecko niedowidzące. DalekÓ-widze. R. introwertyczni. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. Brak pełnej akceptacji społecznej moż.e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. ocena. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. Bateman (1973. s. 17) pisze. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. s. Kończyk (1980. może być mniej motywowane do robienia tego. izolacji. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. depresji. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. s. Rzeczywiście. Bateman. mogą być.pisze S. Inną' charakterystyczną cechą jest to.związanych. s.

np. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. K. a także uczęszczających dozwykłych szkół. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. Stwierdziła ona. Klimasiński (1979. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej. K. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. T. s. s. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa.1). dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach.leniwi. Young (1952.3) wykazywały średni stopień.3-0.. Podobne B.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne. Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. przy jaskrze itd. 5) pisze. Ujawniają większe napięcie. dlaczego są oni mniej zdolni. mieszkających w internatach. . Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie. ' . Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. Kończyk (1980. nierozumienie. czują się po172 krzywdzeni. że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu..: Podobnie M. ze zwyrodnieniem siatkówki. zawierający zarówno organiczne. Podkreśla ona także. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. s. np. przystosowania emocjonalnego. Bauman (1973. Ogólnie trzeba powiedzieć. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. Bauman. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne. niewidoma". Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. 77) relacjonując te badania pisze: . nieuważni. bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). 170 i 171) podkreśla. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. jak też psychiczne komponenty. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. D.

Badania wykazały. jak bieganie. Powstaje więc pytanie.). Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. estetycznych. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. skakanie itd. Dwa rodzaje potrzeb. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. wychowawcy.zwłaszcza takie jej formy. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań). . Za A. s. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. a.3. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących. s. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. 152 i nast. Nie można jednak ich generalizować. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono. Zagadnieniem tym : -' .Wymieniona już M. planów. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące. Autorka tłumaczy to tym. dzieciom. podobnie jak dzieci niewidome. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. że stosunkowo mało jest potrzeb. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. Young (1952-. Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym. bo ją-się przyszłości. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. Wynikają one bowiem zarówno z tego. Palak (1978. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. 171) podkreśla. rówieśnicy. miłości i przynależności (afiliacji). /' 5. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. bezpieczeństwa.. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. to autorka tłumaczy totym że środowisko. samourzeczywistnienia. w którym one przebywają .rodzice. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. ruchu i samodzielności.173 zajmowała się u nas Z. szacunku.

Majewski.pisze autor . potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących.. chodzi tutaj o osoby. '1958. samourzeczywistnienia). a więc osób. Rusalem. że utrata wzroku jest silnym stresorem. 1952. 1958. Sękowska. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. albowiem są to jednostki. tzn. T. J. 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). trwały stres. Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. L. s. Jak wykazują liczne badania <H. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. człowieka. jakim jest wzrok. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty. 174 V. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku.powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. utracie wzroku towarzyszą . a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców. Cholden. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. Reykowski (1971. i" z reguły bardzo silne reakcje. który można nazwać podnieceniem. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich . 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. od spokojnej czujności do stanu.których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić. A. Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. Należy więc przyjąć. Lewicki '(1969. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. 2. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. lecz wywołuje określone. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". czyli wzrost poziomu aktywacji. 'Ł. który wywołuje trwały stres. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu.mogą występować z większym nasileniem). s. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. "Stres . 1971a). kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia.

że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej". Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. 5.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku.pisze Z. s. Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. W nowej sytuacji. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. a także L. Sposób utraty wzroku. która zaistniała po utracie przez nią wzroku. Wymieniona Z. pełen cierpień. a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . s. rem. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. H. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. 55. s. że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. Ma upokarzające ją poczucie. stopniowo. gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. ale te angażują całe jej uczucie. 1952. -. Żemis. ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. 73). na przestrzeni określonego czasu (H. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). Cholden (1958. •6. który realizuje swoje plany życiowe. Sękowska w dalszej części pisze. a mianowicie: okres szoku. gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. 73 i nast. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają.1.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. Są one następujące: . To. s. 2. Sytuacje. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne.1. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości." 4. s. Zwykle dopiero wtedy. tzn. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. Rusalem (1952. 176 2. Płeć. Cholden. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. 59-60). na wychowanie dzieci. St. 219) .liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. 1960.1. dolegliwości i choroby somatyczne). inaczej u człowieka w wieku dojrzałym. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. czy nastąpiła ona nagle. ' 1. twarzy itd. L. 1958. które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. 208). 2. czy też powoli. czasem nawet z przesadną wyrazistością. Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn. tzn. "Nieco łatwiej . Sękowska (1960. 3. Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. konsekwencje swego kalectwa". a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. przed którym stoi przyszłość otwo-. Rusalem. s. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. co utraciły. bezradny.

Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. Jest to okres głębokiej depresji. dla których miałby żyć.1. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . po której nie przedstawia już żadnej wartości. długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności.2. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. s. Napawa go to rozpaczą. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. w jakich nagle znalazł się 12 T. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. rozpaczy itd. Paryzek. co stracił na skutek ślepoty. że poniósł wielką stratę. które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. krzyku. powodując zachwianie równowagi między. Szuka winnych. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. wpadają po prostu w szał. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć. w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia). swego nieszczęścia. jeśli sam był winien swego kalectwa. 113). mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. Stan ten ulega . agresji słownej.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. trudną do zniesienia. Majewski. L. a więc jako szczególnie trudną sytuację. że wszystko jest dla niego stracone. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. Dochodzi często do wniosku. obwinia zakład pracy czy współpracowników. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. 2. które może przybrać różne formy. Uważa. Nie znajduje również żadnych wartości. (zupełnie nowe sytuacje stresowe). Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . a zwłaszcza psychologa. Jedni całą rozpacz. gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. Przejawia się to m. Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych.(zaburzeń reaktywnych). Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. Wydaje mu się. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. procesami pobudzania i hamowania. a więc pełnych żalu. nie może darować sobie swej lekkomyślności. 1971. trudną emocjonalnie. iń.

strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . ogół procesem trudnym i długotrwałym. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. realizować konkretne cele życiowe.1. W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--. zmieniających się warunków . "Co więcej . hamują często likwidację depresji. 2. Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. Uważa ponadto. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości.mowym. że oprócz doznanych ograniczeń i . Nie wiedząc.2. dążyć do stabilizacji swego życia.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. że wprawdzie stracił wzrok. Stopniowo przekonuje się on.jest momentem przeło-.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy. że jego badania wskazują na to. s. Rusalem (1962. trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego. względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. L. 2.pisze . jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu. nawet z cofaniem się. 81) pisze. potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. Cholden (1958. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji. Trudności i nikłe rezultaty. Bywają także przypadki. s. gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych.H. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. podobnie jak u nagle ociemniałych stany. 61) . a czasem nawet ją pogłębiają. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań.pewnością i niepokojem następują. pewnymi skokami. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności.3. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji. czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota. że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność.

s. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie .1. którym podlega. Najlepiej przekonuje się o tym ten. kto go traci. społeczne i zawodowe ociemniałego. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący. 57) pisze w tej sprawie. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. powodując pewne zahamowania. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . w której wzrok ma dominujące znaczenie. cech osobowości itd. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. 3. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki. Ci. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. lecz także działania. Carrol (1961. zwłaszcza działalności praktycznej. 1. 3. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. rodzinne.życiowych. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. jak też ociemniali nie widzą . Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat.. hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. przeżywają ją na ogół mocno". jakim jest kanał wzrokowy. Istotną sprawą jest też fakt. Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. opóźnienia czy ograniczenia.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. J. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. ruchu itd. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . a dotyczą one nie tylko sery poznania.1. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. jak też osobowości.na rozwój poszczególnych procesów. że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji.osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia.. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. co jest atrybutem wzroku. ą właściwie "czarny". Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie. T. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie.

Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. przy współudziale wzroku. sprawdza ponadto wzrokowo. chcąc się przekonać.. J.2. z którymi nie . Carroll. nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów.analizatory nie działają oddzielnie. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. 3. 1961. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji. 18). Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. s. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość. czy dotyk go nie myli. Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne. To samo. wartości nionet. analizatorów. 1964. . źródła. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. W poprzednich układach. ale ściśle ze sobą współdziałają. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego.pochodzącym'z zewnątrz. "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. co to jest i skąd pochodzi. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu. Grzegorzewska. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia.które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców.może sobie poradzić. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. Ociemniały przekonuje się bowiem. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. s. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o . głównie słuchowych. 52). przy dotykowym ustalaniu np. działają kompleksowo. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. które dotychczas uchodziły jego uwagi.

Na ogół . Nowacki. zdolności. człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. 667. jak. na spacer. po zakupy. Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. 1964. przekonania. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych.samodzielności. temperament. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej. jakie spadają na psychikę człowieka. Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. jak bieganie czy skakanie. Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. 1965. s. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. jest dezintegracja jego osobowości.3. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji. Człowiek. B. Wright. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa. do kawiarni. Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. również osoby. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. s. A. s. do teatru. że podobnie jak dzieci niewidome. 182 3. będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. do znajomych itp. Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. s.205). 1967. które można też uznać za . Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. 1961.w działaniu. że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania. Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący. który utracił wzrok.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. 200-201. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . 204 . Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. . osłabienie jej . K. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. nie mówiąc już o innych formach poruszania. który utracił wzrok. charakter) o określonej strukturze. które wywołują określone zainteresowania. 233). które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. Hilgard. Tyborowska. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności.

. ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego. w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości". Mówiąc o reakcji na trwały stres.) stwierdza. z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. Ossowski (1979. s.aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji. Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R. Reykowski (1971. żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka. 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka". Można więc przyjąć."ja fizyczne". Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową.jak określa autor . Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie. Jak podaje B. s. Organizm człowieka staje się niewidzący. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu. A. . a sam człowiek inwalidą. 158) . Obraz własnej osoby . że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe". s. jak: . gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji . zwłaszcza społecznych. ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne . że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu.3. ile z tym. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną.własne umiejętności i zdolności. Ogólnie trzeba powiedzieć.1. 3. cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa. . . a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę).własny wygląd i fizyczne właściwości. -własne postawy i potrzeby. jak też psychiczne. J. Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach.to co mi się należy od innych. t\.widzenie. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury .znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem. • Podobnie J.własna pozycja wśród innych ludzi. Rey183 KOWSKI u»(i. posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. . Wright (1965.obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne . s. podkreśla. czego nie da się ukryć przed otoczeniem.jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". upośledzonym na ciele. wychodząc z założenia. jakim jest inwalidztwo. 35 i 36). Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała.każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie.oczekiwania . własny obraz swego ciała. a więc regulujący postępowanie człowieka. W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie.

2. ludzi widzących. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. s. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu.3. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). L. 67) pisze. która stała się inwalidą. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. osobistego doświadczenia itd. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. oczy są najmniejszą cząstką. 36) podkreśla. a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. J. stosunki interpersonalne. Ogólnie trzeba powiedzieć. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . że: "Na skutek. wypływa stąd. 51 i 52) pisze: "Jednostka. wyznacza cele i zadania życiowe. w istocie staje się inną osobą od tej. aspiracje itd. jeśli nie całkowicie zmienione". Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. brak wiary we własne siły). Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. w których jest i czuje się bezradny. s. 3. Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. obraz swego ciała. To daje mu poczucie własnej wartości. członków rodziny. traci on wiele z nabytych umiejętności. powodują również to. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. Ogólnie można więc powiedzieć. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. rodzinnego. że człowiek. Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. s. ograniczony i uzależniony od innych. Jak już podkreślono. że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. Carroll {1961. T. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. które pogłębiają depresję i. jaką była poprzednio. ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. która zostaje uszkodzona. Cholden (1958. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". społecznego i zawodowego. Głównie psychika człowieka podlega zmianie.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. Hulek (1961. apatię. W przypadku ślepoty. ulegają zmianie cele i plany życiowe. Jego aspiracje. ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. nabytych umiejętności. A. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości. a także reguluje jego zachowanie.

dziecka . podobnie jak to zostało omówione w rozdz. s. . aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. . Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka.jego obowiązków rodzinnych. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. a także. III. Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli . cykibtymicznych. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem. Z tego też powodu reakcje.4. jestj. lecz także społeczną. schizoidalnych itd. 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •.] Nie stwierdziłam. Człowiek. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych.' które mógłby sam wykonywać. jak również przyczynia się on do ich pomnażania. parano-idalnych. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^. oświatowych i socjalnych. są tak silne i długotrwałe. wychowaniem dzieci. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. w którym żyje i pracuje. odchodzących wraz z nim".ojca.ma określone zadanie i obowiązki.4. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego.] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę. '3.8. zwłaszcza emocjonalne. Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. . wykonywaniem wielu czynności. na które on sam i które również na niego oddziałuje. jaką jest rodzina. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. Sękowska (1965. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci. Z.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. jak już podkreślono. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić. matki. 3. co się często zdarza. nie tylko istotą psychofizyczną.1.

politycznym czy narodowym. kolegów i znajomych. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. ulega na ogół stopniowej zmianie.4. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. postawa. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. który traci wzrok. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku.3. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom. wyizolowani z niego. gesty. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska.nie potrafią z nimi rozmawiać. lecz także wyraz twarzy. Takich sytuacji. 3. przedstawiający niższą wartość społeczną. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. Jak jednak wykazuje doświadczenie. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. gdy. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. Nie bez winy są tutaj widzący.dzie utrudnia i ogranicza. Rzadko spotyka się przypadki. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa.2. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. Utrata wzroku wpraw-. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi.4. wyłączeni ze środowiska.3. np. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. istnieje bardzo wiele. W wyniku tego pozostają oni sami. Podobna sytuacja istnieje. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie. podczas rozmowy.mówiącym jest ociemniały. Wielu błędnie mniema. którzy utracili wzrok.• takty. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie. ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. W oczach większości widzących. zrywając dotychczasowe koń. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. Wiąże się to z faktem. nie jest pewien. do którego przynależeli od najmłodszych lat. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . który w dalszym ciągu mówi do niego. ubolewanie. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. Zdarzają się też <s 187 przypadki. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. właściwie cała mimika mówiącego. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego.

1971a. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. . niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. które powoduje stratę anonimowości. Utracił pracę. którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu. łowienie ryb.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach. który stracił wzrok. książek. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych. Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. 3. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. że mają . itd.5. białych lasek itp.przedsięwzięć. głuchota. Niemożliwość . Ślepota jest więc kalectwem.ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. powoduje często nadmierne zmęczenie.3. .świadczy najlepiej fakt. Zostaje nagle pozbawiony pracy. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne.4. jak ciemnych okularów. Przeciwnie 'człowiek. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają. ogłoszeń. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę. oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T.. na tym. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy.4. in. filmów. 25). znużenie czy rozdrażnienie. Nie pociąga tego za sobą np. szkiców. wykresów. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. . znaków informacyjnych. i służbowej. Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. Majewski. Jiyeh imprezach kulturalnych. Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. wypełniania druków. robienia notatek itd. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności.4. rysunków. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. prowadzenia korespondencji prywatnej. s.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości . Waga tego typu strat i ograniczeń polega m. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. która dawała mu zadowolenie. jeżdżących w autobusach i tramwajach. Nie. udział w grach towarzyskich. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych. opasek na rękę. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek). z którymi zżył się. turystykę (wycieczki) itd. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego.

że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie.ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka. urazy itp. Nie ulega wątpliwości.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego. zapalenie czy guz mózgu. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia.1. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do .''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. Spotkać można wśród widzących pogląd. wtedy. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie. Jak już zaznaczaliśmy . gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. ale np. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. albo do zawodu. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . 4.6. W rzeczywistości tak nie jest. nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. pozbawionym jedynie jednego z podstawowych. Są one jednak procentowo nieliczne. Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. O ile nie ma innych dodatkowych powodów . Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. . Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. 3. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie.. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4. jak wykazaliśmy. a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . Tak samo brak rehabilitacji. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. Ociemniały jest normalnym człowiekiem. Wprawdzie ślepota. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć.4. W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego.niewielu jest takich. że osoby pozbawione widzenia są .

7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania). Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. w których jest on bezradny. Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia. 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne". rodzinnego. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. stanów lękowych itp. na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych.pisze A. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku.jak się to określa . czyli . że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej. "Istota rehabilitacji . warunkach defektu wzroku. s.polega na tym.życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -. stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa. Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą. a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku.i zdezorientowany.' .do "zaniedbania". 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej. 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. Hulek (1961. Chodzi bowiem o to. uzależniony . • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. 13) . natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację. 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją.

że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska). psychicznej. zakładu pracy. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne). społecznym i politycznym. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym. że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. 12) przygotowanie środowiska (rodziny. Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . Nie oznacza to.oświatowym. Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji . rehabilitacji podstawowej. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego. Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie. której ce-. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych.2. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na .w zależności od elementów. psychiczne i społeczne. gospodarczym. lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne. Pierwsza faza obejmuje okres tzw. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. Składają się na nią takie zagadnienia. 6) postawa wobec widzących. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. 7) postawa widzących wobec ociemniałych.etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. 1925) postawa wobec rehabilitacji. społecznej i zawodowej. natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. 4. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej.. w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. W związku z tym . V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. Z uwagi na to. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. psychiczne. że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono.otaczającego świata. społeczne i zawodowe. 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego.

którzy np. słuchowych czy węchowych. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. która musi nastąpić. Cholden (1957.zmysłów. które posiada inwalidztwo. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. a więc dotykowych. jak środowisko geograficzne i społeczne. która zmienia tak bardzo osobowość. Z. s. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. wykształcenie. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. w którym nastąpiła utrata wzroku. który upłynął od utraty wzroku. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. Wiek. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. Wydaje się. Proces korekcji. 52) pisze. nieszkodliwe ich wykorzystanie. 77) stwierdza. trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. 79) pisze. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego. Sękowska (1965. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. że w przypadku ślepoty. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". Im człowiek później stracił wzrok. Wymienia ona także takie czynniki. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. 2. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. Majewski. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. Nie oznacza to jednak. s. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. s. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. a także typ układu nerwowego. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. 4. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. a więc. Ogólnie twierdzi ona. Sposób utraty wzroku. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. a także właściwości psychiczne ociemniałego. Wymieniany już L. Sękowska (1965.3. ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji.

a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. a więc i ociemniały ma. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji.istniejące i za cząstkę samego siebie.^ Zwraca ona . do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. Szuman (1947. ale czasami w próbie samobójstwa. I to jest chyba największa wartość. że istnieją wartości. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. ten nie jest zdolny do wielkich czynów. do pracy nad sobą. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. Majewski. znienawidzenie. 34). a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". A. Przyjmując. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. s. s. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. a nawet wstręt do własnego istnienia. 118) pisze. Wright (1965. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. B. dla Ittórych warto żyć. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. Powodzenie. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. 171) stwierdza. które uczyniłyby ją trwałą. Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku. s. s. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. życia w społeczeństwie. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. prawo do powodzenia w życiu. T. Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. albowiem jest to sprawa poważna. A. Każdy człowiek. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. zdrowie. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. s. Wright (19'65. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. Wręcz przeciwnie. posiadającej poczucie swego sensu. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. 197 la. który zmienia stosunek człowieka do życia. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. B. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". S.

aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. uległy zmianie. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. musi uświadomić sobie. ucieczka. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. A. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. że trudno z niej łatwo zrezygnować. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. Na pewno jest. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. które jego elementy wypadły lub. depresja itd. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . przeobrażeniem w sferze intelektualnej. Często także zdarza się. Posiada on duże możliwości. w świadomości człowieka. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. J.4. właściwości somtyczne i psychiczne. to musi on zrozumieć.np. s. Ignorancja i dawne przesądy. to słuszne. ale nie wszystko. projekcja. umiejętności. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. Reykowski (1971. racjonalizacja. Hulek (1969. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. która jest konieczna. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. regresja. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. 4. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. Zachował on wiele zdolności. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. s. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. 36) podkreśla. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. że wprawdzie stracił wiele. czyli samoocenę". Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. znaleźć dla niej wartości zastępcze. sprawności. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. mogą być zrealizowane.

narażając się na porażkę. jakie wyznacza im ślepota. W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". co łączy się z brakiem jego akceptacji.postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym".'. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. traci wiarę w skuteczność swego działania. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. zwłaszcza u nowo ociemniałych. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych. niż rzeczywiście posiada. Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. Ociemniały porównując siebie z widzącymi. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. lub nie potrafią. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym. nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. jaki on jest w rzeczywistości.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała. U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. •z. Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami. z którą można się spotkać. którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących.niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości.e jest inny. ści. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. zawodowe itd. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię. a co za tym idzie. których wykonać nie mogą.. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. a więc obrazem samego siebie. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących). Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. Błędna . a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania.' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa.. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia.społecznego. niż w rzeczywiście posiada. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego. albo-. że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny.się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej. przekonuje się bardzo często. Mówiąc o kształtowaniu . Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. Zarówno jedna. Ich usiłowania. i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach . Postawa przeceniania charakteryzuje się tym. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej .

Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. wynika stąd. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. 4.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie. zarówno tzw. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. Taki chroniczny stan lękowy powoduje to. wy198 korzystywanie czasu wolnego. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych. który traci wzrok. którzy realnie siebie oceniają. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. ulegają znacznemu . Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. jak: nauka. 225) . która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. a także "ja idealne" musi być oparte na . Jak już podkreślono. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. Sękowska (1960. jak też "ja idealnym". co wyraża się w jego działalności społecznej. . Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. plany życiowe człowieka. a więc takim.postawę lękową. 3). Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. poczucie własnej mocy pisze Z. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych. modyfikacja i rekonstrukcja planów. pobudza energię i inicjatywę. a więc rodziny. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. aby nie wywołać przeciwnej reakcji. s. -w którym człowiek żyje. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo.realnych podstawach. Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby. jak również środowiska społecznego.rozbiciu lub zburzeniu. "Poczucie osobistej wyższości. kariera zawodowa. organizacji społecznej i tego wszystkiego. Wyznaczanie sobie . 1979. U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. Z uwagi na to. w tym głównie planów zawodowych.5.to może przeobrazić . które mogą zjawić się znienacka. do których on zmierza (por. s. Konieczność uwzględniania realnych podstaw. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości. Banach. "ja świado-Jnym". jakim człowiek jest i jakim chciałby być. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu.daje ociemniałym satysfakcję. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. C. biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego.się on w stałe poczucie lęku .

sprawa rodziny. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych.*^^^^v-^ JJJ. Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. Łatwo zrozumieć. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy. braku wiary we własne siły. które realizowane. a zwłaszcza nowo ociemniałych. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. jak: .przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). 1969. jakim jest efektywna rehabilitacja. turystyki itd. zdobycia nowego zawodu. w tym zawodowych. jest ich postawa wobec rehabilitacji. t99 _--. Hulek.-". które utraciły wzrok. który utracił wzrok. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych. Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. bierności itd. . czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków. są w stosunkowo krótkim czasie. . w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu.6. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się. a więc kompleksu niższości. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości .. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd.działalność społeczna. . Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości .a. systematyczne uprawianie sportu.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. czyli założenie rodziny.plany zawodowe. Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej. s. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A. 4. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. Zasada ta odnosi się również do osób. Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty. Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. 117). Chodzi tutaj o to.

lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. s.zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i . wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania. jakie czekają ociemniałego w przyszłości.7. takie jak: potrzeba przynależności i miłości. R. Uspołecznienie człowieka wynika stąd. Szu-man (1947. ubliżanie. Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku. litość i współczucie (48% badanych). Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . krytykowanie. wstydzenie się niewidomego (22% badanych). Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. potrzeba samourzeczywistnienia. dokuczanie (62% badanych).siły". Ossowski (1979. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. lekceważenie. ćwiczenia itd. s. potrzeba pozycji itd. drwiny. Jest faktem.). żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". 2) nadmierna chęć niesienia pomocy. 201 . że nie jest on samowystarczalny.człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną. szyderstwo. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. potrzeba bezpieczeństwa. a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). 11) . 6) obojętność. W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko. 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych. Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. 4. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych). "Opanowanie przeszkód . w którym te potrzeby może zaspokoić. U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. Chodzi tutaj o. 3) rozmowy na temat inwalidztwa.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. jego przyczyn (44% badanych). Jak już niejednokrotnie podkreślono . celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy.pisze S. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem. Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia.

o których dawniej się rozmawiało. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. Nie oznacza to jednak. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. Istnieją bowiem tacy. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. Taki pierwszy udany kontakt może stać . Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. Tłumaczą to przeważnie tym. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. Inicjatywa w tym kierunku. lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. jak też innych inwalidów wzroku. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. na którą często jest skazany przez całe życie. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. mają więcej sobie do powiedzenia. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego. kiedy widzieli. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. Dotyczy to zarówno osób widzących. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. że wśród sobie równych czują się swobodniej. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. które miały miejsce przed utratą wzroku. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. Niewielu istnieje ociemniałych.

która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. np. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego. z którym spólnie zamieszkują. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. które trudno usunąć.zaspokojenie potrzeb społecznych. jak fizyczne znęcanie się. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej.postawa ich wobec człowieka. Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. z którym mają wspólnie żyć i pracować. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. Z reguły pozbawiany jest również informacji. Do łagodniejszych form .współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. w ramach której wzajemnie się kontaktują. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie. współpracowników w zakładzie pracy. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . Wręcz przeciwnie.członków rodziny oraz środowisko dalsze . Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. społecznymi i politycznymi. "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. Jak już podkreślono . Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. sukcesów czy niepowodzeń. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. -który traci wzrok. kłopotów itd.współmieszkańców wioski czy miasta. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. 4.8. ulega nieraz poważnym zmianom.

jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne.). natomiast wszyscy powinni jemu służyć. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących .miłości czy przyjaźni. • • .. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma.zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. : ' :. Nie może więc pracować zawodowo.. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań. okazywanie tego. Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. że jest ciężarem dla rodziny. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. Charakteryzuje się ona tym. Na tym tle może dochodzić często do kłótni. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy. się opiekować. . a więc wynikających z . W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących. awantur czy wymówek. ociemniałego za człowieka. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się. którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych. zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek .. rzucanie kamieniami.. Szkodliwość jej polega na tym. jak: uderzenie znienacka.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się. w domu nie powinien nic robić. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. łych miasteczkach i na wsiach. • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny. wobec ociemniałych. w której wzajemne kontakty są luźne. \ " :. Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f . Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. którą można określić jako pseudopozytywną. że członkowie rodziny uważają. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących. Niewłaściwe zachowanie się. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. Ociemniały staje się osobą. spółdzielnie niewidomych itd. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych. agresja słowna itd. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej.

Niewielu jest bowiem ludzi. Jeśli istnieje . jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych. Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . Sytuacja wyznacza mu określone zadanie. Istnieją "filantropi". to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. zamierzeń. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. dlatego nie. wyrażanie współczucia. które powodują m. 1965. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności. nawet najzdrowszego. 4. najsprawniejszego. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. warunki i czynności. a co za tym idzie . Nie oznacza to jednak. Ossowski" 1979). Przez sytuację T. że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych. rodzinnego. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. R. podróży). można również spotkać w / autobusie. nietakty.9. tramwaju czy na ulicy. T. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów. Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym.postawy pseudopozytywnej. pracy itd. to. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. potrzeb. np. środowisko rodzinne. zmusza do określonego działania. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. że nie występują w nim określone zmiany. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe. Tomaszewski (1976. . Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd.osoby. są one tak szkodliwe. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane.. in. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji .zachowania się' reaktywnego. Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi.. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów. O ile chodzi o środowisko rodzinne.przedmioty. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby). do rozwiązania sytuacji. którzy utracili wzrok. Majewski 1971a. Sękowska. s. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych.nie wie. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne .

prawdopodobne). Tomaszewski (1976. Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. warunków i czynności. W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań.zagrożenia fizyczne (zdrowia. materiał osoby). przeciążenia.) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. 19) . ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. 32 i nast. zagrożenia i konfliktowe. T. w których występuje utrudnienie wykonania zadania. 50-51).9. które dostosowane jest dla ludzi widzących. a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych. osiągnąć zamierzoną wartość itd. Ossowski (1979. Odnosi się to^j w . na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. dodatkowych. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne. A. Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań. utrudnienia. ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia. aut. Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych.(działalności praktycznej). 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: .1. Ossowskiego (1979. Lewicki. "trudne do zniesienia". że normalny przebieg działania .pisze R. czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna). pośrednie. 4. Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi .równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . zbędnych. s. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak.konfliktowe decyzje (brak pewności. I odwrotnie. s. uszkodzenia ciała). .). i. Jednakże można zaryzykować stwierdzenie. a więc wywołującą określone negatywne emocje (por. Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". nieprzewidzianych elementów. Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania". s.przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań .każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. że nieomal w . do warunków funkcjonowania widzących).braki informacyjne (informacje niepełne. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". 1969. a mianowicie: sytuacje deprywacji.przyp. wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie. "Obserwacja życia niewidomych . Według R. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego.czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. .świat dostosowany jest.pozwala nam dostrzec. s. Ogólnie trzeba stwierdzić.

informacji. Tomaszewski (1976. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. -materiału. Potrzeby te. 33) . że występują one ze znacznym nasileniem. są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". zawężenia pola świadomości". potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). . Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. s. że ociemniały oddaje się bezczynności. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. Sytuacje utrudnienia. fi Sytuacje deprywacji. T.| to więc sytuacje. np. Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. który powoduje . Są. jak też psychologicznych czy społecznych. do wydłużania się czasów reakcji. Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. 44). a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. decyzyjne i wykonawcze. życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. pobudzenia emocjonalnego. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka. w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. Sytuacje. Są to sytuacje. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem.t.szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. że są one w szczególny sposób odczuwane. s. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. 1971a."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. Majewski. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. W normalnych warunkach ekonomicznych.zwłaszcza ta pierwsza. narzędzi. Jak twierdził T. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. Potrzeba aktywności. Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. innych osób. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej.

w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. aby zadanie wykonać. Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. R. zdrowia. w pośpiechu. dobrego imienia. jego samego i jego bliskich.psychicznymi (intelektualnymi). Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. możliwości podejmowania właściwych decyzji. Sytuacjfe przeciążenia. zdobywanie wielu 209 T. dla dobrego imienia ociemniałego. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami ." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo.znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego. Sytuacje zagrożenia.względu na inwalidztwo lub błędy. . które powstają. Chodzi tutaj o sytuacje. Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. 18) pisze. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". że "niewidomy w trakcie codziennej. samodzielne poruszanie się. odsunięty że . Wymieniony już R. 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: . to sytuacje. fizycznymi człowieka. U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja". wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania.stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. 34). czy nie zostanie ośmieszony. brak możliwości kontroli efektów swego działania. Sytuacje zagrożenia. uprawnień. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości". Pisze on. gdy człowiek ." Są to sytuacje. Majewski. s. Ossowski :(1979.konieczność działania pod presją czasową. zwłaszcza po terenie mało znanym. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji. własnego dzieła. Powstają one wówczas. że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. s. które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania. Ossowski (1979. poglądów. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. własności. że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. a wykonać je musi lub pragnie. '•. Psychologia koniecznych informacji. s. pozycji społecznej. które może popełnić.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. Ossowski (1979. Tomaszewskiego (1976. R. Z uwagi na to. Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. Sytuacje konfliktowe. poddany krytyce. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. według T.braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. Wynika to stąd. s. np. .

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

odejście lub ucieczkę. Ossowski (1979. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. których rozwiązania nie podejmują się. s. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. stąd częstsze porażki. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. wywołujące reakcje zwalczania trudności. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. Inny wniosek wynikający z badań R. Różnice te autor (s. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany.(1979. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności. 216 3.reakcjami obronnymi. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji.. O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym.. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces. sprzyjają . albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. Badania R. Ossowskiego . Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne. fiksacji lub rezygnacji z celu (s. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje. Można więc przyjąć twierdzenie. reguły formę racjonalizacji. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. 142) wyjaśnia w ten sposób.kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. s. Jest to więc grupa mało odporna. Przejawiały lęk przed porażką. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. Ossowskiego (1979. racjonalizację oraz rezygnację z celu. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby.. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. że sytuacje zakłócające i zagrażające. W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji).VI. w których występują zakłócenia i zagrożenia. Na koniec 1979 r. aby zmienić jego postępowanie. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą". 111). Jest to związane z tym. a na sytuacje społecznie trudne . wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej . 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe. to R.zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok.

młodzieńczości i dojrzałości.60 lat. życia". które okresy dzieciństwa. Gałkowski. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. Okres inwolucji. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. T. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . inni krócej. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. 2. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: . na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny. a więc nie potrzebują rehabilitacji. co stanowi 52°/o ogółu. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. . Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby.ociemniałych w wieku starszym. 5).niewidomych. Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . s. Często dominuje tutaj pogląd. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . jak też zewnętrznych.(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. a więc tych. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. Według D. a nie psycholog. Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. zależnością od innych. niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. . pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia. 1981. l. Bromleya (1969.s. . sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. B. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. Z reguły są to niewidomi. Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów.(wiek starczy) powyżej 70 lat. że ludzie ci mają już życie poza sobą. 3. jedni żyją dłużej. inni wolniej.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

a także 'z reguły . np. s.. nego osób z defektami wzroku. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu. Wynika to stąd. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to. szkole. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego.. 2. 8) pisze. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido. Klimański. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe.powinna być raczej procesem ciągłym. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. s. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. W tym miejscu trzeba podkreślić. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:. gdy dziecko prze-. że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. rodziców. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por..psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. . Diagnozę początkową . Nie oznacza to jednak. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne.spełnia on .• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki. o istocie.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. który ją ustala.funkcję doradcy rodziców. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz. które mają swój udział w genezie tych niedoborów. 1980. nauczycieli. 35). że powinna to być diagnoza ciągła. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K. s. Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu". Gałkowski. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji. Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. 31). bywa w przedszkolu. zwłaszcza lekarz okulista.sporządzaną w momencie. uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Powinna ona także podawać. wychowawców. wynikające z defektu wzro•ku. czy nauczycieli i wychowawców. K. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer. jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. T. Klimasiński (1979. Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. internacie. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na. . 1978.. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. genezie i przebiegu ewentuał-.

słabowzroczność). a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. pochodzi. wzrok szczątkowy. 3. lekarza neurologa. scho22& rżeń wewnętrznych. Z etiologią i patogenezą. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. uszkodzenia narządu ruchu. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. ortopedy. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. . Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania. .Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. . które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. ' . .. internisty. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. : 2. . . Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. jak np. Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania. np. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. psychiatry. Z aktualnym stanem wzroku. zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną. . Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego .uszkodzenia centralnego układu nerwowego. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. laryngologa. Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . zaburzenia słuchu. ewentualnie dla widzących.

regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej. którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny. Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-. ich wiek. . Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku. a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej). .środowiska rodzinnego. wynika przede wszystkim z tego.kolegów. ogólnej aktywności społecznej).ich wiek. .czynników somatycznych .ślepoty jako takiej. oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego. 'miejsca zamieszkania. środowiska społecznego i kulturowego. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. wykształcenie. Sytuacji rodzinnej.inne dzieci w rodzinie.funkcji orientacyjnej.sprawności manualnych. wych. Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców. zaburzeń neurologicznych.poznawania przedmiotów.źródło utrzymania rodziców. Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. duże miasto. ^ 5. Rozwoju motorycznego. w jakim celu sporządza się diagnozę. Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. . praca zawodowa. szkoły. stan zdrowia. b) rodzeństwa . 4. 3. 2. warunki mieszkaniowe. Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane.i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. a zwłaszcza w zakresie: .sprawności lokomocyjnych. a więc: a) rodziców . Warunków materialnych . Miejsca zamieszkania . dodatkowych kalectw i schorzeń. a . zwłaszcza: . 2. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu.percepcji barw podstawowych i mieszanych.. . Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. a więc: _ • . Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej .czynników środowiskowych . zwłaszcza praca zawodowa matki. 7. Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. dotykowo-ruchowego. Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). kolegów. wychowawców.wieś.czynników wychowawczych . . małe miasteczko.1. 3. 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów. 2. 6.orientacji przestrzennej i poruszaniu się. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji. internatu." • . W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej.

to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978.diagnoza lekarska .małą motorykę •. Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie. . i(r) . Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych. gdy dziecko wychowywane jest w domu. -. 1979. . względnie opóźnień lub luk w tym zakresie.wykonywanie czynności życia codziennego. Tego rodzaju diagnoza .sprawności pozostałych zmysłów. Przełącznikowa. -. chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. W diagnozie tej.ocena stanu zdrowia dziecka. 7 i nast. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. Z reguły przyjmiuje się. Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: .rozwój kontaktów społecznych.sprawności manipulacyjne. Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym. . w tym również resztek wzroku. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego . biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku. jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy. s.poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym.diagnoza pedagogiczna . które powinny być przeprowadzone przez rodziców. Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej. lub przez wychowawczynie.socjalizację .samodzielność . Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka. opóźnień czy dysharmonii rozwojowych. wyrażający się zainteresowaniem nauką {por. 517).określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia.określony system rozmaitych czynności ruchowych. . że na jej strukturę składa się: .gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej.język. . Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych.sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego.diagnoza psychologiczna .określony zasób wiadomości. M.ocena psychicznej gotowości dziecka do .ocena zasobu niezbędnych wiadomości. s. . jak już podkreślono. a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom. 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową. 3.funkcje poznawcze . a więc informacje dotyczące odchyleń. manualnych i umysłowych. wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia.więc ocenę rozwoju fizycznego.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane.dużą motorykę . Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej. na którą składa się: . trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych. . . lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych. .

2. Jak już podkreślono . ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej. 232 5.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych. który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby. .sprawności lokomocyjnych. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji). jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej.foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole.potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-.Sprawności manualnych. 4. 1. 3. Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych.rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych. której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego. niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących.z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. Sprawności motorycznej. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. Często potrze-. a zwłaszcza: . przy pisaniu i czytaniu zwykłego. zwłaszcza . Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. . Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1. płaskiego pisma.2. a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. . Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji.podjęcia nauki szkolnej. wych. lecz diagnozy cząstkowej. którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących. Sprawności pozostałych zmysłów. do szkoły dla dzieci niedowidzących. czy dziecko . a więc: . efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku). a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności.sprawności dotyku . W .tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej.sprawności słuchu '•. które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. . usprawniających itd.różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. reedukacyjnych. Jest to .

a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych.więc diagnoza dla niego samego. Pozwala to również na określenie tego. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo. liczba dzieci. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny. czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone. a inaczej . IX). Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. przed którym stoi jeszcze przyszłość.czego on sam maże od niego się spodziewać. małe miasteczko. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. Miejsce zamieszkania . chodzi mianowicie o to. dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia. czego środowisko od badanego oczekuje i . 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego.wieś. takie jak stan cywilny. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. miejsce i warunki zamieszkania.ma szczególne znaczenie dla tego.zy to okresu. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). duże miasto •. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. Inną ważną informacją jest to. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków. Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. a zwłaszcza niektórych jej cech. Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane. czy w ogóle lekarskiej. 3) uzyskane z badań psychologicznych. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to.<. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej.człowiek w wieku starszym. 8. Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . Przede wszystkim doty-. czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego.

Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków. maszyn. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. 1. 4. materiałów. technologii. a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2.3. sprawności fizyczne . na które zwrócono tutaj uwagę. s. 5. Jego postaw wobec widzących. Wewnętrznych warunków pracy. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. mówiąc inaczej. której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. jak: stan zdrowia. z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . s. w tym również niewidomych i niedowidzących. narzędzi. (por. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. • sprawności manualnych itd. Jego postawy wobec rehabilitacji. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te.fizyczne. które ten zawód lub pracę mają wykonywać. 3.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji. 2. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej.zawierać ocenę: 1. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. a więc cech i właściwości osób. 79). 1971a. 6. Majewski. np. Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. socjoterapii itd'. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. T.diagnozę początkową .sprawność . Zewnętrznych warunków pracy. której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. J.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. a więc czynności i operacji. Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. . Karney (1979. Jego postawy wobec członków rodziny. oceny poziomu inteligencji.

Sprowadza się ona do ustalenia.doradcę zawodowego. takich jak: lekarza czy lekarzy. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. wykształcenie. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku. temperamentalne. jak też ogólno-/ -lekarski. . Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem.badania psychologicznego . Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: . pochodzenie.poszczególnych narządów i organów.ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. -•' badania internistyczne. Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku. psychologa lub psychologów (psychologa . Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. jak: cechy psychofizjologiczne. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna. Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy. ". postawy. oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych.badania socjologicznego (środowiskowe) -. zdolności. . . psychologa klinicznego). ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku. jak: przynależność do grupy społecznej. umiejętności. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie. cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia.badania okulistyczne.ewentualnie inne badania specjalistyczne. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego. -.ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy.badania lekarskiego . . intelektualne. niedowidzenie).. osobowościowe. . miejsce zamieszkania. . Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie. użyteczne resztki wzroku. wśród których należy wyodrębnić: -. to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń. . Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy.Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować.społeczne. kwalifikacje itd.psychiczne. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów.

. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1. problemem pozostaje. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego.funkcje orientacyjną. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej). Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania. miejsce zamieszkania itd. W przypadku osób ociemniałych. sytuacja rodzinna.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej. Sprawność pozostałych zmysłów. które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań. jak: -wykształcenie. a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej.diagnozą lekarską . tzn. czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi. a mianowicie: ' . w małym miasteczku. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna.danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. poprzez szkolenie przywarsztatowe. '- .komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: . a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. w dużym mieście.funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku. Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego.. Psycholog przystępując do oceny psychologicznych .. . Stanowią one bardzo ważne informacje.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych. Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu. czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. 2. a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna).. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy. czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem. czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny. internistyczną i ewentualnie inną. czy mieszka razem z rodzicami itd. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy. .okulistyczną.którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. . go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków. czy ma dzieci i w jakim wieku. . np. dotychczasowe doświadczenie zawodowe.

. 6. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy . a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie .akceptację ślepoty i jej skutków. w zakładzie rehabilitacji zawodowej.postawę wobec rehabilitacji. nielubiana itd. w zakładzie zwartym. systematyczność. • "2. 3. . 2. Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający). a więc w zwykłym zakładzie pracy. ^' 4.motywację do pracy. Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). że psychologiczne badania diagnostyczne . Zainteresowania zawodowe. Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby. Poziom rehabilitacji psychicznej. 7. zdyscyplinowanie w pracy.postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości). a zwłaszcza: .umiejętność organizacji sobie pracy. .etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. . .formę przygotowania do pracy. . szkodliwa dla zdrowia. Ogólne uwagi o m. Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów. a w szczególności: 1. a więc w specjalnej szkole zawodowej. Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne. Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: . . 238 .reakcje na trudności i niepowodzenia. w zakładzie pracy chronionej.3. Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego. . . 5. dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. zwłaszcza w środowisku. w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : . Ogólną sprawność umysłową {inteligencję). 8.formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania.staranność. w systemie pracy nakładczej.uciążliwa.umiejętność postępowania według instrukcji.1. w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. do zakładu pracy).aspiracje zawodowe.umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie. . dokładność. . Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej.cała jego przyszłość zawodowa.postawę wobec widzących. punktualność. Sprawność manualną.

w tym głównie na testach.wywiad i rozmowę z rodzicami. Wydaje się. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych. często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. ' . że wszystkie metody czy .niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod.eksperyment naturalny i laboratoryjny. . np. . 31) twierdzi jednak. Nie znaczy to jednak. jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi". Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie. Kli-masiński (1978. -. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . f . choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające). w czasie wolnym itd.testy. . okres prenatalny. . zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka. . Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących.. że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych.. wczesne dzieciństwa. w internacie. a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody. .mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku. s. nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące..wywiad psychologiczny. które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku.wywiad i rozmowę z dzieckiem.testy psychologiczne.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku. • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej. albowiem wiele testów. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych.kwestionariusze (inwentarze) osobowości. Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych. sytuację rodzinną itd. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i. że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. uwzględnieniu specyfiki osób badanych. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia. zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku. K.' Ogólnie trzeba powiedzieć.obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych..obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole. jak: . przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. warunki środowiskowe. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. że przekonanie to ma swoje źródło w tym.

niedowidzących mające na. 16 T.32).różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. K. Zanim zostanie to omówione. potrzeb osób z defektem wzroku. Bauman. a następnie M.test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację. . lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. zainteresowań.. 23 . .1967 rozesłała ona kwestionariusz do . Są wśród nich: . Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S.wywiad zawodowy. Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. . głównie testów. Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników. s. K.testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących. Klimasiński (1978.obserwacja. np. to najczęściej stosowane są tutaj: .2. że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana.jaki pisze K. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. 31) . Bauman (b.. Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi. Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych.testy przeznaczone dla widzących. Hayes. . Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących. . Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M. P. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy). Na przełomie lat 1966 . Ogólnie trzeba powiedzieć. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań. testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do.r. Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). s. Majewskt. . typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu.próby pracy. .całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych. Psychologia 241 albowiem .testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie. Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem. 2.różnego rodzaju kwestionariusze. Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd.

którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. K. jaka . nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów. wśród których autorka wyodrębniła: .testy osobowości . Znaczy to. co w odniesieniu do widzących. że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. że "testy mają [. czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich. Jak już zaznaczono .r.testy osiągnięć szkolnych.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze). czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej.psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego". . które przeznaczone są dla widzących.testy zainteresowań. z uwagi na dużą różnorodność. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. a . 11) twierdzi. albowiem wiele testów. Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów. K.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. Klimasiński (1978. a często nawet. s. Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. Bauman (b. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. Powstaje więc problem. 31) twierdzi na przykład.testy sprawności manualnych. . s. jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach. również nie ma polskiej normalizacji. porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd. Z uwagi na to.. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować. Wydaje się. Wynika to z faktu. Wyniki tej akcji wykazały. Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie. . . .testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane. M. że nie można ich w Polsce znormalizować.testy inteligencji .wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Jest to jednak zagadnienie szersze. częstotliwości ich stosowania.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. że niewidomi.. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem. . .testy specjalnych zdolności. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość.stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem.

11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. M. aby dokładnie poznać jego wielkość. Bauman (b. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. śrubki i nakrętki. . Wynika to stąd. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. że psychologowie. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów. To samo występuje. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. np. Tkwią one w tym. Uległ on zdecydowanej poprawie. kształtów. kształty itp. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. Związany jest on z tym. Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. 5) stwierdzają.. że badana uzyskała bardzo niski wynik. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. M. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. K. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. Odwrotna sytuacja istnieje. lokalizacji. jak koieczki. kostki. s. Wynikać on może stąd. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. Hayes (1951. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. że czytanie brajlem. gdy jej odczytywano zadania testowe. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. zarówno ich wielkości. Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. jak też wzajemnych ich stosunków i związków.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. K. Bauman i S. gdy tekst napisany jest brajlem. Okazało się. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku .istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. wkładanie kołeczków do otworów. Inny problem występuje przy testach wykonawczych.r. P. s. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. Powstaje jednak pewien problem wówczas. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. Zadaniami testowymi .był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości. sześciany.115°. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku. . 8.135° i 160°.ułożyć parami figury o tym samym . uwypuklenia itd. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości.zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. . Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. Ich wadą jest jednak to. Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych. prostokąty.. * Należy jeszcze dodać. 2. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H. walce o różnych wielkościach. Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla. 3. że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . organizacja pracy. wklęsłości. . Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. s. Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. od 1. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności. 4.dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. . Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test. które umieszczone są w jednym pudełku. Klawe i J. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania. prostopadłościany. jak też liczby błędów. trójkąty o różnych wielkościach. 15 i 18 g). Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie. 12. 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości. a mianowicie polecając badanemu: .5 do kilku setnych milimetra. Układy te są następujące: . że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. lecz różnym ciężarze (6.układy 2-punktowe o odległości 10.Test krążków.kształcie. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. kwadraty. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów. 9. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej. Test ciężarków. Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie. 2 mm. Test śrubek.zestaw figur geometrycznych płaskich: koła. 45°. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. jak koncentracjia uwagi. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych. 2. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych.5. orientacja na stanowisku pracy. Kowalczewska (1962.

Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności. szum drzew itd. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych.. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. gotowanie wody. ' . tzn. zbliżającego się człowieka itp. pszczoła). Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. 3. skrzypiące drzwi. Waga tego typu badań wynika stąd. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych. jak np. /.5. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej. ojciec).układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. matka. a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. i ich koordynację. zwierząt (pies. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu.6. zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. poruszającego się samochodu czy motocykla. Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta.. 2. a zwłaszcza orientacji przestrzennej. ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. Bauman. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego. 2. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. kura. . lecz należy do zakresu balań lekarskich. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. jak minesotański test manipulacji . dziecko. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. K. mężczyzna. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu. np. Q. zwłaszcza -i niewidomych.. pracujące] ^ maszyny. Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy.

ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). .a testowe. postępowanie według instrukcji. Carter . Zawiera ona takie elementy. . a więc zadanie takie samo jak dla widzących. próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej.obracanie krążków.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. s. K. 144). lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup. jak: motywacja. aż 5. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe.ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej.. K. płeć i wiek. że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. koncentracja. s. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania. Adaptacja ivi. s. A. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących. Rusalem. . koordynacja obu rąkitd Pensylwańska.(1958. Test ten składa się z 2 zadań testowych. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób. Zastosowała ona skalę centy Iową. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. W. s. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. 42) posiada 2 zadani. Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących. R. które uwzględniają stopień utraty wzroku. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA). 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań. Bauman {1958. Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa.(1969. i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych.skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej. Bauman . 46 . a mianowicie: . orientacja na desce testowej. rs. Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. a wersja z 19619 r. 1972. a mianowicie: . Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku.

a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn.na. Cartera 1(1972. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. zarówTło kobiety. lecz wykonujących różne ruchy. obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. pakowanie. Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. pierścień i znów podkładki. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. lewej ręki. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. s. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. w kolejności: podkładka. którzy ocenili go jako odpowiedni. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. Carter (1969. do takich prac jak: miontaż. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J. 22) i M.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. s. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . Z uwagi . Wymieniony już W. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. K. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). jak też mężczyzn. 18 do 5f& lait. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu. K. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od. Test ten składa się z 4 zadań. które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. Próbę . W. K.

259). Bauman i(b. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. Kowalczewska '(1962. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . Raskin. Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. zwłaszcza u nas w kraju. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. Cattella. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. A. życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. jedzeniu. 258). s. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. Wynika to z pewnością stąd. M. kubki. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. lalki itd. J. wiek społeczny. Adaptacja M. 1972. J. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. 5 dla czterech miesięcy itd. s. łyżki. 10).Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. 16) stwierdza. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . K. porozumiewaniu się. s. . Są one często nie ujawniane przez rodziców. J. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. Składa się z 85 pozycji. E. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. 258). Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. chociaż nie pierwszą. N. a następnie biorąc pod uwagę wiek. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych."zmysłowych. Raskin. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki.nie będzie nigdy widzieć. 1972. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. a po 15 dla trzech następnych lat. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. Buchholz. 1972. Adaptacja ta została dokonana przez K. że usunęła ona te zadanie testowe. że zgodnie z opinią wielu psychologów. Klawe i J.. że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. 2. s. s. na wzór skal binetowskich. Raskin. socjalizacji.r. Norris polegała na tym. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. grzechotki. znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E.7. Doiła. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. że ich dziecko . 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. Maxfielda i S.

ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących. . które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte.. Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji.. 1&7'8. 24).. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por. Wymieniony inwentarz służy 3 celom: . które swoim początkiem .małej motoryki . 7.. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku. Wchodzi on w skład tzw.raczej nieodpowiednie. Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik. 1&78.czynności manipulacyjnych. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych. Oregoński.samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. 1978. -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci. Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales). celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por. Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności. . aż do 5 . s.. .. a także badań medycznych i środowiskowych. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6.6.dużej motoryki ^. należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych.socjalizacji. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących. Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami. Oregońskiego Programu Rehabilitacji. . psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących). Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. s. które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych. Jak już zaznaczomo. Z tego też. s. 17 T. 1-2 itd. Oregonski.poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych. Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego.. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1.języka. . 2. czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych)..8. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. . Oregonski . l).funkcji poznawczych. zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci.rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności. Majewski. -.

Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. S. słuchu itd. 4) wskazanie części ciała. l). i jest adaptacją skali L. 1'9'76. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. P. s. nym przystosowaniu badanych. Merrtll.jak poda je'S. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. W 1914 r. jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich.. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . 24 i 25) pisze. Ostatnia jej wersja. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. która zawiera wskazówki. W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. koncentracji uwagi (attention). 258 w Stanach Zjednoczonych R. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. to .sięgają r. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci. że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. pochodzi z 1&412 r. s. B. jak zaburzenia mowy. a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. Najważniejsze z nich. Tenmana i M. P. Irwin i H. H. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. W wyniku tego otrzymuje się tzw. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. P. Na przykład dla.. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących. 1905. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. zostaną tutaj przedstawione. kiedy francuski psycholog A. Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . 11) .o wyższym poziomie umysłowym. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence). które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). wiek umysłowy (inteligencji). O ile chodzi o tę pierwszą cechę. 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. 5) nazywanie znanych przedmiotów. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). s. Hayes. 3) rozumienie słów. P. iloraz inteligencji. 2) porównywanie 2 linijek. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. Skala Biineta. Hayes (1976. P. Hayes'(1976. \ 6) powtórzenie krótkich zdań. Hayes (1976. s.

61). Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. 1976. Janca. s. 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących.91 (por. . 29).0. Janca. 47). Składają się na 'niego: .5 miesięcy i w stopniu III . s. P.do rozkładu. . Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa. Testowi temu zarzuca się jednak. M. niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej". że.94 dla całej grupy. czego.6 miesięcy (por. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. 1951. M. Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r.96. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1. a więc testami typu wykona w-i.w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. angielska psycholożka Ivy W. 155). W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. w stopniu II . Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S. L. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0. Bauman i S. . s. Klimasiński. Hayes.88 do 0.. Hayes. Za-:. że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej .-.testy rozumienia Burta. Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. 1976. 1976. lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. Z uwagi na to. że różnice w wynikach były minimalne. s. Zarówna. K. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? .. L. Różnica przejawia się tylko w tym. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze.uzyskujących wysokie i niskie ilorazy. ł. . s. K. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por.90.słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M). 1978. a współczynniki . s. 4). a metody połówkowej 0. P. Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii. 155). 1979.

a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. jest sposób obliczania ilorazu inteligencji.50 do 0.91«/o. Następnie w 1949 r. tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. 224 . 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich.WA. K. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego. które tworzą tzw.83»/o.89. test pamięci liczb oraz test słownika. Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. w którym onapowstała. test układanka. Williiams podjęła L.. Zdecydowana większość tych psychologów uważa. Bellevue . test klocków. Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję. K. i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. M. Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue. bezsłownej i pełnej (globalnej). Wspomniano już o przeprowadzonej przez M. Stwierdza ona (19'76.trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). WAIS . -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC). że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. Hayes (1951. Na--. 27 i 27 zalecają stosowanie do . 237 stosuje w swojej pracy WISC.60 lat. Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku. skalę słowną . Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS).6 testów i skalę bezsłowną . tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. Pełna skala składa si<f z 12 testów. Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji.89%). Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej. -Próbę polskiej adaptacji Testu M. s.r. s. że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. test rozumienia. że tzw. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi. Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. Wechsiera. Baumain i(b.6 testów. Na skalę słowną składają się: test wiadomości. 157). Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów. Skale Inteligencji Wechsiera . którzy nadesłali odpowiedzi. bezsłownej i globalnej. s. a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel. Bauman i S. Spośród 319 psychologów. test rozumowania arytmetycznego. test uzupełniania braków na obrazkach. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku. P.

Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. s. jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce. Postawiła ona sobie problem. Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna). H. Zarówna •(1978.przyp. Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". 46 .. jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-. Zadania tego podjęła się M. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. "Wiadomości" i "Słownik" . Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce. s. 46) stwierdza.46). . Miały one na celu sprawdzenie. który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego. a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". jak będziesz starał się z niego wydostać?". Shurrager (1964. że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji."Pamięci liczb". W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat.żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. 65) pisze w związku z tym. aut. 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. W wyniku tych badań M. Podobnie H.. s. "Wiadomości" i . Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. Równocześnie autor stwierdza. np. które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne".5'7). Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic. gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". H.badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami.tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne".w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . 29 . Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC". s. Tillmana (1976.lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb". Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat. K. Tillman (1976. 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym.) i zawsze należy podawać. i Ph.: "Co powinieneś zrobić. co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim. że .Słownik". czy test Langan. do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych. że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. s. Klimasiński (1979. Jest rzeczą zrozumiałą.

'3) .5 punktów. Badanie polega na tym. Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3.Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych. sześcian.. 6) liczenia na krążkach. przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy. 263 4) wykrywania braków. trójkąt itd. że niewidomy po. Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. 264 . 5) kołeczków. Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. co w konsekwencji daje 2 trójkąty. Również wartość krążków jest zróżnicowana. jak również ich dodawaniu. .część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. Łącznie w tekście występuje 14 zadań. na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności.składania przedmiotów. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb. ręka (dłoń i palce). W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów. a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. koło . W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. Badanie polega na tym. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część.części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. Shurrager. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. B.5 cm). np. trójkąt . a także ich student S. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części. głowa. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . np. Badanie tym testem polega na tym. Składa się ono z 2 części . Watson. 2) kostek. a mianowicie: lalka (tułów. Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej.3 punkty itd. ogon u konia.). kończyny). koło u autka (zabawki). Shurrager i Phii S. kula. kwadrat. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce.

Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. 1964. Współczynnik korelacji wynosił 0. które można było dotykowo odróżniać. i Ph.95. a metody połówkowej . Według H. 24). że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. dokonali jednak tylu zmian. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. L. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind).65 (por. R. Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. Rzetelność tej skali jest dość wysoka. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S. s. niebieskim i ibiałym. a także okres trwania ślepoty.91. 21 i 22). Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. w Stanach Zjednoczonych. w którym badany utracił wzrok. M. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. W 1&64 r. a druga . Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. '9). 1964. 2 -17). Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. Shurrager. s. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat. i Ph. H. Shurrager. S. 1.niebiesko-żółta. nowe i trudniejsze wzory. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. Ociemniali. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. Dautem-raan '('l 966.964. s. Jedna z nich jest biało^czerwona. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H. uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. Należy on do grupy testów wykonawczych. C. Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. Sutnn i W.Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20. Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. którzy realizowali to zadanie. Shurrager. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . Ph. s.0. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. żółtym. Zwracają oni także uwagę. że powstał nieomal nowy test. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku.

Adaptacja ich polega na tym.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku". Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań.. a w połowie .86. a jedna ścianka . Współ-'zynnik jest dodatni. . co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. Z tego też powodu K. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się.24. ale stosunkowo niski 0. Szósta ścianka jest w połowie gładika.05).2. 70) pisze. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne.9 kostek i w końcu '-. stosunku do badań.104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych. również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność. Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera. że uzyskane wyniki istotnie się różniły.w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [. dość szczegółowy plan obserwacji. przystosowania się do badania. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności.1). Tak jak w każdych badaniach testowych. że należy . Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe.szorstka i czarna '(guma). Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji. Ponadto trzeba podkreślić. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych. Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych. . autorzy (19'6i6.197 całkowicie niewidomych. Jest to tzw.'. trochę grubszą gumą. Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego.czarną. następnie .posługując się tabelą wyników centylowych. Do tego celu autorzy opracowali specjalny.5 cm.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0. s. Z uwagi na to. Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. że są to testy. że cztery ścianki pokryte są białą. -. -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku. Klimasiński (1979. Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy. dotyku z pomocą wzroku . wynik surowy. a mianowicie: . Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów..niewidomi z resztkami wzroku i wzroku . które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych.16 kostek. s. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy .niedowidzący.. szorstką. i biała. gładką. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. cienką płytą plastikową. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej.

27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. s. Tworzą one 7 następujących skal: l. jakim jest ślepota. K. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. Skala współżycia społecznego. 2. Składa się on ze 170 pozycji .która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. P. dolegliwości żołądkowe. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. chęć przewodzenia w grupie. zmęczenie fizyczne. Skala optymizmu. przeznaczony dla niewidomych dorosłych.Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. koszmarne sny itd. należy do bardzo trudnych i złożonych. rozmyślania nad trudnościami. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. takich jak napięcie nerwowe. odczuwania urazów. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. łatwość nawiązywania rozmowy itd. w przeciwieństwie do poczucia. że życie jest nic nie warte. szczerości i uczciwości. Trzeba jednak zaznaczyć. 37). Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. Skalę wrażliwości . nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. t3w r. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. P. S. ivi. 3.że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. Stara się on badać te cechy osobowości.. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. . poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. A. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. a tym bardziej z defektem wzroku. 1951. 4. lękli-wości. 267 v. s. bóle głowy. Hayes (1976. 5. Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. łatwego popadania w przygnębienie. 6. Skala poczucia niewydolności. która ma ujawniać wiarę w przyszłość. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób". . 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości). ich intencji. brak zaufania do własnych decyzji itd. która bada tendencje do przeceniania samego siebie.9. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. poczucie. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. i2. grupowych testów inteligencji. tendencji do denerwowania się. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. Bauman i S. Skala fizycznego samopoczucia. Hayes.

"Chciałbym bardzo . czy zgadza się czy nie zgadza z nimi. która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców.. K. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat.7i6). Skala postawy wobec ślepoty. 51 . Fragmenty. należące do metod projekcyjnych.54). Składają się one z fragmentów zdań. pragnień. Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . . Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r. który musi udzielić odpowiedzi. poczucia niewydolności. uczuć. 2. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego. Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań.. lubianym przez osoby płci odmiennej. którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. Bauman 1958. gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. . postaw wobec kalectwa. Kotwica-Zapar-cińska (1977. Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. sądów. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt. te zwane trzonami lub hasłami. M.". współżycia społecznego.).". Skala 'stosunków rodzinnych. odrębne dla kobiet . Trzy dodatko-l we są następujące: l. Bauman. 74 . w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej. zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych.7. 1&79. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman. planów . Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. depresji. 65 . tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ).KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. z. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących. o radę. która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. objawów somatycznych. kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju. s. które badany musi uzupełnić. przekonania. Klimasiński i S.Moja matka . s. rodzeństwo j innych członków rodziny.66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe. K. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal. 523 i nast. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów... Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. s. "W życiu muszę. (validation)."'. zamierzeń. że jest się interesującym. Inwentarz posiada także skalę kłamstwa.. potrzeb. Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. 3. s. Skala przystosowania szkolnego. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach. np. podejrzliwości. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M. . i mężczyzn. KMmasiński.. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości.

6) stosunków z przyjaciółmi. 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory. pomyślałby czy odczuwałby. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę. który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku. 4) postawy wobec rodziny.". * The Sentence Completion Test. J.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone). s. Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J. "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków. 2) . 46 i nast. które zostały przedstawione w rozdziale V. 270 2.). 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków. postaw wobec siebie itd. Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach. 5) postawy wobec widzących. . lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego. ty możesz . Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku.".kama . Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni.osobami o tym samym statusie społecznym. .. 1971a.. co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody.postawy wobec rehabilitacji. M. czego ty nie potrafisz.1959 przez R. ty możesz .. Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. Sidneya. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. 4) stosunków rodzinnych. Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy. Majewski.itd. jaki uważa on za najwłaściwszy. s. 3) stosunków z przełożoa-iyimd. które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji .. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej. Autor (1971a. Sacksa i L. co badany w określonej sytuacji zrobiłby. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości). "Jeśli proszą ciebie o coś. ty możesz . 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T.z ogółem społe|--cz>eństwa. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy. stosunków w swoim środowisku społecznym . 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej. np. .

gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych. R. Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji.agresja. A.zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych).ok on blindness) .). 35 i nast. w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia.wewnętrzne tłumienie. Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych.która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty. który proszony jest o wyrażenie . Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) . 6. . Wydaje się. W szczególności chodzą tutaj o ocenę. . 271 4. Pogląd na ślepotę (ov. Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1. zależności i niezależności od nich. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny. A. 1954.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi.unikanie.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych.swej apinii.bierne wycofywanie się. z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje.r. b. . Są one następujące: . E. s. 3. Teare. E. Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem.poddanie się (rezygnacja i porażka). Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach. Obraz samego siebie (morale) .tlo. Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) . Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por. Fitting. l . * Ądjustment to Blindness Scalę. zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej. 5. Stosunki rodzinne (family relationship) . w jakich mogą się oni . 2. (por.która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie. czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny).dominacja. s. .8).która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi. . jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej. . .znaleźć. J. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych.pozytywne dostosowanie się.

56) stwierdza. W wyniku przeprowadzonych badań K. Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. Przede wszystkim. uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się". to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). w których wzrok odgrywa znaczną rolę. 6) skala paranoi. 3) sikała histerii. Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. R.oceny ich stanu psychicznego. pytania badawcze były odczytywane niewidomym. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". pytania . "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . Klimasiński (1968.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. Wydaje się. jak to bywa u osób widzących. że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K.Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. 4) skala psychopatii. Klimasińskiego. 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. Badanie polega na tym. 8) isikala schizofrenii. Hathawaya i psychiatrę J. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60). 7) skala psychiatrii. Klimasiński (1968. 272 1) sikała hipochondri. tzn. 9) skala manii. Badaniami objęto stosunkowo małą grupę. które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników. 16). Ch. 33 i nast. s. K. s. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. 2) skala depresji. s. Klimasiński. Mc Kinieya. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. 1968. zamiast czytania samodzielniie.(K. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory.

jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem. dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). 44). społeczne i zawodowe. działania praktycznego itd. względnie innych przyczyn. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. które mają za zadanie uzupełnaenie. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. 4) zabiegi psychoikorekcyjine. s. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia. 1974. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. w którym dzieci te przebywają i wychowują się. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. Według M.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów.. rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. Grzegorzewsikiej (1964. VIII. Sękowska. s. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. psychiczne. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego.napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. Wskazano także. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. Z. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. akcję korygowania i usprawniania. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- . których głównym celem jest: .

że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie. jak też niewidomych. aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka.(1978). który został omówiony w poprzednim rozdziale. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym.których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. lekarze. Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. . rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym. 5) zabiegi socjalizujące. którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka. 6) zabiegi socjaterapeutyczne. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym. l. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" .kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie). zarówmo wśród ludzi widzących.rozdz. jak 'też wychowanie. Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku. Podobnie jak dzieci widzące. Zarówno nauczanie. w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów. Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. .me progu tolerancji na frustrację. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. -. która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących.!). kinezyterapeuci. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-. .defrustracja. . Składa się on z 3 części: 1. Jak z powyższego wynika. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa. dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów. a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny. 2. . stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę.VJI. aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. Nie oznacza to. Instrukcji dla realizujących program. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. W rewalidacji dzieci. . psycholodzy. jak: nauczyciele. Inwentarza osiągnięć rozwojowych. wychowawcy. którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej. należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych. które pozwolą dziecku na .

działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1. l . jego opiece. które obejmowałoby: | . języka. socjalizacji.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -. co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe.. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. wychowaniu i rewalidacji.defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko. która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo.). s. W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. Jak już podkreślono . jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami..oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka.udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych. jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych. Od 1981 r. Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych. Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego.ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka. . Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych. muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim. . Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece. . Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku.wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych). 1978. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka. '( .3.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. s .przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. . wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka. 8 i nast.

. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie. . Laskach k/War-szawy. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu. 2.kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny. dojrzałości szkolnej. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym. a z drugiej .. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła.' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole. 277 to praca bardzo żmudna. Na pewno są tego plusy i minusy. systematyczna i kontynuowana do momentu. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe.-.. która w znacznym 1 w p. a więc takich przemian psychofizycznych. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się.. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej. które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. Powstaje więc pytanie.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. Godnym podkreślenia jest fakt. o które nietrudno. a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych.-iic^^ ^^^"". Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1. Są to placówki połączone z internatem.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d.

4. zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe.1975 r. do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji. . a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. 278 stopniu decyduje o tym. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych. w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. wywiadów z rodzicami. póz. Łodzi i Warszawie. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych.niedowidzących w Lublinie. niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. a także przyczyn trudności w nauce.reedukacyj-nych. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . 2. obserwacji iin279 nych pracowników. Urz. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. MOiW nr B 14. oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. . Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: . Aby .określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji. które z pełnym powodzeniem je kończą. w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. to niewiele jest takich dzieci. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do .wyjaśnianie ich przyczyn. w której on pracuje. -MOiW nr 7) .kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy. Wydaje saę. wyników badań okulistycznych itd.masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym.określenie niedoborów rozwojowych. organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci. 3. Urz.

który w pewnym zakresie łączy.. Osobowość bowiem . 2. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. 3. zainteresowań. a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu. której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe.). zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat). umiejętności uczniów. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia . Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. kiedy dziecko przebywa w domu. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . koordynuje oddziaływania nauczycieli. Opieki nad absolwentami szkół zawodowych. Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej. miejsca i warunków zatrudnienia.kształtuje się w wyniku . że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. M. Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku. s. szkoły zawodowej. rozwój zainteresowań zawodowych itd. zaburzenia zachowania itd. wychowawców i innych specjalistów. IX.!.jak już zaznaczono . a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. VII.VIII.wybór zawodu. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej. rozdz. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono . Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych. 4. • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami.dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. Grzegorzewska (1964.

• Z powyższego wynika. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości. głównie psychologicznych. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). A. Adaptację w sferze behawi oralne j. ocen. Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych.adaptacji jednostki do otoczenia. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. W adaptacji! psychicznej. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. jak też niewidomych. 3.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów.odbudowanie uszkodzonego obrazu . głównie psychologa. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy. ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. który dysponuje odpowiednimi środkami . że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. 5. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej.samego . . Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych . można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku.jako zespół oddziaływań. Potrzebna jest mu pomoc innych osób. Hulek (1969. 2. ' . 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany. jako procesie. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego. pewnych przemian. albowiem one wzajemnie się warunkują. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. s.do ponownej integracji osobowości. nastawień i oczekiwań od innych ludzi. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. Adaptację w sferze percepcji. 4. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty. a co za tym idzie .(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej.

W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: .wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. Cholden. w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. 2.itacyjnego. s. 'kontakcie psychoterapeutycznym.szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. T. należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie. • ^ . to przede wszystkim. celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por. przyszłości. Ponadto trzeba ''podkreślić zna. kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza. S. 1971 i 1972). więź emocjonalna między ludźmi.akceptacji ślepoty i jej skutków. wyrażenie gestem serdeczności. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. Majewski.e ślepota jest faktem nieodwracalnym.. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: . 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne. zwłaszcza lekarza okulisty. 283 W tej fazie rola lekarza. . 2. w rozmowie. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum. .wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. np. rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L.rezultatów. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby. jak też procesów somatycznych. które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. 1958. . jak serdeczny uśmiech. 21). jest bardzo duża. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone. funkcji narządów zmysłowych. -. sugestii itd. . poradzie. czy w warunkach domowych. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. funkcjonowania osobowości. . Kratochvil. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne. miejsca w społeczeństwie. ż. 1974.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość.

umiejętności i sprawności. że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku. . lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych.zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby.Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . b. . L. aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. .odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. jakie prezentują nasi niewidomi". Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw. zjawisko katharsis . poglądów. W zależności od sposobu oddziaływania: a.reorientację.7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. Jej istotę stanowi tzw. W zależności od celu oddziaływań: a. celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. W zależności od kierunku oddziaływania: a. trening.odreagowanie. ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. . gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości. s. nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). piisze. 4. 2. . poglądy. wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej.oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego).wyjaśnienie. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). niepewności i powstałych problemów u pacjenta. . Psychoterapię odreagowującą . Cholden (1958. a. 33). przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). Psychoterapię indywidualną . gdy chodzi o redukcję. 3.oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. Psychoterapię racjonalną . W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. to. Prz. b. Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd. Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną).

a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności. nowo ociemniały musi znać tę diagnozę. niałego może mieć a. wobec rehabilitacji. Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono . a zwłaszcza rodzinne. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy.dla przebiegu leczenia (por. Wynika ono . przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie . 3.ib. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny.aterapia. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych.zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. Osobą. która powinna przekazać pacjentowi tę . Nie tylko powiedzieć. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. Szewczuk. Oczywiście. Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. z uwagi na jej podstawowe znaczenie.bądź co bądź nieprzyjemną. a nawet tragiczną wiadomość . Psychoterapię grupową . 274). już w szpi%6 talu. a nawet nie chce być zwiastunem złych . jak terapia zajęciowa. pomocy. wobec widzących itd. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . bezkonfliktowości itd. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw.stąd. społeczności terapeutycznej. s. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. usprawnienie fizyczne kinezyterapia.prawdę. w którym przebywają. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska. z reguły lekarz okulista.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości. W. Istotny w tym. Właściwe oddziaływanie na środowisko. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-.Gcy. sportowo--turystyczne itd.1.rehabilitacja psychiczna. że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii. 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy.jest lekarz. Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. 3. w której panowałaby atmosfera życzliwości. wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć. Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. zrozumienia. Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. Nikt z nas nie lubi. 1979.

a nawet przyznaniem się do własnej porażki. samodzielność i niezależność życiową. 3. Przemawiają za tym następujące względy: 1. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . który nie tylko będzie goił "psychiczne rany". . Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy.wiadomości. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą. 2. a tym samym akceptacji kalectwa. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie. który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. lecz także o tym. jak i gdzie to uczynić. jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny.lekarz powinien jednak wziąć . 3. że decyzja tutaj należy do lekarza.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. 4. zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. który nie tylko powie o fakcie ślepoty. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. Powiedzenie ociemniałemu. połączone czasem z próbami samobójstwa. . kiedy. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku. W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych.jako inwalidy i wobec rehabilitacji. lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . 2. 4. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi. który przecież domyśla się. Nie jest więc zagadnieniem. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego . lecz zagadnieniem pozostaje. lecz jest to konieczne. czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę. że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy .odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. Wydaje się mu. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy.

Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. jego reakcje i zachowanie. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. Przespała natomiast całą noc i następne. podać to jako prawdopodobieństwo. Cholden (1958. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. że nie odzyska już wzroku. dla pacjenta. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. wzroku jest przez niego odczuwany. Jak już wspomniano . rzeczowo i osobiście.następnie. Na ogół jednak lekarz powinien. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności.się on. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. że pewna pacjentka. Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. . Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. Amerykański psychiatra L. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. np. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. w sposób zrozumiały. gdyż stopniowo pogarszający się stan . naświetlić przyczyny utraty wzroku. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. Po prostu domyśla . W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. przez pielęgniarkę. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. S. Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. s. . przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. kiedy dowiedziała się. gdyż leczy go od dłuższego czasu. o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. Nie ma tutaj gotowej recepty.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. Przede wszystkim należy. w okresie niepewności. po pewnym okresie. wiadomości i fakty. W. wyczerpany nerwowo i psychicznie. istnieje bardzo wielu. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. to. . Szuman (196'5) podaje. po -ciężkim wypadku. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. nie mogła spać przez kilka tygodni. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. czy będzie nadal widziała.obok pacjentów. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. długotrwałej chorobie. Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się.

a także udzielać mu pierwszych wskazówek. Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. 3. najlepiej w pokoju lekarskim. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. Majewski. miejsca w społeczeństwie i przyszłości. na której znajdują się inni pacjenci. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. psychoterapię podtrzymującą. . aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. go i zawodowego. a . wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. : Jak już podkreślono . cierpień i tragizmu. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. w gabinecie.Zdajemy sobie sprawę z tego. że niełatwo dobrać słowa. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem.2. mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. w najbliższych latach nie zostanie spełniona. Trzeba starać się. rozpaczy. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. Jak już wspomniano •. Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. na korytarzu. o ile dla pacjenta jest to możliwe. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku.

psychoterapii odreagowującej. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. Występu je. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki..^wówczas tzw. > . Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. a tym samym możliwość utrzymania rodziny."wygadania się" i wyżalenia się. 2. który jest przyczyną przykrych napięć. przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. co przynosi mu cierpienie i ból. pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości. "punktów zaczepienia". . Mogą to być pewne zainteresowania. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. często . które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków.mianowicie: 1. .świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym.w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. 3. które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . . zdobywania wiedzy i umiejętności. Lewicki (1969. który stracił wzrok. Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika. Możliwość wykonywaniia niektórych. szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny. "Takie wyładowanie emocjonalne . s. a także wysoką kulturę osobistą. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. Są to czynniki. Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. towarzyskiego i sportowo-turystycznego. Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko. 124) . które zostały wyparte do podświadomości.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki. 5. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i. ] 6. 4. Możliwość uczenia się.pisze A. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość. Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw.

a zwłaszcza salowe. a więc pielęgniarek i salowych. a nawet rozmawiać w ogóle. ubieraniem się itp. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania .ubikacji. a nawet przyjaźni. Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. umywalni. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji.w budynkach-i parku szpitalnym. przedstawiał życie człowieka ociemniałego. Chodzi bowiem o to. Są jednostki. w codziennym. Zdarzają się bowiem przypadki.. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji.. który ukierunkowany przez lekarza. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. Wiele zależy w tym względzie od lekarza. Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. z którychpacjent może samodzielnie korzystać .wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. że pielęgniarki. bezpośrednim kontakcie . Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza.się od innych. musi sam być przekonany o tym. zrozumienia. obok serdeczności i troskliwej opieki. potrzebna j-est atmosfera życzliwości. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach.ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę . Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych.wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów.Oczywiście że do takiej rozmowy. mebli na-sali itp. poprzez zapoznawanie no. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego. aby pozostały personel. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu . a także . Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji. Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty. również w sposób właściwy.

Pamiętać ponadto należy. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć. Organizacja. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L. Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. zegarek brajlowski. Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala. Praktyka wielu lat wykazuje. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych. Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. wyczucia sytuacji (intuicji) . ta. życzliwy stosunek lekarza.'jak: biała laska. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. Braille'a. akcentując przyjacielski. służąc mu zawsze pomocą i radą. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego. Potrafi. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. lekarz po-|. wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. Nie ulega wątpliwości. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. często nawet decydującym. które znajdując się w podobnych warunkach. jest bezpośredni przykład osób. W wyniku tego mamy przypadki. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem.wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie.to . winien zaprosić go. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. jak żadna inna instytucja. zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego.'".dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. potrafiły sobie poradzić. Wręcz przeciwnie.

Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . | VII. kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. 294 4. zwłaszcza w chwili obecnej. socjoterapię. Lekarz okulista jest więc tym. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. psychoterapię grupową. Jak już podkreślono . Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2.4. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania. Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. jak: 1. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji.oraz umiejętności działania. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie. którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących.l.

1. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie.psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. Z reguły były to osoby. 81 . bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. Etap modyfikacji pojęć.inne zajęcia. T. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. tzn. I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych. 1971a s.do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań. Z nowo ociemniałymi. Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. a stopniowo na dalszą . które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa. o tyle droga . Jest rzeczą zrozumiałą. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. które zostały ujawnione w czasie badań. 295 4. a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. Majewski. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie . które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. które wymagają uświadomienia. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko. W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy.w zakresie planów życiowych i zawodowych. przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość . a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa.w zakresie rehabilitacji. W tym okresie .proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por. przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych.

Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. na to. które wypełniałyby cały dzień. o ile takie miały miejsce. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. Na ogół ociemniali spodziewali się.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. że efekty tej pracy zjawią się później. Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach.wyniki w rehabilitacji były nikłe. a także przełamania pewnych nawyków.motywacji. Wręcz przeciwnie. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. starano się o to. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. niż się tego spodziewają. Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. W wielu przypadkach . jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane.ustaleniu zajęć. że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań. wykazywać. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. Zwracano również uwagę na to. które zdążyły się już zakorzenić. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością". która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej. oraz analiza przyczyn niepowodzeń. czy potrafią. Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. Polegało to na tym. społecznego i zawodowego. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób.pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej. Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to. teraz musieli przechodzić do czynu. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. . że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni . W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. pokonywania trudności wynikających z braku wzroku.

że inni łatwiej i szybciej robią postępy. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego. które nasuwałyby im myśl o kalectwie. jakie istnieją między ociemniałymi. co go gnębi i boli. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. Miało to miejsce wówczas. wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. które w każdym środowisku są nieuniknione. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących . W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. Łatwo się z nimi współpracowało. poprawiało się jego samopoczucie.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. Jest to zjawisko zupełnie naturalne.wn. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. 298 na niewyznaczaniu im zadań. . jeżeli się zważy na indywidualne różnice.stopniowania trudności. Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. konflikty w samej grupie ociemniałych. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. aby omówić nurtujące ich problemy. aby żalił się tak długo. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. których można określić jako typy pozyty. Często sami szukali kontaktu z psychologiem. Grupa ta składała się na . że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. jak konflikty z personelem. 'Pierwsza grupa to ociemniali.ie reagujące. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. aż nie wypowie wszystkiego.to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. Z uwagi na to. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień.

niż to miało miejsce w poprzedniej grupie. Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. .' . W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą. Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . których można określić jako . zajmowano się przyczynami. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter. upłynął okres kilku tygodni.. Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego. a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane.wiać. co często okazywało się skuteczne. co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. Zdarzały się także sytuacje. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku. zapatrywaniami i postawami. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. np. Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. w pokoju mieszkalnym. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. na spacerze. odbywało się w sposób podstępny. . że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych.psychicznego ociemniałego. Była to psychoterapia głęboka. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. prowadzona była dalej na innym poziomie. Uciekano się do niej przejściowo. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-.ogół z dawniej ociemniałych.rozważania swego stanowiska i postępowania. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. z którymi trudno było nawiązać kontakt. w świetlicy itp. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym.

.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie. lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. R. W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. głównie nowo ociemniałych. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. 7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. jakiś mu towarzyszą. Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . zamiast zadawać pytania. Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. lecz nie stosowali ich w praktyce. Przy czym kładzie się . lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie. Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego. reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa. chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie. że pacjent. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. swych problemów i emocji. lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. jest sam sobie psychoterapeutą.'• Kości w kierunku rehabilitacji. Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw.typy obojętne. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. w naszym przypadku ociemniały. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość .do własnej rehabilitacji. Praca psy-. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami. to kształtował się on bardzo różnie . z tym jednak. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). Podstawową zasadą tej metody jest to. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. udzielać wyjaśnień i rad. Terapia ta polega na tym. Rogersa.od 10 minut do 'nawet l godziny. swoich kłopotach i emocjach.

była psychoterapia grupowa. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. ani nie udzialając rad. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. j. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. Majewski. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. 4. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy.2. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać.z punktu widzenia psychologa . Również sam decydował.ak powinni postępować. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?". wówczas psycholog rzucał takie pyta. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem. inni je kontynuowali.tutaj większy r. Rogers uważa. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy. W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. 19 . Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. jako motywy do określonego działania. Zaletą tej metody . która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. Stąd 302 duża oszczędność czasu. Zdarzały się przypadki. zbiorową formą . może ją jedynie uzupełniać. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. jeśli stworzy się mu właściwe warunki. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty.. że każdy może poznać samego siebie. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę. 1972. W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego. T. K. podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne.jest to. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. R. psy-chicznej ociemniałych. s.21).

Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. wszelkie socjalne i zawodowe problemy. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń. Były to: 1.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. społecznym i zawodowym. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie".Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety.. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych. który miał być poruszony na danym posiedzeniu. v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . Poza tym wszystkie rady i uwagi. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. Wykład. Tę formę . Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. co ich boli i gnębi.. Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). s. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. lecz także ci. uczyli się sami. jak inni rozwiązują podobne problemy. kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych. Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. Wykład na temat celu i sensu . na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane.. Kretschmer (1958. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. Dowiadując się. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi. kształtowali własne poglądy i postępowanie. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych. a więc miało -charakter psychokatartyczny. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. E. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych. Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. 379) podkreśla. Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą.

Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut.ociemniałych. głównie związaną z postawami społecznymi. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy. wzmacnianiu indywidualnych wartości. Zdarzali się również tacy. R. 3. 2. zaproszonych na posiedzenie. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. s. W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych.] Encounter znaczy . Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. Majewski. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi. którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. 21 . Stosowano 2 rodzaje życiorysów . Pierwsze z nich przedstawiały. Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję. Dyskusja nad problematyką ogólną. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C.psychoterapii . C. Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników. Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu. interesującą wszystkich ociemniałych. s. Kratochvil (1974. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń.. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. raczej in plus. "Kierunek encounter . Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej.23). Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T.! wraził-. wości w kontaktach międzyludzkich. R. 1972. 4. .pisze S. 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń. . Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. swojej drogi do pełnej rehabilitacji. Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy.pozytywne i negatywne. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych.

. . jak w poprzednim przykładzie. Na spotkania zapraszane.szczęście zależy od nas samych. nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. miała w zasadzie charakter stały. co czujesz do ludzi widzących. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt. w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód. po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków. Majewski. co inni.opowiedz grupie. .wszyscy ludzie są dobrzy.opowiedz. swoich problemów życiowych i kłopotów. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji.opowiedz grupie o swojej samotności. 3. lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki. Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. . np. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny. a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. odczytywali temat i przekazywali swoje opinie.z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. które samowolnie się narzucają. Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach. 2. aby w świadomości zjawiły się przeżycia. Grupa. . Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób.były także osoby widzące.każdy może być szczęśliwy. myśli. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). . przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. które wpływają na zachowanie się ociemniałych. oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. wyrażaniem uczuć". 20 T. W określonym' kontekście rozumie się otwarty.spotkanie. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog. . Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy. które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. tzn. . co odczuwasz w tej chwili.: .

Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. 33 . a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. Twierdził on. to obok podobnych korzyści. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. W tym okresie L. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. Zwracano jednak uwagę na to. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. Ta faza była też okresem. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami.. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. Liczyły one od 8 do 10 osób. aby każdy pomyślał o kimś. co chciałby mu powiedzieć. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . gdyby go spotkał. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału. s.. w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą. lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. Często wydaje się im. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. zapoznanie się z celami. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi).5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. polemiki. aprobaty poprzez skłon-głowy itd. W pracy grup terapeutycznych L. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. że wielu ociemniałych myśli. że terapia grupowa/ ? z. krytykowania wypowiedzi innych. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. jakie żywi do niego. ja306 kie im towarzyszą. • . W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. że ich problemy emocjonalne. Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. Prowadzący grupę zalecał. dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii. oraz o tym. Cholden (1958. Niewidomy nie ma takiej możliwości. osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. musi być on świadomy. olbawa.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś. co różni ich od innych ludzi. R.47). jak lęk. ociemniałymi prowadzona przez L. . L. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. Cholden wyodrębnia 2 fazy. są czymś specyficznym tylko dla nich. stany depresyjne itd. Uważa on również. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych. a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. 4.

Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości. Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. Ponadto twierdzi on.. 90 i nast. zależność od innych. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji. która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. ' . jej prowadzącego oraz zapoznanie się. Druga faza.dowiedzieli się o tym. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. . a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. Ociemniały nie był w Zakładzie sam.wpływy 308 środowiska społecznego (por.różnic w porównaniu z widzącymi. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. ' . związane z różnymi sytuacjami społecznymi. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi. a na tym tle uczucie zazdrości. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. izolacja. T. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności.-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. izolację społeczną. w której chodziło o ukształtowanie się grupy. 47) stwierdza. 4. s.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. lecz tworzył wraz z . przeciągała się często do 3-4 spotkań. 1971a.3. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. 40).(leader). ta pierwsza faza. 3. zagadnienie "inności" . Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne. L. że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1. . Majewski. W podsumowaniu autor (s.). Jak podaje autor . to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. nie był odizolowany od innych. 2.(s. szczególnie trudnymi emocjonalnie.

Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie. Jak wykazały obserwacje . Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. nie pozostawało bez śladu.4. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach. Zdarzały się również przypadki. Wynika stąd wniosek. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. a mianowicie . Wielu z ociemniałych. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. którzy trafili do Zakładu. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. Już sam przyjazd do Zakładu. który był specjalnie powołany do tego zadania. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. Wzajemne rozmowy. Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana.'. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery. 309 4. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków. . Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas. jakim jest rehabilitacja. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie.a ich postawę wobec rehabilitacji. a nie tylko psychologa. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy.nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności.

których zadaniem było: 1. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. słuchowiska radiowe. nauka czynności życia codziennego. audycje muzyczne.rehabilitacji. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość.. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz.siebie jako inwalidy. Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. które temu celowi nie służą. przedstawienia teatralne. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć. 2. 1. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . zabawy taneczne i towarzyskie.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej. Związane są one z doborem programu. należą: gry stolikowe. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. 3. a mianowicie . ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . wyrabiają wytrwałość w. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas. instruk. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. a także z jego realizacją. Nie ulega wątpliwości. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. Na jego barkach spoczywa troska o to. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie. Wszystkie rozrywki. Do rozrywek. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki.

gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. pulmonologicznych.nietowarzyskie z autyzmu. W przypadkach. tzn. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. a później wspominali przez najbliższe dni. Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. przygotowanie członków rodziny. były w naszym. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. 77). kardiologicznych. życiu zakładowym wydarzeniami. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. że najważniejszym tego rodzaju . Zabawy taneczne. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. 1971a. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. Nie dotyczy to oczywiście przypadków. Majewski.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. T. Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. np. że znajduje on zrozumienie j. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. które ma również swój aspekt psychologiczny. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. które dotknięte są wyłącznie ślepotą. duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. ^ 311 Istnieje wiele czynników. s. które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. wyjścia do teatrów itp. opiekę u swoich bliskich. Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn).

W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: . w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw .w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy. ^ v. jeśli dotychczas takiej okazji nie miały.sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej. nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum. oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych . a zwłaszcza ociemniałych. której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi.zawodowych. X.zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy . względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych. Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u.. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych. Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. 1. . Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady. Sytuacja taka powoduje to. a mianowicie: w Bydgoszczy. Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. . w wieku 16-40 lat.przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego. że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki. jeśli występują w konkretnym przypadku. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych.stanowiska i warunków pracy. .-Chorzowie i Krakowie. Wprawdzie 314 .

. 2. Pełni on bowiem wiele funkcji. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ . Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. O ile chodzi o zatrudnienie. a więc ustalania kierunku szkolenia. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). 2. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów. 4. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy. Dowodem tego jest fakt. Jego zadania są bardzo zróżnicowane. o ile taka potrzeba zachodzi. wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. Stanowią one bowiem zespół problemów. Nie może też być mowy o pełnym.doradcy zawodowego. O znacze31& niu tej opieki J. zwłaszcza psychicznej. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. 3. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej.. a mianowicie: . inwalidy. Mahnowski (1980. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących. s. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi. zmiany kierunku szkolenia itd. a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej. Oznacza to. .psychoterapeuty. że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce.głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. . że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa. w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane.. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów.doradcy dla nauczycieli i wychowawców. 42) pisze. fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^. . to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów.. Udzielania nauczycielom. ^.

instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami. ze względu na wiek. w zwykłych zakładach pracy. . że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką.rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni. w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych. . Józkowicz (1981. . rozmowy itd. W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni.przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika. s.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii.prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej. 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników.. .. V. s. dyskusje. . zadania psychologa sprowadzają się do: . Podobnie A. Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . to wymieniony autor (1980. sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. . . .przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego.) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: .udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami.współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu.kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych. . chorobę itd.współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników.te sprowadzają się do następujących: . rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji. .sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej.. pogadanki.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy. 2 i nast. doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników. . . . Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej. . Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć.przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników. Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny. ". .udzielania porad w problemach życia codziennego.opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania .

"Pedagogika" 1974 (maszynopis). Bindt J.. Bieleckaja W. Moskwa. Bromley D.: Blindness. PWN. w: Klimasiński K. PZN.: A Manual of Norms for Tests Used.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników. 13. 19. (red. and Hayes S. Burklen K.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. :24. / 7. 4. Hans Huber Publishers. New York 1951. w: Klimasiński. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. 16. w:Harmg N. Desmerger M. Warszawa 1964. I. I. New York 1958. New York 1958. Dolański W.: Metody pedagogiki specjalnej.12. 11. .: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka. ' 5. U.: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. P. i Kurcz E. w: Unser blindes Kind. Dąbrowski A. Bauman M. nr 1/3.r. K. Kraków 1976 (maszynopis). Leipzig 1917. B. 21. Cis-Bankiewicz H. 20. the blind at different ages. J. ^congenital visual handicaps.: Dzieci niewidome i niedowidzące. MZiOS oraz PZN. PWN. .). K. Warszawa 1!978. Chicago 19'69.: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. Boston-Toronto 1961. Bateman B. Baillart P. ' 22. K. Warszawa 1864. 2.: Blindenpsychologie. Banach Cz. ' 10.: A.' / 31823.: Dziecko niewidome. 17. Danilewicz Z. Bateman B. "Przegląd Typologiczny" 1975.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. Kraków 1976 (maszynopis). ' 6. 18.: Beitraege żur Blinden-psychologie. B.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. K '(red. * .: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in.: Tyfiopsychologia. Bauman M. . Leipzig 1924.: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons. Bauman M. • 3. Bern 1980. Carroll T. Handbook for the Blind. G.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni. 15. Cohn L. Lipsk 19i24 (maszynopis). K. 1749. Biirklen K. i Sołncewa L. Dobrzańska-Socha A. L. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program.: A Psychiatrist Works with Blindness. D. Diderot (Denis):.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind.: Yocational Evaluation. PZN. KE SRPN. Warszawa 1954^ . Washington (b. 8. Carter W. ' . New York 1952.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. Warszawa 1980. i Schie-felbusch R. Cholden L.: Psychologia starzenia się. Lipsk 1978. Londreś. Baumann J. "^-.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales.BIBLIOGRAFIA 1. INHJ. ' 14. WSiP. 9. Warszawa 1979. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent. in Counseling Bitnd Persons. Warszawa 19<S9.

42. i Tomaszewski T. 32. "Szkoła Spęcjął-" na" 1983.: Evaluation of Adjustment to Blindness. Dziedzic J. Dueren Th. •w: Unser blindes Kind. Ekel J. w: Tomaszewski T.ind.34.PWN.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. Hans Huber Publishers. Grzegorzewska M. PWN. nr 1.: Die musische Erziehung.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. . Lipsk 1978. Wrocław 1980. New York 1954. "Studia Pedagogiczne" 1955.: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk. KE SRPN. PWN. 31. •45. 26. w: Wy• bór pism. "Studia Pedagogiczne" 1955. Symp. w: Unser blindes Kind. .: Psychologia niewidomych. Lipsk 1978. 44. PZWL.: Sinneserziehung.33. Dzierżanka A. . Grzegorzewska M. . . w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. In Pfluegers Archiv 1899.: Orientacja w otoczeniu. Warszawa 1973. Defekt. Fitting A. 30. II. Langensałza 1918. WUW. "Przegląd Typologiczny" 1975. Warszawa 1980. Fankhauser F.. •27. • 37. t. 33. A. 46. AEB. Gałkowski T.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym.35. •w: Rehabilitation of the visually disąbled and . Gerhardt D.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących. ' 40. PZWS. Gałkowski T. '' . >' . "Problemy" 1854. 28. KE SRPN. • . • 25.: Wybór pism. (red. Grzegorzewska M. .: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych.: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych.: Legendy o rzeczywistości. Lipsk 1978. Dreier S. nr 1/3. Dolański W.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers.: Materialen żur Blindenpsychologie. Warszawa 1964. Grzegorzewska M. II. Gałkowski T. Warszawa 1976. "' . . Warszawa •1981. w: Materiały III Kraj. Psych.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej. Dziedzic J. nr 4. •w: Unser blindes K. 39.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym. 36. PWN. Warszawa 1964.1. • 38. Galewska Z.): Psychologia.: Das Spiel.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind. Hartmann S. t. Dueren Th. . Fromm W. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. •43.: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages. Warszawa-LwóW 1926. KE SRPN. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. Bern 1980. _41. Hans Huber Publishers. Bern 1980. .: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej.

Heller Th.: Wprowadzenie do psychologii.: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych.: Postać niewidomego w oczach poetów. (red. . Klimasiński K. PZWL. Czytelnik.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Warszawa 1979. Bern 1980.: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych. In Ber.: Próba stosowania testu M. • . MOiW.: O zastosowaniu piągetow. Hayes S.^i Kotwica-Zaparcińska St. Hilgard E. . .. MOiW oraz PTP. -Klimasiński K. Warszawa 1961... Wrocław 1968. Hans Huber Publishers. Warszawa 1975. nr 11. Warszawa 1974. 'Warszawa 1981. w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. i Klimasiński K.-(red. 1892. 'Klimasiński K. Warszawa 1979.Karney J. PWN. Warszawa 1976a. . 51.: Badanie inteligencji niewidomych. PZWL-'Janca ti. ' . 48.'. "Szkoła Specjalna" 1963.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji.: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących.)': Psychologia pracy. Kaziów M. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. nr 3. Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. Warszawa F976. Klimasiński K.. Haiiy V. MOiW oraz . Kraków 1976b (maszynopis). "Przegląd Psychologiczny" 1976.: Kompensacja sensory czna u niewidomych. E. w: Klimasiński K.the blind at different ages. : . .: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących. • . Jarosz M.: Wybrane problemy tyfiopsychólogii. Hulek A. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych. Hulek A. (red. 319 Hitschmann F. w: Jurewicz-Tuz G. P. '.: Podstawy rehabilitacji inwalidów. w: Klimasiński K. PWN. '(red.9. .kiej. i Kowalczewska J..: Pożegnanie z lękiem. WSiP. .. Wien 1819.: Ontogeneza mowy i myślenia. 111. Warszawa 1969.): Wybrane problemy tyfiopsychólogii. "Przegląd Psychologiczny" 1977. Jurewicz-Tuz G. Józkowicz A. t. Warszawa 1979.oraz PZN.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden.: Studien żur Blindenpsychologie. "Pochodnia" 1978. Warszawa 1967. Warszawa 1978. Janik M. Kraków 19'68. Klawe H. Kraków 1976 '(maszynopis). W. 49. • . Paris 1786. Klimasiński K. Warszawa 1964.: Essai sur L'Education des Avegles. (red. . Leipzig 1895 i 1904. PZWL. Warszawa 1962 (maszynopis). Klein J.. Ossolineum. Ossolineum. m.: Dobór zawodowy.• .: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych.3. 47. Wrocław 1977..Keitlen T. UJ (praca magisterska). . . ..: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej.. PZWL. Klimasiński K.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. Heller S. : . . • Klimasiński K.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów. Klimasiński K. Langensolza 1892.: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych. Klimasiński K. 50.: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD. Jurkowski A. nr 3.: Psychologia lekarska.: System der Blindenpaedagogik. w: Gliszczyńska X.: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. i Klimasiński K. .

: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy. G.Majewski T. Warszawa 1972. Wrocł.. ATK. . (red. . . Pedagogika. Majewski T.: Psychologia kliniczna. PZWL. PWN. Kraków 1976 (maszynopis). PZWL. 79.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych. Springfieid.:.PZN. i Żebrowska M. A. ' '. "s-uchodnia" 1978. • .: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii. Symp.' ' • 89.widylszczije dieti. A. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja. Łapińska R.. ' . 81.: Psychologia lekarska. . Kodejszko J. Psych. . Majewski ^T.) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. WUW.: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów. PZWL. 78. War' szawa 1972 (maszynopis). w: Materiały III Kraj. Lewicki A. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów. PWN. '. 86. Morozowa N.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. . ' Kończyk T.: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych. A. Warszawa 1979. 85. Kulczycki M. w: Zebrowska M.. 82. Kratochvil S.: Psychoterapia. Majewski T.: Our Blind Chźidren.: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych. Izd. Warszawa 19. PZWL90. 92. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne.: Wiek dorastania. Warszawa 1969.. Illinois 1956. Wrocław 1S80. Kułagin J. Lewenteid B. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej. Moskwa 1967.74. 83. B. i Zibinowa M. Warszawa 1966 (maszynopis). Defekt. Klimasiński K. Moskwa 1969. w: Klimasiński K. Kułagin J. 88. 87.. Warszawa 1973. PWN.: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów. 80. Wrocław 1980. <red. Warszawa 1971. Majewski T.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych.P. i • ' • 91.. Warszawa 1958. Majewski T. . Warszawa lOTłb. Kułagin J. Wrocław 1'979. Kretschmer E.: Slabo. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. Uniw. nr 23. nr 11. Warszawa 1971a.: Psychologia gerontolopiczna. 93.. 84.

Majewski T.. Warszawa 1973. Orkan-Łęcka M. ' 106. •niach inwalidów. . <red.: Psychologia rozwojowa.321 9. PZWL. PZWS.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych. 103. ' . . . Warszawa 1951. Spaulding P. 99. PZWS. nr 2/2. 101.: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. • 104. UMCS. Orkan-Łęcka M.: Okulistyka. "Pochodnia" 1967. 108. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. Majewgki. 98.. nr 7/8. . ' .w spótdziel96. nr 3119. .Malinowski J.. Warszawa 1961. 1978 (maszynopis). New York.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących. w: Sękowska Z. Melanowski H. Norris M. Pasternak E. .: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. ' -. 97. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974. .: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. • • Nowacki T. . nr 1/1. 1957. PWN. 0. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971./. . nr 21. 1957.: A social Maturźty Scalę for Blinia. / . Palhegyi F.: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania. . Nowogrodzki T.: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci. Kraków 1976 .: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii. Majewski T. Mendruń J. Paryzek L..: Psycholog. Warszawa-Poznań 1979. . Orkan-Łęcka M. . w: System kompleksowej rehabilitacji .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. . PZWL. .(maszynopis).: Siadam . 21 T. • • . 105. w: Klimasiński K. Amer. i Buchholz S. Psychologia . Warszawa 1'9'80. Ossowski R. • WSiP.: "Ja sam".: Blindness and Chiidren. Chicago 102. Lublin 1978.E. "Pochodnia" 1979.^ ' / . 96.: Stres w . Warszawa 1962._. .: Testy psychologiczne dla niewidomych. "Pochodnia" 1979. Majewski T. 1.: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1. . Warszawa 1980. Preschool Chźidren.: Zarys psychologii. Palak Z. . " ' • }. (red. . nr 12. H.. Found for tnę Blind. i Brodie F. J. Warszawa 1979^ PZWL.: Niewidomi wśród widzących. Nartowska H. ' • 2. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6.wstaje .chodzę.94. . • : 107. Maxfield K. 100.

Warszawa 1973.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących. Roessing L. Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt. .: Gtuchoniewidomi. Warszawa 1966. i Levins F.): Pedagogika re•^a-lidac^^.: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania. • . S. PZWL..: Studia z psychologii dziecka. Illinois 1952. Lublin 1968.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Zebrowska M. w: Garret J.: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących. KUL.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych ."Warszawa 1977.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. Rusalem H. . "Szkoła Specjalna" 19. Sęlsows'^' 2. . Sękowska Z. (red. UMCS. Przełącznikowa M. w: Hulek A.: Niedowidzenie i ślepoto. PWN.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży. w: Zebrowska M. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. Reykowski J. F. w. w: Garret J.: Wiek przedszkolny. Warszawa 1979. Warszawa 1972.-fióio w f^. Reykowski J. t. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. Warszawa 1972.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb. i Levine E. New York 197i2. . Warszawa . Sękowska Z. . Warszawa 1971. i Zachara B. Kraków 197'6 (maszynopis).: Rehabilitation o} tnę BUnd. Warszawa 1979. Schoeffier M. II. Przełącznikowa M. Rusalem H. '.: Osobowość a trwały stres. i. Rytka A. w: Klimasiński K.: Der Blinde im Leben des Volkes. F. (red. PWN. PZWL.. Lublin 1978.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. (red. PWN. Lublin 1965. Sękowska Z. . S. Winnetka. Raskin N. nr 4.: Functional Vision Checklists.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. UMCS.: Kształcenie dzieci niewidomych. Warszawa 1966. i(red. nr 4/5. Fremont 1978.: Coping with the Unseen Environment.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. PZWL.): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. ' ' l. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. i Spłonek H.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego.60.: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy. PWN. L Piaget J. (red.): Prafc-. LeipzigJena 1-966. Warszawa 1974. J. Warszawa 1979. Puzyna C. . (red.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. PWN. •w: Sękowska Z. i. PWN. PZWL. Pilecka W.: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących.. Sękows^ 2. Schwarz S. Warszawa 1981. (red. Rothschild J.

i'wie:9eiłow W.r. .: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku. w: Unser blindśs Kind. Warszawa 1916. PZWS. .witije slepogo riebionka.) 1979.: Deceloping Linguał Es:pression. ^'lEl^are %. S. Muenschen 1820. Ps-ychu ^Sy Kesearch.: Learning to be Independent. iffio-w-^ywa. Warszawa 1971. Liipsk . (red. KE SRPN. w: Unser blindes Kind. Yirginia (b. -w: Klimasiński K. Warszawa 196.: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. / "^. zczĘsechowicz A. 1966. (red.): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących. Gebethner i Wollf. Viney P. ""^ ^roan M. . XI. Lipsk A^-KS SRPN. ^ '''iman S. w: Hulek A. w:.: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants. .): Psychologia. 323 162. (ted. ' .: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden. • • ' • Y^a-^ić F. Wiśniewska-Roszkowska K.^^szewski T. . Pł^^gogika-ałnce wa '^'. Warszawa 1957. Me Lean.r. Wiedza Po^^echna. i-wiertriow W.: The .1. C.: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld. iS-tudiEł pedagogiczne" (b. L.: Orientacja niewidomych w przestrzeni. '^ifcri'1'1111'1^ W. PWN.). Warszawa 1OT9. Stanford Univ. Moskwa 1S60. Leningrad 1955 (maszynopis). H.(td."^a-wczuk -w. .: Wychowanie nżewźdomego dziecka.9. (red. Paris 1924. I.^_" '• .: Der Blinde als Persoenlichkeżt.: Le mowie des Avengeles. t.czpu^driz. ^^u^"laii W.: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a. ^^^-masiński K.: Niewidomy o niewidomych. Lipsk 1978.: Wstęp do psychologii. Kraków 1976. M.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd.marny charakter pedagogiki specjalne. Moskwa 1967. i Shurrager Ph. UMCS.dów z resztkami wzroku. •^E SKPN. ^i^-Wtó F. Stary człowiek w rodzinie. Warszawa . PZWS.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. (red. WSiP.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach.1••'• Roz.^szewski T.: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia.^er ^wdes Kilid. 1 . ł^^Ęe-wa L.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne.• (rełnce^73 L. Warszawa 1976.1978. ' ' . w: . rir 35. Villey P.): Słownik psychologiczny. 163. "•'K-O c. "Klinika Oczna" 1965. Chicago 1964. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. Warszawa (b.: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych. Lipsk 1978. • Sizserar'11'16 M.: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera.). i Dauterman W. Katowice 1947. J.li(t». . S-wi&geriow W. ".'78.). 1949. iS-wicierto-w W.: Tyflotżechnika. w: Unser blindes Kind.Interdysc-ir . itlinrC3 B. l. it. ..Sentence Completion Test.r.): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego. ' : it-einifci^S W. Paris 1927 164. Leipzig l'9il7. Sfceirifc^(r)1^ W. Kraków 1976 (maszynopis). Seltows^s 7-'.M. Sti-urra S61 H.): Psychologia dzieci głuchych. (red. PWN.

V. PZWL.. 166.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce. Zeuthen L. Lipsk 1978.Q<).''. psychicznego dzieci nie •o^-••. Psychological Aspęcts o f Physica!. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s . pWN^W*? .M (red. Moskwa 1967. Wołoszynowa L. :• . Niektóre cechy swoiste rozwoju.: Psychologia. ' . . Warszawa 1979. Zebrowska M. . Ziemcowa M.1965.: Zmiany w -psychice łudzi . domych i niedowidzących (opracowanie K. w: 2rete. • dowidzących. Moskwa 1956.^3. •«" . Rozwój umysl'/wy .iemnialych.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.: Physical Training and Movement Teaching. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży. w: Sękowska Z. Ziemeowa M. .'174.173. Wolter-Czerwińska H. L: Puti"kompiensacji ślepoty. . "Szkoła Specjalna" 1960. A. 168.1 1979. Warszawa 1970. Izd. KE SRPN. Zemis St. Zarówna M. I. (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ . w: Dieti s glubokim^ . Warszawa !'.: Młodszy wiek szkolny. Lublin 1978.^^szawa. A. C-: Phe Partially Seemg. '' • 167. Washington 1952.): Geriatria.1975 PZWL.172. .: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan. Witwicki W. 170. Wright B. w: J. UMCS..::.^k-'. Pedagogika. PZWL. Kraków 1976 (maszynopis).w. •w:. Kraków 1946. 175. KlimasińsKi). Rutkie-•wicz (red. • • ! .naruszenijami zrienija. ' : ' 165. Ziemcowa M. . 171. •. Disabiłity. (red.' ^ ' 176. t ' 169.: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^.'. "• nr 4/5. Young M. PWN.ind. w: Unser biźndes ^ K.ia-ruszenijami zrienija.