TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

Jak podaje J. Właściwie wszystko ma jakąś barwę.zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. dla niektórych zwie•rząt.. że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń.udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. . znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu). czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej). lecz nie jest to zwykła ich suma.achromatyczne. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność. siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. s.chromatyczne. Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. na ogół jednak ocenia się go na 84 . 274) .. jak: seledynowa. oict-z. na n-n ua^wam^. 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK. fioletowa itd.90%. Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. które oddziałują na człowieka. Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki).jest-więc połączeniem różnych wrażeń. Barwy dzieli się na:. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia. W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. Rothschild (1972. do których należą: biel. Ponadto trzeba podkreślić. lecz widzialne np. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych. . lecz również barwy. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk. że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom. Spostrzeżenia. które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. ^yv^. żółta i niebieska. Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji".. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić. Reaguje on na największą liczbę bodźców. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona. . Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe.. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego.u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości . które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości. oraz pochodne od nich barwy mieszane. która stanowi podstawę 11 . którym jest tzw./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). brązowa. czerwona.

polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. W. Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. czynności zawodowych (produkcyjnych). to różne formy działania człowieka.modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych.zapoznania z ruchem. to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa. którą człowiek stale poznaje i z którą się styka. 22) pisze. Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych. który nauczył się czytać. . celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania.. Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość. rysunków. Funkcję wzroku w działalności praktycznej . czyli działa. 'których człowiek uczy się przez całe życie. 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . czynny odpoczynek itd.nabycia umiejętności wykonania ruchu. ...przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. których człowiek nabywa w ciągu życia. Obserwują . Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. które ma -opanować. poruszaniu się w przestrzeni itd. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności). Jest to tzw. Sołowjowa (1976. przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów. w etapie zapoznania się ze wzorem . Zabawa. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". I. . nauka. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności. Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka . Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności.funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość.2. lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami.do tworzenia wiedzy uogólnionej. czyli zademonstrowania wzoru ruchu. Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu. . tabel itd. Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. 1. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów).przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: .funkcji orientacyjnej. O ile chodzi o małe dzieci. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. s. praca. w którym czynność jest wykonywana. Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu. koordynacja wzrokowo-ruchowa.

Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. wzrasta sprawność. Dąbrowski (1964. Wynika ono przede wszystkim stąd. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. 13 1. jedzenie itd. regulacyjnej i kontrolnej. tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych. następnie w szkole. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. . U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. i we wszelkich innych zajęciach. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy. jak ubieranie się. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. wzoru ruchu czy czynności. który ma się nauczyć wykonywać. np.'1. s. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. co się wokół niego dzieje i znajduje. którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. zwłaszcza w nauce zawodu. a następnie starają się ich naśladować. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu. kończyna górna. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. który pozwala mu . rzeczy i osób. Można więc stwierdzić. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. a więc funkcji orientacyjnej. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch.3. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. W ten sposób narząd ruchowy. a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. jak inni je wykonują. który staje się zdolny do wykonywania. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. A. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy.wizualna demonstrac-ja modelu.one. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. Zresztą i dorośli. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego.

Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty.). których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe. 2. jak również znak ujemny . wiadomości o sobie i świecie. programy telewizyjne itp. Z uwagi na to. kościoły. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa.). a więc charakteryzować się irzyjemnością. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy. Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy. nieprzyjemność. Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-. kiedy się budzi.wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową. tęczę. że emocje powstają m. lasy itd.dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby. Pojawiają się one. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. piłki nożnej itd. czyli zdolność wywoływania emocji.. właściwie cała mimika mówiącego. aż do wieczora. wśród nich także defekty sensoryczne.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne. pałace. Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). mogą mieć zarówno znak dodatni. przedstawienia teatralne czy baletowe. Dwa podstawowe rodzaje defektu . a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego.niezadowólcie. postawa. emocje.).iom. kiedy zasypia . pozytywnym. . czego potrzebują. gesty. co myślą.zjawiska przyrody '(krajobrazy. że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. 14 1.5.:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli. . Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień. Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. • i co wiedzą. potrzeby. .od rana. wschód słońca. pod wpływem bodźców zmysłowych. Z uwagi na to. zadowoleniem. Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. uroczystą akademię itd.).. Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. kiedy człowiek ogląda różne: • .na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze. że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka . . Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim.4. in. Emocje. czują.

resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena. pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu. -. Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. a mianowicie na: .niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką).niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących. Wynikają one stąd. czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku. w oznacza.wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). kardiologicznymi czy gastrologicznymi.zupełny brak wzroku.niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. . uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). . Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą .niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa.zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°. czyli głuchoniewidomi. wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: .niedowidzących lub słabowidzących. .niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji.niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku". a więc osoby. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -. . Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. De-. 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4.całkowicie niewidomych. które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych. . ' Biorąc pod uwagę omówione definicje. Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia.ociemniałych. całkowitą ślepotę. Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności. Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. do których należą także niewidomi z poczuciem światła. . ' . że jest ono bardzo duae. .jak już podkreślono . Należą do nich: . że wszystkie czynności organizmu . . zwłaszcza ślepota. Z uwagi na to.

Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. do pracy zawodowej. rozwoju i funkcjonowania osobowości. U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych. 2 T. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. emocji. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej.pełni w nim określone role społeczne. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). Przeciwnie. społeczny. a więc psychiczny. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. Wszystkie bowiem zagadnienia. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. lecz działa nadal. 3. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. a więc tylko niewidomi. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. Psychologia 17 od rzeczywistości. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . które stanowią przedmiot naszych rozważań. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. a także w pewnym zakresie fizyczny. Wyrażały się one w tym. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. Majewski. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. z umysłowym upośledzeniem itd.konsekwencje dla innych. społecznej i fizycznej. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. okresie życia. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. do samodzielnego i niezależnego życia. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i . pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych.

przewlekle chorych. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por. jak mściwość.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy. "cudownego" wprost dotyku . Według M. determinizmu psychologicznego. jak też sama ślepota. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. Kaziowa (1968. Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. o darze jasnowidzenia i o wielu. Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. s. Podobnie jak inne zjawiska. a zwłaszcza tzw. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. Z przekonaniem. na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem. naturalną skłonność do zła i niemoralność. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. III. które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. po-pędliwość. naturalną skłonność do dobroci. Dla przykładu można . "czystości duszy". wybitnego umuzykalnienia. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. rozdz. jakie są odrębności strukturalne. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. czy niewidomy jest innym typem itd. okrucieństwo czy bezwzględność. Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. Dolański (1954. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . Albo też przeciwnie. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. jak też psychicznych właściwości niewidomych.pozwalającego odróżnić barwy. łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. wielu innych rzeczach. s. jakie nasuwali niewidomi. W. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. a często nawet fizycznego. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. których odmawia ludziom widzącym". a także takie cechy. Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. przeznaczeniem itp. 32) przypisywano im np. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. l i 2). jak np. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi.

czy psychiczna struktura niewido-. s. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. Grzegorzewska (1926. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. 8) twierdził. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. 12). wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). s. Burklen (1924. 95). będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej. tj. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. Burklen. pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. 1924. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. Raz. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . że brakuje mu spostrzeżeń. za: K. Celem. »• 19 Również sam K. Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego.struktur albo nawet ich derywatów. Podobnie J.] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim". że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. Burklen. s. autora). czyli elementów psychicznych". obiektywna ich ocena i na . 1924. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego. 6). W 1917 roku również L.wymienić W. za: M. 1926. s. Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). 7). który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. przez utratę wzroku" (wg K. Grzegorzewska.przyp. czym jest ona ze swej istoty. że wynikających z braku widzenia. Blirklen (1924. aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. . I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. s. a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. form dlatego typowych. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych. jak wrażenia wzrokowe". a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych. . poza tym.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. jest poznanie osobowości niewidomych. do którego dąży psychologia niewidomych. Steinberga (1917). s. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. Mendruń (1967. Podobnie K. pisze. s. '5). Wymieniana już M. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek.

zawężenie zainteresowań. Ilościowe . lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. . 2. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty. . Inna jakościowa.Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna. Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. U dzieci niewidomych np.(spostrzeżenia. mowy. istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia. że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. opóźniony rozwój motoryczny.będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. 2. Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do . wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne. Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj.podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących. cech) dotyczą. s. . Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych. wyobrażeń przestrzennych. Tak więc należy przyjąć. Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. jak i samych niewido-. a nie występuje u widzących lub odwrotnie. Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania. U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi. że . Faktycznie. Odwrotnie. wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych.podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice. ponieważ one istnieją i są oczywiste". pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych. ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych.. niewidomych czy niedowidzących. że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. 95) pisze. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. Temporalnych (w czasie) . mych". a więc bez udziału elementów wzrokowych.gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej. W sposobie rozwoju danego zjawiska. Oznacza to.gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. Jakościowe . J Mendruń (1967. . Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe. lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona.

np. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. niektórych testów. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób. pozostałe zmysły. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. 'Część tematyczna ma za zadanie: . Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . zjawisko "zmysłu przeszkód". W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. a także inne funkcje psychiczne. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych. jak też praktyczną (stosowaną). Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących.. nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę.różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. jak też osób widzących. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. . jak też behawioralnej. specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd.d. akceptacja kalectwa. lecz jest działem psychologii defektologicznej. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna . Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku.badania psychologiczne osób z defektami wzroku. głównie mowę (kompensacja werbalna). zjawisko kompensacji. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się. np. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne. Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą). 'które utraciły wzrok. że składają się na niego: . gdy rozważa się je w formie ogólnej. a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów).zagadnienia. Niestety wielu metod.zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów. emocjonalnej. np. a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it.

a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku.uszkodzenia wzroku i słuchu. czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. różne dysfunkcje narządu ruchu.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania . Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem. Należą do nich defekty sensoryczne . tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). 183). stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. I. Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku.l) poznanie (ustalenie. a nie konsekwencji. . a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja.wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. wzroku w rozwoju i rewalidacji. w dalszej części pracy w zależności od tego. umysłowe upośledzenie. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących. s. . Zachowując pewną tradycję. Dotyczy to samego defektu. 2a fekty w zakresie mowy.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. 1976. W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m. 3) psychologię umysłowo upośledzonych. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. trwałej. Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. takie jej działy. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '. M. 4. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. Defekt w tym .(skutków pierwotnych). Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. kwalifikację): . Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono. jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. in. opis. Ziemcowa. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych.

48). wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. które rozważa psychologia defektologiczna. struktura czytania dotykowego u niewidomych. Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. Klimasiński. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. 1979. nie mają takiego charakteru. s. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. s. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. 48). mających . "psychologii głuchych" itd. s. które stają się specyficzne. systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. ale nie patologiczne i(np.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. ich wyobrażenia surogatowe. Niektórzy bowiem uważają. Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). Sękowska (1979. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. 1980. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. Kulczyc-ki. choć są jakościowo . że całą problematykę. ramach psychologii klinicznej. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. można rozpatrywać w. Zjawiska. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. Pierwsze konferencje w latach 1961. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". Klimasiński. 1979.. 63 i K. 1980. Ogólnie mówiąc. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. in. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. 1976. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. 1978. a zwłaszcza logiczne. głuchymi itd. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. 1981). niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. Wydaje się. Szewczuk. 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. s. s. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią).początkowo charakter teoretyczny. Z.

wszystkim dotyczy on . adaptacji stanowiska pracy. bo nie wymagają leczenia (np. że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień.różne od izjawisk u ludzi widzących. Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. m. 6. której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. K. Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną.). nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. Klimasiński (1980. Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną.. W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. stwierdza. 10) 25 twierdził. 5. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. M. to nie można ich określić jako patologiczne". co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. O ile chodzi o związek z medycyną. wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. klasyfikacje. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. in. s. np. 50). . Oczywiście nie oznacza to.psychologia normalnego człowieka". to przede . Jarosz (1978.a także z psychologią wychowawczą. socjologią i techniką. Już K. w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię. . Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego. metody itd. oraz psychologia rozwojowa. Wychodząc z tego ścisłego związku. s. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. z psychologią defektologiczna . którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. Blirklen (1924. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. . jak psychologia kliniczna. ociemniali. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi. 'Zi uwagi na to. ą więc i do tyfiopsychologii. pedagogiką. pojęcia. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych. np. z psychologią pracy. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka. Oznacza to. . Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym. s. że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna .. ' którym nie można przywrócić wzroku . a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin.". w zakresie oceny zdolności do pracy.

Wydaje się. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej.okulistyki. tyfiopedagogiką. Jest to problem uwzględniania. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . s. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego.poważniejsze zaburzenia osobowości. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. Są to więc te zjawiska. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. w tym również w tyfiopedagogice. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. Można również mówić o związkach z neurologią. W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. Z. programów i metod pracy rewalidacyjnej. prowadzący do całkowitej ślepoty. Ogólnie można powiedzieć. Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą .. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. treści. które są skutkiem upośledzeń. które pozostały. zwłaszcza. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". Chodzi mianowicie o stwierdzenie. Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. Sękowska (1979. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. ale na dyspozycjach rozwojowych. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. co nie jest bez znaczenia dla psychologa. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących. in.

również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. . Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka. . Swierłow. w tym. s.. . odmawiające niewidomym zdolności do nauki. Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. posiada określone potrzeby społeczne. Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. Majewski <1971a. zwany tyfiotechniką (W. Wynika on stąd. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się. którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne. W szczególności dotyczy to: . możliwości adaptacyjne itd. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych.projektowania i produkowania pomocy naukowych. l). jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles. W tej sprawie T. . do życia v/ społeczeństwie. . Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką. zarówno w środowisku rodzinnym.projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń. a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe . Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. adaptacja psychiczna itd. Wyjątek stanowiły jednostki. specyfika procesów poznawczych niewidomych. jak też dalszym. . do pracy. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią. Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami. pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny. .przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia". 1960.'aparatów. Żyje on w określonym środowisku społecznym.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa.S.gadnień. Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji. Aby miały one wartość. Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. Są to więc zagadnienia. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. 28 7.adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. takich jak akceptacja kalectwa. Człowiek jest istotą społeczną. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy.zaspokojenia podstawowych potrzeb. pełni w 'nim określone role. właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. jak np. s. które uzależniają go od innych ludzi. przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii.

Heller. s. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller. Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. to wymienić trzeba P. Diderot. którzy widząl. Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2. 100) . Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. 1749).funkcjonowaniem zmysłów. interesował się m. 1895). Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927).. a ukazała się ona w 1749 r. a mianowicie Psychologii .osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną.pisze M. Grzegorzewska (1926. przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości. tzw. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy.' Hauy. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. Wilhelm Wundt. (1920) oraz Austriaka K. którzy m. Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. M. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych. XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). (zob. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych.. V. in. Instytut Niewidomych. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. in. O ile chodzi 'o Francję. Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r.. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku. procesami sensorycznymi . W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes". zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. Grzegorzewska. 1786). '1926).była słynna książka Diderota.

to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. S. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. Swierłowa. s. 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. 1976. to wymienić trzeba T. Bauman. J. Grzegorzewską i W. Już w 1914 r. L. Każdy kraj. Obecnie mówi się . Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. Jak już podkreślono . P. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. Bateman i innych. W dziedzinie testów osobowości mamy M.skala Irwina-Bineta (wg: S. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. Choldena. Kułagina. Kli-.. w Związku Radzieckim. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. J. Ziemcową. D. Sokolański.niewidomych". a więc "stosowaną psychologią .skal inteligencji dla niewidomych. Lewenfelda. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Carrolla i L. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. Z. Sę-kowska z Uniwersytetu M. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. ale również praktyczny. B. Sołn-cewę.dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. Hayesa. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy.drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych.ma . I. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . A. I. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. Dolańskiego. Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. Hayes. P. W. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K. 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń. Mieliśmy słynną M. który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty. l). Wynika to z ogólnych tendencji. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. który zasłynął jako twórca . K. wychowania i rehabilitacji.

że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. że niewidomi . że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. K. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. Zauważono też. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. . Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a).pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . pedagogiczne. Klimasiński. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. Dysponuje również pewnymi "rezerwami". które w odpowiedni sposób uruchomione. 21). Carrolla: Ślepota (1961). a więc fizyczne. II. u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). M. Fakt wyższości. U podstaw kompensacji leży fakt. *. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956).radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. psychiczne. którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. s. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie.przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. a więc medyczne. Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. Oznacza to. że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965). Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). psychologiczne. Ta tendencja spowodowała to. społeczne i zawodowe. lecz głównie nauk biologicznych. Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. J. W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. 1979. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. Kształcenie dzieci niewidomych (1974). zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. których nie zauważają osoby widzące. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. oraz z zakresu praktyki psychologicznej.ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. ą także T. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu.

'którzy uważali. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. a mianowicie przez dotyk. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). perymentalnych w XIX wieku. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów). Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów. Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego . Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. czyli części fizjologicznej. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów. / / 2. aby powstało wrażenie. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. które mimo że nie urodziły się jako niewidome. próg podniety i próg różnicy. 1. tym wrażliwość większa i . Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks. A więc teoria ta przyjmowała. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. a więc części fizjologicznej. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora.wrażenia.. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. którzy zajmowali się niewidomymi. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. Problemem jednak pozostawała sprawa. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. 34 3. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. Zakładała ona.1. dolny próg podniety. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. Zastąpienie całkowite.Na początku problemem było. że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. s. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. zawierać odpowiednią energię fizyczną. aż do początków XX wieku. Klimasiński (1979. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów. teoria "wikariatu" zakładała. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza.

czyli minimalny przyrost bodźca. istniały również takie. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy. Do takich m. Nie może więc być mowy o całkowitym . Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. Zarówno próg podniety. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. które temu zaprzeczały. jest dotyk. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. 65. Do wyznawców takiego poglądu należał m. '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . Kleina.odwrotnie. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. 99). twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . in.oraz wykazuje swoistość wrażeń. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. Muellera.patrz rozdz. tzn. Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. 11. przyjmowała ona. że jedynym zmysłem. że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". Podobnie P. Hellera. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały. że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:. a nie innych wrażeń. . W. Przykładowo•można tu wymienić J. in. Co więcej.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. Witwicki 1946. który powoduje różnicę wrażenia. s. że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. 22. przyrost siły dźwięku. Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. M. Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. np. W XIX wieku obok badań. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. Grzegorzewska 1926. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. światła itd.2). Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. s. 21. należą badania S. przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. 66. który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). 105). Griesbach.

które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej. Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie. wyższej analizy. M. 111 i 112). Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw. Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie. a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy. I.na nasze zmysły. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości .(ostrości). Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu".. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza. przyjmując za podstawę naukę I. s. co określa się mianem. GrzegorzeWska (1926. Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r. Związki czasowe.przedmiotów czy zjawisk . a ściślej mówiąc na receptory. Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny. a zwłaszcza sprawności percepcyjne .. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [. że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu. a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę.2. nabytek jest natury psychologicznej". Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. Sołowjowa (1976. jak to można stwierdzić u normalnych. czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. a nie wrażliwości i czułości sensorycznej. P.wrażeń. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). czyli skojarzenia intermodalne. W miarę nabywania nowych doświadczeń .1. Tak więc układy strukturalne.cały proces spostrzegania. s. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców . wśród których wzrok. które powstają . w korze mózgowej. teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy.kompensacja percep-. związków czasowych. nazywane są dynamicznymi. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk. podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. możemy wywnioskować. Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. Jednak w konkretnych i . eyjna. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. w referacie pt. dynamicznych układów strukturalnych. A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego. Opierając się na badaniach J. w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów.

Kompensacja werbalna . co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. że w miarę doskonalenia się tych układów. a nie pojedyncze człony tej struktury. 38 1. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. Grzegorzewska (1964. M. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . psychicznego jednostki. albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. fakt. dokładniejsze". a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. lecz cały ich zespół. co sprawia. gdyż wskutek braku wzroku są oni. 52) . wszystkich pozostałych zmysłów. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. / 37 M. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. zmienia ich rolę. lecz skutkiem współdziałania. słuch. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych. narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych". bardziej rozczłonkowane.pisze M. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku. Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. . s. 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. Dzieci.3. I tu należy zaznaczyć.określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów .jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. Wyjaśnienia wymaga jeszcze.nie podlegają mu poszczególne zmysły. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. rola zmysłów się nie zmniejsza. Grzegorzewska {1964. ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania. węch itd. s. zwłaszcza małe. kiedy rola receptorów jest większa. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. Dlatego wszystko. a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów. wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora).

tzn. • . Jest to zagadnienie tzw. gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło. 1969.zastąpienie informacji. wyjaśnień.tych wszystkich zjawisk. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . werbalizmu. które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. bez specjalnych zaburzeń. Kułagin. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości.przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. pełną informację. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por. Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych. Z. krajobrazu. Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych. W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami". aut. w przygotowaniu do pracy.Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. rozdz. s.) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. 1956. U niewidomych drugi układ sygnałowy. III). 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa .wym. Z. [. Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. . że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok.przyp. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych. instruktażu itp. rozwija się wyjątkowo dobrze.. że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej. której istota polega na tym. Sękowska :(1974. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas. w pracy zawodowej itd. kompensacji werbalnej '(słownej). A. 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych. Wynika z nich. J. który zapewnia im. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej.] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata". co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw.zjawisk przyrody. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką. I. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. Ziemcowa. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. . niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. . Sękowska. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: . Trzeba jednak podkreślić..

W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. kończyny górne i kończyny dolne. O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. np. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). a raz w innym miejscu". choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. s.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. Swierłow (1957. J. w tej samej okolicy skóry na ciepło i . i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować.działania poszczególnych zmysłów. do którego należy kręgosłup. pomimo znacznego osłabienia. Wrażenia kinestetyczne . śluzówkach. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. zachowuje swoją dominującą rolę. zmysłów skórnych. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. Dotyk wchodzi w skład tzw. Jedne zmysły mają większe. U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. to zachował on duże możliwości kompensacyjne. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. narząd ruchu.1. Praktycznie jest on z nim połączony. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. s. przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą.receptory o różnej budowie. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk. inne mniejsze znaczenie dla człowieka. ciepła. Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. a nawet bólu. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. zimna i bólu. stanowiących tzw. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. a mianowicie: na bodźce dotykowe. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. np. np. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. ciepła. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). gdzie są umieszczone. Dlatego też W. dotykaniu ostrza noża itp. a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów. 2. zimna. W praktyce często wrażenia dotykowe.zimno raz reaguje punkt położony w tym. w przypadku ślepoty. zimna czy nawet bólu ziewają się. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). Ekel '(1976. podobnie jak ze zmysłem bólu. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku.

Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. M. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. 2. 36). wysokość. Również I. zmysł mięśniowo-stawowy.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. wyniki te potwierdził W.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . 95) pisze. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. jakościowe właściwości powierzchni. a więc elementarne cechy przestrzenne. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość). Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. s. spoistość przedmiotów. zmiany miejsca (przesuwania się).btelniejszy . chodziło o stwierdzenie. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. niekiedy bólu". Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku. jak długość. gładkość oraz ich kształt. Helena Keller. Swierłow (1957. Sołowjowa (1976. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. np. w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu. funkcjonalnie sprawniejszy.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy. że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. ich trójwymiarowość i ciężar". Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. a co za tym idzie .o ruchach dynamicznych. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. Z uwagi na to. S. ucisku lub oporu. czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. należy Czermak. W 1895 r. Inna głuchoniewidoma. dotyk bierny i dotyk czynny. * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. Z tego też powodu W. mieszczą . Do badaczy. ucisku lub oporu.2. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. jak szorstkość. Laury Bridgman. W związku z tym wyróżnia się tzw. Dotyk czynny występuje wówczas. kierunek itd. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym. zmysł mięśniowy. posiadała także w pewnym stopniu su. polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. s. który w 1855 r. odległość. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. szerokość. ciepła. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. progiem przestrzennym Webera.o-tzw. a nawet bólu.informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. Podobnie w 189'1 roku. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych.

dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. 1926. Utożsamienie to szło tak dalece. Różnice te. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów. zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. Loeve i Tornay w Anglii. s.. których wyniki nie wskazywały na takie różnice. dotyk jest kontaktoanalizatorem. Hellera przeprowadzone w 1892 r. Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku. przyjmując. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. Do tych badaczy należy także W. Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem.3. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości. Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech. Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku.120°. 2. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. Petkoff.22). Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu. Wyznaczają je punkty. Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. Oznacza to. który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. 17 . Przeciwnie. Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne. teleanalizatorów. a w płaszczyźnie pionowej . Natomiast o ile chodzi o odległość. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. że ręka percepcji dotykowej. podobnie jak w zakresie innych zmysłów. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej. której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. Wzrok należy do tzw.dotyk. a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. Ma ono kształt . uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. wyjaśnia teoria kompensacji.

Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". Jak wynika z przedstawionej analizy. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. horyzont i perspektywa. że działają na niego stale .bodźce wizualne. gładkość. Podobnie jak w przypadku wzroku .poznawania przedmiotów. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych. że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. Inna różnica przejawia się w tym. Natomiast o ile chodzi o kształt.wyznaczony przez prawa ruchów ramion. przekazywana jednocześnie. Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech.pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. . jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. Biorąc pod uwagę . Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk. które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej. Ponadto trzeba podkreślić. Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. niezależnie od tego. jak twardość. albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. światło (jasność). W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. jak: barwa. a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy).działalności praktycznej. . albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji. 4. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy. . a nie jest. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej.przedmioty i ich cechy. nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych). W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa.orientacji przestrzennej i poruszania się. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . wysokość). a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. miękkość. . a niektórych w ogóle nie może poznać. szerokość. '2. długość. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. co oznacza. Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. 3. dotyk może je ujmować. że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. szorstkość itp.

Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". góry. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. na którym opiera się poznanie przedmiotów. jak barwa.zbyt dużych. 87) podkreśla. Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie. . lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. kształt dla stołu. Palhegyi (1976. że niewidomi żyją w świecie kształtów. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. np. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu. szerokości i wysokości. które są dla człowieka spostrzeganie. twardość. kształcie. Zwykło się więc mówić. z uwagi na to.analizy i syntezy . budynku. które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. Od samego przedmiotu zależy. strukturę całego przedmiotu. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. szorstkość itd. temperatura. W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. w wargach czy innych częściach ciała. o określonej długości. s. Stwierdza jednak. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. np. że przedmiot ma wiele cech i właściwości.4. że łatwo może dostosować się do ich kształtów. które nie mają barwy. samochodu.2. a następnie jego szczegóły. kształt. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . F.który znajduje się w pozycji statycznej. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. zapach dla cebuli. Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej . a więc długość. lecz tylko elementy przestrzenne. . zieleń dla łąki. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie. szerokość. wysokość itd. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość.

Uważa on.w ruchu. wieży kościoła. s. 1926.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże. słońca.niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego. przedmiotu palącego się (ognia) itp. księżyca.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. schematyczny obraz przedmiotu. Przyjmował on. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego. w stanach płynnych. 153 i 154). Trzeba jednak zaznaczyć.w pewnych specjalnych stanach. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa. które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych. Podkreśla również. pisze: .wody. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię. gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. 150). płatka kwiatu. np. Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu.swobody manipulowania rękoma (wg: M. Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. T. aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń".zbyt małych.. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe. referując teorię T. W związku z tym rozróżnia tzw. pajęczyny. pracującej maszyny . Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. Daje on jednak tylko bardzo ogólny. jadącego pociągu. mrówki. dotyk syntetyczny i analizujący.zbyt oddalonych. a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. Hel-lera. Grzegorzewska (1926. ze względu na brak .. np. Według autora . jakie występują przy percepcji wzrokowej. lecącego ptaka. . statuy na pomniku. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych. s. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . Dotyk syntetyczny.. według Hellera. ' ' . Grzegorzewska. co stwarzałoby analogiczne warunki. . O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. • Najlepiej niewidomi poznają . Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie. np. .kombajmu czy piły tartacznej. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu. np. celem powiększenia pola percepcji dotykowej. iM.

T. s. że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy . Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. Grzegorzewska (1964. prostokąt.psycholog W. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. sześcian. M. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska. ze względu na 48 . należą do świata zmysłów. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. Polega ona na tym. lecz mają charakter empiryczny. s. 1926. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. Heller zwrócił także uwagę na' fakt. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych. gładkość itd. kula itd. 85) podkreśla. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. w których przeważają czynniki geometryczne. np. mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu.). co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. które pozwalają na poznanie przedmiotów. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. 86) przyjmuje.formy. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. Uważali oni. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. miękkość. schematyczny. Steinberg. schematów dotykowych w tym procesie. Fis-cher. których pełna percepcja jest utrudniona. z pominięciena innych. Schematy . Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. Są one konkretnymi. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. Braille'a. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. Sękowska (1974. że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. które są konieczne do poznania przedmiotu. Grzegorzewska (1964. jak kwadrat. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. Jest to możliwe dzięki temu. s. koło. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. jak twardość. iSteinjberg (1920). a następnie dopiero takie jego cechy.punktowe niż linie ciągłe. jak Villey. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. M. 168 i nast. Z. Są to puste ramy. s. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu".

że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego.formie umysłowej niewidomym wystarcza np. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem.5. na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja".pisze J. s. Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy. 23) .) dotyczące kształtowania ruchów. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. Majewski.roboczych u niewidomych wykazały. jego «wzorzec». że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców.słownym objaśnianiu zespołu ruchów. 2. lub po prostu niekonieczna. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu. spoczywają. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. "Dla regulowania ruchu . Trzeba podkreślić. 22) pisze. 1971. Występuje to wówczas. Majewski. że na analizatorze dotykowym. s. to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę.wielkość. Wymieniona Sołowjowa '(1976. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. M. co robi. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce. Następ4 T. 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . które badany miał wykonać. a więc automatyzacji jego wykonywania. Badania przeprowadzone przez autora (T. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów. jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. 87 i nast. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. s. Psychologia .zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. a zwłaszcza kinestetycznym. wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. Sołowjowa '(1976. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji . ma on tutaj duże możliwości. lecz nie jest to pełne i . Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych.

Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową". rozmokła). To. w której występuje wiele różnych przedmiotów. kija. Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. płot. igły itd. Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u . Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. spadzista. Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. w którym dana czynność jest wykonywana. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie.6. schody. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się.. asfalt. duży kamień. I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. bruk) czy miękka (piaszczysta. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca.zadowalające zastępstwo. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw. dotyk posream. widelca. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta.1.pozwalająca na ocenę. płaska itd. dom itd. Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. co zostało tutaj podkreślone. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane. jak np. W ten . Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu. Jest to tzw. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu. 2. Jego znaczenie polega na tym. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku. po jakim się porusza. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. krawężnik. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony. zwane często "pamięcią mięśniową". 3.

Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę. O ile chodzi o receptory słuchowe. Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. tzn. pojedynczy ton fortepianu. dzwonek. barwie. wśród których można wyodrębnić: . Bodźcami akustycznymi. Wartość ta wynika stąd. tym ton jest wyższy i odwrotnie. towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. które stale oddziałują na zmysł słuchu.. dźwięk strun fortepianowych. syrena itd. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. głośniejszy. np. Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. a . tym fala jest dłuższa i odwrotnie. Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych). zwane szmerami. Bodźce akustyczne. występujące np. Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. -l. szumy itd. i.np. Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. szelesty. . czyli tzw. Należą do nich hałasy. że podobnie jak wzrok należy on do tzw. Im amplituda ta jest większa. Szmery. a więc odbierających bodźce. o różnej sile (głośności). Tony. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. szelest papieru.od 1500 . a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. czyli dźwięki.mianowicie: wysokość siłę i barwę. rytmie itd. -. • > 2. wysokości i barwie. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych). stuk maszyny do pisania. szum morza itd.fale krótkie . w muzyce.tony złożone. Dźwięki można podzielić na: . 'mają . I tak fale krótkie powodują wysokie tony. Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej. 'poruszający się samochód. ńp. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. które wywołują określone wrażenia słuchowe. a fale długie . a więc zespoły tonów pojedynczych. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. Im więcej drgań na sekundę. których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. ' . dźwięk dzwonu. stuki.fale średnie . Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. .tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty. .5000 Hz.na sekundę.fale dźwiękowe (dźwięki). na które one reagują. teleanalizatorów. od odchylenia fali drgającego ciała. są natomiast fale powietrza . a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego. które składają się z dźwięków o różnej sile. herców ł. jak np. wysokości. jak np.powyżej 5000 Hz.niewidomych. 'tym dźwięk jest silniejszy. np. ' Jak już zaznaczono. Są to przede wszystkim dźwięki złożone.pewne cechy.niskie tony. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała .

że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu. Swierłow (1957. W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . . barwy cey czasu tryania. barwy itd. jak: . . ' . s. źródło informacji o tym środowisku. . s. Grzegorzewska (1926..68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika.2.np. wysokości. W.jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę. 64 --67).. w tym również słuchu. 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na . 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to.silnych bodźców akustycznych. zamiataniu. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M. Do nich należą np. 1926. M. chodzeniu. dynamicznych układów strukturalnych. . zwłaszcza niewidomego.. Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw.. Dufoura przeprowadzone w 1895 r. zanik pewnych bodźców akustycznych.jak wiemy . "montowaniu elementów itd. Niektórzy ź nich. Gr-zegorzewska. w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń. że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi. Te różnice stanowić' mogą dla człowieka. s. nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej. Grazzi (1896). natężenia. Inni badacze.wyższa sprawność słuchu u niewidomych.wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych.bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany. . na której się on(r) znajdują. podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów.bodźców zmieniających? się pod względem siły. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia. to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały. . O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: ." Dzisiaj .wrodzony słuch muzyczny u niewidomych. badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M.wbijaniu gwoździa. nicami indywidualnymi. Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa. Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku.silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża . co może być wywołane znacznymi róż-. Griesbach (1899) i Kunz (1908). że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. ' 1 Herc (Hz) . 3.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków).nawierzchni. pracy silników. jak np.

3. zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw.] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych". Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. Blirklen (1924. tłumacząc to czynnikami wrodzonymi. że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków).. Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących. s. jako źródło przeżyć estetycznych. że mają oni wrodzony słuch muzyczny. 25) z kolei uważa. W innym miejscu M. 54 orientacji przestrzennej. odbioru mowy dźwiękowej. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał). 121). co się słyszy. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. dowodzą. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. 68) stwierdza. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . 1926.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą.poznawania przedmiotów i zjawisk. Niewidomi natomiast. . Wielu tyfiologów.. lecz dodaje.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku).działalności praktycznej. że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków".. niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. a wśród nich Dufour (1895). Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. Po prostu uważano. Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K. Biirklen (1924. zwłaszcza w orientacji przestrzennej". Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi. Grzegorzewska (1926. Można je rozpatrywać w zakresie: . Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [. Javal (1903). 27). s. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. Krogius (1907). zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. . że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę. Ze względu jednak na to.3. s. . Grzegorzewska. Ogólnie trzeba powiedzieć. s. że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M.że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [. słuch muzyczny. K. Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących.

Zjawisko to występuje wówczas. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego. W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący .pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. transpozycji intermodalnej. wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. s. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. s. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. np. samochodu. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. brzęczenie pszczoły.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [. praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. 3. występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. np. które są zdolne reagować na bodźce . że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. Rola słuchu w działalności. których sens nie jest dla niewidomego jasny . W. Jest to tzw. dźwięk otwieranych drzwi. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. Sołowjowa (1976. 22) podkreśla wprawdzie. a niejedno-krotnic dominujący.] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku.• wych. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. skojarzenie intermodalne. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono.. że trudno ich nie odróżnić lub pomylić. . .] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. a więc dotykowymi. budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. . M. . Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń..akustyczną. jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. dzwonka itd. I. to dodaje jednak. Swierłow (1957. węchowymi itd. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. Ogólnie trzeba powiedzieć. kinestycznymi. 75) dodaje nawet: " . czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu.4. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo.

a więc przestrzeń. towarzyszy słowna instruk-c^. jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej. Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. w której możliwe jest poruszanie się. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. 1957.czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu. Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. s. jak kierunek. halę produkcyjną czy tzw. który jest przedmiotem nauki. ale nie najważniejsze. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni . przestrzeń otwartą. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących. (W. ukształtowanych ruchach. wyjaśnienie. 3) ustalenia odległości. że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu. 56 3. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. Podobnie zmiana dźwięku. które opierają się na znanych. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć. a więc kierunku i odległości od niewidomego. ogólnie trzeba stwierdzić.nalewaniu ulega pewnym zmianom.nowych czynności.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. a. W niektórych przypadkach przy nauce . i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową. A więc słuch. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu .5. np. o ile jest on źródłem dźwięku. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku.przeszkody w polu percepcji słuchowej. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. odległość itd.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku. Swierłow.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku.5. którego źródłem jest 'praca maszyny. Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. 71). 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku.

Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni.2. Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. siły i barwy. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości. Przeciwnie. Swierłow (1957. ktoś zaczął wbijać gwóźdź. np. o czym będzie mowa w dalszej części. Wynika 57 ono stąd. Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. jeśli są źródłem dźwięku. celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym.) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. węchowymi itd.czy znajduje się w ruchu. albo wystąpiło określone zjawisko. sprowadza się do określenia kierunku. Oczywiście. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . a mówiąc dokładniej . Jednak niewidomy. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu. ale również na ustalenie. Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-. że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot. dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. lub piesek. mają jednostajne i równomierne . "Doświadczenie życiowe . że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu.jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. to ustalenie go możliwe jest . Wyobrażenia te są względnie dokładne. czy jest on stabilny .5.nie zmieniające się cechy akustyczne. słysząc określony dźwięk. który człapie łapkami. np. 58 3.pisze W. Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. który zaczął do niego mówić.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie.zmysłów. człowiek. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. zawsze wyobraża sobie jego źródło. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się.ma stałą lokalizację . z którego pochodzi dźwięk. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze. dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. co głownie czyni dotyk. zaczęło grać radio. Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych. s. Ogólnie można więc powiedzieć. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom.auralne). w jakiej się od niego znajduje.

s. Grzegorzewska. pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. 1926. Mówiąc inaczej. że droga dźwięku do obu uszu jest różna. czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość. za: M.. Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze.wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. Ansaldi dowodzi. 66). Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)". skąd pochodzi dźwięk. że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. 3. jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu.głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny. W. to niewidomi ustalają na podstawie tego.' 1. taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). Puzyna <1977. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. co powoduje. Jak już podkreślono.jezdnię.. co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". a mówiąc dokładniej ucho.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku. a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia . s. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie. w jakiej odległości on się znajduje. czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. Swierłow (1957. Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu.. 2. s. W przypadku znajomości przedmiotu może on sto. Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. . że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz. celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku. Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między.dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe. ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt.^ sunkowo dokładnie określić.pisze on . w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. Ansaldi pod koniec XIX wieku. natężenia i barwy czy też nie. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty. Generalnie trzeba powiedzieć. 72) pisze w tym zakresie: . Jeśli chodzi o ustalenie. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). 40 i 41).

Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. Burklen. s.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. . a więc od źródeł o dużej intensywności. ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości.6.. •l" s. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie. nadających mu określoną barwę. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np.3. Wówczas . Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. Oczywiście. Puzyna (1977. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter. 24). 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . przejścia przez ulicę. Heller . Oczywiście. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze.. ocena odległości od samolotu czy pociągu. Dawniej sądzono. że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone.5.lokalizacji. a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie. W. s. Podobnie C. potem silniejsze dźwięki. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w. np.jego oddalaniem. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła. nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary". nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. ale także jako źródło . jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu. tzw. Swierłow (1957. 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. T. jest w ruchu.(1904) przyjmował. 3. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. samochód. 1924. towarzyszących. Dzisiaj przyjmuje się. 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem. wysokości i barwie. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. przypadku. zmniejszanie siły dźwięku . gdy dany przedmiot. Są to dźwięki o różnej sile. czyli szmery. dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie.

Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru. Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych.jako źródła przeżyć estetycznych. zbliżając się do przeszkody w postaci np. które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. płci. Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4. Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość. Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł".. drzewa itp. odczuwa w okolicy czoła. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. które odbierałyby tego rodzaju wrażenia.2. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. "percepcja twarzą". zadowolenia. "wrażenie przeszkody". Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. Ogólnie trzeba powiedzieć. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. słuchanie muzyki.stan przygnębienia.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. że niewidomy. Otwarcie trzeba powiedzieć. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r. "tele-stezja". dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". kinestetycznym itd. Z przedstawionych rozważań wynika. np. Ogólnie można powiedzieć.poznania pewnych cech osoby mówiącej. którzy widzą.rola jego w tym zestawie jest dość istotna.jak niektórzy określają . Objawia się ono w ten sposób. 3. u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych. np. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni. budynku. Z uwagi na to. że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. "zmysł X". wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. że zjawisko "zmysłu przeszkód". że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża. radości . (śmiech) itd. 4. gałek ocznych . skroni. Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem. Zaobserwował on. których źródłem są bodźce wzrokowe."mrowienia". słupa telefonicznego. zwłaszcza ze zmysłem dotyku. ze słuch należy do teleanalizatorów . "dotyk na odległość". recytacji. albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności.. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u . Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . 61 4.1. które nie są źródłem dźwięku. że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody.7.

które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze.niewidomych. Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym. jak ospa.niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość". Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód". a mówiąc dokładniej . co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze. Ponadto Kunz twierdzi.' Zauważył on. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. Dolański (1954. powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. powieki oczu. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. s. posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów. Kunsa Na podstawie swoich badań M. odrą czy szkarlatyna. s. a z drugiej . Kunz (1907) twierdzi. 1954. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. 18). nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. . Zwrócił on także uwagę na fakt. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. Teoria uciskowa M. W. Teoria termiczna A. że: . w szczególności na czoło. Dolański.bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". aby wywołać wrażenie słuchowe. Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. kiedy minie się ten obiekt. Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało. . a zwłaszcza ich modyfikacjom.na czarno. napełnione wodą. Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu. .' ^ Teoria akustyczna L. którzy stracili wzrok na skutek wypadku. którego źródłem są kroki. . gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. Truschela L. Wyniki tych badań wykazały. zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika.zjawisko to intensyfikuje się. wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi). że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. które przeszły takie choroby.ucisk fal powietrza na twarz. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań. Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe. 15). że "modyfikacja odgłosów kroków. a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. s. Natomiast nie przypisuje L. Dolański. 1954. Na podstawie wielu badań stwierdził on. 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię.

64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . Gdy zbliżamy się do przeszkody. Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen . że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą.(Francja). to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. Dolański (1954. 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . kataru. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych.:• P. Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych. W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza.rzy wydawały im się bliższe. Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód. Żaden z nich nie posiadał tej zdolności.Yilleya . .istniały również teorie przyjmujące. którzy twierdzą. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych". Dolański (1954.. niż gdy były odwrócone stroną białą."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . np.pisze W. v . odcina nas ona od tego wszystkiego. i z powstałej ciszy wnioskujemy. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć. co się znajduje poza nią. że coś odgradza nas od reszty świata". Doszedł do wniosku. 22) .w wyczuwaniu przeszkód na drodze. do których się zwrócił w tej sprawie. O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. Heller (1904). Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału . Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. że zarówno zmysł słuchu.że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne.powodem wyczucia przeszkody. a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa. Teoria akwtyciziw P. s. że są one dla nas prawie niedosłyszalne. Takie stanowisko reprezentował T. które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego. Hellera Obok prób wyjaśnienia .niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. s. Według A. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. ciszy absolutnej nie ma. a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie. a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela. -niewidomy zbliża się do przeszkody. W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza.Villey sądzi . które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła. Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. że w przypadku przejściowej choroby. lecz nadaje jej inną interpretację. Teoria J. niewidomy wie wówczas z całą pewnością. jak też dotyku ma w nim swój udział.

ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. że jest to zdolność nabyta przez istoty. policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. to w genezie "izmysłu przeszkód" M. Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. 94) . . A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej. że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości. 25). Ponieważ nie możemy przypuścić. Cała jego struktura ..według M. Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. Grzegorzewska. s. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. ' Jak już zaznaczono .nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami. Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia". Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia. Można w ogóle powątpiewać. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego .składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. należy przyjąć. przede wszystkim zaś dlatego. o jasno zaznaczonej celowości. Dolański 1954. Psychologia mię zmienionej . Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. 94) . W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną. Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. skroni. która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy. muśnięcie.s. Fale te również wracają do niewidomego. Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M.ostrzegawczego.jako odgłos (oddźwięk). jakie nakłada na nie ślepota. Grzegorzewska (1964. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. Majewakt.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód". (1962. s.nie jest żadnym zmysłem. s. których źródłem są kroki niewidomego. Grzego-rzewskiej . Widziała ona" to zjawisko szerzej .Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. lecz w for65 5 T. jak też wysokości. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych. z którą się zetknęła. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. za: W. . mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt. o wyraźnym początku i końcu. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie. Teoria M.

Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. leży instynkt obronny. W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. odbite od przeszkody. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. odbija te dźwięki. s. czole. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. główne bodźce natury słuchowej. Teoria W. Dolański (niewidomy). Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. Jako dowód przytacza fakt. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. U podstaw tego zjawiska.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. a przecież muśnięcie czy ucisk. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. a uczucie muśnięcia na twarzy. Jeśli są one dość silne. Dolanskiego Obok M. . sile i barwie.niebezpieczeństwa. Teoria W. Podobnie przedmiot--przeszkoda. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. które znajdują się w pobliżu człowieka. a więc słuchowi. Ostatecznie Dolański (1954. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. Przyjmuje on (1949 i 1957). która znajdzie się na drodze niewidomego. czyli w górnej części twarzy. W. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. czole czy okolicach oczu. którego podstawą jest instynkt obronny. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. niewidomi odczuwają na skroni. która dogłęb. Wzięło w nich udział 42 niewidomych.muśnięcie na skroniach. zwolnienie chodu). który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. Swierłowa. Pochodzą one zarówno od samego człowieka. Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. jak twierdzi Dotański. zmiana kierunku. wówczas receptory . Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie. Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku.

podobne do dotyfcowego. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. Na podstawie swych badań W. 5. Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch.W. który tworzy przeszkodę. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością. jakie one wywołują. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. A więc jest to zmysł. że należy on do teleanalizatorów. s. a 'nie. którzy 'starali się stworzyć własne teorie. a wrażenie. jak u widzących. które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody .słuchowe reagują tylko na te spośród nich. jak choroba. niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe. które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. Swierłow (1957. które trudno bliżej określić". dekoncentracja czy hałas. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". wzrokowego". w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. ale jako słabe i niejasne wrażenie. Natomiast dźwięki. że zjawisko to ma charakter akustyczny. "Obserwacje profesora Szyslina . Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. przede wszystkim dlatego. wyrażniejsze. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. Im większa i szersza przeszkoda. s. które posiadają największą energię. Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. do czego większość badaczy się skłania. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. Wydaje się jednak. 105 i 106) stwierdził. czyli na bodźce bardzo niskie.pisze Swierłow (1957. Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. zmęczenie. choć taka nazwa u nas się przyjęła. s. Być może. a zwłaszcza szerokość przeszkody. który znajduje się ^v przewodach nosowych. Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. Swierłow (1957. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. nie posiadają "ani tonu. 103) wykazały. ani temibru".

Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. cech) i doskonaleniu się już istniejących. że potrawa. od którego on pochodzi. III. Zaznaczyć wypada. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. albo że maszyna. na której pracuje. od których bodźce tę pochodzą. apteka. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. w której się poruszają. tzn. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. sad itd. że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. łąki. zapachy kwiatów. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. trawnik z 'kwiatami. a niekiedy metalu". że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. w którym się znajdują. s. posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. leki. lasu itd. i kontrolowanie. a zwłaszcza w pracy zawodowej. czy zmierzają do obranego celu. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). Oczywiście dotyczy to znanych tras. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. np. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. dla którego nie jest on charakterystyczny. jak np. Przede wszystkim trzeba podkreślić. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. Zapach np. albowiem tylko w takim. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla . produkty żywnościowe. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. niektóre zwierzęta itd. Dla przykładu można wymienić kwiaty. ulega przypaleniu. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. którą gotuje. Swierłow (1957. Pozwala to im na ustalanie miejsca.niewidomych. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne. piekarnia. W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: .

od 7 do 11 .. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę. Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także. Że- .pierwszy rok życia.od 12 do 17-18 lat. która rozszerza liczbę czynników do czterech. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci. przedszkolnym . Były też teorie. Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później. co wiąże się z kształtowaniem osobowości. 2.dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym.12 lat i dorastania . Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział. Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi.rozwój procesów poznawczych. Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka.rozwój emocjonalny i społeczny. . Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej.. młodszym szkolnym . . lecz również dzieci.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm). M.od l do 3 lat. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy. . które dziecko przynosi ze sobą na świat. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych.kształtowanie osobowości. a więc w znaczeniu szerszym . Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego. Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej. środowiskowym. które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym. duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku. Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi.rozwój fizyczny i motoryczny. celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. ponieanowlęcym . Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym. Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego. . które od urodzenia są niewidome. a zwłaszcza pismem wypukłym. zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). jak też czynnikom zewnętrznym.od 3 do 7 lat.rozwój działalności. który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość. W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych. u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje. a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku. Są to dzieci. Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci.jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych.

. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. 227) pisze. . Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. 2. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny. Ślepota może . Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. Problemem jednak pozostaje. M. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. 3) wychowanie. s. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". które tracą wzrok już po urodzeniu.1. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny.jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie. które ściśle ze sobą współdziałają.browska (1979.4) własna aktywność dziecka. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego. 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście.kory mózgowej. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. . 154) pisze m. która pozbawiła je wzroku. [. środowiskowych. a zwłaszcza jego najważniejszej części . in. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. Oznacza to. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów". jak rap. Ogólnie trzeba powiedzieć. Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. s. s. że układ nerwowy . Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M. Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych. istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. 2) wpływ środowiska. Zebrowska (1979. Jest to wynikiem tego. o ile przyczyna. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym. nie uszko72 dziła także kory mózgowej. odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości. Grzegorzewska (1955. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci.zgodnie z teorią Pawiowa .

że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". zarówno części obwodowej. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. poza brakiem percepcji wzrokowej.'. które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi. względnie znacznym jej ograniczeniem. J. które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. 47) pisze w tej sprawie: " . "Jest rzeczą wielce prawdopodobną . czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. Wpływ środowiska Jak już zaznaczono . jak spastyczność. s. Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . Sękowska (1968. 2. Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego.. utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej.pisze autor . Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej. K. które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego. Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. 'Uszkodzenia gałki ocznej. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego . a także różnych chorób. s.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. że w 1968 r. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu.2.normalnym. Podobnie Z. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić.jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. co każde inne dziecko. kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego. Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi. 16) podaje. atetoza (niezborność ruchowa). U. zatrucia. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". W takiej sytuacji konieczna jest. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. ocenie odległości i kształtów. Klimasiński (1977. Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży. Baumann (1980. można przyjąć. jak też centralnej. s. złego odżywiania. jak również różnego rodzaju chorób matki. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . 49) stwierdza.

wykazały. jakim jest drugi człowiek. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców. a więc grupę społeczną. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty.koledzy. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. cierpliwości.2. a więc takim. lecz odrzucenia skutków kalectwa. Nie tylko najbardziej pożądaną. więcej specjalnej pomocy. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. z którymi spotyka się na podwórzu. B."Akceptacja dziecka i jego kalectwa . jakim ono jest. ale bezwarunkowo konieczną. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów. 1973. jak i co dalej . 332). Liczne badania. Sękowska (1974. s. 2) postawę akceptacji dziecka. 5) postawę jawnego odrzucenia (por. w przedszkolu. •widomym. w której dziecko przebywa. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. Zresztą dzieci niepełnosprawne. s. w parku.I. Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia. a więc to..właściwą. \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy . którą określić trzeba jako postawę. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne. w szkole itd. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa. V. umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój". że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych. zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej.dziecka. Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości.w sposób właściwy.jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej. należy uznać za postawę pozytywną i. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego. Bateman. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców.pisze Z. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia. ą później jego rówieśnicy . Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. . a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. pseudopozytywną. wśród nich także [niewidome.robić. 2. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój.3) postawę nadmiernej opiekuńczości. 4) postawę ukrytego odrzucenia. 7) . Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie.

charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. Wynika ona stąd. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. do pracy zawodowej. a często nawet powodują. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). Majewski. jaką jest fakt ślepoty dziecka. is. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. możliwości. jakim jest środowisko społeczne. Ma-jewski. którym stale . to. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych.do nauki. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego.'trzeba się opiekować i izajmować. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. s. zaniżający faktyczne możliwości dziecka. nadmiernej opiekuńczości. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona.nawet negatywnymi. że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. T. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. Są to bowiem postawy. który powoduje to. 43). które mają w tym zakresie swój udział. a mianowicie: postawę obojętności. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . jego poczynań i kłopotów. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. 43 i 44). stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. potrzeb swojego dziecka niewidomego. Postawa pseudopozytywna. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. 1971b. "Obojętność rodziców. narastającego przez wiele lat. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń. 1971b. które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. do udziału w życiu społecznym. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego. jakie sprawia. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny.

W ten sposób społeczność pozarodzinna. 20) pisze: " . jakiemu podlegają dzieci. Z licznych obserwacji i badań wynika. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich.2. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu . Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. że z reguły są to postawy niewłaściwe. s. W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. na ulicy. Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. A przecież powinno być odwrotnie. być środowisko. które nie przebywają w internatach. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi. s. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. na podwórzu. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci.2. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. a później w szkole. może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. . Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. z którymi dziecko się kontaktuje. 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . powinno to. może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. Orkan-Łęcka (1974. jak prze- . a zwłaszcza jego rówieśników. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. do fizycznego znęcania się włącznie". które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. w jakim ma je dziecko widzące. Początkowa niechęć do swych dzieci. Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy. z którymi spotyka się w parku.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup. . T. a nawet wręcz negatywne.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". że ślepota jest karą za grzechy rodziców. przeznaczeniem. W tej sprawie M. Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. 2. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie.ośrodka szkolno-wychowawczego. w przedszkolu. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. Majewski (1971b. słyszą często aluzje pod ich adresem. Ogólnie trzeba powiedzieć.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. A więc można powiedzieć. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. w sposób pośredni.

pisze T. s . Kie uświadamiają oni sobie.widzące zajmowała się B.' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne. nie miała kontaktu .z dziećmi niewidomymi. Dzieci i młodzież. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI. a przede wszystkim długotrwała.kolejnych klasach. . Bateman (1976.(115) nigdy . "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących . Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa. jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. .77 zywanie. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju. ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. "Wzrost osobistego doświadczenia . wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje.VIII. uderzanie znienacka. Majewski (1971'b. . To z kolei powoduje fakt.pisze autorka .3. Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. To. i68 i nast. Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych. oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji. że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. ich zdaniem.dzieci widzące. Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone. podkładanie przeszkód. wywołują w ten sposób komiczne. 2. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości. jest sprawą o olbrzymiej wadze. " W podsumowaniu B. Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw.1 Uważa się ich za jednostki nienormalne. sytuacje. a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. Bateman (1976.zmienia zatem postawy wobec niewidomych". Połowa tych dzieci . Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [. traktują jako rozrywkę. które ich bezpośrednio nie dotknęło. z którymi nie trzeba się liczyć. s. że: . Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna. a zmniejsza się w klasach VI .'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie. .stwierdza. prawa w danej społeczności". s. że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego.smutne jest to. • W wyniku tych badań autorka stwierdziła. Wychowanie . . które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. 178) . s. '» Najbardziej . wyśmiewanie jego ułomności. Jak już zaznaczono.oceny pozytywne wzrastały w .). rzucanie kamieniami itd. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej . że sytuacje takie nie są przypadkowe. Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci .

Sękowska '(1974. oczywiście przy współpracy z rodzicami. w tym także w Polsce . Trudno sobie wyobrazić. a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę. dostosowany do jego potrzeb. które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły. technik i środków nauczania . Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. lecz stosują odmienne metody i środki.. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych. któremu nie zapewni się nauki. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych. jeśli chodzi o naukę szkolną. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka. Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku.istniejący w większości krajów.stosowamiu specjalnych metod nauczania. 78 . Grzegorzewską (1964.. s. Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. będzie w po-. Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas . Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację.. Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. Na temat specjalnych metod nauczania Z. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych .stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych. bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie.. a więc musi mieć specjalne warunki szkolne.z nauczaniem i wychowaniem dziecka. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane . Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi. lecz z konieczności adaptacji metod.prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych.Kolejnym. a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie. " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy. lecz jest wychowywane przez dorosłych. zwłaszcza o ile . .".. efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości. Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów. s. Dziecko. lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana.

s. Nowogrodzki (1962. 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: .pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne . "Bez własnej aktywności . 33) . Nie oznacza to.pomoce specyficzne dla niewidomych.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji. Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego". Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska. a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. że wywołuje ona potrzeby: ruchu. 2. Oczywiście najlepsze są te metody. Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych. mówiąc inaczej.4.. konkretności nauczania. zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. s. 1974. jest jego . Niestety nie zawsze jest to możliwe. lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim. jego własna działalność. kiedy chodzi o szybki jego rozwój. . Z. Jej znaczenie polega na tym. które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. . poznania nowych przedmiotów i zjawisk. Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne.samoaktywizacja. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. jak wielkość. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania. . M. .który decyduje o rozwoju dziecka. Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. s. 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. proporcje itd. Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem. To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości. działania. lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać.pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). 10). ~ Ponadto B. .pisze T. Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną. szkolnego itd. kształtuje bowiem te wartości. własna aktywność albo. co się wokół niego dzieje. Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por. rodzinnego. o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". Do nich należą zasady: indywidualizacji. Sękowska. Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga. które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk. Janik (1963.

W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. wspinanie się. jak pełzanie. s. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. jak to występuje u dzieci widzących. 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. trzeba podkreślić.). Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. Na skutek braku wizualnej styumlacji. Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. na skutek tego. piaszczystej.spontanicznie. a także poruszanie się w nietypowym terenie. Psychologia nych sytuacji. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka.przyp. chodzić. jakimi są bodźce wizualne. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. Można więc powiedzieć. S. Majewskt. Dreier (1980. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów. jak bieganie. bieganiu itd. . 3. z uwagi na brak wzroku. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. Rezultaty. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. jak też wewnętrzną. chodzenie po górach.Dziecko niewidome. że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . automatyzacji i koordynacji ruchów. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących. Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. po nawierzchni miękkiej. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. . przechodzenie przez rowy.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. aut. skakanie. Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. np. różne przeszkody itd.

". który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk. . s. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. początkowo obie razem.mówiąc już o tym. Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania.formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany). Spłonek (1979. oddalenia itd. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". Dopiero w przedszkolu. s. które dziecko chwyciło. stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym.opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji.pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. 4-5 mieś. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. w której rola wzroku jest dominująca. Przejawia się ona w: . a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. ich wielkości. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. Przełącznikowa i H.ruchów wykonywanych palcami rąk. M.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. M. 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. . Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów. ćwiczenia.. co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka. to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. Przełącznikowa i H. Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce.się ich naśladować. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji. Niektóre dzieci. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. . 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. O ile chodzi o dzieci niewidome. U dzieci tzw. nie . Zwracają na nie uwagę liczni torzy . Spłonek (1979. treningu itd. W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej.

A. 3. s. Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. 21). bawi się paluszkami i używa je do . ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową. a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu.boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci). również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. jak też manipulacyjnych. jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy. Sieradzka (1968). wspinanie się itd. kierowanych na określony cel w przestrzeni.lordozę .zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci). koordynowanie ruchów obu rąk itd. O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych.emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi. brzańskaSocha. Podnosi głowę i obraca nią. "Niewidome niemowlę .pisze L. T. Sękowska.ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących.2. 1975. Jest to okres czołgania.(J. bieganie. poziom ten jest u nich znacznie obniżony. Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. 1960. l skoliozę i lordozę równocześnie. która przebadała grupę niewidomych dzieci. . Dobrzańska-Socha. Ogólnie trzeba stwierdzić. U postały ch wykryła: . Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s. 1971a. .patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. że w pewnym zakładzie dla . ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. zaczynają chodzić. A. (wg: A. W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku. choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie. manipulowanie nim. Dzieci niewidome nie tylko później siadają. dzięki .. tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. jak: skakanie. 40). W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. ple-ów i kończyn oraz układ kostny. wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. 1974. 1975). chwytanie go. 3 skoliozę. W okresie. s. Dziedzic.skoliozę . jak też .zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci). Majewski. Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. wstają. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić.kyfozę . Zeuthen (1978. .kyfoskoliozę . który podaje. Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści. Z. 129) .połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci). jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. s. Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności).

s. Sękowska. pociągania ich. nie rusza się do przodu.. 1974. agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz. z uwagi.5. 'M.pisze A. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". itowości. "Rodzice . zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych. dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. Dreier (1980. "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. A. wykonywania zabiegów .chwytania i wypuszczania przedmiotów. które dziecko widzi. poruszać się". Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. czę-.nie zdając sobie sprawy z faktu. 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-. 1975. Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich. manipulowania itd. co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. S. 20) . Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników.. lecz także chwytania przedmiotów. niż sięganie po zabawki. 47). choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-. 1974. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. jak też doskonalenie już ibytych. 20) pisze: " . 11. 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania . Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje.Ji". S.gienicznych. . Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. że dziecko niewidome. Jednakże pomimo tej wyraźnej. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony.e: ". sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. 29) pi-'. s. . s. Podobnie A. nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. Orkan-Łęcka (1979. ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności. Dobrzańska-Socha (1975. Sękowska.. a czasami nawet zaburzony". Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych. s. później zaczyna siadać. Orkan-Łęcka (1979. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące. s. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. wstawać. Dobrzańska-Socha 975. dostępnymi sobie metodami. W tym miejscu. 1980).jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . •zęba podkreślić również fakt. Dobrzańska-Socha. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. Dreier.o . wyciągania rączek w ich kierunku. s. w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. W tej sprawie cytowana już M. który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić".

co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. np.pełzanie. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii).ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. Sołcewa (1976..ograniczenie jego swobody. aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. s.. ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka. przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja. . . Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników. . Dobrzańska-Socha (1975. 125) piszą: " . . a coraz częściej siedzą". Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną. siadanie czy wstawanie. obracanie główką. a więc jeszcze w przedszkolu. A. a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. jak też sprawności manipulacyjne . co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych". jak chwytanie. Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni. W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością. Nie wolno. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. B. że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów. bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać. Pisze ona: " .ma na celu: . pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego. I.(1978. s.prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów).osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. Zdarza się często. 12) pisze. . Dlatego nie należy .wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych. Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej .] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym. ' •'• Podobnie L. . a u opiekunów . że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [.brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. Dreier <1980. Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. S. co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu".. s.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . Zeuthen . s. procesy poznawcze. Danilewicz i L.zdaniem autorki . 'Podobnie Z. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie. raczkowanie. Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. chodzenie itd. które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka.

chód z nieruchomymi ramionami. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. M. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. chód na sztywnych nogach. Dziedzic '(1960. Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. s. Sękowska (1974. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. 2. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. brak rytmicznego kołysania przedramion. tików nerwowych.87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. kręcenie się w kółko itp.wykonywanie stereotypowych. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb". jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. potrząsanie głową. niepotrzebnych. 3. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. wyciąganie przed siebie rąk. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. za: P. cofnięta głowa i tułów. J. Miny i pozy. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. w których powinny wystąpić. Według autorki . jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą.3. 43). przekłada nogi jedną na drugą. tzw. Daje się także zauważyć. Z. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. Baillart. 1964. lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. 4. poza ogólną sztywnością motoryki. np. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. odchylanie tułowia w tył. które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). stanie i chodzenie z . a często nawet odruchu warunkowego. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. towarzyszącego zwykle chodzeniu. Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. próbuje ono bawić się samo. 3. aby ochronić twarz. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. -przecieraniu ich. s. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. s.

Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas. stawianie stopy z góry. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów. Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. zębów.ze spożywaniem posiłków . K. Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla). s. 188). s. 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. 1976b. działalności praktycznej. Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). lateralizacji. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe.z ubieraniem się .mycie rąk. Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach. Należą do nich czynności związane: . Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. siedzenie na nocniku. 4. jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji).tułowiem odchylonym do tyłu. Hartman (1980. Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. 3. które przekształciły się w nawyk. Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie. . Klimasiński.jedzenie łyżeczką. Jak wykazały badania Z. jeśli niemożliwe w przypadkach. a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. . a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny. czynności samoobsługowe.nakładanie koszulki.4. które można zaliczyć do tzw.z zabiegami toaletowymi .188). Polega to na tym. Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". jest trudne. picie z kubeczka. Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw. S. 69 4. Klimasiński. K. gdy prowadzi go osoba widząca". S. Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. zapinanie guzików. bucika. s.1. . 1976b. stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego. są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności.

pranie itd. otworów na głowę i szyję w koszulce. Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi. że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych. 90 A. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1.samodzielności jak dzieci widzące.Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. które zostały nazwane gospodarczymi. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. które rzutują na to. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. s. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny". a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności. trzonika u łyżeczki. Orkan-Łęcka (1979. który ono percypuje jako obraz wizualny. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i.czy nawet dziesięcioletnie. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . Bardzo często na taką . U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. s. czynności gospodarcze. czyli opanowamie głównych elementów ruchów. 14) . jak też formowania się czynności. niejednokrotnie znaczne. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób.niewidome dzieci sześcio-. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności. 3.pisze M.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne .brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. Do nich należą: 1.Dorosły stanowi dla dziecka wzór. s. jak przygotowywanie posiłków. że łyżka służy do jedzenia. \. Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . siedmio. Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. jak też sprawności wykonywania tych czynności. które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic". rozwoju czynności samoobsługowych. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. np. Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. "Spotykamy dosyć często . zarówno pod względem zakresu.. 162) pisze:. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. Orkan-Łęcka <1979. Dzierżanka (1955. M. Cytowana już A. 's. sprzątanie w domu. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. np. Dzierżanka (1955. choć przyznać trzeba. Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym. 2.

zakresie opanowania czynności samoobsługowych. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy. że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. Wielu rodziców uważa. Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie". albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych. Tego. co dziecko niewidome potrzebuje więcej. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. trzeba zwrócić uwagę na fakt. winy. że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. ubierać się. §2 "Jeśli rodzice . • F. . Tonkowić (1978. pomocy i czasu". s. Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. co dziecko widzące. s.wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u . niż rodzice się tego spodziewają. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego .u . to: więcej ćwiczenia.wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. pomocy. a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk.wymagają więcej inspiracji (stymulacji). hamowane czy wyręczane przez rodziców. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. s.ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach. że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie.jak już zaznaczono . 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. Nie ulega wątpliwości. 3. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. .cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców. Oczywiście. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych. Największe postępy w tym. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia. upadki). co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. Tonkovic (1878. 2. Wymieniony F.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności. Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane.osiągają już zadowalający poziom. myć się itd. że: .pisze F. . Obawa i lęk rodziców. ponieważ czują się winni za jego ślepotę. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. codziennego. 46) . Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. Tonkoyić (1978.

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

mówi się.poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. np. . czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. horyzont. perspektywę. a zwłaszcza o barwę. o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. a także kształt . zimno. Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. w ruchu. Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. miękkość. a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy. . jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. dzwonka. Wypada jeden z teleanalizatorów.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. wypukłość. wklęsłość itd. W rozwoju tych zmysłów.ograniczeniem mobilności .mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. kinestetycznych i węchowych. a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt. dla poznania których wzrok jest wiodący. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. . Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk. co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. Stąd. dla niewidomych jest niedostępny. odczuwa się brak wzroku. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. .okrągłość. że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego. jak twardość. słuchowych. jakim jest wzrok. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości.ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). Spowodowane jest ono:' . Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym. prostokątność. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. gładkość. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. zlokalizowany . że niewidomi żyją w świecie kształtów. W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. W jego percepcji zaczyna dominować dotyk. następuje za pomocą dotyku. dźwięk grzechotki.zasięgiem zmysłu dotyku. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. ciepło.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. słuchu i węchu. Trzeba tutaj podkreślić. podobnie jak to . jak już zaznaczono. chropowatość. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego.

nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. Jedne z nich stanowią podstawowe. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. które potrafią już chodzić. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. 97) pisze. Poza tym ważne jest. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". Wymieniana już S. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. np. dźwięk dla dzwonka. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. na który składają się różne jego cechy i właściwości. W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. które nabierają znaczenia sygnałowego . które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. zapach dla kwiatka. 106) podkreśla. że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. dominujące komponenty tego bodźca. w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. które znajdują się poza nim. słuch. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. Oczywiście dotyczy to dzieci. s. Sę-kowska (1974. Już w I kwartale. kształt dla pudełka. aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów.są sygnałem przedmiotu. równocześnie ten zmysł. Kułagin (1976. słuchowych i węchowych. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. J. celem ich dokładnego poznania. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. Z. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. 100 Ważne jest także to. Oczywiście. Węch). Dopiero przy dalszych. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. Powinny to być przedmioty. kolejnych spostrzeżeniach. W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. s. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. A.

Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. s. Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. Przełącznikowa i H. Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami.1. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. Wyobrażenia.2. natomiast wyobrażenia trwają. które mogą być 'odtworzone. w tzw. Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. że są niezainteresowane czy nawet leniwe. in. a zwłaszcza w myśleniu. co faktycznie istnieje.2. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: . które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci. jak też dokładności. Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie.u widzących. W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. co spostrzega. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych.odtwórcze (reprodukcyjne). Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). zabawach tematycznych. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. od tego. Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. jak również . łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach.wytwórcze (fantazyjne). W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. co znajduje się tylko w jego wyobraźni.pozostawiają określone ślady. 5. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne. Stopniowo zaczyna odróżniać to. M. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. Przejawia się to m. . powstałych w wyniku nałożenia się. albowiem bazują na spostrzeżeniach. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). S. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". mają duże znaczenie dla człowieka. często nawet bardzo długo. Spłonek (1979.

" 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć.. 5. ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna). Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych. s. 4). że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących.pisze M.102 ich treści. czyli z ciemnością. s. Grzegorzewska (1964. 151). Z zagadnieniem tym związane jest następne. Wynika to stąd. 'oni w ogóle nic nie widzą .. 153) .są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła. Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna. Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. np. M. Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie. we. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W. słuchowe.2. który pozwala . Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. które .jak już zaznaczono . których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych. II. że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach. Jasność należy porównać z jej brakiem. kineste-tyczne itd. Keller. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu. "W istocie rzeczy . należy porównać ją z inną. należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó..2. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień. 1964. Również przykład innej głuchoniewidomej M. że niewidomi od urodzenia. Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe. u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania.spostrzegania. Zagadnienie to powstało stąd. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy. a zwłaszcza nerw przewodzący. że jest to zmysł. Grzegorzewska. a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień.

Baillart (1964. ale różnica nie jest tak duża. okres. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych.2.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. s. 77). 1964. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. że struktura psychiczna tych. wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe.3. a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. i z tego okresu zachowały się ślady. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. jak można by przypuszczać. co łączy się z tzw. W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. których często występowałyby treści wizualne. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". jaki mają dzieci widzące. Twierdzi on... ciemności) i podstawowych barw. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. kiedy one widziały. również bardzo szczegółowych. P. Wyobrażenia surogatowe określa M. a więc stosowaniem języka ludzi widzących. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. Są jednak dzieci. W tej sprawie M. •tracą na wyrazistości i dokładności. nawet sprzed wielu lat. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. Grzegorzewska (1964. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. różni się od tej. Zarówno pobudzenia natury dotykowej. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. Oczywiście im dziecko później ociemniało. s. 32) pisze. jakie podkładają oni pod te określenia. które ludziom . Jest to zagadnienie tzw. to zbliża je bardzo do dzieci widzących. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. s. Grzegorzewska. Ogólnie trzeba powiedzieć. W innym miejscu P. jest sprawa treści. albowiem istniał w ich życiu. S. Grzegorzewska i(1964. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. s. transpozycją wrażeń. s. M. Baillart (1964. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. Jeśli wzrok utracił wcześniej.

np. samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. Heller (1904) i W. błękitne niebo. kobieta. M.pisze M. . Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. . na tle których one powstają. Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku. zamek. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. jest niemożliwe. kościół z wieżą. w zupełności lub częściowo. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych. np. samochód z silnikiem. popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. "Analogia . 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących.] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . oraz ich treść (por.pisze M. Steinberg (1920). powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących". wieża. dziecko. a więc głównie słuchowych (dźwięków). że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami). 1964.'np. w pełnym zakresie.. 2. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). Grzegorzewska. głównie słuchowych. Grzegorzewska (1964. Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe.). że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. 89) . wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek. są niedostępne. w 1892 r. . s. zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. dom z kominem. barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet.Wobec tego . 96) . s. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. np. które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. . np. np. A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków. należące do różnych dziedzin zmysłowych [. Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. 92 i nast. s. powstaje u nich dążność do. Grzegorzewska (1964. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). góra. dziecko) na podstawie wysokości. wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna.hoć nie tylko ona. Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie. zielona łąka. a więc dotykowych. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. jak T.niewidzącym. -Oznacza to.

. po legająca na tym. to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. Im więcej danych zmysłowych. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska. np. s. karoseria a koła u taksówki. czyli 74. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych). Sękowska (1974. Są to tzw. Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. Jak już podkreślono. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). oraz prawidłowości w budowie . Wyniki tych badań wykazały. Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. głównie w trakcie nauki szkolnej.właściwa lokalizacja elementów.2.widzących.8%.pisze Z. s. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. może jednak nie jedyną". że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. tułów. Sękowska (1974. 5. a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech.podstawie symboli i metafory. że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze.). Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. sądzimy jednak. głowa. uszy na głowie u psa. Oznacza to. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów. które dostarczają pozostałe zmysły. 83) . którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. jest adekwatna do rzeczywistości. których nigdy nie widzieli.między nimi dość duża różnica. 153 i nast. np. jak i u dzieci i dorosłych. ogon u psa. Nie ulega wątpliwości. "Istnieje jednak . gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". nogi.4. analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku. wyobrażenia wytwórcze. Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania. np. które nie są im bezpośrednio znane. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych.

Sękowska (1974. Jest to szczególnie istotne. Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. . to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. Ba. że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. głównie słuchowymi i węchowymi. . 34 i 35). . W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia. co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. niejasności-i niedokładności. Godnym podkreślenia jest fakt. . Tak np. każde wrażenie lub . l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe. które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu.: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców. . s. umieszczenia go.. że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. s. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. a więc głównie barwę. "Wyobrażenia kształtu i wielkości . Swierłow (1957.niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. niepełnego wrażenia. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [.powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ". Są to więc elementy pozazmysłowe. W7 . Ponadto pewien wpływ na to ma fakt.' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów. każdy sygnał. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie. Ponadto autorka podkreśla. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe. W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji.Nieprawidłowości te sprowadzały się do: . albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu". to występują tutaj substytuty tych treści. którą spełnia. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta.. Oprócz tego badania wykazały wiele luk. cech przedmiotów. w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. np. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja).niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało).niewłaściwej jego lokalizacji. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości. W. Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci.] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami. a więc wyobrażenia zastępcze.pisze Z. ' Dzieci. W związku z powyższym wydaje się.

Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana. s. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. . Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany.2.] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. czynności życia codziennego) ma miejsce. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. ma bardzo złożoną strukturę. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach.. Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni. ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W. Dlatego nie należy go przeceniać. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę. a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. wysokość.. kształt). to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni.5.w zakresie poznania przedmiotów. .w orientacji w dużej przestrzeni. Swierłowa (1957. 3'5 i nast. w której dane działanie (praca. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. 5. przedmioty statyczne i znajdujące się w . w której możliwe jest i poruszanie się. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych. że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska. W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w . im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości. Nie oznacza to jednak. u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych.) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: .orientacji przestrzennej. polna droga). ruchliwy plac miasta. szerokość. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną. Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. jaką reprezentują.w orientacji w przestrzeni roboczej. a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. jaką reprezentują. . Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego.

Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów. s. czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych.przedmiotów nieruchomych.łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np.wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano .przedmiotów znajdujących się w ruchu. tym orientacja przestrzenna będzie lepsza. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . in. Chodzi więc o to. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu.ruchu. barwy.wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących. do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni. kineste-tycznych. . Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj.stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych. a co za tym idzie . uprzednio nie spostrzeganych. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). . 6) twierdzi. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: .) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. in. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle.przekształceń przedmiotów. funkcja symboliczna. słuchowych itd. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze. W badaniach swoich opierał się m. Przyjmuje ona. na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. praktycznie każdego jej fragmentu. Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne . s. Klimasiński (1977. Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych. bez specjalnych ograniczeń. wyobrażenia (obrazy umysłowe).wyobrażenia (obrazy) statyczne . 17 i nast. Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. Piageta.na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. W. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego. że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. Swierłow (1957. w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni. której przejawem są m.

Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [." (K. s. . W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. W konkluzji K.) w celu dokładnego zapoznania się. Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych. (zakres) zaczynając od 2.możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t.antycypacyjne. mają mniejszy zakres. Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy . że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . M. tzn. Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności. 27) wysunął hipotezę. 6). że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . Klimasiński (1977. . następnie 3 aż do 6. . . figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. krzyż itd. . że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców. ale można sądzić. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por. U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych.. Przełącznikowa.y^Ju w^uurazen przestrzennych. 1977. jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. kwadrat. Klimasiński. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji. s. Eksperymenty polegały na tym. 1979.] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. . Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości. z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^. Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. s. Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych. statycznych układów przedmiotów. 54 i 55) pisze: ". . 448 i 449). W swoich badaniach K.dotyk i słuch. u niewidomych. s. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. Była więc to tzw. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. Klimasiński (1977.] oparte na dotyku i słuchu.

statycznych wyobrażeń przestrzennych. 5. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-.. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców.o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". Psychologia 113 . Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach. jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . 180° i 270°. Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły .zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy. W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi.aKże eksperymenty III serii. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym. Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. trójkąt. Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania). W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T. Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło. We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C. Jak wykazują szczegółowe wyniki. Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne. opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII. W konkluzji K. s. co świadczy . to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi. stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów". Klimasiński (1974.. Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. bez której życie człowieka byłoby niemożliwe.3.-jak się wydaje . kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. Z czasem pojemność pamięci wzrasta. • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja). lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°. Majewski.

kinestetyczną. "Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem. 310 i nast. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. które wywołują wyobrażenia wzrokowe. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. że spełnia ona wiele istotnych funkcji. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa).). s. Klimasińskiego (1976) wykazały. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-. Stwierdzili oni. które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968).4. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. a więc pamięć dźwięków.porozumiewania . niż dzieci widzące. lepszej bezpośredniej reprodukcji. s. dotykową czy werbalną. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. Polega ono na tym. dawni tyfiopsychoilogowie uważali. lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. Ogólnie stwierdza on. jest lepiej wykształcona itd.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. Podobnie. stwierdza. Natomiast badania K. mięci. że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. O ile chodzi o niewidomych. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. K. słuchową. które wywołują żywsze wyobrażenia. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. 42 i nast. Wręcz przeciwnie. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej. melodii. 5. K. Blirklen (1924. Klimasiński (1979.

Wołoszynowa (1979. a zaznacza się związek mowy z myśleniem. pragnienia. jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny. 4 r. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną). osób. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok.znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji. Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku.mowy pisanej {graficznej). krtani i żuchwy. Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej. jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. a mianowicie słownik i gramatyka (język).. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . Mowa ustna dzieci niewidomych . lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym". Stopniowo zwiększa się liczba słów. a co przejawia się w tym.ust. jak mimika i gestykulacja. Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. choć. których dziecko używa. W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania. wyrazów. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy.zdobywania wiedzy o świecie. Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. Zarówno rozwój umiejętności pisania. Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy.reguł gramatycznych składających się na język. że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. przedmiotów. Jego mowa mb. W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej. Ten obraz fonetycznych elementów mowy. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy. nie zawsze bardzo wyraźny. Doskonali się także funkcja symboliczna języka. czynności. W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. 5. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . L. . czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . to . s.1. Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych. potrzeby itd.ż.1.

że wiele dzieci. pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. równo opanowania strony dźwiękowej. s. u których kora 116 ny fonetycznej mowy.pisze on . że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy.Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. "Ten rodzaj stymulacji . 1973. poziom inteligencji. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". ogól<ny stan zdrowia. Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. T. Przyczyną może być tutaj fakt. Gałkowski (1975. a więc symboli słownych i zasad ich łączenia . że czynniki te prawidłowo oddziałują. że obok decydującej roli słuchu. W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. Tonković (1978. 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych.). a z drugiej strony . Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania. Batemau. s. w późniejszym okresie je nadrobiły. które decydują o jej rozwoju. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. Formy językowe. Sękowska <1974. T.gramatyki. gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami. O ile chodzi o badanie zasobu słownika to .jest szczególnie istotny w wieku tzw. u których takie opóźnienia wystąpiły. s. którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". Potwierdziły fo m. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy.. in. Istnieje wiele czynników. 317). wielkości czy stosunków przestrzennych. które odnoszą się do oceny dystansu. 194 i nast. 24) zwraca jednak uwagę na to. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie. ogólnie stwierdza się. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. Jednak stwierdza się. które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. rodzeństwa. że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. Zakładając. jak też rozwoju języka. badania Brielanda (1950). F. s. Zwraca także uwagę na to. takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. D. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. pytań. Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. Dotyczy to za-. s. Gałkowski (1975.wzrokowej stymulacji do mówienia. Podkreśla także. a także czynniki środowiskowe. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z.

s. W badaniach wzięły udział te same dzieci.pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników. w jakich ono . 4. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. przeciągać itd. in. Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). jak: z czego uszyte jest ubranie. Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej.. np. Okazuje się. że rozumieją znaczenie używanych słów. Z tego wynika wniosek. Tak więc ogólnie można przyjąć. smutny. to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej . jeśli przyczyna. a dzieci musiały je wykonywać. co świadczy o tym. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. .) dotyczyła sprawy. Descoudres z 1929. s.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli. np. nie uszkodziła także kory mózgowej. Druga seria badań Z. 3. Wynika to m. czym są pokryte dachy itd.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. z tego.potwierdza tezę. lecz tylko 4 jego serie. która pozbawiła je wzroku. Badania te wykazały.jest on bogatszy. jak: kto buduje dom. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo. które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat. 212 i nast. które dotyczyły: 1. jaki posiadają ich widzący rówieśnicy. Z. 2. Nazw właściwości przedmiotów . czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. 211) . Sękowska (1974.dzieci odpowiadały na takie pytania. Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii.dzieci odpowiadały na takie pytania. że słownik dzieci niewidomych. Nazw zawodów . Sękowskiej wykazały. Nazw materiałów . skąpy. Sękowskiej (1974.podawano dziecku określony 117 przymiotnik. przymiotników itd. lecz przeciwnie . nie tylko nie jest uboższy. "Wynik badania pisze Z. Badania Z. Ze względu na to. . na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu. Nazw czynności . pomimo ograniczenia możliwości poznawczych.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym. sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. rozwojem.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności.autorka stosowała test językowy A. Sękowska (1974. że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego. czasowników. s. kto sprzedaje w sklepie itd. pochylać się. stosunkach. że: . Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska.

istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L.2. które tworzą kształt danego znaku. s. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. o ile to możliwe. Domagają się mówienia od dziecka. kinestetycznego i słuchu. aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet. Baillart (1964. albo używa podobnych wyrażeń. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. gdy dotyka przedmiot. Pamiętać trzeba jednak. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. że trawa jest zielona. Powinno nauczyć się również nazw kolorów. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia". Dziecko musi wiedzieć. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. 36).. których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. nawet gdy nic nie widzi. Jeśli dziecko mówi. «widzieć». co możliwe. Oczywiście. a przy czytaniu głośnym także słuch. Tonković (1978. s. Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. Wydaje się więc słuszne. Wymieniany już F. 5.. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. Wydaje się. musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. aby duchowy z nim związek stał się. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację . Opiera się om na tzw. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. o którym mówi. a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. s. który czyta isię za pomocą dotyku. to nie należy tego korygować.118 się znajduje. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome .do życia wśród widzących. jak: »wzrok». niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty. aby to. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. to powstaje problem. która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki.4. Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu. kiedy do tego są przygotowane. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych. aby mogło ono chwycić. Tonković (1978. miły i pożyteczny". tzn.pisze F. 28) . które zawierają takie terminy. «ja mogę to widzieć». Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. dotknąć czy samo zbadać przedmiot.

tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej.) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk. mowa migowa głuchych. Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. po której ma się przesuwać.alny.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . ' . .prawej i lewej rę!ki. przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. zwanego popularnie "brajlem". podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku. chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych. in. W miarę nabywania większej wprawy liczba .odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera). co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. W przeciwieństwie do zwykłego pisma. że: . przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. dotykając go bardzo dokładnie. 32. ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć. D. Bauman. Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. grubszy papier. 137 i nast. str. a ręki lewej bardziej analityczny. a zwłaszcza zmysłu dotyku.czy trzykrotnie.120 . lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka.słowa pisanego .(drukowanego) na druk wytłaczany. Ogólnie trzeba powiedzieć. czasem imawet dwu. co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi. z tego.6). Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji . W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa. co pozwala na łatwe ich ujęcie.całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca. Grzegorzewska (1964. . Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter. s.dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę. Przede wszystkim uwzględnia on to. / . Wynika to m. Stosuje się 'tutaj łapeć j.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych. Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka. Jak wynika z doświadczeń. . tak jak np. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. aby . Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez . W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza). że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie. 19'73.zaobo" wać trwałość znaków.znaku. Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących.

że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę.5. dokonuje oceny. a więc tranisponuje je na • wzrokowe. abstrahowanie. BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji. M.120 słów w ciągu tego samego czasu. wyrazem itd.porównywanie. A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. uogólnianie. Fankhauser . że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich. którego nie można porównywać z polem. I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. skróty. Można więc przyjąć. co trwa znacznie dłużej. mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). Jedną z nich 'są tzw. które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. klasyfikowanie. Grzegorzewska (1964. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. operacje podstawowe . Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. Pismo punktowe L. W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. dzieci ociemniałe. F. maszyny czytające. do których należą tzw. jakie można objąć wzrokiem. a więc literą.analiza i synteza oraz operacje pochodne . że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców. wysuwa hipotezy. Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 . s. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. wnioskowanie itd. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową.(1980. które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. 5. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . s. która reprezentuje. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. Podobnie twierdzi autorka. które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę.punktów schodzi na plan dalszy. ' Jak wynika z doświadczenia. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. przechodzi ona przez różne poziomy. Przyczyną tego jest to. 122) podaje. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. 139) tłumaczy to tym.

w sprawie sytuacji w otoczeniu. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie.(abstrakcyjne). a inni wręcz przeciwnie -. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). .inny niż u dzieci widzących". Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe .. że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. M. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. s.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku. Wskutek braku . o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa. abstrahowanie. Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły. porównywania.na utrwalonych śladach spostrzeżeń . Klimasiński (1977. Ciągle się zjawia odruch badawczy. Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. którą widzący ma przed oczyma". ludziach i ich wzajemnym stosunku. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. niektórzy . że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących. z tego. klasyfikowania. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty . Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. synteza.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . Z. Grzegorzewska {1964. co to jest. szukania pewnych analogii.wyobrażeniach. wiązania w logiczne całości i schematyzowania. wnioskowanie itd. in. systematyzowania. z tym że. Jedni uważają. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. 260) pisze w tej sprawie. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. 78) pisze natomiast. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane. Z pewnością wynika to m. Sękowska (1974. 8. Klimasiński. podkreśla się. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej. cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. którego materiałem są pojęcia. s. Jeśli się przyjmie pogląd. że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. podobnie jak u dzieci widzących. globalny niż analityczny . i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". Ogólnie trzeba powiedzieć. że dzieci niewidome. że operacje myślowe jak analiza.(por. choćby np. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. s. 1974. Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. s. O myśleniu niewidomych K. 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach. Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia. zależy on od wielu czynników. uogólnianie. Oznacza to.nie ma powodów spodziewać się. że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-.niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. K.

a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . czy wiernie odzwierciedlają istotne i. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. czyli wyobrażenia. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . Zagadnieniem tym zajmował się u nas K.tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. aby dziecko mogło dojść do określanego celu. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia).5. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje.1. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . . 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań.spostrzeżeń i wyobrażeń. Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego. albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. Według J. Sękowska. nią charakter synpraktycizny. tzn. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. a zwłaszcza na poziomie. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych. Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). uzyskać określony skutek.na teorii rozwoju umysłowego . 1968. W tym okresie. Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności. omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami. Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi. Klimasiński (1977).myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. . Piageta (1966). co do których nie ma większych wątpliwości.. o badaniach którego wspomniano przy. s.J. że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. Nasuwa to przypuszczenie. na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. in. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. 26). w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia.Z. 5. A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. musi wykonać pewne działanie. są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu.

próbę ich wyjaśnienia.pisze A. KTimasińskiego (1'9'T7. autystycznemu. Zgodnie z teorią J. Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną.. s. że dziecko . pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń. iSeria II eksperymentów K. 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego.) miała. Przed przystąpieniem do badań K. Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości. określa się jako myślenie przedoperacyjne. Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących. a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami.Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. "Odwracalność . a także o. zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne). w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne. objętość. którym odpowiadają pojęcia. a zwłaszcza myślenia.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [.biernemu.8 roku żyoia". z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu. Nie oznacza to jednak. obejmuje ono . pojęć).] Myślenie. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości. w którym. na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego . polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. do tej. s. 55 i nast. .. s. czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień.operacyjność i odwracalność jest już ogólna . s. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. Klimasińskiego (1977.zasadniczo okres do 7 . 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. Jurkowski (1975. Celem badań K.12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia . Od 11 . Odwracalność polega na tym.stadium operacji konkretnych. Klimasiński (1977. w badaniach K. niezależnie od treści. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar. Jak już zaznaczono poprzednio. które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu.język). kształt) są stałe i niezmienne. rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III). Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego . 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie.może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa . w którym brakuje jeszcze odwracalności. Chodziło mianowicie o stwierdzenie. Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu .(operacji . jak też z poważnych proihlemów naukowych.stadium operacji formalnych. (zadania). W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje.

Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego. Klimasińskiego (1977. . z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami .]" Seria IV eksperymentów K. Wyrażało się to w tym. U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy.. U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I .. . dome były o wiele gorsze. a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle. np.. że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ. K. co według teorii J. W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła.konkretnych). 67 i nast.". albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od. W klasach I .. W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. W grupie badanych z klas VII . Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [. cji konkretnych. . u dzieci całkowicie . 1977. lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ".] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk.dłuższy od . wyniki uzyskane przez dzieci niewi-. Dla przykładu można podać. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-. ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące. Eksperymenty K. że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . wyobrażeń przestrzennych [. lecz go burzyły i układały go od nowa. a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania.. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego .". 5% przedoperacyjny..przedoperacyjnego. Klimasiński. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s. Jak można było się spodziewać. Miller (1969).)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych".VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności.III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego.. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch. Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por.. którzy nie potrafili tego zrobić.wynosiła 2 cm. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. ciężaru ani objętości". "krótszy od-.. zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki... s. Dla badanych. 8). to znaczy ujmowały tylko jedną relację. . s.III 20% dla poziomu operacyjnego. K. Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. stosowano wariant składający się z 5 linijek. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem.

VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%. Klimasiński (1977. A>B i B>C.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I . "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C". 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych. . Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze). "Dzieci niewidome.. które określały relacje jednokierunikowe.2. . "leży pod". natomiast dla klas IV . że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . W zadaniach tych występowały 2 przesłanki. Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. np.. np. . s.. które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • . Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono. np. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego. np. .. Ponadto były zadania. z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. Ogólnie trzeba stwierdzić. albo dwukierunkowe. z tym że w klasach VII . 74 i nasrt. 74).] Możma przypuszczać. 1977. s. s. co zadania w eksperymentach II serii. . "mniej odważmy i odważny". " itd. i nieprze^ strzeninych. 82). .. l'977i. 5. K.nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia. a więc relacji "większy od .dzieci widzących". których było 28. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [. Klimaisiński. "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem". mniejszy od . że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por. że wyniki badań K. np. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. Seria V eksperymentów (s.] Można wnioskować.. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań..5. najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe.. Klimasiński.VIII zwiększył się on do 5l5%. ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. K. Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. Zadania te. "leży nad". to jednak materiał.) miała za zadanie stwierdzenie.III. 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " . że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować. że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [. czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych.

Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka . dzięki takim przedmiotom. . Chodzi mianowicie o to. funkcja. Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje. Pojęcia.opanowanie przez nie znaczenia słów. aut. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. tzn. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych.) stopniowo wzrasta. jak abstrahowanie i uogólnianie.nie zawierać cech jednostkowych. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym.VII. kretene. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. 235). Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię. aby mogły spełniać swoją funkcję. im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle. powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne . Są one wynikiem takich operacji umysłowych. . W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II . czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na. a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk. że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. i Iim większa jest ta umiejętność. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat). Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości.pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego. Sękowska (1974. Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski. jak abstrahowanie i uogólnianie. Poprzednio wspomniano już..na rozwiązywanie określonych sytuacji . które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów.proces myślenia dzieci niewidomych .Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk. które mają charakter jednostkowy i konkretny. czyli atetrahiowanie cech podobnych. . Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. .. np. ----. które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania. jak algebra.iij-i. czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń.przyp. Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy. prawda. Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej. a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy.. rodzaj. Jest to tzw. tym częstsza 'będzie sposobność. pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy.. zdolność łączenia ich . s. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych".'-^" ^^. stosunki itd. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z. czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. cierpliwość. p^s.

93 i nast. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. Polega ona na tym. test przysłów.budowa. że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę. Autorka stosowała takie metody. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. Jeśli chodzi o kategorie porównań.pisze A. s. W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju. Majewski. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. W koinkluzja autorka stwierdza. Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć. nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- .problemowych.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk.jLK. że zarówno w grupie dzieci niewidomych. s. głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. a nie na wiek. Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych. Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych.wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech. 86 i nast. to badania wykazały. test słownika i test wolnych skojarzeń.). Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A. a więc od III do VIII klasy. to badania A. Szczegółowa analiza wykazuje jednak. "U uczniów niewidomych . pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. jak: test porównań.VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. Psychologia 129 zw. kiształit.poziom. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . którą reprezentują. Nie potrafią one wyodrębniać . rodzaju. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy.iycn szKOi podstawowych. wielkość iitp. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe". . albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych . s. i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. Dla . 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. Szczechowicz (1976. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw .) wykazały. Ich synteza osiąga większy . Szczechowicz (1976.wykrywanie wspólnej funkcji. że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. 93) . jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych . Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników. Szczechowicz (1976.cech wspólnych.

dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne. Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie. wielkość. 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. Drugim zagadnieniem. jak: budowa. Sękowska i(19i7'4. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. a następnie funkcję. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza). Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. .) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [.. Okazało się. niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. W konkluzji A. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . ona (s. wyższe. którym A. wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych".. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami. smalcu i kirieistetyczny !(clężar). O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III.ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome. W każdym razie takie kategorie. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych. wielkość.nym. aut. takich jak: kształt. Szczechowicz . że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym. materiał. [.s. Ponadto pisze. Różnica zaznaczyła się jednak w itym. : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu.przyip. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. barwa.] Poznanie konkretne ze względu. . w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym. wielkość. Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe. ciężar. Szc. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV. materiał schodziły na miejsca od III do IX. Szczechowicz się zajmowała. budowa. jak kształt. A.] Dopiero po przełamaniu tych barier.

Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. Oznacza to również. np. 6. sympatia.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne .zi'oim. a nie o emocjach mówimy. jak: emocje i uczucia.1. Niektóre bodźce .przedmioty. O uczuciach. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności. s. a później zabawki itd. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. uczucia estetyczne . aigresja. które w wielu przypadkach używane są zamiennie. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych". 6.miłość. s. Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. Przełącznikowa i H. 1979. Szewczuk 1979. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. s. strach itd. Wynika to stąd. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki. zazdrość itd. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. Spłonek. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia.(1976. gniew. co wyraża się w płaczu. zjawisk. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. W. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne. do określonej sytuacji. Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. np. krzyku itd. nie pojęciowe). jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia.zachwyt itd. ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por. zjawiska . Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. butelki z pokarmem. 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych. M. strachem. uczucia moralne sprawiedliwość. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. Z reguły o emocjach mówi się. i społeczne. radość. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. 330). 313). . w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. w której się on znajduje. że rozwój myślenia. dla którego stanowią one materiał (myśle-. O ile chodzi o rozwój emocji. sen). a . Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów.

1979. stopniu. dotykowe. Z uwagi na to. s. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. Dobrzańska-Socha. nowej zabawki itd. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. s. Przede wszystkim trzeba podkreślić.zwłaszcza wzrokowe. Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. 399).chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. jaki isltoijeje ' . a właściwie na jej uśmiech. gdy będzie głodne. O ile . T. &). zazdrość. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z . Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. Wołoszynowa (1979. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. krzykiem czy gniewem. moralne. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. społeczne czy estetyczne. że udział per-.. Przełącznikowa i H.. niechęć czy nawet nienawiść (por. Rzecz zrozumiała. Spłonek. s. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć.. określony już w znacznym. : 1975.. zjawisk. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. a więc słuchowe. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. A. a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. L. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. jałk poznawcze. węchowe itd. różnych stron otaczających je rzeczywistości". tj. W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. M. 1975. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. następuje także rozwój jego emocji. 13S przedmiotów. których genezą są bodźce zewnętrzne. jak współczucie. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". s. miłość. emoo j analnego. 26). Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka. ptaszków.percepcją wzrokową (por. W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. Gałkowiski. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. gdy będzie nakarmione.

terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje.. Dreier (1980. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. zwłaszcza nieuprzedzoina [. "Freedman (1964) pisze. niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia.między matką a dzieckiem. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T. Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. np. co widzą. 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno. '12). które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. s. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. Lewe'nfeld <'1956. s.] Moje dziecko płacze. natomiast 'dzieci niewidome tego.s. Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. Gałkowsiki. nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki). 1975. który uważa. 14). W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą.Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. że te dzieci. Gałkowski. że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. które zniechęciło do badania otoczenia". li9T5. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. Jest to zjawisko noirmalne. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska. Również komponenty pozawzrokowe. osoby itd. Bowliby'eigo (1869). że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. S. Podkreśla również. a. s. ' ' Podobnie S.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. dopiero w wieku 2-3 lat. s. Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła. przyciskanie). Wymieniona już S. to też zaczyna się ich bać... poczucia bezpieczeństwa. W tej sprawie B. Już w piątym. . gdy zostaje samo". 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. . szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób. czego dotykają. 12113'). Gałkowski. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie. jako czynniki wyzwalające uśmiech [. 19'715. Pisze ona.także głos (mowa). Jest to sprawa tzw. . przedmiotów albo też głosu. lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. B. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. gdy od niego 'odchodzę. Lewenfeid (1956. ale może przestraszyć je samotność. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. 'że. . s.

ku ujemnym. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza". których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa. właśnie na skutek braku wzroku. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych. sytuacje trudne.której albo nie rozumie.. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. zazdrości. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. brak kontaktów z rówieśnikami. Wydaje się. którą trudno później zlikwidować. w których czuje się . agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej. albo przyjmuje ją dosłownie. .dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. jako rzeczywistą groźbę. często reakcji gniewu". Dobrzańska-Socha (1975. dużo w nich agresji. przeBizkody i niepowodzenia. że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. Źródłem ich są tzw. Dotyczy to zarówno dka-iasu. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. wrogości. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych.. Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. Nie będzie więc dużym błędem. A. Tak jak dziecko widzące . jak również okresu późniejszego.zetknięcie się z twardą rzeczywistością. a zwłaszcza mimikę twarzy. Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-.pozbawione felgo wszystkiego . Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. jeśli się stwierdzi. Wyrażają się one często płaczem. knzykiem.co inne dzieci osiągają bez trudu. złości itd. Charakteryzują się one tym. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. aby niewidomi mieli większe. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. osamotnienie.. zwane też stresowymi. ograniczenia w tym zakresie. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie . w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. s. kiedy umiejętność tę opanowały. a zwłaszcza społecznych i moralnych.

dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. np.2.niemowlęcia z matką. grup nieformalnych. s. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. zainteresowanie życiem społecznym itd. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach.szczególności . które odwiedzają rodziców.się nieraz z okresu przedszkolnego.społecznych. która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. braćmi. "W .6. Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych. podwórko. Wół oszynoiwa •(19719. wspólną zabawę. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. babciami. koleżeństwa. skwer).. Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany. siostrami. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. które dąży do kontaktów . a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym. życzliwość wobec innych. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej . Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości. . uśmiechają się do niego. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska. W domu spotyka osoby. zbiorowych zajęciach. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka. Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. wyciągają ręce itd. wywodzące . a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . którzy podchodzą do dziecka.rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych". często w ramach tzw.pisze L. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park. Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. 626) . Prą-. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. a wśród nich inne dzieci. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. Dziecko społecznie-przystosowane to takie. Ogólnie można więc powiedzieć.. dziadkami itd. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych. do której dziecko przynależy. Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym.społeczną dziecka. Na dziecko oddziałują teraz.

rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. . Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami.potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. w kontaktach interpersonalnych itd. które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób. . ich kroki w domu czy na ulicy. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy.poznania nowych osób. na wspólnej zabawie. że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. . kim są. Desmerger (1978. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych.nawiązywania werbalnych kontaktów. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-. rodzeństwem. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej... .możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców.odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym. dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd. ich lokalizacji. Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . jak np. nip. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt. ich działania. . . s. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem.wspólnego udziału w zajęciach. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne. na podstawie bodźców słuchowych (igłois).poznania osób.. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej. którą wraz z wiekiem musi rozwikłać. zapach charakterystyczny itd. . jakie z tego kontaktu płynie. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie . M. odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. Słyszy ono ich głos (rozmowę).Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:.. Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację". jakie znaczenie tej sprawie będą. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. Docierają do niego jednak inne bodźce. Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia. wówczas nie ma wątpliwości. np. innymi dziećmi.

w zabawach. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. zdolności. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. w którym 'dziecko przebywa. potrzeby. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. stąd. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. in. Od stopnia adaptacji społecznej. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. Ogólnie trzeba powiedzieć.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. w którym ono przebywa. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. jej genezę. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych. charakter. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności. funkcje itd.. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. "Młodszy wiek szkolny. strukturę. Oznacza to. Równocześnie trzeba podkreślić. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. 7. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. na którą składają się takie składniki. np. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny. jak: temperament.. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. Nie ulega wątpliwości. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . . zainteresowanie itd. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki.. nawyki i wzory zachowania się. Już niejednokrotnie podkreślano. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi. Nie oznacza to jednak. postawy. które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. Wynika to m. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu.

niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa.W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . 7'69). możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. Mendruń {1967. braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska. potrzeb itd. s. . Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach".narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych. Reykowski (1971. s. . Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz. w którym przebywa. O ile chodzi o tę pierwszą sprawę.. 1&79. Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: . W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. który często przedłuża się poza wiek 18 lat. własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. stosunku do innych ludzi. 771) pisze. na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy. li979. lęk i różne objawy nieprzystosowania. Zebr owaka. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. J. Jednak moiżna przyjąć.się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania. to są one wynikiem błędów wychowawczych. niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. Łapiń^ka i M. rówieśników). albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. Obraz negatywny wywołuje niepokój. Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu). s. 95) twierdzi. zdolności. że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. s.1. Obraz pozytywny daje pewność sie141 . kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie.. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi.(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. J. Wołoszynowa. umiejętności. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. 7. Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym.zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne. że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. nauczycieli.się nowie" (L.narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. 636). że . w którym przebywa.

Badania porównawcze A. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie. możliwe do zrealizowania.ociemniałych. Lewemfeild (•1'85'6.przyp. tzn.dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. Chodzi mianowicie o sprawę. . gdy coś mu upadnie i nie. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. równowagę emocjonalną. które dzięki temu może wykonywać. s. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie . 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości.'że jego oczy nie pracują. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8. W tej. aut. które . Na wstępie trzeba sobie uświadomić. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych. Pisze ona. Dobrząńskiej-Sochy (1976. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. uszy.oparte na nim aspiracje będą realne. że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego". czy ślepota jest czynnikiem.). sprawie wymieniany już B. gdzie 'leży agutoa [. co je też utwierdza w przekonaniu. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym. Lewenfeid (1956. to i . Jeżeli obraz ten jest właściwy. Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym. Morę wzrok utraciły . lepsze kontakty z ludźmi. by dostrzec wkrótce. nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności.".bie. Jeśli powiemy mu. przychylny stosunek do innych. co potrafi zrobić..-że jest niewidome. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd. W tej sprawie B. Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. lepsze wyniki w nauce". s. np. ale za to ma rączki. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. 6-12. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych. może tego (c)d razu podnieść. Wielu autorów podkreśla. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny. s..] Dzieci są na tyle initeligentoe. oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju. udział w grach sportowych itd. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. zanim inni nie powiedzą mu. że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób.. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych.

a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. Często mają poczucie inności. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji. np.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . które muszą być oparte na realnej. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka.. Lecz niekoniecznie musi to być regułą. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych.istotna. możliwości wykonywania pewnych czynności.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. Dobrzańska-Socha. że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego".] Słuszna jest uwaga. rezerwę'wobec innych ludzi. 5i2). Tak jak już podkreśliła A. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. Często podkreśla się.1964. Bailliard (. wiele. t j.sprawy [. cele i zadania życiowe i zawodowe. że ślepota może stwarzać warunki do tego. których głos słyszy po raz pierwszy. Lewenfeid {1956. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. zachowując pewien dystans.. ciągłej zależności od innych. Pozostawione w środowisku nieznajomym. na zajmowanie się samym sobą. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. Sękowska (1974. poddaje się mniej chętnie. . Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. bazie. jest więc zajęte . że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie. ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. bezradności. s. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. B. wyboru zawodu. że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy". 37) . Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego. s. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". stykając się z osobami. ale mogłoby być inaczej. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". s. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. obcości. Wydaje się słusznym stanowisko. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. P. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu.

U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. czego jednostka oczekuje.nie powstanie. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia. snu itd. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie. które wymagają zaspokojenia. że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. Stanowią więc one motywy jego działania. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. ałbo też gdy to. Z uwagi na to. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. Potrzeby występują wówczas. względnie w pełni zaspokojone. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. Problemem pozostaje jedniak. Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. A więc przy błędach wychowawczych. s. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. Wprawdzie brak jest głębszych badań.7. kontaktów z innymi dziećmi itp. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. albo potrzeby kontaktu społecznego. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. jak np. można przyjąć.pisze M. Przełącznikowa (1979. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań.2. lecz także psychicznych i społecznych. . Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. ludzi. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. Czynią one wiele wysiłku. kiedy •odczuwa brak pokarmu. Na pewno ślepota . 503) . zjawisk. to jednak hipotetycznie można przyjąć. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. aby je w pełni zaspokajać. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. aby przywrócić zachwianą równowagę. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. Nie oznacza to. "Potrzeba psychiczna .

) lub dotykowych. jak potrzeba afiliacji. wszystkie 10 T. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę. że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia.intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. .niezależności i samourzeczywistnienia.] Samotność . Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby. harmonia kształtów itd. że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska.społecznym". Przejawia się to w . Problemem pozostaje natomiast. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. uznania itd. Z. . dzieł sztuki . Nie ulega najmniejszej wątpliwości. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. słuchową (mowa. Sękowska (1974. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej. . których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka . odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie". Podobnie jak u dzieci widzących. W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. Jednak nie.). niezależności i samodzielności. że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. Wydaje się. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym.dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb. a więc drogą dotykową.. w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. .. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb. Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone. . . poezja itd. s. s.. Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. które rozwijają się głównie.piękna przyrody. fotografii czy rzeźb. Majewski. których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć .obrazów. którzy nie widzą [. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. zadawanie pytań itd. a mianowicie oglądania krajobrazów . że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie. akceptacji społecznej. Z uwagi na to.(zestawy barw). czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. Ich źródłem są trwałe nastawienia. .] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. '. Sękowska (1974. uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane.to przeżycie charakterystyczne dla ludzi. również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić. pewnej izolacji i wyobcowania [. choć nie wyłącznie.w sferze bodźców akustycznych (muzyką. 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. Cytowana już kilkakrotnie Z.

'oznych. udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka. Z uwagi na to. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach. Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi. Ogólnie trzeba podkreślić. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12." . lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. należy przyjąć. 8. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame. s. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. 30) . jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. brakiem oddziaływania filmów. ilorazem inteligencji. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści.7. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci. dysharmonii). Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania.3. Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym .-' .przedmiotów i zjawisk. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę. "Jeśli chodzi o zainteresowania -. urazach czaszki itd. a więc zaburzeń czynności psychicznych. telewizji itd. Do-brzańSkaSocha (1975. wylewach do mózgu.to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań. Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. Nasuwa siłę więc pytanie.pisze A. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej. Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy.składnikiem osobowości są także zainteresowania. Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne.

które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. głównie intelektualnych. które w możliwie najwyższym atopniu . a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe.często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego.znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. a zwłaszcza intelektualne. i rewalidacyjnej. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci.dzieci niewidome z normą intelektualną. W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny. jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna.przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa. leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. niewidomych umysłowo upośledzonych. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z. Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji. Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne. Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych. Są to dzieci. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. i. Jednak . Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. U podłoża zmian psychicznych. Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi.bierności czy apatii. analloigicznie jak u dzieci widzących. Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i .jak już podkreślono .grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia. co powoduje. Najliczniejszą . Ogólnie trzeba stwierdzić. . Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. "szkoły życia". Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". których liczba jest również znaczna. bądź też w spowolnieniu reakcji .

. podejrzliwością czy nadwrażliwością. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. Są to pojawiające się okresowo. SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. Może to wynikać stąd. Często u dzieci. Dowodem tego są liczne obserwacje. a zwłaszcza młodzieży niewidomej. że 'np. a zwłaszcza warunki. a więc o osobowości schizoidalnej. które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. tiki. Wielu autorów podkreśla. Ogólnie można powiedzieć. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. niskim poziomem energii. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. Dolbrzańska-So-cha (1975. Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. 2. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . sfery emocjonalnej i popędowej. mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. Brakiem aktywności. Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. inicjatywy. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. s.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. neurotyczności. Wydaje się. Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. . tzn. P. Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). 31). na które częściej narażone są dzieci niewidome". . że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące. stanowiące urazy. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. Prze/ ciwnie. a więc sztywnością. 3. o których wspomniano przy okazji blindyzmów. charakteru-. Nieśmiałością.4. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem. Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. zwłaszcza w zakresie temperamentu. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych. . . s.wydarzeniami w otoczeniu. a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. bardzo długo. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. Baillart '(1964. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej.nastroju. nagłe. Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym.

D. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. Bateman (1973. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. 40) pisze. Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. *>. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. niewyraźny. że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy. . s. Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. l Przede wszystkim trzeba podkreślić. Tendencjami do zachowań agresywnych. wprawdzie w ograniczonym zakresie. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. ale nadal funkcjonuje. B. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. .widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. Są to więc dzieci. 6. . ogólnych jego kształtów czy innych cech. oraz fakt. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. Dzieci niewidome z 1'es. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. O ile chodzi o pierwszą sprawę. s. 150 Podobnie W. Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo. . 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. mglisty. U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. że "osobników z absolutną ślepotą.5. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. . Swierłow (1957. to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. tzn. a IWo posiadało poczucie światła.". Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. z niewyraźną . jest bardzo mało [. fragmentaryczny. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego.

Taka tendencja występuje głównie u dzieci. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. żółty i niebieski. a więc dzieci ociemniałych. zielony. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. a często może być też dla niewidomego zwodniczy. zwłaszcza kolory podstawowe . że nie można jej wyrazić cyframi". ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. gdy jego siła jest tak minimalna. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare.pisze W.czerwony. jest bardzo niewyraźny. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. zwłaszcza te. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. mglisty. Wręcz odwrotnie. niby drogowskazami w podróży. 1957. s. Swierłow. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem. zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni.05). często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej.barwą. . Należy przy tym pamiętać. 43 i 44). U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. s.. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. 23 i 24) . które widziały i utraciły wzrok. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. których stopień zbliża się do górnej granicy (0. węchu itd. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. jak już podkreślono. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni . Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. słuchu. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. jaki dostarczają resztki wzroku. Swierłow (1955.

W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. nych układów strukturalnych. Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. odgrywających istotną rolę w kompensacji. s: 342). Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika.152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych.postawy wobec siebie jako niewidomego. D. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. jakie płyną kanałem. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. Drugą 'sprawą. np. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. Batemań. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. Postawa . Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. Może się to przejawiać w lekceważeniu. na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. 1973. <wg: B. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. U starszych. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. wzrokowym. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy . gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. N.

B. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". . 338 i nast. B. związku z tym. 336) stwierdza jednak. na obozach itd. D. IV. wzroku. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności.ze specjalnych form nauczania i wychowania.) tłumaczy ten fakt m.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym. że wiele tych dzieci musi korzystać . pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. a reszta radzi sobie w szkołach masowych. . wynika między innymi z faktu. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych.taka ujawnia się w sytuacjach. pomimo że osób niedowidzących jest 2. że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. s. pełnienie ról społecznych itd. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole. powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. lub choćby bliskie prawdy. s. Jeżeli jest to prawdziwe. Bateman (1973. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół. na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . Jednakże badania . O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne. s. tym. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. Niewłaściwe bo-. sprawami ludzi niedowidzących.czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. 'Podobnie W. że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę. że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących.brak większego zainteresowania wśród naukowców. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. w internacie. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić. Zachara •(1981. Bateman (1973. in. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. zwłaszcza tych. to możemy przypuszczać. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. Pilecka i B. lub pedagogicznym niż psychologicznym.

05 . s. Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu . Innym zagadnieniem jest sprawa. zakładając.05 uznawane są za niewidome. » 2. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 .3. kogo należy uważać za osobę niedowidzącą. Dotyczy to zarówno dolnej. 1979. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. u której. Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. wywołuje przeszkody i trudności. Podobnie E.1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. Oznacza to. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości . Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu.uważa się w tym przypadku osoby. 162). a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta. Jurewicz-Tuz i K. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. Można spotkać też definicje. na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim.rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku).wzroku. na kształtowanie się uczuć. w . stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G. wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk". nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. orientacji przestrzennej. W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia. Za osobę niedowidzącą . Znaczy to. Ziemcowa (1976. Klimasiński.naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia.25. 7). w NRD) i górną granicę do 0. s. 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . charakteru. tzn. wpływu na sferę poznawczą 'dziecka.. jak też górnej granicy tego defektu. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości. a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi. że osoby z ostrością wzroku do 0. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym).jak już podkreślono . które dolną granicę obniżają do 0.04 (np. pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez.poznawania przedmiotów. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących. Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt. I. stosunku do otoczenia". które mają wpływ na poziom wiedzy. Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd. a mianowicie obniżenie ostrości wzroku. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie. pomimo znacznego uszkodzenia. Pasternak (1978. s.0. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę.

^. Znaczy to. w których wzrok odgrywa doniosłą rolę.--»v*^^^. Jurewicz-Tuz i K. a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych. albo jednego i drugiego (por. 3. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego.praktycznej. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń.mi. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół. lup. albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku.. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. specjalnie powiększających pomocy optycznych. który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma.się z def-fnicją oftalmologiczną. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia. w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych. 1979. tzn. G.c s±ciiin. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). Sprowadza się ono do pytania. inwalidztwa i zatrudnienia. że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. np. . 14). Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem. można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. . Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać.e luJ. choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku.dzia-" łalności praktycznej itd. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . J-". Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych. s. że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery. Ogólnie osoby niedowidzące.ęuzy niewidomy. Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. jakie dostarczają jej bodźce wizualne. . np. Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. Klimasiński. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku.

Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. stereoskopowego i barwnego. Zaburzenia widzenia " Normalne oko. Jest to ta część siatkówki. jak też w dali. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych.w czopkach i pręcikach. zwłaszcza . że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. która je spo158 wodowała (etiologu). soczewka. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem. Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. Składa się na niego "rogówka. czyli tzw. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna. obwodowego. jest najważniejszą . 3. przechodząc przez źrenicę. Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. 159 1. Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). ako-modacji (nastawności). Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko.1. ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce. jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy). czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. plamce żółtej. tzw. że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka. wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego). soczewka i ciało szkliste. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. w których pod wpływem światła zachodzą . czopki i pręciki. i ich szczegóły. określone zmiany chemiczne.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. Na proces ten składa się: . ' .funkcją wzroku. Proces widzenia odbywa się w ten sposób. . Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego. zwłaszcza małe.fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. Nie oznacza to. .1. gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. regulująca i kontrolująca wzroku) itd. czyli wadzenie plamką żółtą. o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka. Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek.

przy odległości 3 m. dalekowzroczność. zamazany. W. co powoduje. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką.maksymalnym zbliżeniu. w .75 mm . 17. widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie. Melanowski.5 mm {1. 1951. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. J. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw. l mm . Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . s. co powoduje. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. Wada ta występuje wówczas. . Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk). Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie). Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia). że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę.iprzy odległości 1000 m (por.przy odległości 50 m.5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku.małe.07 mm z odległości 25 cm.różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to. przy dolnej granicy słabowzroczności. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. zmętnienie lub brak soczewki itd. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką. do tej. lecz przecinają się przed nią. którą powinien widzieć. że jest on zamazany. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki. ostrości wzroku. Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas.5 mm . gdy aparat łamiący (rogówka. która polega na zmętnieniu soczewki. nieostry. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości. czyli na tym. astygmatyzm. co powinny widzieć z 20 m. H. Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. 71 i 72). Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. Jak z tego wynika. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary). i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry. Na ile te proporcje są zachwiane. 1. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena.' jak krótkowzroczność.. którą widzi. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu.07 mm przy odległości 25 cm. o wielkości 16. bardzo małych elementów. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. co odpowiada wielkościom 0. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm . Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości.75 cm) z odległości 50 m itd.est to wada wzroku.przy odległości 5 m. soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża.

pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami. przy czytaniu drobnego druku. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T. Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. 3. Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. s. a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. często zmętnienie to osiąga taki stopień. Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki. Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. przestrzeni jako głębi i perspektywy. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. Do najważniejszych należą: • . jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe. . 2. widzenie lunetowe.po lewej lub prawej stronie. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. Widzenie połowicze (ślepota połowicza). Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). Melanowski. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. 3. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd.2.3. W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. Majewski. a więc przedmiotów jako brył. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). 3. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por.1. zwane też widzeniem pręcikowym. Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. lewostronna jest mniej uciążliwa. Dokonuje .1. H. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. l. Psychologia 161 klucza lub rurę. 1951. 81). co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości.

Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. głębi itd.deuteranopia. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. Jest to możliwe dlatego.1. 3. w którym brak jest czopków. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku.tritanopia. Człowiek widzi otaczający świat w barwach.62świetlnych. nie reaguje na barwy w ogóle. 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. za osoby niedowidzące uważamy jednostki. przestrzeń z 2 różnych punktów. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. które stanowią pewną funkcjonalną całość. s. Galewska (1973. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. wielkości. a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. 3. Szewczuk. Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot. 332). czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną. że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. jak podaje Z. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. do którego należy: . barwy. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni. Powoduje to.. lokalizacji w przestrzeni. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny.4. s. Zaburzenia widzenia barwnego . Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). 526). czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. a także odległości. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu.. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. czyli całkowitą ślepotę na barwy. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. . Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego. stereoskopowego czy barwnego. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości. stosunek do innych przedmiotów itd. człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. . Jednak. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). Istnieje pewien procent jednostek.się to dzięki temu. czyli ślepota na barwę czerwoną. 2) dichromatyzm. 1979. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu.protanopia. że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy.2. .

badania J. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych". jak i normalnie. którymi pisane są książki. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. że niektóre przedmioty. widzi więc dobrze. że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny). co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. W. Percepcji przestrzeni.76) pisze: "Jest pewne. co. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. 4). kształt. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . Zachara (1981. Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. 2. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. prasa codzienna itd. ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. lecz także jakość zaburzenia [. zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . spostrzega powierzchownie. zwłaszcza małe lub bardzo małe. pola spostrzeżeniowe-' go. jakie między tymi elementami zachodzą. . krótkowzroczne lub dalekowzroczne.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. S. s. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia. podręczniki. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. relacjonując. Odnosi się to do takich ich cech. w miarę ich oddalania się od oka. . s.spostrzeganie. s. lecz subtelne różnice kształtów. Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. Schwarz (1976. rozczłonowanie kształtów. Mogą one otrzymy-. A. barwa itd. Pilecka i B. że " . 75 . . widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". Nartowska (1980. Im wada ta jest głębsza. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. jak wielkość. Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. Kułagina i(1967). np. że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l. niedokładnych. niedokładnie. Oznacza to.. tym ograniczenie to jest większe. czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. Dalej autorka pisze. ' ' Podobnie H. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza. Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku. Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących.

dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. s. wyobrażeń.wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. pamięci aż do myślenia. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym.przyp. s. aut. Jest on zintegrowany w pewną całość. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". Stwierdziła ona mianowicie. są badania przeprowadzone przez A. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. pisanie. jak: czytanie. akustyczne. bardziej adekwatny. Rytkę '(1979. Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. s. przejrzysty i typowy. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego).z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. że proces percepcji nie. choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. czynników.wystarczy. powodując. 67) pisze. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. Podając konkretne .mentów z całości.braku przerzutności uwagi. s. Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. Trzeba jednak podkreślić. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. np. Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. . Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. Schwarz (1976. 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku. lecz również czynniki . -^ Potwierdzeniem. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. poza defektem wzroku. duży. Schwarz (1976.psychologiczne. 3). lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia. właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". że dzieci . s. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem. Należy więc założyć. aby obraz wzrokowy był zróżnicowany. 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . Zwraca ona uwagę także na to.). odpisywanie z książki czy z tablicy. że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych. Jest to wynikiem .jak twierdzi autorka . Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. poczynając od wrażeń. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy. Dalej autor <1966. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku".S. . w których dominują inne bodźce. dokładne .

pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. a . s. Nie ulega wątpliwości. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu. 81) pisze. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". H. np. Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . Schwarz (1976. a -nie . Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. Dzieci takie mogą pisać "brzydko". . wskutek tego także i upadki [. . podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. 59) pisze. biegania. rodzaj nawierzchni (kałuża. s. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". czyli stereoskopowego. że: "Ćwiczenie obserwacji. Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. wskazówki do obserwacji.jak obecnie być czymś sporadycznym. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt. Nie należy oczywiście zapominać. J.objaśnienia.] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. Dziedzic (1963. . lecz z pewnych wskazań profilaktycznych. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. Kodejszko (1973. odległości i głębokości". Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. Nartowska (1980. s. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. gry w piłkę. . Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. s. przerw itd. Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. skakanie). a więc kreślić niekształtne litery.). że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń. np. uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. ćwiczeń fizycznych. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. J. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu. «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. Wymieniany już kilkakrotnie S.] Brak widzenia dwuocznego. a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. 523) pisze. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. krawężnik itd. że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną.

jak: krótkowzroczność. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. stany po odwarstwieniach siatkówek. 1980). tzn. typów lamp. • 3. W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. 4. lunetki.3.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. 4. lornetki. wisk pracy itd. Cis-Bankiewicz i E. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. Chodzi mianowicie o to. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". linijki optyczne itd. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H. 3. jak też sztucznego. Odpowiednie 'warunki barwne. uczą się czy pracują. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. J. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. produkowanych w kraju i za granicą. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. epidiaskopy i rzutniki. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. monitory telewizyjne (Magniyision). : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. Kurcz. jak np. olśnienia. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. jak np. pracownikom odpowiednich stano-. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. Jest to sprawa. lupy o różnym stopniu powiększenia. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. w miejscu pracy. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. Do warunków tych należą: 1. a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. które należy spełnić. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. Problem sprowadza się do tego. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. 2. układanki literowe.) dla niedowidzących. a mianowicie o warunkach. w których osoby niedowidzące przebywają. w domu itd. Bielickiej (1974). czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju .

96.). Uzyskała ona średni 1. ucząc się razem z dziećmi widzącymi. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr.=9i5. Już w 1930 roku E.umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ.I.1.należy przypisać temu. a w których gorsze. . Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych . aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I . w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów.1. 105 i nast.1. Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia. Również inne badania potwierJ68 dziły to. Również B. z tym że dzieci. Bateman (1973. dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z. Podobnie R.1.109. koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy . Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących. a tylko 9% powyżej . Okazało się. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. że dzieci z wysokim 1. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie. mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów).l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji. Średni iloraz inteligencji wynosił 113.Badaniem inteligencji. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie. B. że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. Świadczy to o tym.1. Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I.106. Sękowska (1978. że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych. Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. =100 dla całej grupy. słownik i labirynty. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. która stwarza im odpowiednie warunki. s. z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji. Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr). Stwierdzono. Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach .^s. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny.zdaniem autorki . a dla skali bezsłownej 104. tempa pracy. do prawidłowego rozwoju.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta.(podtest rozumienia). z tym że dla skali słownejwynosił on 115. które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy. Wyniki wskazywały. Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1. miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . Autorka analizowała także przypadki.

u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". s.2. również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi. Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. . że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym . natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. aby mogli się identyfikować z niewidomymi. że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . Chodzi tutaj o te cechy osobowości. pł. dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". 242 i 243). 243) twierdzi. Końćzyk (1980. że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? .na ulicy. Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. które często same narzucają się. że "wewnętrzny fekonflikt. 1973. Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. widzących swego kalectwa i Jego skutków. w sklepie. s. Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym. a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". a w innych za niewidome '(wg: B. R. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B.1.wzrokiem dzieci. Autorka (1980. kanałem słuchowym. które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. 16& 5. Bateman. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza. widzących powodują to. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. Wynikiem tego jest fakt. Bateman (1973. s. s. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo. 5. że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. to są jednak pewne dane wskazujące. Bateman (1973. 4) pisze. B. w środkach lokomocji. 342) pisze w tej . Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech. Podoibnie T. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących.) na podstawie własnych badań pisze. l i nast. s. a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. tzn.

e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. s. 1973. a tym bardziej jak niewidome. 342). 76) zaznacza. że reakcje rodziny. DalekÓ-widze. depresji.pisze S. Faktycznie. mogą być. może być mniej motywowane do robienia tego. również z uwagi na charakter swego kalectwa. Wymieniana już kilkakrotnie B. Podobnie S.niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. Inną' charakterystyczną cechą jest to. a nawet aspołeczni. 343). rezygnacji. 243) stwierdza. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. jak również nauczycieli.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. bezsilności. introwertyczni. izolacji. choć istnieją także przeciwne przykłady. grach itd. s. Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. Rzeczywiście. "Byłoby błędem . wane przez swoich widzących rówieśników. Wymieniona M. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji.związanych. że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. ocena. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień. Schwarz (1976. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. Bateman. Podobnie 171 badania T.może być mniej zdolne. egoizmu. s. Osoby . której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. s. Bateman (1973. s. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. Bateman. s. Podkreśla ona. osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. podobnie jak ikażde inne dziecko. a także własną. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. Brak pełnej akceptacji społecznej moż. postawy społeczeństwa.przyjęcie założenia. lękliwi. Young (1952^ s. Kończyk (1980. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. co chcieliby jego rodzice. Nie widzi się natomiast tego. jak wykazuje doświadczenie. lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. s. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. . 1973. Może to być spowodowane tym. że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. R. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. M. że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. czy . 66) . Young (1952. Pisze ona. że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". wychowawcy. Schwarz (1976. . 5) potwierdzają. Force (1958) stwierdza. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. 17) pisze. zamknięcia się w sobie. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci. że dziecko niedowidzące.

nierozumienie. Bauman (1973. dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). przy jaskrze itd. s. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. jak też psychiczne komponenty. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. a także uczęszczających dozwykłych szkół. Ujawniają większe napięcie. s.. że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. Young (1952. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach.leniwi. ' . Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami.3) wykazywały średni stopień. Bauman..1). Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne. Podobne B. dlaczego są oni mniej zdolni. 170 i 171) podkreśla. Stwierdziła ona. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. niewidoma". Podkreśla ona także. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. K. Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. .: Podobnie M. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. np. s. 77) relacjonując te badania pisze: . mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. mieszkających w internatach. zawierający zarówno organiczne. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych. Kończyk (1980. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. 5) pisze. K. Ogólnie trzeba powiedzieć.3-0. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). czują się po172 krzywdzeni. np. T. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. D. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. nieuważni. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek. Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. ze zwyrodnieniem siatkówki. przystosowania emocjonalnego. Klimasiński (1979.

planów.173 zajmowała się u nas Z. Autorka tłumaczy to tym. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących. szacunku. estetycznych. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. 152 i nast. że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono. Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym.Wymieniona już M. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań). s. Za A. Badania wykazały. ruchu i samodzielności.. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. to autorka tłumaczy totym że środowisko. a. Palak (1978. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego. skakanie itd. w którym one przebywają . że stosunkowo mało jest potrzeb. Zagadnieniem tym : -' . a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. wychowawcy. miłości i przynależności (afiliacji). .rodzice. s. Dwa rodzaje potrzeb. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku.3. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. bo ją-się przyszłości. że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. Young (1952-. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. bezpieczeństwa. Powstaje więc pytanie.). dzieciom. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym.zwłaszcza takie jej formy. samourzeczywistnienia. Wynikają one bowiem zarówno z tego. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. 171) podkreśla. jak bieganie. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. /' 5. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych. rówieśnicy. podobnie jak dzieci niewidome. Nie można jednak ich generalizować. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia.

Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić. samourzeczywistnienia). Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. s. potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących. Rusalem. tzn. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. T. jakim jest wzrok. trwały stres. 1952. chodzi tutaj o osoby. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty. Sękowska. Cholden. a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców.których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. Reykowski (1971.powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. Lewicki '(1969. 2.mogą występować z większym nasileniem). "Stres . człowieka. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia. od spokojnej czujności do stanu. L. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych.. czyli wzrost poziomu aktywacji. 'Ł. Majewski.pisze autor . 1958. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. '1958. który wywołuje trwały stres. 174 V. albowiem są to jednostki. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. 1971a). A. 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). lecz wywołuje określone. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. Należy więc przyjąć. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich . 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu. że utrata wzroku jest silnym stresorem. utracie wzroku towarzyszą . i" z reguły bardzo silne reakcje. J. s. Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. a więc osób. Jak wykazują liczne badania <H. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. który można nazwać podnieceniem.

tzn. Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. Wymieniona Z. St. doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. czasem nawet z przesadną wyrazistością. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. a także L. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. Płeć. ' 1. 2. co utraciły.1. czy też powoli. która zaistniała po utracie przez nią wzroku. Rusalem. a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . s. Sposób utraty wzroku. tzn. dolegliwości i choroby somatyczne). a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. 59-60). które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. przed którym stoi przyszłość otwo-. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. 5. który realizuje swoje plany życiowe. 73). 1952. -. Ma upokarzające ją poczucie. Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. twarzy itd. Cholden. na wychowanie dzieci. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. Żemis. że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej". s. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. H. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. s.liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. "Nieco łatwiej . Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. 2. s. 219) . inaczej u człowieka w wieku dojrzałym. że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. pełen cierpień.1. gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. •6. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. 208). gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. Sękowska w dalszej części pisze. 73 i nast. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. konsekwencje swego kalectwa". ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. rem. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn." 4. na przestrzeni określonego czasu (H. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. 3. czy nastąpiła ona nagle. W nowej sytuacji.1. Sytuacje. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). 55. Są one następujące: . Rusalem (1952. stopniowo. To. 176 2. a mianowicie: okres szoku. Sękowska (1960.pisze Z.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. ale te angażują całe jej uczucie. bezradny. s. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. Zwykle dopiero wtedy. niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. 1958. Cholden (1958. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości. Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). s. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. L. 1960.

Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. krzyku. mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . (zupełnie nowe sytuacje stresowe). Stan ten ulega .1. Uważa. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. Szuka winnych. 113). Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. Dochodzi często do wniosku. że poniósł wielką stratę. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. 1971. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. wpadają po prostu w szał. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. rozpaczy itd. a więc pełnych żalu. L. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. 2. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. Napawa go to rozpaczą. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. Nie znajduje również żadnych wartości. w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. Majewski. Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). Jedni całą rozpacz. w jakich nagle znalazł się 12 T. po której nie przedstawia już żadnej wartości. a zwłaszcza psychologa. Przejawia się to m. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. dla których miałby żyć. powodując zachwianie równowagi między. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia.2. agresji słownej. iń. procesami pobudzania i hamowania. trudną emocjonalnie. co stracił na skutek ślepoty. jeśli sam był winien swego kalectwa. gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. trudną do zniesienia. a więc jako szczególnie trudną sytuację. swego nieszczęścia. Jest to okres głębokiej depresji. że wszystko jest dla niego stracone. s. obwinia zakład pracy czy współpracowników. Paryzek. które może przybrać różne formy.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. nie może darować sobie swej lekkomyślności. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. Wydaje mu się. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć.(zaburzeń reaktywnych). : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia).

L.1. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. nawet z cofaniem się. Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych. Cholden (1958. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko. potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. 81) pisze. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. że jego badania wskazują na to. realizować konkretne cele życiowe. s. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji.2. dążyć do stabilizacji swego życia. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji. 2. zmieniających się warunków .H. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów.jest momentem przeło-. ogół procesem trudnym i długotrwałym. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów. że oprócz doznanych ograniczeń i . pewnymi skokami.pewnością i niepokojem następują. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność. jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji. s.pisze . a czasem nawet ją pogłębiają.3. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. Stopniowo przekonuje się on. względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota.mowym. Bywają także przypadki.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". podobnie jak u nagle ociemniałych stany. 61) . gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo. Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. hamują często likwidację depresji. Nie wiedząc. trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość. Trudności i nikłe rezultaty. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. Uważa ponadto. 2. W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu. "Co więcej . Rusalem (1962. że wprawdzie stracił wzrok.

jak też ociemniali nie widzą . 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . 57) pisze w tej sprawie. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie . T. 3. ą właściwie "czarny". Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia. Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. a dotyczą one nie tylko sery poznania. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. Carrol (1961. co jest atrybutem wzroku. zwłaszcza działalności praktycznej. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". lecz także działania.na rozwój poszczególnych procesów. J. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie. opóźnienia czy ograniczenia... powodując pewne zahamowania. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. Ci.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. rodzinne. Istotną sprawą jest też fakt. 1. znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. jakim jest kanał wzrokowy. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. ruchu itd. jak też osobowości. przeżywają ją na ogół mocno". s. społeczne i zawodowe ociemniałego. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji. Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych.1. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. którym podlega.życiowych. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę.osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków. kto go traci. Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. 3. hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. Najlepiej przekonuje się o tym ten. w której wzrok ma dominujące znaczenie. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący.1. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. cech osobowości itd.

które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. 52). W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. 18). 1964. Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. co to jest i skąd pochodzi. ale ściśle ze sobą współdziałają. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. 1961. Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. 3.analizatory nie działają oddzielnie. Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. sprawdza ponadto wzrokowo. czy dotyk go nie myli. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia. przy dotykowym ustalaniu np. Carroll.. s. Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne. przy współudziale wzroku. analizatorów. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość.2. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. Ociemniały przekonuje się bowiem. W poprzednich układach. z którymi nie . "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu. To samo. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. wartości nionet. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. które dotychczas uchodziły jego uwagi.pochodzącym'z zewnątrz. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. Grzegorzewska. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. chcąc się przekonać. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. s. źródła. głównie słuchowych.które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. działają kompleksowo. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. . W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego.może sobie poradzić. J. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o . nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów.

204 . które można też uznać za .samodzielności. Człowiek. Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. . s. Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. 667. temperament. s. który utracił wzrok. jest dezintegracja jego osobowości. 1961. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. do teatru. osłabienie jej . 1967. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego.3. do kawiarni. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych. Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. zdolności. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. A. będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania. 200-201. Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. nie mówiąc już o innych formach poruszania.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. do znajomych itp. s. jak bieganie czy skakanie. po zakupy. 1964. Hilgard. 182 3. Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej. Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. przekonania. na spacer. Wright.205). które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. Na ogół . które wywołują określone zainteresowania. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. jak. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności. również osoby. Tyborowska. charakter) o określonej strukturze. B.w działaniu. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. że podobnie jak dzieci niewidome. s. Nowacki. 1965. jakie spadają na psychikę człowieka. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa. 233). który utracił wzrok. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji. K.

"ja fizyczne". Wright (1965. W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie. 35 i 36). a więc regulujący postępowanie człowieka. . 158) .. że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe". Ogólnie trzeba powiedzieć. Można więc przyjąć. Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie. ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego. podkreśla. ile z tym. s. -własne postawy i potrzeby.aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. Organizm człowieka staje się niewidzący. wychodząc z założenia. Rey183 KOWSKI u»(i. żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka.to co mi się należy od innych.znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem. a sam człowiek inwalidą. • Podobnie J.3. s. gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji . cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa. jak też psychiczne. . upośledzonym na ciele. . Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji.jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę). t\. Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R. A. J.każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie.widzenie.własne umiejętności i zdolności. Obraz własnej osoby . .własna pozycja wśród innych ludzi. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury .) stwierdza.1. Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości". Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała.jak określa autor . 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka". ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne . własny obraz swego ciała. Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. Ossowski (1979.obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne . Reykowski (1971.oczekiwania . Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. s. jak: .własny wygląd i fizyczne właściwości. zwłaszcza społecznych. jakim jest inwalidztwo. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu. Mówiąc o reakcji na trwały stres. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną. Jak podaje B. posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). czego nie da się ukryć przed otoczeniem. 3. s. że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu.

albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. brak wiary we własne siły). które pogłębiają depresję i. ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości.2. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. stosunki interpersonalne. która zostaje uszkodzona. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. apatię. 3. powodują również to. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. T. społecznego i zawodowego. s. jaką była poprzednio. osobistego doświadczenia itd. że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. A. Hulek (1961. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. nabytych umiejętności. jeśli nie całkowicie zmienione". w istocie staje się inną osobą od tej. aspiracje itd. Carroll {1961. 67) pisze. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". Jak już podkreślono. J. s.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. ograniczony i uzależniony od innych. Ogólnie można więc powiedzieć. 36) podkreśla. wyznacza cele i zadania życiowe. ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. w których jest i czuje się bezradny. 51 i 52) pisze: "Jednostka. ulegają zmianie cele i plany życiowe. że człowiek. W przypadku ślepoty. rodzinnego. że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. obraz swego ciała. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. oczy są najmniejszą cząstką. który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. która stała się inwalidą. a także reguluje jego zachowanie. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. wypływa stąd. ludzi widzących. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. członków rodziny. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości".3. Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. s. Głównie psychika człowieka podlega zmianie. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. że: "Na skutek. Ogólnie trzeba powiedzieć. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości. Jego aspiracje. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. Cholden (1958. L. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . traci on wiele z nabytych umiejętności. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. To daje mu poczucie własnej wartości. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego.

a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. Z.ma określone zadanie i obowiązki. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. .ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem.] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. oświatowych i socjalnych. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli .4. cykibtymicznych. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. parano-idalnych. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. .1. Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym.jego obowiązków rodzinnych.] Nie stwierdziłam. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych. Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. jaką jest rodzina. wykonywaniem wielu czynności. dziecka . podobnie jak to zostało omówione w rozdz. Z tego też powodu reakcje. '3. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. są tak silne i długotrwałe. jestj. . zwłaszcza emocjonalne. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. Sękowska (1965. co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić. III. s. co się często zdarza. na które on sam i które również na niego oddziałuje.ojca. jak już podkreślono. 3. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. jak również przyczynia się on do ich pomnażania. odchodzących wraz z nim". nie tylko istotą psychofizyczną. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną. Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka. a także. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. Człowiek.8. matki. lecz także społeczną. 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •.' które mógłby sam wykonywać. wychowaniem dzieci. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym. w którym żyje i pracuje. schizoidalnych itd. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu.

Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego. nie jest pewien. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie. wyłączeni ze środowiska. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. Wielu błędnie mniema. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. ulega na ogół stopniowej zmianie. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy. właściwie cała mimika mówiącego. Takich sytuacji. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. Zdarzają się też <s 187 przypadki. postawa. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi.dzie utrudnia i ogranicza. który traci wzrok. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. którzy utracili wzrok.2. lecz także wyraz twarzy. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć. gesty. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku. 3. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. do którego przynależeli od najmłodszych lat. politycznym czy narodowym.• takty. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. który w dalszym ciągu mówi do niego. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. Nie bez winy są tutaj widzący. przedstawiający niższą wartość społeczną.nie potrafią z nimi rozmawiać. np.4. Utrata wzroku wpraw-. Podobna sytuacja istnieje. kolegów i znajomych. wyizolowani z niego. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. W oczach większości widzących. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. podczas rozmowy.4. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie.3. gdy.mówiącym jest ociemniały. Wiąże się to z faktem. W wyniku tego pozostają oni sami. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. Jak jednak wykazuje doświadczenie. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska. istnieje bardzo wiele. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. ubolewanie. ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich.3. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. Rzadko spotyka się przypadki. zrywając dotychczasowe koń.

Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. Ślepota jest więc kalectwem. 25).' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. Utracił pracę.3. które powoduje stratę anonimowości. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m.ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam. filmów.. Zostaje nagle pozbawiony pracy.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne. którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu.4. który stracił wzrok. jeżdżących w autobusach i tramwajach. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym.4. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają. która dawała mu zadowolenie. turystykę (wycieczki) itd. białych lasek itp. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek). staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę. . Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych. 3. powoduje często nadmierne zmęczenie. Przeciwnie 'człowiek.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach. i służbowej.4.5. oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T. . że mają . opasek na rękę. książek. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. na tym. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. 1971a. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych. rysunków. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości . którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności. jak ciemnych okularów. szkiców. Nie. robienia notatek itd. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów.świadczy najlepiej fakt. in.przedsięwzięć. ogłoszeń. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji. wykresów. Nie pociąga tego za sobą np. z którymi zżył się. znużenie czy rozdrażnienie. łowienie ryb. Majewski. udział w grach towarzyskich. itd. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy. Jiyeh imprezach kulturalnych. prowadzenia korespondencji prywatnej. s. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. głuchota. Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. znaków informacyjnych. wypełniania druków. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. Niemożliwość . .

ale np. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4. zapalenie czy guz mózgu.. Jak już zaznaczaliśmy . a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie. jak wykazaliśmy. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . O ile nie ma innych dodatkowych powodów . Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów.niewielu jest takich.1.4. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. urazy itp. Tak samo brak rehabilitacji. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. że osoby pozbawione widzenia są . że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. . Spotkać można wśród widzących pogląd. Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. 4.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia. Nie ulega wątpliwości. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. W rzeczywistości tak nie jest. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . Nie ulega najmniejszej wątpliwości. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego.6. Są one jednak procentowo nieliczne. że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. albo do zawodu. wtedy.''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. Wprawdzie ślepota. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie. 3.ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka. Ociemniały jest normalnym człowiekiem. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom. W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką. pozbawionym jedynie jednego z podstawowych.

czyli . Chodzi bowiem o to. 7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji. Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację.polega na tym. "Istota rehabilitacji . że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej.życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. Hulek (1961. Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. s. 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych. • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania). aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia.' . na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych. a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne". stanów lękowych itp.pisze A. stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa. warunkach defektu wzroku. w których jest on bezradny.jak się to określa . 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku.i zdezorientowany. 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej.do "zaniedbania". 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą. 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. uzależniony . aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku. 13) . rodzinnego.

otaczającego świata. 7) postawa widzących wobec ociemniałych. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. Z uwagi na to. społecznej i zawodowej. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . Nie oznacza to. 6) postawa wobec widzących. jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na . psychicznej.2. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego. której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. której ce-. Składają się na nią takie zagadnienia. rehabilitacji podstawowej. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne. Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie.. społeczne i zawodowe.oświatowym.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. społecznym i politycznym.w zależności od elementów. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . 12) przygotowanie środowiska (rodziny. że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji . Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. 4. gospodarczym. 1925) postawa wobec rehabilitacji. w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne). że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach.etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. Pierwsza faza obejmuje okres tzw. psychiczne i społeczne. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej. 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. W związku z tym . lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne. psychiczne. Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska). zakładu pracy. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej.

że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. a więc. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". nieszkodliwe ich wykorzystanie. wykształcenie. że w przypadku ślepoty. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. s. jak środowisko geograficzne i społeczne. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. słuchowych czy węchowych. a więc dotykowych. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. Ogólnie twierdzi ona. który upłynął od utraty wzroku. Sękowska (1965. Im człowiek później stracił wzrok. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. Majewski. Nie oznacza to jednak. która musi nastąpić. a także właściwości psychiczne ociemniałego.zmysłów. która zmienia tak bardzo osobowość. s. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . które posiada inwalidztwo. Proces korekcji. Wydaje się. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). w którym nastąpiła utrata wzroku.3. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. Wiek. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. Sposób utraty wzroku. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. Cholden (1957. Wymieniany już L. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. s. którzy np. 2. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. Wymienia ona także takie czynniki. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji. Sękowska (1965. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. 4. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego. Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. 79) pisze. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. a także typ układu nerwowego. 52) pisze. Z. 77) stwierdza.

s. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. które uczyniłyby ją trwałą. s. który zmienia stosunek człowieka do życia. T. Przyjmując. 34). Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie.^ Zwraca ona . Powodzenie. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. s. Majewski. S. s. Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. prawo do powodzenia w życiu. znienawidzenie. że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia.istniejące i za cząstkę samego siebie. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. że istnieją wartości. B. a nawet wstręt do własnego istnienia. życia w społeczeństwie. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. Każdy człowiek. 171) stwierdza. Wręcz przeciwnie. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. s. albowiem jest to sprawa poważna. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. a więc i ociemniały ma. posiadającej poczucie swego sensu. B. ten nie jest zdolny do wielkich czynów. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. ale czasami w próbie samobójstwa. Szuman (1947. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. Wright (19'65. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. 197 la. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. Wright (1965. 118) pisze. I to jest chyba największa wartość. A. A. zdrowie. do pracy nad sobą. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. dla Ittórych warto żyć.

W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. że trudno z niej łatwo zrezygnować. Ignorancja i dawne przesądy. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. Hulek (1969. właściwości somtyczne i psychiczne. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. s. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. to słuszne. A. znaleźć dla niej wartości zastępcze. że wprawdzie stracił wiele. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. która jest konieczna. Zachował on wiele zdolności. 4. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. w świadomości człowieka. mogą być zrealizowane. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. musi uświadomić sobie. uległy zmianie. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. depresja itd. J.np. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. umiejętności. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. to musi on zrozumieć. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. przeobrażeniem w sferze intelektualnej. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. regresja. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. sprawności. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. Często także zdarza się. Posiada on duże możliwości. s. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. projekcja. ucieczka. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. racjonalizacja. ale nie wszystko. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. 36) podkreśla. czyli samoocenę". i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. Na pewno jest. które jego elementy wypadły lub. Reykowski (1971.4. Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego.

zwłaszcza u nowo ociemniałych. Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa. Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami. albo-. Błędna . U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. jaki on jest w rzeczywistości. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących). Ich usiłowania.. a więc obrazem samego siebie. których wykonać nie mogą. niż rzeczywiście posiada. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego. i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach . z którą można się spotkać. niż w rzeczywiście posiada. Zarówno jedna. Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności..niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości. Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej . którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących.'. a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. •z.' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. przekonuje się bardzo często. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny.społecznego. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia. obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości.się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa. Postawa przeceniania charakteryzuje się tym. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki. Mówiąc o kształtowaniu . Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych. lub nie potrafią. narażając się na porażkę. jakie wyznacza im ślepota.postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała.e jest inny. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym. a co za tym idzie. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. zawodowe itd. traci wiarę w skuteczność swego działania. że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. Ociemniały porównując siebie z widzącymi. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. co łączy się z brakiem jego akceptacji. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. ści.

jakim człowiek jest i jakim chciałby być. jak też "ja idealnym". zarówno tzw. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. a także "ja idealne" musi być oparte na . 3). a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. w tym głównie planów zawodowych. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. którzy realnie siebie oceniają. U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. "Poczucie osobistej wyższości. poczucie własnej mocy pisze Z. plany życiowe człowieka. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań. Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. jak również środowiska społecznego. Banach. biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego. . jak: nauka. a więc rodziny. modyfikacja i rekonstrukcja planów. -w którym człowiek żyje. Konieczność uwzględniania realnych podstaw. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości.się on w stałe poczucie lęku . a więc takim. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo. 1979. wy198 korzystywanie czasu wolnego. Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby. Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. "ja świado-Jnym".to może przeobrazić . co wyraża się w jego działalności społecznej. s. Taki chroniczny stan lękowy powoduje to.5. które mogą zjawić się znienacka. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. 225) . W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych. 4. aby nie wywołać przeciwnej reakcji. organizacji społecznej i tego wszystkiego.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń. Jak już podkreślono. który traci wzrok. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym.postawę lękową. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. Sękowska (1960. wynika stąd. Wyznaczanie sobie . kariera zawodowa. że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa.daje ociemniałym satysfakcję. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. s. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. Z uwagi na to. pobudza energię i inicjatywę.rozbiciu lub zburzeniu. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie. do których on zmierza (por. ulegają znacznemu . C.realnych podstawach.

jakim jest efektywna rehabilitacja. Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości . czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji.a. w tym zawodowych.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości.przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka.6. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A.-".. Chodzi tutaj o to. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym.*^^^^v-^ JJJ. . s. Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele. pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. 4. Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty. . Łatwo zrozumieć. zdobycia nowego zawodu. Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych. a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie.sprawa rodziny. jak: . V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy. . a zwłaszcza nowo ociemniałych. t99 _--. który utracił wzrok. Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości . należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych. Zasada ta odnosi się również do osób. czyli założenie rodziny. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. 117). są w stosunkowo krótkim czasie. turystyki itd. a więc kompleksu niższości. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. bierności itd.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej. które utraciły wzrok. Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. Hulek. jest ich postawa wobec rehabilitacji. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd. braku wiary we własne siły. które realizowane. 1969.działalność społeczna.plany zawodowe. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. systematyczne uprawianie sportu.

U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność. Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . potrzeba bezpieczeństwa. W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. s.człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. Uspołecznienie człowieka wynika stąd. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. Jak już niejednokrotnie podkreślono . ubliżanie. wstydzenie się niewidomego (22% badanych). Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem. 2) nadmierna chęć niesienia pomocy. R. Szu-man (1947. lekceważenie. drwiny. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach. Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku.pisze S. co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. jakie czekają ociemniałego w przyszłości. Ossowski (1979. 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych. 4. dokuczanie (62% badanych).7. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. szyderstwo. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. litość i współczucie (48% badanych). potrzeba samourzeczywistnienia. w którym te potrzeby może zaspokoić. a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę. potrzeba pozycji itd.). ćwiczenia itd. krytykowanie. 11) . wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia. Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku.siły". żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". takie jak: potrzeba przynależności i miłości. "Opanowanie przeszkód . s. 3) rozmowy na temat inwalidztwa. 201 . Chodzi tutaj o. jego przyczyn (44% badanych). 6) obojętność. że nie jest on samowystarczalny. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych). Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. Jest faktem.zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i . Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki.

Nie oznacza to jednak. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. Tłumaczą to przeważnie tym. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. Niewielu istnieje ociemniałych. Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). Inicjatywa w tym kierunku. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. jak też innych inwalidów wzroku. na którą często jest skazany przez całe życie. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. które miały miejsce przed utratą wzroku. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. że wśród sobie równych czują się swobodniej. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. o których dawniej się rozmawiało. Dotyczy to zarówno osób widzących. udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. mają więcej sobie do powiedzenia. Istnieją bowiem tacy. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. kiedy widzieli. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . Taki pierwszy udany kontakt może stać . Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie.

jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego. "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. kłopotów itd. Do łagodniejszych form .członków rodziny oraz środowisko dalsze . w ramach której wzajemnie się kontaktują.8. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. z którym mają wspólnie żyć i pracować. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. -który traci wzrok. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. np. społecznymi i politycznymi.zaspokojenie potrzeb społecznych. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . 4. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą.postawa ich wobec człowieka.współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. ulega nieraz poważnym zmianom. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej. Jak już podkreślono . które trudno usunąć.współmieszkańców wioski czy miasta. współpracowników w zakładzie pracy. z którym spólnie zamieszkują. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. jak fizyczne znęcanie się. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. Wręcz przeciwnie. Z reguły pozbawiany jest również informacji. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną. sukcesów czy niepowodzeń. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności.

którą można określić jako pseudopozytywną. Szkodliwość jej polega na tym. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących. panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. Ociemniały staje się osobą. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. . wobec ociemniałych. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących. natomiast wszyscy powinni jemu służyć. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych. rzucanie kamieniami. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek .. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. w domu nie powinien nic robić. : ' :. że członkowie rodziny uważają. Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f . • • . Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą. Na tym tle może dochodzić często do kłótni. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych.). zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne. Charakteryzuje się ona tym. Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się.miłości czy przyjaźni. w której wzajemne kontakty są luźne. ociemniałego za człowieka. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. że jest ciężarem dla rodziny. Niewłaściwe zachowanie się. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań.. a więc wynikających z . Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. agresja słowna itd. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma. \ " :. awantur czy wymówek. • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się.zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. spółdzielnie niewidomych itd. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. się opiekować. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. łych miasteczkach i na wsiach. okazywanie tego. Nie może więc pracować zawodowo. jak: uderzenie znienacka...

Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. pracy itd. to. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. którzy utracili wzrok. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. zmusza do określonego działania. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe. ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). in. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów. nawet najzdrowszego. . Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. rodzinnego. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby).postawy pseudopozytywnej. Majewski 1971a. Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi. którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. T. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach.9. najsprawniejszego. Jeśli istnieje .. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. Ossowski" 1979). są one tak szkodliwe. nietakty. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności.nie wie. które powodują m. Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. 4. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka. do rozwiązania sytuacji. np. Sytuacja wyznacza mu określone zadanie.. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. potrzeb. 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi.zachowania się' reaktywnego. podróży). wyrażanie współczucia. środowisko rodzinne. R. zamierzeń. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw. s. Tomaszewski (1976. Sękowska. że nie występują w nim określone zmiany. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym. to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. Istnieją "filantropi". Nie oznacza to jednak. Przez sytuację T. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . O ile chodzi o środowisko rodzinne. dlatego nie. tramwaju czy na ulicy. można również spotkać w / autobusie. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . warunki i czynności. a co za tym idzie .przedmioty. 1965.osoby. Niewielu jest bowiem ludzi. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku.

. a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia. Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". pośrednie. wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. a mianowicie: sytuacje deprywacji. aut. że nieomal w . s. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . Ogólnie trzeba stwierdzić. Ossowski (1979. Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych. przeciążenia. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie. 4. Według R. Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania". a więc wywołującą określone negatywne emocje (por. nieprzewidzianych elementów.(działalności praktycznej).czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych. W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań.) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. prawdopodobne). . 19) . Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań. Jednakże można zaryzykować stwierdzenie.zagrożenia fizyczne (zdrowia.1. Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków.pisze R. 50-51).konfliktowe decyzje (brak pewności. Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: .przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań . utrudnienia.9. które dostosowane jest dla ludzi widzących. ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. s. "Obserwacja życia niewidomych . ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne. materiał osoby). I odwrotnie. s. dodatkowych. na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. T. A. w których występuje utrudnienie wykonania zadania. zbędnych.pozwala nam dostrzec. Lewicki. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego.). Ossowskiego (1979. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. i.równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia.świat dostosowany jest. zagrożenia i konfliktowe. Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". warunków i czynności. 32 i nast. s. do warunków funkcjonowania widzących). że normalny przebieg działania .przyp. Tomaszewski (1976.braki informacyjne (informacje niepełne. Odnosi się to^j w . "trudne do zniesienia". osiągnąć zamierzoną wartość itd.każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna). 1969. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi . sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. uszkodzenia ciała).

potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". do wydłużania się czasów reakcji. Jak twierdził T. Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. że występują one ze znacznym nasileniem. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. decyzyjne i wykonawcze. np.t. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne. W normalnych warunkach ekonomicznych. Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. Majewski. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. 33) . życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). s. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. innych osób.szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia.zwłaszcza ta pierwsza. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. 44). Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. jak też psychologicznych czy społecznych. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. Sytuacje. że są one w szczególny sposób odczuwane. 1971a. Sytuacje utrudnienia. informacji."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. Tomaszewski (1976. s.| to więc sytuacje. pobudzenia emocjonalnego. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. Potrzeba aktywności. że ociemniały oddaje się bezczynności. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. który powoduje . U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. Są. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń. Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. zawężenia pola świadomości". narzędzi. Potrzeby te. T. Są to sytuacje. Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. . fi Sytuacje deprywacji. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. -materiału.

. własnego dzieła. Psychologia koniecznych informacji.braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania. Tomaszewskiego (1976. wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania. Majewski. . które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. s. 34). dobrego imienia." Są to sytuacje. Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. poddany krytyce. zdrowia.konieczność działania pod presją czasową. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . R. Pisze on. Sytuacje zagrożenia. Wynika to stąd. Z uwagi na to. Chodzi tutaj o sytuacje.psychicznymi (intelektualnymi). 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". że "niewidomy w trakcie codziennej. '•. poglądów. Powstają one wówczas. odsunięty że . że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. to sytuacje. aby zadanie wykonać. Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. w pośpiechu. własności. s. Ossowski (1979. a wykonać je musi lub pragnie. Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. Sytuacjfe przeciążenia. możliwości podejmowania właściwych decyzji. w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. 18) pisze. np.stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. samodzielne poruszanie się. dla dobrego imienia ociemniałego. R. zwłaszcza po terenie mało znanym. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości".znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego. s. samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. brak możliwości kontroli efektów swego działania. Wymieniony już R. zdobywanie wielu 209 T. jego samego i jego bliskich. stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. czy nie zostanie ośmieszony. które może popełnić. s. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. pozycji społecznej. Sytuacje zagrożenia. Ossowski :(1979. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. fizycznymi człowieka. Ossowski (1979. które powstają. gdy człowiek . uprawnień. Sytuacje konfliktowe. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: ." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo.względu na inwalidztwo lub błędy.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych. według T. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania. U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja".

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji). 111). Na koniec 1979 r. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje.kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces. Badania R.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą".VI. wywołujące reakcje zwalczania trudności. w których występują zakłócenia i zagrożenia. Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną. fiksacji lub rezygnacji z celu (s. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby.(1979. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze.. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. stąd częstsze porażki. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym. a na sytuacje społecznie trudne . Jest to związane z tym. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne. aby zmienić jego postępowanie. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji. Przejawiały lęk przed porażką. Ossowski (1979. nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej .zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok. odejście lub ucieczkę. Ossowskiego (1979. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. Inny wniosek wynikający z badań R. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie.. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek. których rozwiązania nie podejmują się. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. racjonalizację oraz rezygnację z celu. Ossowskiego . 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe.. s. 142) wyjaśnia w ten sposób. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. Różnice te autor (s. Jest to więc grupa mało odporna. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany.reakcjami obronnymi. to R. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności. reguły formę racjonalizacji. O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. sprzyjają . że sytuacje zakłócające i zagrażające. s. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. Można więc przyjąć twierdzenie. 216 3.

względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. Według D. inni krócej. Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów. B. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. młodzieńczości i dojrzałości. życia". Okres inwolucji. jedni żyją dłużej. s. zależnością od innych. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych.ociemniałych w wieku starszym. na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . Gałkowski. Bromleya (1969. Często dominuje tutaj pogląd. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. Z reguły są to niewidomi. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. T. 2. W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby. a więc tych.(wiek starczy) powyżej 70 lat. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. inni wolniej. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . a nie psycholog. jak też zewnętrznych. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. a więc nie potrzebują rehabilitacji. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. 3. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: .niewidomych. którym będziemy się tutaj szczególnie interesować.(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej.60 lat. 1981. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. co stanowi 52°/o ogółu. niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. że ludzie ci mają już życie poza sobą. Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. które okresy dzieciństwa. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . 5). a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. . Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. . .s. l. pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. Diagnozę początkową . co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. K. gdy dziecko prze-.spełnia on .sporządzaną w momencie.. W tym miejscu trzeba podkreślić. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. Powinna ona także podawać. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K.funkcję doradcy rodziców. genezie i przebiegu ewentuał-. albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por.powinna być raczej procesem ciągłym.psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. s. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu". wynikające z defektu wzro•ku. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki.. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. nego osób z defektami wzroku. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego. 35). Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. 31). . a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe. nauczycieli. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych. szkole. który ją ustala. Klimański.. Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na. wychowawców. które mają swój udział w genezie tych niedoborów. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer. uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. a także 'z reguły . Wynika to stąd. Nie oznacza to jednak. Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji. 1980. . prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych. internacie. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa. Klimasiński (1979. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. bywa w przedszkolu. np. 8) pisze. Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido.. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz. T. 2. zwłaszcza lekarz okulista. o istocie. rodziców. że powinna to być diagnoza ciągła. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. Gałkowski. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. 1978. że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu. czy nauczycieli i wychowawców.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to. s. s.

. . Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. jak np. laryngologa. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych. . Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną. pochodzi. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania. zaburzenia słuchu. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego . ewentualnie dla widzących. . scho22& rżeń wewnętrznych. a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. internisty. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku.Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. 3.. : 2. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. ortopedy. wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. ' . zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. psychiatry. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. Z aktualnym stanem wzroku.uszkodzenia centralnego układu nerwowego. a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. lekarza neurologa. . . które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. wzrok szczątkowy. ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. słabowzroczność). np. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. Z etiologią i patogenezą. uszkodzenia narządu ruchu. Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. . Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół.

1. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. wych. b) rodzeństwa . duże miasto. a więc: _ • . .czynników wychowawczych . praca zawodowa. Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-.ich wiek. ogólnej aktywności społecznej). 6. Sytuacji rodzinnej.percepcji barw podstawowych i mieszanych. a więc: a) rodziców . W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. 'miejsca zamieszkania.funkcji orientacyjnej. 7. 2. małe miasteczko.wieś. .czynników środowiskowych . Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu. Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. stan zdrowia. 4." • . . warunki mieszkaniowe.sprawności manualnych. a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej). Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane. 3. Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku.źródło utrzymania rodziców. Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów.środowiska rodzinnego. oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego. 3. . zaburzeń neurologicznych. środowiska społecznego i kulturowego. internatu. a zwłaszcza w zakresie: .i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. dodatkowych kalectw i schorzeń. . ich wiek. Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. Rozwoju motorycznego. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji. kolegów. . zwłaszcza: . którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny. Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej .poznawania przedmiotów. Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców.ślepoty jako takiej. a . 2. regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej. wykształcenie. zwłaszcza praca zawodowa matki. wychowawców.czynników somatycznych .sprawności lokomocyjnych.. ^ 5. Warunków materialnych .orientacji przestrzennej i poruszaniu się. Miejsca zamieszkania . dotykowo-ruchowego. w jakim celu sporządza się diagnozę.kolegów. szkoły. 2. wynika przede wszystkim z tego.inne dzieci w rodzinie.

-.określony system rozmaitych czynności ruchowych. . jak już podkreślono. Przełącznikowa. a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom.socjalizację . Tego rodzaju diagnoza . jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: . 3. wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. M.małą motorykę •.gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej. 1979. trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych. s. gdy dziecko wychowywane jest w domu. . lub przez wychowawczynie. które powinny być przeprowadzone przez rodziców. -.ocena zasobu niezbędnych wiadomości. i(r) . że na jej strukturę składa się: .ocena stanu zdrowia dziecka. lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych. względnie opóźnień lub luk w tym zakresie. Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej. s.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane.poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym.więc ocenę rozwoju fizycznego.sprawności pozostałych zmysłów. manualnych i umysłowych. Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym.funkcje poznawcze . 517).dużą motorykę . Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej. .sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego.samodzielność .język. .określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia. .sprawności manipulacyjne. biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku. Z reguły przyjmiuje się.to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978. Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie.wykonywanie czynności życia codziennego.określony zasób wiadomości. 7 i nast. . w tym również resztek wzroku. W diagnozie tej. Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych. 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego . a więc informacje dotyczące odchyleń.ocena psychicznej gotowości dziecka do . . Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka. na którą składa się: . opóźnień czy dysharmonii rozwojowych. . . Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych.rozwój kontaktów społecznych.diagnoza pedagogiczna .diagnoza lekarska . chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej.diagnoza psychologiczna . wyrażający się zainteresowaniem nauką {por.

lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych.sprawności lokomocyjnych. to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1.z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. zwłaszcza . . który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby. 2. do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji. wych. Często potrze-. usprawniających itd. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób.sprawności słuchu '•.różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji). Sprawności motorycznej. Sprawności pozostałych zmysłów. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych.sprawności dotyku . którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. Jak już podkreślono . W . Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych. do szkoły dla dzieci niedowidzących. niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących.foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole. 232 5. przy pisaniu i czytaniu zwykłego. a więc: .tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej. płaskiego pisma.podjęcia nauki szkolnej.Sprawności manualnych. 3. Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego. Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. . której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego. lecz diagnozy cząstkowej.potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku. a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. Jest to . 4. reedukacyjnych. 1. czy dziecko . a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść.2. które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku). . jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej. zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących. .rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. a zwłaszcza: .

czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny.człowiek w wieku starszym. Miejsce zamieszkania .zy to okresu. 3) uzyskane z badań psychologicznych. liczba dzieci. takie jak stan cywilny. a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. czego środowisko od badanego oczekuje i . stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków. IX). Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. a inaczej . które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane.więc diagnoza dla niego samego.wieś. czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. 8.ma szczególne znaczenie dla tego. chodzi mianowicie o to. Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). małe miasteczko. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku. a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej. a zwłaszcza niektórych jej cech. czy w ogóle lekarskiej. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego.<. miejsce i warunki zamieszkania. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. przed którym stoi jeszcze przyszłość. dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych. Pozwala to również na określenie tego. Przede wszystkim doty-. duże miasto •. Inną ważną informacją jest to.czego on sam maże od niego się spodziewać.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo. Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym.

materiałów. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. Wewnętrznych warunków pracy. T. Jego postaw wobec widzących. Majewski. s. na które zwrócono tutaj uwagę. narzędzi. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy. 1971a. Jego postawy wobec członków rodziny.fizyczne. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy. 5. które ten zawód lub pracę mają wykonywać. a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te.zawierać ocenę: 1.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji. Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. technologii. a więc cech i właściwości osób. np. jak: stan zdrowia. Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. 3. mówiąc inaczej.diagnozę początkową . której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. 2. Jego postawy wobec rehabilitacji.3. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. Zewnętrznych warunków pracy.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. oceny poziomu inteligencji. Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków. (por. Karney (1979. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. s. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. socjoterapii itd'. 79). w tym również niewidomych i niedowidzących. a więc czynności i operacji. . Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. 1. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. 4. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych.sprawność . w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. J. 6. której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. maszyn. • sprawności manualnych itd. sprawności fizyczne .

badania psychologicznego . psychologa lub psychologów (psychologa . cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. .badania lekarskiego . kwalifikacje itd. miejsce zamieszkania. Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy. Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów. wśród których należy wyodrębnić: -. . .ewentualnie inne badania specjalistyczne.psychiczne. . które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. takich jak: lekarza czy lekarzy.badania okulistyczne.. intelektualne. jak też ogólno-/ -lekarski. . jak: przynależność do grupy społecznej. osobowościowe. Sprowadza się ona do ustalenia. temperamentalne.poszczególnych narządów i organów.społeczne. zdolności.ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku.badania socjologicznego (środowiskowe) -. Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna. . jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. postawy. w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować.Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. jak: cechy psychofizjologiczne. to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń. Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: . a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. użyteczne resztki wzroku. wykształcenie. psychologa klinicznego). O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie. -. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia. ". Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów. .ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. -•' badania internistyczne. pochodzenie. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy. umiejętności. oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych.doradcę zawodowego. niedowidzenie). ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku.

okulistyczną.. czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. .funkcje orientacyjną. a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej. Stanowią one bardzo ważne informacje. internistyczną i ewentualnie inną. . Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania.danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. 2. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych. które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań.. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy.komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: . Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy. w dużym mieście. czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. . w małym miasteczku. Psycholog przystępując do oceny psychologicznych . poprzez szkolenie przywarsztatowe. czy ma dzieci i w jakim wieku. czy mieszka razem z rodzicami itd. a mianowicie: ' . . Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej). Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe. Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. tzn. miejsce zamieszkania itd. np. co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem. jak: -wykształcenie.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej.diagnozą lekarską . a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna).. czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi. W przypadku osób ociemniałych. problemem pozostaje. Sprawność pozostałych zmysłów. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego.funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna. dotychczasowe doświadczenie zawodowe. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu. '- . sytuacja rodzinna. .którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt.

7. .postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości).umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie.postawę wobec widzących. . Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. w zakładzie rehabilitacji zawodowej. Sprawność manualną. systematyczność. Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego.motywację do pracy. ^' 4. nielubiana itd. a w szczególności: 1. Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : . Ogólne uwagi o m. w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących.postawę wobec rehabilitacji. zwłaszcza w środowisku. Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający). Poziom rehabilitacji psychicznej.uciążliwa. 6. .reakcje na trudności i niepowodzenia. dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. w zakładzie pracy chronionej. w systemie pracy nakładczej.formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania. w zakładzie zwartym. szkodliwa dla zdrowia. albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy . Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów. . Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne.etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. 238 . . 5.3. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby. Ogólną sprawność umysłową {inteligencję). . zdyscyplinowanie w pracy. a więc w zwykłym zakładzie pracy. . . . 2. a zwłaszcza: . w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. punktualność. Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej. że psychologiczne badania diagnostyczne .umiejętność postępowania według instrukcji. 8.cała jego przyszłość zawodowa. a więc w specjalnej szkole zawodowej.umiejętność organizacji sobie pracy. .staranność. do zakładu pracy).1. Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. • "2. Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: . Zainteresowania zawodowe. dokładność.aspiracje zawodowe.akceptację ślepoty i jej skutków. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie . 3. Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane).formę przygotowania do pracy. .

testy. . Wydaje się. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku. uwzględnieniu specyfiki osób badanych. że przekonanie to ma swoje źródło w tym. • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej.eksperyment naturalny i laboratoryjny. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku. Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych. choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające).. -. że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. . Nie znaczy to jednak. . przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji. w tym głównie na testach. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych. wczesne dzieciństwa. . to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . s..niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod. a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia. Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie.' Ogólnie trzeba powiedzieć..obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych.wywiad psychologiczny. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i. Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych. w czasie wolnym itd. K.kwestionariusze (inwentarze) osobowości.. sytuację rodzinną itd. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę.testy psychologiczne. okres prenatalny. . które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników. . że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych. ' . f .mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku. jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi". że wszystkie metody czy . Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących. jak: . zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku.wywiad i rozmowę z rodzicami. np.wywiad i rozmowę z dzieckiem. Kli-masiński (1978.obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole. 31) twierdzi jednak. w internacie. warunki środowiskowe. albowiem wiele testów.

Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M.niedowidzących mające na. K. Są wśród nich: . to najczęściej stosowane są tutaj: . Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy). P..test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację. Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. . Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących. . s.testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie.32). Na przełomie lat 1966 . np. . Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem.testy przeznaczone dla widzących. potrzeb osób z defektem wzroku. Ogólnie trzeba powiedzieć. Hayes. 31) . że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana. a następnie M. Psychologia 241 albowiem .2.r. . że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie.. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. Majewskt.próby pracy. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku. . Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań.1967 rozesłała ona kwestionariusz do . głównie testów. s.obserwacja. Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników. . zainteresowań. 23 . Zanim zostanie to omówione. 16 T.całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych. Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd. Bauman.jaki pisze K. 2. .testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących.różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych. typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu. Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S. K. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi. Klimasiński (1978. lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku. Bauman (b.różnego rodzaju kwestionariusze.wywiad zawodowy. testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do.

. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. które przeznaczone są dla widzących. K. . a często nawet.testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. Wydaje się. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem.testy sprawności manualnych. jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. jaka . że niewidomi. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku.psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd.wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem.testy osobowości . Jest to jednak zagadnienie szersze. albowiem wiele testów.. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. Z uwagi na to. Klimasiński (1978. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. Powstaje więc problem. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów. Jak już zaznaczono . że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach. . Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. . Wynika to z faktu. nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych.testy zainteresowań.r. Znaczy to.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego". . K.testy inteligencji . że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności. Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów.testy osiągnięć szkolnych. M. . z uwagi na dużą różnorodność. . czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich. którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. wśród których autorka wyodrębniła: . s.testy specjalnych zdolności. również nie ma polskiej normalizacji.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. Bauman (b. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość. 11) twierdzi. Wyniki tej akcji wykazały. 31) twierdzi na przykład. a . że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować.stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane. że "testy mają [. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze). czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych. s. Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem. co w odniesieniu do widzących.. Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie. częstotliwości ich stosowania. że nie można ich w Polsce znormalizować.

wkładanie kołeczków do otworów. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. gdy tekst napisany jest brajlem. jak koieczki. Związany jest on z tym. gdy jej odczytywano zadania testowe. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów. kostki. lokalizacji. K. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. Bauman i S. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. Wynikać on może stąd. P. że badana uzyskała bardzo niski wynik. Okazało się. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. Tkwią one w tym. s. że psychologowie. K. 5) stwierdzają. Odwrotna sytuacja istnieje. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. Wynika to stąd. M. M.r. . aby dokładnie poznać jego wielkość.. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. kształtów.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. kształty itp. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. Uległ on zdecydowanej poprawie. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. Hayes (1951. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. śrubki i nakrętki. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. np. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. że czytanie brajlem. Powstaje jednak pewien problem wówczas. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. zarówno ich wielkości. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. s. Bauman (b. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. To samo występuje. Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

zestaw figur geometrycznych płaskich: koła.115°. Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych. Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości.zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania.135° i 160°.5. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku. sześciany. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności. 45°. orientacja na stanowisku pracy. jak koncentracjia uwagi.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny. s. 12. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. Ich wadą jest jednak to. 8.. Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test. lecz różnym ciężarze (6. 2. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H. kwadraty. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. Zadaniami testowymi .był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. Kowalczewska (1962. że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). walce o różnych wielkościach. prostopadłościany. 2 mm.układy 2-punktowe o odległości 10.5 do kilku setnych milimetra.dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych.kształcie. Klawe i J. że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. jak też liczby błędów. Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. które umieszczone są w jednym pudełku. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. 3. . . 2. Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie. 15 i 18 g).ułożyć parami figury o tym samym . Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. 4. * Należy jeszcze dodać. . 9. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych. a mianowicie polecając badanemu: . 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości.Test krążków. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości. wklęsłości. Test śrubek. od 1. trójkąty o różnych wielkościach. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej. organizacja pracy. Test ciężarków. prostokąty. Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. uwypuklenia itd. Układy te są następujące: . . Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów.

a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. i ich koordynację. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. gotowanie wody. lecz należy do zakresu balań lekarskich. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. Bauman. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności. matka. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. skrzypiące drzwi. 3. jak np. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. a zwłaszcza orientacji przestrzennej. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. zwierząt (pies. jak minesotański test manipulacji . Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych.układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. pszczoła). Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu.6. ' . 2. . rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta. ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych. szum drzew itd. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. poruszającego się samochodu czy motocykla. 2. /. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy. zbliżającego się człowieka itp. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. ojciec). Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych. mężczyzna. zwłaszcza -i niewidomych.5.. Waga tego typu badań wynika stąd. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu. Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. tzn. pracujące] ^ maszyny. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. np. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych.. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. K. Q.. kura. dziecko.

a mianowicie: . a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk. Zawiera ona takie elementy. Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa. K. koncentracja. płeć i wiek. A. . Carter . . Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań. 144). Zastosowała ona skalę centy Iową. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. a wersja z 19619 r. rs. jak: motywacja. a więc zadanie takie samo jak dla widzących. 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań. ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). Bauman . Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. R. że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. Test ten składa się z 2 zadań testowych. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób. Bauman {1958. orientacja na desce testowej. K. Rusalem..a testowe. Adaptacja ivi. aż 5. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej.ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J. 46 . s. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe. lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup. s.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych. 42) posiada 2 zadani. postępowanie według instrukcji. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań.obracanie krążków. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej. W. a mianowicie: . s. a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących. 1972. koordynacja obu rąkitd Pensylwańska. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA).skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej.(1969.(1958. Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. które uwzględniają stopień utraty wzroku. . s. Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących. 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem.

a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od. 18 do 5f& lait. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . K. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. Z uwagi . Carter (1969. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu. pierścień i znów podkładki. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych. K. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. lewej ręki.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. w kolejności: podkładka. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. K. Wymieniony już W. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. Próbę . obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. pakowanie. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. Test ten składa się z 4 zadań. W. Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. którzy ocenili go jako odpowiedni. s. Cartera 1(1972. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki.na. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. zarówTło kobiety. do takich prac jak: miontaż. lecz wykonujących różne ruchy. s. 22) i M. jak też mężczyzn.

"zmysłowych. że usunęła ona te zadanie testowe. wiek społeczny. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. Adaptacja ta została dokonana przez K. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. Cattella. 16) stwierdza. Maxfielda i S. socjalizacji. A. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. jedzeniu. łyżki. N.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. 258). 5 dla czterech miesięcy itd. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. s. 2.7. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych.nie będzie nigdy widzieć. s. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N. 1972. Adaptacja M. Składa się z 85 pozycji. J. J. 258). życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. grzechotki. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. chociaż nie pierwszą. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. s. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. że zgodnie z opinią wielu psychologów. Doiła. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. że ich dziecko . 1972. 1972. K. 10). Raskin. Raskin. Kowalczewska '(1962. porozumiewaniu się. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. na wzór skal binetowskich. a po 15 dla trzech następnych lat. s. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. J. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r.. kubki. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E. Bauman i(b. . że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. E. M. 259). z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . Buchholz. Raskin. s. zwłaszcza u nas w kraju. a następnie biorąc pod uwagę wiek. Wynika to z pewnością stąd. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki. Norris polegała na tym. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . Są one często nie ujawniane przez rodziców. Klawe i J. lalki itd.r.

Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1. Oregonski . Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji.funkcji poznawczych.. Oregonski. czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych). które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte.8. aż do 5 .6. Z tego też.raczej nieodpowiednie..samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. 24). 17 T. który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por. 1-2 itd. 7.socjalizacji. l). .języka. Jak już zaznaczomo. . Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. s. które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych. które swoim początkiem . zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci... Oregońskiego Programu Rehabilitacji. Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności. . Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . -... Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami. s. . . należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych. Wchodzi on w skład tzw. celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por. Oregoński. Wymieniony inwentarz służy 3 celom: .ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących.małej motoryki .poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por.. s. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności. a także badań medycznych i środowiskowych. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6.dużej motoryki ^. 2.czynności manipulacyjnych. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku. Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych. Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales). . Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych. 1&7'8. 1&78. 1978.rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego. psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących). -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci.. Majewski.

2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. P. zostaną tutaj przedstawione. jak zaburzenia mowy. P. 4) wskazanie części ciała. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. W wyniku tego otrzymuje się tzw. które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. koncentracji uwagi (attention). jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. iloraz inteligencji. Na przykład dla. Irwin i H. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1.o wyższym poziomie umysłowym. 1905. Hayes (1976. słuchu itd. s. \ 6) powtórzenie krótkich zdań. Ostatnia jej wersja. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . P. P. H. że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. 2) porównywanie 2 linijek. Skala Biineta. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. 24 i 25) pisze. to . Tenmana i M.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. O ile chodzi o tę pierwszą cechę. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku.. Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. która zawiera wskazówki. 11) . i jest adaptacją skali L. 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. s. s. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence). Hayes. 1'9'76. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci. 258 w Stanach Zjednoczonych R. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). pochodzi z 1&412 r. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta.sięgają r. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. nym przystosowaniu badanych. l). a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. Hayes'(1976. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. 3) rozumienie słów. Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. wiek umysłowy (inteligencji). Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. P. S. Najważniejsze z nich. s. 5) nazywanie znanych przedmiotów. B. kiedy francuski psycholog A. Merrtll.jak poda je'S. W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S.. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. Hayes (1976. W 1914 r.

M. s. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S.90. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1. Hayes. L. 155). Bauman i S. Testowi temu zarzuca się jednak. Różnica przejawia się tylko w tym. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej".testy rozumienia Burta. Hayes. Składają się na 'niego: .91 (por. 155). 4). Janca.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. s.5 miesięcy i w stopniu III . 1976. s. Klimasiński.. że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej . Za-:. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. że różnice w wynikach były minimalne. niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. 1976. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . K. L.0. to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0. Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-.. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat. P. Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. a więc testami typu wykona w-i. s. Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii. a metody połówkowej 0. 61). Janca. Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. Zarówna. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0.94 dla całej grupy. K. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących. 1951. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące.słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M). Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por. . 1978. s. w stopniu II .do rozkładu. 1976. 47).6 miesięcy (por. 29). ł. P. O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa. Z uwagi na to. . Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. M. 1979. lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego.-. . . Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. czego. -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? . s. a współczynniki .uzyskujących wysokie i niskie ilorazy.słownik ze skali słownej Wechsiera (por.w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym.88 do 0. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze. że. angielska psycholożka Ivy W. Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r.96.

że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . bezsłownej i globalnej. które tworzą tzw. 27 i 27 zalecają stosowanie do . s. -Próbę polskiej adaptacji Testu M.. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M. Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. Bellevue .89%). Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne. Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. s. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). K. M. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. P. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku. że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. test pamięci liczb oraz test słownika. w którym onapowstała. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego. s. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. Skale Inteligencji Wechsiera . a mianowicie: iloraz inteligencji słownej.50 do 0.r. Na skalę słowną składają się: test wiadomości. Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. bezsłownej i pełnej (globalnej). test klocków. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi. K.60 lat. Wechsiera. którzy nadesłali odpowiedzi. Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów.83»/o.6 testów i skalę bezsłowną . Pełna skala składa si<f z 12 testów. 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich. Bauman i S. 237 stosuje w swojej pracy WISC. Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję. że tzw. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki. test uzupełniania braków na obrazkach. Hayes (1951. Spośród 319 psychologów. a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel. Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS). Baumain i(b. wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. skalę słowną .WA. Stwierdza ona (19'76. Następnie w 1949 r. WAIS .6 testów.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue. test rozumienia.91«/o. Zdecydowana większość tych psychologów uważa. test układanka. Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji. Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku. 224 . Na--. Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC).trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. Williiams podjęła L. i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł.89. albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. test rozumowania arytmetycznego. jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. 157).

Postawiła ona sobie problem.w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego. .. s. że .5'7). 29 ."Pamięci liczb". czy test Langan. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. Równocześnie autor stwierdza. W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat. Podobnie H. jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce.badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami. K.: "Co powinieneś zrobić. np. H. Tillmana (1976. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. s.żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic. s.przyp. i Ph. 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. 65) pisze w związku z tym. Zarówna •(1978. s. Tillman (1976.Słownik". "Wiadomości" i . że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. Jest rzeczą zrozumiałą. Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna). 46 . 46) stwierdza. a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". aut. Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce. W wyniku tych badań M. że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . "Wiadomości" i "Słownik" .. Miały one na celu sprawdzenie. Klimasiński (1979. jak będziesz starał się z niego wydostać?". Shurrager (1964.) i zawsze należy podawać. Zadania tego podjęła się M. 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym. jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-.tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne". -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji.46). H. które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne". Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat.lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb". że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC". s. co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim. gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych.

części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. 6) liczenia na krążkach. Shurrager i Phii S. zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. B.).3 punkty itd. koło u autka (zabawki). że niewidomy po. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności.Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. a mianowicie: lalka (tułów.składania przedmiotów. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb. ręka (dłoń i palce). np. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. kończyny).część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków. co w konsekwencji daje 2 trójkąty. 264 . Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. '3) . Badanie tym testem polega na tym. trójkąt itd. sześcian. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. np. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. 5) kołeczków. Shurrager. Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3. jak również ich dodawaniu. 2) kostek. koło . przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy. a także ich student S. Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. Łącznie w tekście występuje 14 zadań. Składa się ono z 2 części . Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. ogon u konia. trójkąt . Watson. głowa. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce. Również wartość krążków jest zróżnicowana. Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła.5 punktów. 263 4) wykrywania braków. kwadrat. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. Badanie polega na tym. Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. . W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów. Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. Badanie polega na tym. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część.5 cm). z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. kula. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi..

które można było dotykowo odróżniać. Współczynnik korelacji wynosił 0. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. Według H. dokonali jednak tylu zmian.Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. Zwracają oni także uwagę. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. L. s. że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. '9). 1. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S. Należy on do grupy testów wykonawczych. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. którzy realizowali to zadanie. uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. Jedna z nich jest biało^czerwona. Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20. Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). C. Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. że powstał nieomal nowy test. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami.95. 21 i 22). 1964. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. Sutnn i W. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind). Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. Shurrager. i Ph. że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. Ociemniali. niebieskim i ibiałym.0. Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. 2 -17). Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. Dautem-raan '('l 966. S. R. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze.91. Ph. a druga . a metody połówkowej . Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. M. s.964. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H. a także okres trwania ślepoty. 1964. nowe i trudniejsze wzory. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat.65 (por. Shurrager. w którym badany utracił wzrok. W 1&64 r. żółtym. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. Rzetelność tej skali jest dość wysoka. w Stanach Zjednoczonych. 24). Shurrager. i Ph. s. H.niebiesko-żółta. s.

że cztery ścianki pokryte są białą. gładką. wynik surowy. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. autorzy (19'6i6. Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0. również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność.197 całkowicie niewidomych. s.9 kostek i w końcu '-.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0. Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów. Z tego też powodu K.niedowidzący.1)..05). -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku. -. 70) pisze.. Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe. a w połowie . i biała. dotyku z pomocą wzroku .szorstka i czarna '(guma). ale stosunkowo niski 0.. stosunku do badań.16 kostek.24. dość szczegółowy plan obserwacji. Współ-'zynnik jest dodatni. trochę grubszą gumą. .104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera.czarną. Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie. które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych.w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku". Adaptacja ich polega na tym. Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy.'. co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy . . cienką płytą plastikową. Tak jak w każdych badaniach testowych. że należy . Jest to tzw. s. a jedna ścianka . przystosowania się do badania. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych. Szósta ścianka jest w połowie gładika. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne. że uzyskane wyniki istotnie się różniły. Klimasiński (1979. że są to testy. Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej. następnie .2. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji.86. Z uwagi na to. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności. a mianowicie: . szorstką. Ponadto trzeba podkreślić. Do tego celu autorzy opracowali specjalny. Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości.niewidomi z resztkami wzroku i wzroku .5 cm.posługując się tabelą wyników centylowych. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego.

. 6.Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. t3w r. ich intencji. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. Tworzą one 7 następujących skal: l. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. s.że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. 3. poczucie. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy. brak zaufania do własnych decyzji itd. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. że życie jest nic nie warte. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. Bauman i S. 4. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. lękli-wości. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. która ma ujawniać wiarę w przyszłość. 2. Trzeba jednak zaznaczyć. 37). zmęczenie fizyczne. w przeciwieństwie do poczucia. .która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. Skalę wrażliwości . która bada tendencje do przeceniania samego siebie. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. A. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. P. takich jak napięcie nerwowe. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości). Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. 1951. jakim jest ślepota. dolegliwości żołądkowe. 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. 5. Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory.. bóle głowy. K. przeznaczony dla niewidomych dorosłych. Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób". nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. odczuwania urazów. s. Stara się on badać te cechy osobowości. łatwego popadania w przygnębienie. i2. chęć przewodzenia w grupie. ivi.9. S. koszmarne sny itd. należy do bardzo trudnych i złożonych. Skala poczucia niewydolności. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. łatwość nawiązywania rozmowy itd. Skala optymizmu. Hayes (1976. tendencji do denerwowania się. Hayes. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. Skala współżycia społecznego. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. Składa się on ze 170 pozycji . 267 v. rozmyślania nad trudnościami. grupowych testów inteligencji. P. a tym bardziej z defektem wzroku. Skala fizycznego samopoczucia. szczerości i uczciwości.

i mężczyzn. KMmasiński. te zwane trzonami lub hasłami. Bauman 1958. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących. Bauman. Trzy dodatko-l we są następujące: l. depresji. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach. Skala 'stosunków rodzinnych. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. postaw wobec kalectwa. współżycia społecznego. s.66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe. np.". Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. . 523 i nast. tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ). z. sądów. potrzeb. K.. że jest się interesującym."'. M..Moja matka . . kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju.7i6). 1&79.. gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. "W życiu muszę. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego. 3. Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. należące do metod projekcyjnych. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt. Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu.. którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności.. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal. Skala postawy wobec ślepoty. s. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M. objawów somatycznych. s. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań. które badany musi uzupełnić. Inwentarz posiada także skalę kłamstwa. która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej. Kotwica-Zapar-cińska (1977. Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r. Fragmenty. Składają się one z fragmentów zdań. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat. który musi udzielić odpowiedzi. Klimasiński i S.). "Chciałbym bardzo . w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. lubianym przez osoby płci odmiennej. zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. poczucia niewydolności. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów.54). W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman.. która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. pragnień. 65 .KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. K. 2. Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi. zamierzeń. podejrzliwości. s. planów . rodzeństwo j innych członków rodziny. Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . przekonania. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców. Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. odrębne dla kobiet . o radę. (validation). 51 . . uczuć.7. 74 .". Skala przystosowania szkolnego.

postaw wobec siebie itd. który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku. Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J. Sacksa i L.. * The Sentence Completion Test. lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego. stosunków w swoim środowisku społecznym .. "Jeśli proszą ciebie o coś. . 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej. 4) postawy wobec rodziny.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T. pomyślałby czy odczuwałby. które zostały przedstawione w rozdziale V. co badany w określonej sytuacji zrobiłby. 4) stosunków rodzinnych.1959 przez R. M. 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób. czego ty nie potrafisz. ty możesz . które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji . Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni. Majewski. 6) stosunków z przyjaciółmi. Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach. co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody.z ogółem społe|--cz>eństwa. 270 2. 3) stosunków z przełożoa-iyimd. 5) postawy wobec widzących. Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego. np. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy. ..". s. Sidneya. 2) . s.. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości). ty możesz . ty możesz .osobami o tym samym statusie społecznym.". Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku.).kama . jaki uważa on za najwłaściwszy. . 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory. Autor (1971a. Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone). Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę. 46 i nast."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy. J. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej. 1971a. "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków.postawy wobec rehabilitacji.itd.

1954. żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych.agresja. W szczególności chodzą tutaj o ocenę. Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych. Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1.unikanie.ok on blindness) . Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. zależności i niezależności od nich. * Ądjustment to Blindness Scalę. Są one następujące: . 3.swej apinii. A. b. E. R. Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje.tlo. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych. . Pogląd na ślepotę (ov. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny.wewnętrzne tłumienie. . A.znaleźć. .która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi. gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. J. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) . z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać. (por. s.8). Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle. który proszony jest o wyrażenie .która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty.dominacja. Teare. . Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) .która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej. 271 4.bierne wycofywanie się. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . Stosunki rodzinne (family relationship) . Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji.poddanie się (rezygnacja i porażka). " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej. w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia. a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny).która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie. l . . 6. s. Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por. 2. Fitting. w jakich mogą się oni .pozytywne dostosowanie się.r. Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. Wydaje się. . czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. E.zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych). 35 i nast.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach. Obraz samego siebie (morale) .). . 5. zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy.

Klimasiński. że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K. Ch.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. 4) skala psychopatii. to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . 16). jak to bywa u osób widzących. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60).oceny ich stanu psychicznego. 9) skala manii. w których wzrok odgrywa znaczną rolę. R. 7) skala psychiatrii. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory. 1968. Badanie polega na tym. W wyniku przeprowadzonych badań K. Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). Badaniami objęto stosunkowo małą grupę. "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". zamiast czytania samodzielniie.(K. Klimasiński (1968. tzn. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. s. Klimasiński (1968. 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. Wydaje się. K. że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się". 56) stwierdza. 3) sikała histerii. Mc Kinieya. Przede wszystkim. s. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". pytania . Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji. 6) skala paranoi. jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. pytania badawcze były odczytywane niewidomym. s. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. Klimasińskiego. uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". 33 i nast. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. 2) skala depresji. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". 8) isikala schizofrenii. 272 1) sikała hipochondri.Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników. Hathawaya i psychiatrę J.

44). PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. Według M. lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. Grzegorzewsikiej (1964. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku.. Wskazano także. które mają za zadanie uzupełnaenie. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- . rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". w którym dzieci te przebywają i wychowują się. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. akcję korygowania i usprawniania. 4) zabiegi psychoikorekcyjine. VIII. psychiczne. Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. s. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. których głównym celem jest: . działania praktycznego itd. s. jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem.napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). Z. 1974. dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. społeczne i zawodowe. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego. rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. Sękowska. Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia. względnie innych przyczyn. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju.

Zarówno nauczanie.których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie). jak: nauczyciele. . . której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze. którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-. kinezyterapeuci. . aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym.me progu tolerancji na frustrację. jak 'też wychowanie. jak też niewidomych. 5) zabiegi socjalizujące.kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka. 2. w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów.VJI. aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. Podobnie jak dzieci widzące. "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" . dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. . Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku.rozdz. który został omówiony w poprzednim rozdziale. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej. -. wychowawcy. która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. 6) zabiegi socjaterapeutyczne.(1978). Instrukcji dla realizujących program. Jak z powyższego wynika.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny. które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów. stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę. rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym. l. Inwentarza osiągnięć rozwojowych. . Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. W rewalidacji dzieci.defrustracja. należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych. którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. które pozwolą dziecku na . Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. Nie oznacza to. . lekarze. Składa się on z 3 części: 1. zarówmo wśród ludzi widzących.!). że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie. psycholodzy.

wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka. . Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka. socjalizacji. języka. . l .oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka. które obejmowałoby: | . 1978. Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych.przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych.). Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych.udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo.. W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński. .defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych. wychowaniu i rewalidacji. Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych. s.wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych).. Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. Od 1981 r. s . działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1. 8 i nast. jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania.ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka. '( . że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. . Jak już podkreślono . Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego. jego opiece.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku. jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami.3. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -. która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece.

Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. a więc takich przemian psychofizycznych. 277 to praca bardzo żmudna. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole.-. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny. dojrzałości szkolnej. o które nietrudno. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe.. Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej. systematyczna i kontynuowana do momentu.. . stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. a z drugiej . które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej. a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie.. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny.. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni.kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. Na pewno są tego plusy i minusy.' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym. Powstaje więc pytanie.-iic^^ ^^^"". a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. Laskach k/War-szawy. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie. Są to placówki połączone z internatem. która w znacznym 1 w p. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1. 2. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . Godnym podkreślenia jest fakt. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji.

Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . Urz. -MOiW nr 7) .kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy.określenie niedoborów rozwojowych. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań. 4. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji.wyjaśnianie ich przyczyn. a także przyczyn trudności w nauce. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. . wywiadów z rodzicami. niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. Łodzi i Warszawie. Urz. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. wyników badań okulistycznych itd. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację. Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. póz. które z pełnym powodzeniem je kończą. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych. Aby . organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz. to niewiele jest takich dzieci. oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy.masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. Wydaje saę. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do . obserwacji iin279 nych pracowników.1975 r.niedowidzących w Lublinie. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. 278 stopniu decyduje o tym. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. 2. . 3. a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r. w której on pracuje.reedukacyj-nych. Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: .określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. MOiW nr B 14. w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci. że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji.

!. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu. który w pewnym zakresie łączy.wybór zawodu. zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat). Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. kiedy dziecko przebywa w domu. a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych.kształtuje się w wyniku . VII. IX. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. s. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem.VIII. a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych.dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. rozwój zainteresowań zawodowych itd.jak już zaznaczono . Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. 2. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono . Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku.). zainteresowań. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". Opieki nad absolwentami szkół zawodowych. Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej. Grzegorzewska (1964. Osobowość bowiem . umiejętności uczniów. wychowawców i innych specjalistów. miejsca i warunków zatrudnienia. M. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych.. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. 3. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. zaburzenia zachowania itd. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej. szkoły zawodowej. a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia . Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. koordynuje oddziaływania nauczycieli. rozdz. której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej. Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. 4. a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych.

' . A.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. Adaptację w sferze percepcji. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. albowiem one wzajemnie się warunkują.do ponownej integracji osobowości. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". głównie psychologicznych.adaptacji jednostki do otoczenia. głównie psychologa. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty. ocen. że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym. 3. 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. Hulek (1969. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych . a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. Adaptację w sferze behawi oralne j. a co za tym idzie . jako procesie.samego . 4. a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. 2. kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych. .jako zespół oddziaływań. 5. • Z powyższego wynika. który dysponuje odpowiednimi środkami . s. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. pewnych przemian. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. Potrzebna jest mu pomoc innych osób. można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie.odbudowanie uszkodzonego obrazu . W adaptacji! psychicznej. jak też niewidomych. nastawień i oczekiwań od innych ludzi. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów. Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy.

jak serdeczny uśmiech. to przede wszystkim. wyrażenie gestem serdeczności. T.szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. 2.. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby. W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: . więź emocjonalna między ludźmi. . stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. Cholden.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. czy w warunkach domowych. Kratochvil.itacyjnego. poradzie. wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. .wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. . Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. Ponadto trzeba ''podkreślić zna. . jest bardzo duża. kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza. zwłaszcza lekarza okulisty. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne. 'kontakcie psychoterapeutycznym. w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. 2.e ślepota jest faktem nieodwracalnym. miejsca w społeczeństwie. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por. np. 1958. ż.rezultatów. Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L. które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. funkcji narządów zmysłowych. 21). przyszłości.akceptacji ślepoty i jej skutków. należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. sugestii itd. S. jak też procesów somatycznych. rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. 283 W tej fazie rola lekarza. • ^ . 1971 i 1972). Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne. 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. 1974.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. w rozmowie. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone. funkcjonowania osobowości. s. -. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: . . Majewski. W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej.

że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . b. 4. Psychoterapię indywidualną . -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości. . umiejętności i sprawności. lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. . a. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). s. . wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej. gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw.zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji.odreagowanie. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. trening. . U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. 33). .7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. Psychoterapię odreagowującą . Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). jakie prezentują nasi niewidomi". poglądów.oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. Psychoterapię racjonalną .Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 .odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. zjawisko katharsis . b. gdy chodzi o redukcję. W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. W zależności od celu oddziaływań: a. przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. L. Prz. 2. Jej istotę stanowi tzw.oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego). aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. niepewności i powstałych problemów u pacjenta. gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. W zależności od sposobu oddziaływania: a. to. Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. . Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną). celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. W zależności od kierunku oddziaływania: a. kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd. piisze. poglądy. Cholden (1958. nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego).wyjaśnienie. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. 3.reorientację.

jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości.jest lekarz. Nie tylko powiedzieć. Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. Osobą. sportowo--turystyczne itd. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. usprawnienie fizyczne kinezyterapia. niałego może mieć a. z uwagi na jej podstawowe znaczenie.stąd. wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć. która powinna przekazać pacjentowi tę . aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. a nawet tragiczną wiadomość . nowo ociemniały musi znać tę diagnozę. 3. zrozumienia. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny. wobec rehabilitacji.dla przebiegu leczenia (por. s. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku. że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska.zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia.1. z reguły lekarz okulista. w której panowałaby atmosfera życzliwości. w którym przebywają. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii.Gcy. Wynika ono . Właściwe oddziaływanie na środowisko. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie. 1979. Istotny w tym. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. a zwłaszcza rodzinne. społeczności terapeutycznej. Nikt z nas nie lubi. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności.bądź co bądź nieprzyjemną. przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie .rehabilitacja psychiczna. kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. pomocy. Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie.prawdę.ib. Oczywiście. a nawet nie chce być zwiastunem złych . 274). Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. W. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono . jak terapia zajęciowa. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków.aterapia. Szewczuk. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty. bezkonfliktowości itd. Psychoterapię grupową . 3. już w szpi%6 talu. a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. wobec widzących itd. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy.

zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą.lekarz powinien jednak wziąć .wiadomości. Nie jest więc zagadnieniem.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie. że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. który nie tylko będzie goił "psychiczne rany".jako inwalidy i wobec rehabilitacji. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy . W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego . Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu. jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. połączone czasem z próbami samobójstwa. że decyzja tutaj należy do lekarza. lecz zagadnieniem pozostaje. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. 2. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. Wydaje się mu. . jak i gdzie to uczynić. lecz jest to konieczne. 2. 4. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. 3. 4. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków. Przemawiają za tym następujące względy: 1. lecz także o tym. . czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę. a tym samym akceptacji kalectwa. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. Powiedzenie ociemniałemu. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. 3. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. kiedy. który przecież domyśla się. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . samodzielność i niezależność życiową. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. który nie tylko powie o fakcie ślepoty.odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji.

gdyż leczy go od dłuższego czasu. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta. S. o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce.obok pacjentów. że nie odzyska już wzroku. Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. istnieje bardzo wielu. nie mogła spać przez kilka tygodni. wyczerpany nerwowo i psychicznie. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. . Nie ma tutaj gotowej recepty. rzeczowo i osobiście. a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. długotrwałej chorobie. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. . Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. przez pielęgniarkę. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. W. Cholden (1958. podać to jako prawdopodobieństwo. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. Na ogół jednak lekarz powinien. kiedy dowiedziała się.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. że pewna pacjentka. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. Jak już wspomniano . Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. . aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności.się on. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. np.następnie. w okresie niepewności. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. w sposób zrozumiały. Amerykański psychiatra L. dla pacjenta. Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. po -ciężkim wypadku. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. gdyż stopniowo pogarszający się stan . że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. wzroku jest przez niego odczuwany. Przede wszystkim należy. Po prostu domyśla . o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. wiadomości i fakty. Szuman (196'5) podaje.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. po pewnym okresie. s. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. czy będzie nadal widziała. jego reakcje i zachowanie. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. Przespała natomiast całą noc i następne. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. naświetlić przyczyny utraty wzroku. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. to.

że niełatwo dobrać słowa. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. najlepiej w pokoju lekarskim. a także udzielać mu pierwszych wskazówek. cierpień i tragizmu. aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. 3. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. . w gabinecie. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. go i zawodowego. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa.2. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku. Jak już wspomniano •. miejsca w społeczeństwie i przyszłości. wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. rozpaczy. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem. Trzeba starać się. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. o ile dla pacjenta jest to możliwe. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. : Jak już podkreślono . Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. Majewski. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. a . Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. na korytarzu. psychoterapię podtrzymującą. w najbliższych latach nie zostanie spełniona.Zdajemy sobie sprawę z tego. na której znajdują się inni pacjenci.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego.

Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. 3. s. 124) . które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go. a tym samym możliwość utrzymania rodziny.^wówczas tzw. Występu je.pisze A. i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika."wygadania się" i wyżalenia się. Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . . szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny. Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. psychoterapii odreagowującej. które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. który stracił wzrok. 4.. Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. 5. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość. często . Mogą to być pewne zainteresowania. który jest przyczyną przykrych napięć. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). a także wysoką kulturę osobistą. . Lewicki (1969. Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku. Możliwość uczenia się. Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki. Są to czynniki. Możliwość wykonywaniia niektórych. > . aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. 2. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. ] 6. Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. zdobywania wiedzy i umiejętności. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki. . które zostały wyparte do podświadomości. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. "Takie wyładowanie emocjonalne . "punktów zaczepienia".mianowicie: 1. towarzyskiego i sportowo-turystycznego.w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. co przynosi mu cierpienie i ból.

Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu . a więc pielęgniarek i salowych. bezpośrednim kontakcie . 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu. również w sposób właściwy. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. obok serdeczności i troskliwej opieki. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa. ubieraniem się itp. a także . Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. zrozumienia. z którychpacjent może samodzielnie korzystać . Zdarzają się bowiem przypadki. aby pozostały personel.ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę . poprzez zapoznawanie no. a nawet rozmawiać w ogóle. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). a nawet przyjaźni. Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji. który ukierunkowany przez lekarza. mebli na-sali itp. Wiele zależy w tym względzie od lekarza.ubikacji. potrzebna j-est atmosfera życzliwości. musi sam być przekonany o tym. Są jednostki. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty. Chodzi bowiem o to. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji.w budynkach-i parku szpitalnym..wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach.. Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie.Oczywiście że do takiej rozmowy. w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego. w codziennym. przedstawiał życie człowieka ociemniałego. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach. a zwłaszcza salowe. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta. że pielęgniarki. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania . Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza.się od innych. umywalni. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych.wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji.

winien zaprosić go. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie. W wyniku tego mamy przypadki. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. służąc mu zawsze pomocą i radą. Pamiętać ponadto należy. Nie ulega wątpliwości.'jak: biała laska. życzliwy stosunek lekarza.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. potrafiły sobie poradzić. Organizacja. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją. niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć.'". ta. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. które znajdując się w podobnych warunkach. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. jak żadna inna instytucja. zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego. Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego. zegarek brajlowski. Wręcz przeciwnie. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. jest bezpośredni przykład osób. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta.to .wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. często nawet decydującym. Braille'a. wyczucia sytuacji (intuicji) . Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L. gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. akcentując przyjacielski. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. Potrafi. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego. Praktyka wielu lat wykazuje. lekarz po-|.

którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . 294 4. zwłaszcza w chwili obecnej. Jak już podkreślono . a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. psychoterapię grupową. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . § ustalenie planów życiowych na przyszłość. Lekarz okulista jest więc tym. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych.4. jak: 1. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. | VII. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. socjoterapię. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia.oraz umiejętności działania. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku.l. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania.

1.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. które wymagają uświadomienia. a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. tzn. Z nowo ociemniałymi. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. Jest rzeczą zrozumiałą. bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie. 81 . Etap modyfikacji pojęć. Z reguły były to osoby.w zakresie rehabilitacji. które zostały ujawnione w czasie badań.w zakresie planów życiowych i zawodowych. W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy. 295 4. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. W tym okresie .do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań.inne zajęcia. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko. a stopniowo na dalszą . przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość . a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. 1971a s. przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. o tyle droga . I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych.psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty. Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych. T. Majewski. Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie .

Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej. teraz musieli przechodzić do czynu. która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. oraz analiza przyczyn niepowodzeń. niż się tego spodziewają. kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę .motywacji. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. że efekty tej pracy zjawią się później. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. które wypełniałyby cały dzień. że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. . aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach. społecznego i zawodowego. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością".pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. Na ogół ociemniali spodziewali się. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku. o ile takie miały miejsce. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. starano się o to. Zwracano również uwagę na to. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to. że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. które zdążyły się już zakorzenić.ustaleniu zajęć. Wręcz przeciwnie. Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. Polegało to na tym. na to. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. a także przełamania pewnych nawyków.wyniki w rehabilitacji były nikłe. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni . pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. W wielu przypadkach . Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. czy potrafią. wykazywać.

co go gnębi i boli. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. poprawiało się jego samopoczucie. Miało to miejsce wówczas. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa.to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. jakie istnieją między ociemniałymi. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. Często sami szukali kontaktu z psychologiem. Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. jeżeli się zważy na indywidualne różnice. Grupa ta składała się na . Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . Łatwo się z nimi współpracowało. aż nie wypowie wszystkiego. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej.stopniowania trudności. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. których można określić jako typy pozyty. które w każdym środowisku są nieuniknione. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących . 298 na niewyznaczaniu im zadań. Z uwagi na to. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków.wn. Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie.ie reagujące. wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. aby omówić nurtujące ich problemy. że inni łatwiej i szybciej robią postępy. 'Pierwsza grupa to ociemniali. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). Jest to zjawisko zupełnie naturalne. aby żalił się tak długo. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny. jak konflikty z personelem. . które nasuwałyby im myśl o kalectwie. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. konflikty w samej grupie ociemniałych. Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą.

wiać.rozważania swego stanowiska i postępowania. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. w pokoju mieszkalnym. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. zapatrywaniami i postawami. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. na spacerze. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . np. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-. Uciekano się do niej przejściowo. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą. zajmowano się przyczynami. których można określić jako . odbywało się w sposób podstępny. Zdarzały się także sytuacje. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot.' . że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. upłynął okres kilku tygodni. Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. . niż to miało miejsce w poprzedniej grupie. co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter.. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata.ogół z dawniej ociemniałych. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z.psychicznego ociemniałego. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. . prowadzona była dalej na innym poziomie. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. co często okazywało się skuteczne. Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące. bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. z którymi trudno było nawiązać kontakt. w świetlicy itp. Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. Była to psychoterapia głęboka. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją.

chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych. swoich kłopotach i emocjach. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. R. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość . lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów. w naszym przypadku ociemniały.'• Kości w kierunku rehabilitacji. O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia. Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego. Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej.od 10 minut do 'nawet l godziny. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. Terapia ta polega na tym. Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). Podstawową zasadą tej metody jest to.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału. udzielać wyjaśnień i rad. W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. z tym jednak. Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. głównie nowo ociemniałych. swych problemów i emocji. lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia.typy obojętne. że pacjent. jest sam sobie psychoterapeutą. zamiast zadawać pytania. jakiś mu towarzyszą. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie.do własnej rehabilitacji. Przy czym kładzie się . lecz nie stosowali ich w praktyce. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. Praca psy-. reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . Rogersa.. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej. 7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. to kształtował się on bardzo różnie .

psy-chicznej ociemniałych. j.z punktu widzenia psychologa . Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por.ak powinni postępować. jeśli stworzy się mu właściwe warunki. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?".jest to. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy. ani nie udzialając rad. zbiorową formą . jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. T. Majewski. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. Stąd 302 duża oszczędność czasu.21).tutaj większy r. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę. Zdarzały się przypadki.. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. wówczas psycholog rzucał takie pyta. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo. inni je kontynuowali. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. R. 19 . może ją jedynie uzupełniać. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. 1972. s. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. 4. Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. Również sam decydował. K. Zaletą tej metody . Rogers uważa. była psychoterapia grupowa. jako motywy do określonego działania. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle.2. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. że każdy może poznać samego siebie.

Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. wszelkie socjalne i zawodowe problemy. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych. Dowiadując się.. były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. uczyli się sami. który miał być poruszony na danym posiedzeniu. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . Wykład na temat celu i sensu . Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety. "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń. kształtowali własne poglądy i postępowanie. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych. Kretschmer (1958. s.. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi. Poza tym wszystkie rady i uwagi. Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). co ich boli i gnębi.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. Wykład. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie". a więc miało -charakter psychokatartyczny. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych.. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. jak inni rozwiązują podobne problemy. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. E. Były to: 1. 379) podkreśla. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. lecz także ci. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych. Tę formę . Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne. społecznym i zawodowym.

C. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. 21 . Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy. . zaproszonych na posiedzenie. swojej drogi do pełnej rehabilitacji. "Kierunek encounter . Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych. 4. R. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. Dyskusja nad problematyką ogólną. s. Zdarzali się również tacy.] Encounter znaczy .! wraził-.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna.psychoterapii . Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. interesującą wszystkich ociemniałych. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T. Stosowano 2 rodzaje życiorysów . 3. Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. głównie związaną z postawami społecznymi. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń. uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję. Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. 2.pozytywne i negatywne.23). Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C. Pierwsze z nich przedstawiały. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków. W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys. R. wzmacnianiu indywidualnych wartości. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi. Kratochvil (1974. Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. wości w kontaktach międzyludzkich. Majewski. raczej in plus. . Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych. s. 1972. Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń.pisze S. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy. Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu.ociemniałych. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników.. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi.

spotkanie. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. . nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad.szczęście zależy od nas samych. lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. . W określonym' kontekście rozumie się otwarty. myśli. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi. Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach.opowiedz grupie. . 3. co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość. a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. . tzn. .opowiedz grupie o swojej samotności.były także osoby widzące. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. które samowolnie się narzucają. . wyrażaniem uczuć". swoich problemów życiowych i kłopotów. aby w świadomości zjawiły się przeżycia. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji. Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód. Majewski. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym.wszyscy ludzie są dobrzy. które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt.opowiedz. co inni. jak w poprzednim przykładzie.: . Na spotkania zapraszane. Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog. 20 T. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków. . odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. co odczuwasz w tej chwili. co czujesz do ludzi widzących. miała w zasadzie charakter stały. 2. Grupa. W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki. które wpływają na zachowanie się ociemniałych. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą.każdy może być szczęśliwy. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny.z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. . np.

kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi.. w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą. gdyby go spotkał. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych. Uważa on również. oraz o tym. L. co chciałby mu powiedzieć. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. Zwracano jednak uwagę na to. stany depresyjne itd. aby każdy pomyślał o kimś. Cholden wyodrębnia 2 fazy. że wielu ociemniałych myśli. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. Cholden (1958. że terapia grupowa/ ? z. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. jak lęk. Liczyły one od 8 do 10 osób.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. ociemniałymi prowadzona przez L. polemiki. są czymś specyficznym tylko dla nich. Prowadzący grupę zalecał. jakie żywi do niego. musi być on świadomy. a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. R. Często wydaje się im. że ich problemy emocjonalne. . ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii. W pracy grup terapeutycznych L. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych. to obok podobnych korzyści. ja306 kie im towarzyszą. W tym okresie L. s. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. 33 . Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. aprobaty poprzez skłon-głowy itd. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. 4. lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi). że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. • . wysuwania argumentów czy kontrargumentów.47). Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału. Niewidomy nie ma takiej możliwości. Twierdził on. a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej.. Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . krytykowania wypowiedzi innych. Ta faza była też okresem. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. zapoznanie się z celami. co różni ich od innych ludzi. olbawa. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek.

skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. Ociemniały nie był w Zakładzie sam. s. a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. zależność od innych. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia.wpływy 308 środowiska społecznego (por.. Ponadto twierdzi on. że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. ' . szczególnie trudnymi emocjonalnie. 1971a. a na tym tle uczucie zazdrości. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. izolację społeczną. Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie.). . 47) stwierdza. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku.dowiedzieli się o tym. zagadnienie "inności" .-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. w której chodziło o ukształtowanie się grupy. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. Jak podaje autor . Majewski. izolacja. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . 2. 3. 90 i nast. Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. . ' . 4.3. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi. W podsumowaniu autor (s. przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. związane z różnymi sytuacjami społecznymi. nie był odizolowany od innych. przeciągała się często do 3-4 spotkań. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. 40). T. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. Druga faza. L.(s. lecz tworzył wraz z .różnic w porównaniu z widzącymi. ta pierwsza faza. jej prowadzącego oraz zapoznanie się.(leader). to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego.

zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. a nie tylko psychologa.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją. Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany.nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. który był specjalnie powołany do tego zadania. Jak wykazały obserwacje . Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana. Zdarzały się również przypadki. .4. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. jakim jest rehabilitacja. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie. 309 4. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. Już sam przyjazd do Zakładu. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach.a ich postawę wobec rehabilitacji. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki.'. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. a mianowicie . Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. Wzajemne rozmowy. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. którzy trafili do Zakładu. Wielu z ociemniałych. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. nie pozostawało bez śladu. Wynika stąd wniosek. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog.

kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. Wszystkie rozrywki. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. 1. nauka czynności życia codziennego. których zadaniem było: 1. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. Do rozrywek. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków.rehabilitacji. słuchowiska radiowe. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. zabawy taneczne i towarzyskie. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. a mianowicie . Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej.. instruk. które temu celowi nie służą. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć. a także z jego realizacją. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. 3. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. Związane są one z doborem programu. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. wyrabiają wytrwałość w. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas.siebie jako inwalidy. należą: gry stolikowe. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny. Nie ulega wątpliwości. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. przedstawienia teatralne. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie. audycje muzyczne." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. Na jego barkach spoczywa troska o to. 2. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności.

tzn. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. a później wspominali przez najbliższe dni. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . kardiologicznych. które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. że najważniejszym tego rodzaju . w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. T. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. które dotknięte są wyłącznie ślepotą. W przypadkach. Majewski. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. że znajduje on zrozumienie j. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. były w naszym. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach.nietowarzyskie z autyzmu. które ma również swój aspekt psychologiczny. np. 77). Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. 1971a. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. życiu zakładowym wydarzeniami. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. Zabawy taneczne. Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. przygotowanie członków rodziny. pulmonologicznych. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. ^ 311 Istnieje wiele czynników. s. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. Nie dotyczy to oczywiście przypadków. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. opiekę u swoich bliskich. wyjścia do teatrów itp.

Sytuacja taka powoduje to. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. a zwłaszcza ociemniałych. że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej. w wieku 16-40 lat. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady.w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa.zawodowych. Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem. nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum. . 1. jeśli dotychczas takiej okazji nie miały. jeśli występują w konkretnym przypadku.-Chorzowie i Krakowie. Wprawdzie 314 . W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: .stanowiska i warunków pracy. a mianowicie: w Bydgoszczy.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych. Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. . oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych. której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi.zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy . Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw .. X.sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia. ^ v. Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich.przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych . Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych. Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u. w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. .

Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów. Stanowią one bowiem zespół problemów. w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^. 4. s. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów. . 42) pisze. Nie może też być mowy o pełnym. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej.. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej. O znacze31& niu tej opieki J.doradcy dla nauczycieli i wychowawców. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego. 3.głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. zwłaszcza psychicznej. Oznacza to. a mianowicie: . Mahnowski (1980.doradcy zawodowego. że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce.psychoterapeuty. O ile chodzi o zatrudnienie. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi. że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa. inwalidy.. W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej. . 2. Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. . Udzielania nauczycielom. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ . których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. Jego zadania są bardzo zróżnicowane. Dowodem tego jest fakt. o ile taka potrzeba zachodzi.. 2. zmiany kierunku szkolenia itd. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. ^. a więc ustalania kierunku szkolenia.. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących. wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. Pełni on bowiem wiele funkcji. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów.

s.te sprowadzają się do następujących: .) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: . Józkowicz (1981. rozmowy itd. rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji. ze względu na wiek. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników. 2 i nast. W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni. to wymieniony autor (1980. . dyskusje. Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej. ".przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy. Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć.przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników. .rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni. . s.przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika.udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami. . Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . . Podobnie A. chorobę itd. .współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników. zadania psychologa sprowadzają się do: . .współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych. że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką.prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej. Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny. w zwykłych zakładach pracy.udzielania porad w problemach życia codziennego. ..opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania . w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych. V. . . .współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu. doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu. sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników. .instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami.sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej. . pogadanki. ..oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii.. .kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni.

Warszawa 1864. Handbook for the Blind. . "^-. Warszawa 1979. New York 1951. B. K.' / 31823. New York 1958. Leipzig 1924. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent. . PWN.: Yocational Evaluation.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni.: Metody pedagogiki specjalnej. Dąbrowski A. G. Bateman B. w:Harmg N. Bern 1980. KE SRPN. the blind at different ages. "Pedagogika" 1974 (maszynopis). nr 1/3. Bauman M. Washington (b. Bromley D. (red. i Kurcz E. ' 10.12. I.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. 15.BIBLIOGRAFIA 1. Danilewicz Z. 16. Warszawa 1954^ . D. New York 1958. Diderot (Denis):.: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. 2. U. 18.: Dzieci niewidome i niedowidzące. Warszawa 1!978. 1749. Hans Huber Publishers. Baillart P. ' 6. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. ' 22. Kraków 1976 (maszynopis). w: Unser blindes Kind. Biirklen K.).. PWN. New York 1952. Warszawa 1980. w: Klimasiński K. INHJ. Baumann J. w: Klimasiński. • 3. and Hayes S.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales. ' 14. I. ' .: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych.: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons. Carter W. Kraków 1976 (maszynopis). PZN.r. Dobrzańska-Socha A. PZN. Bateman B. Carroll T. Burklen K. Lipsk 1978. "Przegląd Typologiczny" 1975. 19.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. K. L. in Counseling Bitnd Persons.: A. B.: Dziecko niewidome. * . Desmerger M. 11.: A Psychiatrist Works with Blindness. P. 13.: A Manual of Norms for Tests Used. Bindt J. / 7. J. Londreś. K '(red. 17. Cis-Bankiewicz H. Moskwa.: Psychologia starzenia się. 8. Chicago 19'69. . Cohn L. Warszawa 1964.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. 20. Dolański W. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program. i Schie-felbusch R.: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in. WSiP.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników. i Sołncewa L. K.: Blindenpsychologie. ' 5. Banach Cz. Warszawa 19<S9. Boston-Toronto 1961. K. 21.: Tyfiopsychologia. 9.: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. :24. 4. Bieleckaja W.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka. Lipsk 19i24 (maszynopis).: Blindness.: Beitraege żur Blinden-psychologie. ^congenital visual handicaps. Bauman M. MZiOS oraz PZN. Bauman M. Leipzig 1917. Cholden L.

WUW.: Evaluation of Adjustment to Blindness.: Materialen żur Blindenpsychologie.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. t. . w: Unser blindes Kind. Grzegorzewska M.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind.: Sinneserziehung. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. Grzegorzewska M. • 38.: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. Dzierżanka A. _41. II.: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej. . w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. 32.: Wybór pism. >' . In Pfluegers Archiv 1899. Fitting A.: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej. Hans Huber Publishers. Fankhauser F. "' . "Problemy" 1854. A. .): Psychologia. ..: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk. Warszawa 1976. "Studia Pedagogiczne" 1955.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. Fromm W. Dueren Th. "Studia Pedagogiczne" 1955. nr 1/3.33. Dolański W. Dueren Th. KE SRPN. t. • 37. Gerhardt D.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym.34.: Psychologia niewidomych. Grzegorzewska M.: Das Spiel.: Legendy o rzeczywistości. Lipsk 1978. Warszawa 1973. II. Gałkowski T. nr 4. •w: Rehabilitation of the visually disąbled and . Wrocław 1980. Dziedzic J. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.1. Lipsk 1978. Hans Huber Publishers.: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych. Defekt. 42. Bern 1980. . Grzegorzewska M. ' 40. Lipsk 1978. (red. PWN.PWN. • 25. Warszawa •1981. w: Tomaszewski T. PZWS. • . 30. KE SRPN. Bern 1980. 39. nr 1. Gałkowski T. . Dreier S. w: Materiały III Kraj. AEB. Warszawa 1964. . PWN.35.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym. . New York 1954.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. Ekel J. •w: Unser blindes Kind. Warszawa 1980. Langensałza 1918.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących.: Orientacja w otoczeniu. •43. '' . i Tomaszewski T. Galewska Z. Hartmann S. •27. "Szkoła Spęcjął-" na" 1983. 31. 44. Dziedzic J. w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages. 36.ind. KE SRPN. 46. PZWL. "Przegląd Typologiczny" 1975. 26. Warszawa-LwóW 1926. Warszawa 1964. 33. w: Wy• bór pism. Gałkowski T. . •45. Psych.: Die musische Erziehung. Symp. PWN. 28. •w: Unser blindes K.

E. Hulek A. 111.: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących.: Podstawy rehabilitacji inwalidów. 50. PZWL. Klimasiński K. Haiiy V. . Klimasiński K. nr 11. w: Klimasiński K.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. "Przegląd Psychologiczny" 1977. Warszawa 1962 (maszynopis).: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD. : . Wrocław 1968. . Warszawa 1975.oraz PZN. UJ (praca magisterska). w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. MOiW. 48.: Wybrane problemy tyfiopsychólogii.: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ.: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych. 319 Hitschmann F. Jurkowski A. Warszawa F976. Jarosz M. Józkowicz A. Kraków 19'68.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów.: Próba stosowania testu M.: Wprowadzenie do psychologii. . : . w: Jurewicz-Tuz G.Karney J. 'Warszawa 1981. Warszawa 1976a.-(red. Warszawa 1961. Klimasiński K. Hilgard E. Paris 1786.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden. Warszawa 1969. -Klimasiński K.^i Kotwica-Zaparcińska St. Warszawa 1979. . .• . • . Czytelnik. nr 3.: Kompensacja sensory czna u niewidomych. WSiP.'. '(red..Keitlen T. . . Klimasiński K.9. Heller Th. PZWL-'Janca ti.: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych. Ossolineum... Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. Heller S. Wrocław 1977. m.: Psychologia lekarska.. MOiW oraz . (red.: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących. 'Klimasiński K. PWN. Klein J. w: Gliszczyńska X. PZWL. Ossolineum. Kaziów M. Warszawa 1974.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. i Kowalczewska J. Warszawa 1964. 49. Kraków 1976b (maszynopis).: Studien żur Blindenpsychologie. Bern 1980. Hayes S. PWN.: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych. 47. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. .): Wybrane problemy tyfiopsychólogii. t.. Hulek A. Warszawa 1979. In Ber.. nr 3. (red. '. PZWL. (red. . Klawe H.: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej. . ' .: Pożegnanie z lękiem... • .3.: Dobór zawodowy.: System der Blindenpaedagogik.: Badanie inteligencji niewidomych.the blind at different ages. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych..: Ontogeneza mowy i myślenia. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych.: Postać niewidomego w oczach poetów. • .kiej. 51. . Hans Huber Publishers. "Pochodnia" 1978. Janik M. Jurewicz-Tuz G. w: Klimasiński K.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie. Leipzig 1895 i 1904. Warszawa 1978. P.: Essai sur L'Education des Avegles. "Przegląd Psychologiczny" 1976.: O zastosowaniu piągetow. W. Klimasiński K. . Kraków 1976 '(maszynopis). Wien 1819. • Klimasiński K.. "Szkoła Specjalna" 1963. MOiW oraz PTP. Klimasiński K. Warszawa 1979. 1892. i Klimasiński K. i Klimasiński K. Warszawa 1967. .)': Psychologia pracy. Langensolza 1892.

84. i Zibinowa M. Warszawa 19. ' '.: Psychologia kliniczna. (red. Warszawa 1969.: Psychologia gerontolopiczna. WUW. Illinois 1956. Kretschmer E.P.: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów.: Our Blind Chźidren. Uniw.: Slabo.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Kułagin J. Symp. PZWL. Lewenteid B. A.: Psychoterapia. i • ' • 91. Psych. .PZN. War' szawa 1972 (maszynopis). w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. Warszawa 1966 (maszynopis). w: Klimasiński K. . Pedagogika. Kułagin J. 85. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych. G. Wrocł.:.: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych. 79. PZWL90. 78. Warszawa 1971. Warszawa lOTłb. 82.widylszczije dieti.: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A. Wrocław 1S80. Warszawa 1973. ' . Majewski T. PWN. Majewski ^T. • . 83. 87. Moskwa 1967.. w: Materiały III Kraj. 81.. Springfieid. . PWN. 93. Lewicki A. Kraków 1976 (maszynopis). ATK. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych. Kulczycki M. Moskwa 1969. i Żebrowska M. PZWL. 80. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. ' Kończyk T.' ' • 89..74. Majewski T.: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. w: Zebrowska M.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych.) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. PWN. "s-uchodnia" 1978.. Łapińska R. Kodejszko J. Majewski T. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne. Warszawa 1958. Defekt.: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. Kułagin J.: Wiek dorastania. <red. A. . 86. Wrocław 1980. Warszawa 1972.: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy. nr 23. Kratochvil S. Majewski T.. nr 11. A.: Psychologia lekarska. 88. Klimasiński K. PZWL. 92.Majewski T. . Izd. Morozowa N. Wrocław 1'979. . B. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej. '. .. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów. Warszawa 1971a.. Warszawa 1979.

: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. .w spótdziel96. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6. .: "Ja sam".: Testy psychologiczne dla niewidomych. i Brodie F. 101. / . New York.. • : 107. Orkan-Łęcka M.. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. Found for tnę Blind. ' 106. . " ' • }. 1957. nr 7/8. Psychologia .: A social Maturźty Scalę for Blinia. 1. Kraków 1976 .321 9. 0. . Warszawa 1973. PZWS. Warszawa 1951. "Pochodnia" 1979. . J. Nartowska H.. Warszawa-Poznań 1979..: Psycholog. . Warszawa 1980. •niach inwalidów./. 105. 1978 (maszynopis). Nowogrodzki T. Warszawa 1979^ PZWL. . 100. ' • 2.: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci. • 104. . 103. Amer.(maszynopis). 21 T. . Spaulding P. PZWS. PZWL. . "Pochodnia" 1967. Melanowski H.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych. i Buchholz S.: Okulistyka. . 98. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971. 99. nr 1/1. 1957. • • Nowacki T. w: System kompleksowej rehabilitacji .Malinowski J. ' -.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących. Palak Z. Ossowski R. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974.94. 96. . Majewski T. Preschool Chźidren. UMCS..: Psychologia rozwojowa. Orkan-Łęcka M. (red.: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1.: Zarys psychologii. Norris M. nr 21. nr 2/2. PZWL. Paryzek L. . Lublin 1978. Majewski T. w: Sękowska Z.: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. .: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania. Warszawa 1961.chodzę. w: Klimasiński K.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. Orkan-Łęcka M. Mendruń J. Pasternak E. .^ ' / . Chicago 102. .: Stres w . Warszawa 1'9'80._.: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. Warszawa 1962. 108. • • . Maxfield K.: Blindness and Chiidren. nr 3119.: Niewidomi wśród widzących. . "Pochodnia" 1979. ' . . <red. Majewgki.: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii. • WSiP. Majewski T.E.wstaje . nr 12. H. PWN. 97. .: Siadam . ' . Palhegyi F.

. (red. i Levine E. Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego. Sękowska Z.. Kraków 197'6 (maszynopis). w: Garret J. Warszawa 1972. Przełącznikowa M..): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących. (red. Schoeffier M.: Wiek przedszkolny.: Functional Vision Checklists. . Schwarz S."Warszawa 1977. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. i Zachara B.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. PWN. Lublin 1978.. F. "Szkoła Specjalna" 19. w: Garret J. • . nr 4..: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. i.: Osobowość a trwały stres. Warszawa 1974. i(red.: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. Lublin 1965. PZWL. PWN.: Der Blinde im Leben des Volkes. i. •w: Sękowska Z.: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy. UMCS.): Prafc-. PZWL.): Pedagogika re•^a-lidac^^. PZWL.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. LeipzigJena 1-966. S. Sękowska Z. i Spłonek H. Sęlsows'^' 2.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. Zebrowska M.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne. UMCS. w: Klimasiński K. Rusalem H. Warszawa 1979. J. Warszawa 1979. F. Reykowski J. Winnetka. Przełącznikowa M. New York 197i2. . Illinois 1952.: Kształcenie dzieci niewidomych. Warszawa 1966. (red. Rusalem H. Fremont 1978.Warszawa 1973. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. Rothschild J. PWN.: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących. . (red. Raskin N. Rytka A.-fióio w f^. Warszawa 1981.: Gtuchoniewidomi. Reykowski J.: Niedowidzenie i ślepoto.: Rehabilitation o} tnę BUnd. t. w: Zebrowska M. i Levins F. w. Sękowska Z. L Piaget J.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego. Warszawa 1971. S.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. Sękows^ 2. . .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.: Studia z psychologii dziecka.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych . Roessing L.60. nr 4/5. . '.: Coping with the Unseen Environment. w: Hulek A. II. Puzyna C. Lublin 1968. Pilecka W. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. ' ' l.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb. PWN. (red. Warszawa 1972. KUL. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. Warszawa .: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży. Warszawa 1966. PWN. Warszawa 1979. PWN. (red. PZWL.

w: Unser blindes Kind.: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. i Shurrager Ph. PZWS. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. Ps-ychu ^Sy Kesearch. WSiP.witije slepogo riebionka. • Sizserar'11'16 M.: Der Blinde als Persoenlichkeżt. ł^^Ęe-wa L. (red. . Liipsk .): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących. iS-wicierto-w W. .: Orientacja niewidomych w przestrzeni. w: Unser blindśs Kind. UMCS.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach.1. w:.Sentence Completion Test. KE SRPN. I.r.1••'• Roz. ".). 163.^er ^wdes Kilid.: Learning to be Independent.: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych. Paris 1924.: Deceloping Linguał Es:pression. -w: Klimasiński K.dów z resztkami wzroku. Wiśniewska-Roszkowska K. J. (red. iffio-w-^ywa. Viney P. itlinrC3 B.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. "•'K-O c. ^i^-Wtó F. Sfceirifc^(r)1^ W.li(t». S. Yirginia (b. 1 .• (rełnce^73 L. L. 1966. Lipsk 1978. Warszawa 196. ' . Katowice 1947.: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants. (red. Warszawa 1976.marny charakter pedagogiki specjalne. Wiedza Po^^echna. (red. Seltows^s 7-'. w: Unser blindes Kind. Warszawa 1971.^^szewski T. S-wi&geriow W. Me Lean. Warszawa 1OT9. . (ted. XI.9. Villey P. H. •^E SKPN. w: Hulek A.). (red. Stanford Univ. i'wie:9eiłow W. Warszawa 1916.'78. '^ifcri'1'1111'1^ W. Lipsk A^-KS SRPN. 323 162. • • ' • Y^a-^ić F. zczĘsechowicz A.): Psychologia.(td.: Tyflotżechnika. Paris 1927 164.: Niewidomy o niewidomych. C. . "Klinika Oczna" 1965. Moskwa 1S60.^szewski T.1978.: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden. Kraków 1976 (maszynopis). w: .: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld. ^'lEl^are %. Chicago 1964. Warszawa (b. ""^ ^roan M. Warszawa .): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego. ' : it-einifci^S W. Pł^^gogika-ałnce wa '^'. i Dauterman W. it.: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a. 1949.: Wstęp do psychologii. / "^.): Psychologia dzieci głuchych. Moskwa 1967.czpu^driz. rir 35.M. ^ '''iman S.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd.): Słownik psychologiczny. Warszawa 1957.r.) 1979.: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia. t. PZWS. ^^u^"laii W. .r. Gebethner i Wollf.: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku. Stary człowiek w rodzinie. M. Muenschen 1820. Lipsk 1978. .: Le mowie des Avengeles. i-wiertriow W.^_" '• . ^^^-masiński K..: Wychowanie nżewźdomego dziecka. Leningrad 1955 (maszynopis). iS-tudiEł pedagogiczne" (b. Kraków 1976. l. . PWN. PWN. Leipzig l'9il7. .: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne. ' ' .)."^a-wczuk -w.: The .Interdysc-ir . Sti-urra S61 H.

^^szawa. w: Unser biźndes ^ K. PZWL. V. • dowidzących. Izd. Moskwa 1967.Q<). domych i niedowidzących (opracowanie K. A. Washington 1952. 170.ia-ruszenijami zrienija. Moskwa 1956. "• nr 4/5. 171. '' • 167.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. w: Dieti s glubokim^ . Niektóre cechy swoiste rozwoju.: Psychologia. C-: Phe Partially Seemg. Lublin 1978.: Physical Training and Movement Teaching. Witwicki W. 166. w: J. Kraków 1976 (maszynopis). A.: Zmiany w -psychice łudzi . Disabiłity. w: 2rete. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.w.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce.::. ' : ' 165. Zarówna M.^k-'. (red.. 168.1965. . L: Puti"kompiensacji ślepoty. Warszawa !'.: Młodszy wiek szkolny. w: Sękowska Z. Psychological Aspęcts o f Physica!.' ^ ' 176.iemnialych. I. . •«" .1 1979.): Geriatria. "Szkoła Specjalna" 1960. Warszawa 1970.1975 PZWL. t ' 169. KlimasińsKi). Warszawa 1979. Pedagogika. UMCS. 175. (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ .''. PWN.'174. •.naruszenijami zrienija.ind. ' . . . pWN^W*? . Lipsk 1978. Zebrowska M.): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży. Wolter-Czerwińska H.172. Young M.173..'. psychicznego dzieci nie •o^-••. Wołoszynowa L. • • ! . Kraków 1946. Zeuthen L. KE SRPN. Ziemeowa M.: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^. .^3. Ziemcowa M. .M (red. Ziemcowa M.: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan. •w:. Rutkie-•wicz (red. PZWL. Rozwój umysl'/wy . Zemis St. :• . L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s . Wright B.