You are on page 1of 256

TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości.udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona. lecz nie jest to zwykła ich suma. Spostrzeżenia. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom. . oraz pochodne od nich barwy mieszane. oict-z. na ogół jednak ocenia się go na 84 . ^yv^.90%. Właściwie wszystko ma jakąś barwę. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej). 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych. lecz również barwy. brązowa. które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. lecz widzialne np. s. że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. Ponadto trzeba podkreślić. 274) . żółta i niebieska. Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe. W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. dla niektórych zwie•rząt. że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń. fioletowa itd. Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk.achromatyczne. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki).. jak: seledynowa. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić.u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości .chromatyczne. którym jest tzw. na n-n ua^wam^. Rothschild (1972. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części. Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu). która stanowi podstawę 11 . siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej.. Barwy dzieli się na:.. W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. czerwona. Reaguje on na największą liczbę bodźców. . . Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. do których należą: biel. Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji".jest-więc połączeniem różnych wrażeń. które oddziałują na człowieka..zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce. Jak podaje J.

1. czynności zawodowych (produkcyjnych). to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa. celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. I. polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu. czynny odpoczynek itd. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów).. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania. którą człowiek stale poznaje i z którą się styka. przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. 22) pisze. 'których człowiek uczy się przez całe życie. O ile chodzi o małe dzieci. 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. Sołowjowa (1976. to różne formy działania człowieka. Jest to tzw. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość. s.modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych.2. Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności. Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. czyli działa.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności. .funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. tabel itd. w etapie zapoznania się ze wzorem . nauka. . poruszaniu się w przestrzeni itd. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego.funkcji orientacyjnej. Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość.przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: . Zabawa. praca. .do tworzenia wiedzy uogólnionej. których człowiek nabywa w ciągu życia. w którym czynność jest wykonywana. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów.zapoznania z ruchem. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. Obserwują . rysunków.. Funkcję wzroku w działalności praktycznej . nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki.. który nauczył się czytać. W. lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami. jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka .nabycia umiejętności wykonania ruchu. czyli zademonstrowania wzoru ruchu. które ma -opanować. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności). koordynacja wzrokowo-ruchowa.przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności. Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu. Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych. .

podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego. regulacyjnej i kontrolnej. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. jedzenie itd.one. wzoru ruchu czy czynności. Wynika ono przede wszystkim stąd. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. .wizualna demonstrac-ja modelu. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. rzeczy i osób. a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. jak ubieranie się. a następnie starają się ich naśladować.3. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. W ten sposób narząd ruchowy. Dąbrowski (1964. i we wszelkich innych zajęciach. wzrasta sprawność.'1. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. jak inni je wykonują. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . który staje się zdolny do wykonywania. tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. zwłaszcza w nauce zawodu. 13 1. Zresztą i dorośli. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. co się wokół niego dzieje i znajduje. Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. kończyna górna. który ma się nauczyć wykonywać. następnie w szkole. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. który pozwala mu . i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. a więc funkcji orientacyjnej. Można więc stwierdzić. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. s. np. A.

Pojawiają się one. Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji. . mogą mieć zarówno znak dodatni. przedstawienia teatralne czy baletowe. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli.). których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe.iom. kiedy się budzi. a więc charakteryzować się irzyjemnością.). postawa. nieprzyjemność.na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze.). że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka . Emocje. czyli zdolność wywoływania emocji. in.). że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu.5.. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych. . pozytywnym.niezadowólcie.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne.4. czują. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa. kiedy zasypia . wschód słońca. właściwie cała mimika mówiącego. Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim. 2. . wiadomości o sobie i świecie.. zadowoleniem. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-. pałace. czego potrzebują. programy telewizyjne itp. że emocje powstają m.od rana. pod wpływem bodźców zmysłowych. potrzeby. co myślą. tęczę. uroczystą akademię itd. Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień. kiedy człowiek ogląda różne: • .wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową. • i co wiedzą. 14 1.zjawiska przyrody '(krajobrazy. wśród nich także defekty sensoryczne. gesty. Z uwagi na to.dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby. Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. kościoły. Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy.:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. emocje. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego. Z uwagi na to. lasy itd. Dwa podstawowe rodzaje defektu . Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom. piłki nożnej itd. . jak również znak ujemny . Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. aż do wieczora.

' Biorąc pod uwagę omówione definicje.niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa. całkowitą ślepotę.niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących. a więc osoby. a mianowicie na: .resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena.ociemniałych. . .wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). że jest ono bardzo duae.zupełny brak wzroku. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych. kardiologicznymi czy gastrologicznymi. które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. czyli głuchoniewidomi.całkowicie niewidomych. że wszystkie czynności organizmu . 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. . wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: .jak już podkreślono . -. Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia. Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. ' . w oznacza. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. . uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia. Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności. Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich. czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku. Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -. podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu.niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji. .niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką).niedowidzących lub słabowidzących. Należą do nich: .niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. . Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą . Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku". Wynikają one stąd. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi. pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). do których należą także niewidomi z poczuciem światła. De-. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. .niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu.zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°. . zwłaszcza ślepota. które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia. Z uwagi na to.

a więc psychiczny. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. które stanowią przedmiot naszych rozważań. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. emocji. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. Wszystkie bowiem zagadnienia. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i .konsekwencje dla innych. do pracy zawodowej. okresie życia. społeczny. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. 2 T. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. a więc tylko niewidomi. Wyrażały się one w tym. U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. Psychologia 17 od rzeczywistości. a także w pewnym zakresie fizyczny. rozwoju i funkcjonowania osobowości. do samodzielnego i niezależnego życia. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. Przeciwnie. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. społecznej i fizycznej. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. Majewski. lecz działa nadal. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. z umysłowym upośledzeniem itd. 3.pełni w nim określone role społeczne.

których odmawia ludziom widzącym". Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. Według M. Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. "cudownego" wprost dotyku . że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. Dla przykładu można . determinizmu psychologicznego. po-pędliwość. Podobnie jak inne zjawiska. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. o darze jasnowidzenia i o wielu. które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. jak np. okrucieństwo czy bezwzględność. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por. l i 2). rozdz. Albo też przeciwnie. jakie są odrębności strukturalne. Dolański (1954. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. W. a zwłaszcza tzw. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . czy niewidomy jest innym typem itd. naturalną skłonność do dobroci. jak też psychicznych właściwości niewidomych. Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. jak mściwość. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. wybitnego umuzykalnienia. s. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. a także takie cechy. Kaziowa (1968. wielu innych rzeczach. jakie nasuwali niewidomi. naturalną skłonność do zła i niemoralność. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. a często nawet fizycznego. jak też sama ślepota. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. s. Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. III.przewlekle chorych. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem.pozwalającego odróżnić barwy. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. 32) przypisywano im np. Z przekonaniem. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy. przeznaczeniem itp. "czystości duszy". Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty.

7). do którego dąży psychologia niewidomych. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. Blirklen (1924. jest poznanie osobowości niewidomych. 6). autora). 1924. s. wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek. . . czyli elementów psychicznych". form dlatego typowych. Podobnie J. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych.wymienić W. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. s. przez utratę wzroku" (wg K. czym jest ona ze swej istoty. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. Celem. Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [.przyp. s. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. Burklen (1924. 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych.] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim".struktur albo nawet ich derywatów. '5). s. W 1917 roku również L. za: M. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. Burklen. że wynikających z braku widzenia. Raz. pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. Grzegorzewska (1926. 1924. będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej. jak wrażenia wzrokowe". aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). s. Wymieniana już M. W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. 1926. s. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . 8) twierdził. obiektywna ich ocena i na . »• 19 Również sam K. za: K. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . że brakuje mu spostrzeżeń. Burklen. Grzegorzewska. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. Mendruń (1967. Podobnie K. tj. poza tym. pisze. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego. Steinberga (1917). czy psychiczna struktura niewido-. 95). s. 12).

U dzieci niewidomych np. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . Temporalnych (w czasie) . Oznacza to. że . . zawężenie zainteresowań. Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj. wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne.gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej. niewidomych czy niedowidzących. jak i samych niewido-. ponieważ one istnieją i są oczywiste". wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych. . U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l.. mowy. Faktycznie.(spostrzeżenia. ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić.podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice. Jakościowe . Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy. Inna jakościowa. W sposobie rozwoju danego zjawiska. . Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. wyobrażeń przestrzennych. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi.Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. Tak więc należy przyjąć. mych". J Mendruń (1967. lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona. 2. lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty. że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania. . u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących.gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. opóźniony rozwój motoryczny. 95) pisze. pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do .gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. a więc bez udziału elementów wzrokowych. Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych. Ilościowe . 2. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. s. Odwrotnie. cech) dotyczą.podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących. Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. a nie występuje u widzących lub odwrotnie. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna.będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia.

reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to. 'Część tematyczna ma za zadanie: . pozostałe zmysły. gdy rozważa się je w formie ogólnej. specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia.zagadnienia. nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. . Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. np. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. 'które utraciły wzrok. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd. np. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. Niestety wielu metod. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych. jak też praktyczną (stosowaną). głównie mowę (kompensacja werbalna).d. akceptacja kalectwa. 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób. Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą). Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. zjawisko "zmysłu przeszkód". lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it. niektórych testów. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna . lecz jest działem psychologii defektologicznej. a także inne funkcje psychiczne. a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. jak też osób widzących. Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących.badania psychologiczne osób z defektami wzroku. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. jak też behawioralnej.różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. emocjonalnej. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne.zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących.. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. że składają się na niego: . że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. np. Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów. zjawisko kompensacji. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów).

czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących. de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych. tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. Dotyczy to samego defektu. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '. wzroku w rozwoju i rewalidacji. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. kwalifikację): .uszkodzenia wzroku i słuchu.(skutków pierwotnych). 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej. . 3) psychologię umysłowo upośledzonych. trwałej. . Należą do nich defekty sensoryczne . Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m. Defekt w tym . stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących. Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem.wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. różne dysfunkcje narządu ruchu. jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. in.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. 1976. umysłowe upośledzenie. Zachowując pewną tradycję. 4. takie jej działy. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. opis. 2a fekty w zakresie mowy. Ziemcowa. w dalszej części pracy w zależności od tego.l) poznanie (ustalenie. a nie konsekwencji. I. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku. Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono. s. 183). Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania . raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja. M.

a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. 1980. nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. 48). a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. 1976. Klimasiński. in. 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. Szewczuk. nie mają takiego charakteru. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. Kulczyc-ki.początkowo charakter teoretyczny. głuchymi itd. ramach psychologii klinicznej. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. że całą problematykę. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". 48). Zjawiska. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. 63 i K. 1978. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. 1980. 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. Pierwsze konferencje w latach 1961. Z. s. które rozważa psychologia defektologiczna. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. s. można rozpatrywać w. a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m.. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. ich wyobrażenia surogatowe. Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). Niektórzy bowiem uważają. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. Sękowska (1979. systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. a zwłaszcza logiczne. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. które stają się specyficzne. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. s. Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. 1981). Klimasiński. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. struktura czytania dotykowego u niewidomych. Ogólnie mówiąc.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. ale nie patologiczne i(np. 1979. Wydaje się. mających . 1979. choć są jakościowo . zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. "psychologii głuchych" itd. s. s.

23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin. in. Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. O ile chodzi o związek z medycyną.a także z psychologią wychowawczą. Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną. pedagogiką. Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. jak psychologia kliniczna. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. . ' którym nie można przywrócić wzroku . 'Zi uwagi na to. np. metody itd. pojęcia. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. . Jarosz (1978. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej. s. w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię. socjologią i techniką. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej.". Blirklen (1924.). . z psychologią defektologiczna . której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. stwierdza. 5. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym. bo nie wymagają leczenia (np. to przede . nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. Klimasiński (1980..wszystkim dotyczy on . która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka. że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. ociemniali. to nie można ich określić jako patologiczne". m. Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego. s. w zakresie oceny zdolności do pracy. a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. Oznacza to. Wychodząc z tego ścisłego związku. Już K.psychologia normalnego człowieka". M. ą więc i do tyfiopsychologii. W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. klasyfikacje. którymi mą się zajmować tyfłopsychologia.różne od izjawisk u ludzi widzących. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. 50). Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. oraz psychologia rozwojowa. K. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych. s. . 10) 25 twierdził. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi. że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna .. z psychologią pracy. Oczywiście nie oznacza to. co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. adaptacji stanowiska pracy. u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. np. 6.

Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. ale na dyspozycjach rozwojowych. in. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej. programów i metod pracy rewalidacyjnej. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. Są to więc te zjawiska. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną.. Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. Można również mówić o związkach z neurologią. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. Z. które pozostały. tyfiopedagogiką. Jest to problem uwzględniania. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. Ogólnie można powiedzieć. które są skutkiem upośledzeń. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. Wydaje się. Sękowska (1979.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. s. prowadzący do całkowitej ślepoty. treści. co nie jest bez znaczenia dla psychologa. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. zwłaszcza.okulistyki. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą .poważniejsze zaburzenia osobowości. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. w tym również w tyfiopedagogice.

Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. pełni w 'nim określone role. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką. Są to więc zagadnienia. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy. .adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących.gadnień. Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się. w tym. Aby miały one wartość.zaspokojenia podstawowych potrzeb. jak też dalszym. l). Wynika on stąd. Żyje on w określonym środowisku społecznym. również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa. specyfika procesów poznawczych niewidomych. . . przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii.'aparatów. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. W tej sprawie T. .projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe . Majewski <1971a. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji.przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia". 1960. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. jak np. . W szczególności dotyczy to: . Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami. adaptacja psychiczna itd. Swierłow. . s. Wyjątek stanowiły jednostki. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. do życia v/ społeczeństwie.projektowania i produkowania pomocy naukowych. właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. możliwości adaptacyjne itd. zarówno w środowisku rodzinnym.. do pracy. s.S. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. posiada określone potrzeby społeczne. Człowiek jest istotą społeczną. . 28 7. takich jak akceptacja kalectwa. jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. zwany tyfiotechniką (W. które uzależniają go od innych ludzi. którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne. pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń. odmawiające niewidomym zdolności do nauki.

Grzegorzewska (1926. którzy m. in. którzy widząl. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku. W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2.funkcjonowaniem zmysłów. '1926).osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną. to wymienić trzeba P.była słynna książka Diderota. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927). zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por. Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . 100) .pisze M. tzw. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych. a ukazała się ona w 1749 r. 1786). 1895). 1749). Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. (1920) oraz Austriaka K. Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych. przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy.' Hauy. Grzegorzewska. Instytut Niewidomych. Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller. M. które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes". choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej.. Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. Diderot. na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę. in. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r.. XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). procesami sensorycznymi . które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. (zob. a mianowicie Psychologii . s. Heller. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. O ile chodzi 'o Francję. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. Wilhelm Wundt. V. Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r. interesował się m. W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku.. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych.

'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. Mieliśmy słynną M. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska.skal inteligencji dla niewidomych. Sołn-cewę. Hayes.dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi.niewidomych". Obecnie mówi się .drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. Grzegorzewską i W. Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. Swierłowa. S. P. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. Kli-. Carrolla i L. L. K. Dolańskiego. J.skala Irwina-Bineta (wg: S. Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. D. wychowania i rehabilitacji. a więc "stosowaną psychologią . koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. I. to wymienić trzeba T. Bateman i innych. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych. Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy. który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. 1976. Hayesa.. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. który zasłynął jako twórca . Wynika to z ogólnych tendencji. Już w 1914 r. Kułagina. Lewenfelda. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. Każdy kraj. B. w Związku Radzieckim. Ziemcową. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. I. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. Bauman. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. A.ma . W dziedzinie testów osobowości mamy M. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. J. Sę-kowska z Uniwersytetu M. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. s. l). Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń. W. Sokolański. Jak już podkreślono . Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. P. Z. Choldena. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K. ale również praktyczny.

Fakt wyższości. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). 21). Kształcenie dzieci niewidomych (1974).pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . psychologiczne. W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. pedagogiczne. a więc fizyczne. którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. K. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. *. ą także T. których nie zauważają osoby widzące. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. 1979. Ta tendencja spowodowała to. Zauważono też. społeczne i zawodowe. a więc medyczne. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. lecz głównie nauk biologicznych. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. . Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. psychiczne. Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). Oznacza to. U podstaw kompensacji leży fakt. Dysponuje również pewnymi "rezerwami". Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. że niewidomi . Carrolla: Ślepota (1961). które w odpowiedni sposób uruchomione.ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. II. Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących.radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. s. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965).przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. oraz z zakresu praktyki psychologicznej. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. M. Klimasiński. J.

Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów. 1. Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów. A więc teoria ta przyjmowała. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. Klimasiński (1979. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks. 'którzy uważali. dolny próg podniety. zawierać odpowiednią energię fizyczną. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. które mimo że nie urodziły się jako niewidome.wrażenia. Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. teoria "wikariatu" zakładała. aż do początków XX wieku. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza. Problemem jednak pozostawała sprawa. a więc części fizjologicznej. aby powstało wrażenie. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. a mianowicie przez dotyk. tym wrażliwość większa i . że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego . również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. którzy zajmowali się niewidomymi. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów). Zakładała ona. / / 2. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów.1. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). czyli części fizjologicznej. 34 3. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. perymentalnych w XIX wieku. Zastąpienie całkowite. s.. próg podniety i próg różnicy. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator).Na początku problemem było.

W. Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. in. istniały również takie. że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. 66. że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. czyli minimalny przyrost bodźca. tzn. przyjmowała ona. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. które temu zaprzeczały. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. Hellera. 21. Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. 22. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy. 105). 65.odwrotnie. Witwicki 1946. przyrost siły dźwięku. który powoduje różnicę wrażenia. Podobnie P. światła itd. należą badania S. Przykładowo•można tu wymienić J. Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. jest dotyk. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. W XIX wieku obok badań. Zarówno próg podniety.patrz rozdz. M.2). który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. Co więcej. Grzegorzewska 1926. przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. Muellera. Nie może więc być mowy o całkowitym . np. s. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. 99). 11. Griesbach. a nie innych wrażeń. Kleina. s. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. Do wyznawców takiego poglądu należał m. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy.oraz wykazuje swoistość wrażeń. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. że jedynym zmysłem. . '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. in. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. Do takich m.

W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk. wśród których wzrok. w referacie pt. które powstają . a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę.cały proces spostrzegania. że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu. Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza. I. A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego. Tak więc układy strukturalne. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców . M. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny.kompensacja percep-. Opierając się na badaniach J.1. teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy. eyjna. a zwłaszcza sprawności percepcyjne . Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej. Związki czasowe.(ostrości).2. Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. 111 i 112).. co określa się mianem. a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu". czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. W miarę nabywania nowych doświadczeń . Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M. w korze mózgowej. związków czasowych. Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. s. Sołowjowa (1976.wrażeń. P. a nie wrażliwości i czułości sensorycznej. Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie. wyższej analizy. a ściślej mówiąc na receptory.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości . spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw. jak to można stwierdzić u normalnych. czyli skojarzenia intermodalne.. przyjmując za podstawę naukę I. Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. nazywane są dynamicznymi. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów. możemy wywnioskować. podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [. GrzegorzeWska (1926. nabytek jest natury psychologicznej". Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów.na nasze zmysły. s. Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. Jednak w konkretnych i .przedmiotów czy zjawisk . dynamicznych układów strukturalnych.

pisze M. . które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. s. co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. bardziej rozczłonkowane. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. 38 1. co sprawia. Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. 52) . narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych". nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów. a nie pojedyncze człony tej struktury. lecz cały ich zespół. mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). zwłaszcza małe. I tu należy zaznaczyć. Kompensacja werbalna . ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania. wszystkich pozostałych zmysłów. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . Grzegorzewska {1964. psychicznego jednostki. a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora). że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. Wyjaśnienia wymaga jeszcze. że w miarę doskonalenia się tych układów. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. a zarazem zniewala do działania w nowym układzie.nie podlegają mu poszczególne zmysły. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. s. dokładniejsze". a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). M. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. fakt. "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów . ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. zmienia ich rolę. węch itd. rola zmysłów się nie zmniejsza.określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). słuch. lecz skutkiem współdziałania. Dlatego wszystko.3. albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. / 37 M. Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. gdyż wskutek braku wzroku są oni. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. kiedy rola receptorów jest większa. Grzegorzewska (1964. Dzieci. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych.

Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. . Sękowska :(1974. że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok. gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką. werbalizmu. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata". pełną informację. że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze. wyjaśnień. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por. tzn. aut.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej. Z. Ziemcowa. . Wynika z nich. Trzeba jednak podkreślić. [. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: .Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M.] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. I. Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. rozwija się wyjątkowo dobrze. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości. 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych. w pracy zawodowej itd. A. kompensacji werbalnej '(słownej). dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. krajobrazu. J.przyp. Z. U niewidomych drugi układ sygnałowy. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. Kułagin. 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa . które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. . Jest to zagadnienie tzw. Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych.. rozdz. instruktażu itp. 1969. III). co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw.zjawisk przyrody.przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu.) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących. Sękowska. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. w przygotowaniu do pracy. której istota polega na tym.wym.. W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami". a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . s. który zapewnia im. bez specjalnych zaburzeń. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. • . niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej. 1956.zastąpienie informacji.tych wszystkich zjawisk. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach.

Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. to zachował on duże możliwości kompensacyjne. i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować. ciepła.zimno raz reaguje punkt położony w tym. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna. zimna czy nawet bólu ziewają się. w tej samej okolicy skóry na ciepło i . to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). np. zachowuje swoją dominującą rolę.1. zimna i bólu. a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów. U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . a mianowicie: na bodźce dotykowe. W praktyce często wrażenia dotykowe. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. stanowiących tzw. narząd ruchu. zimna. Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. s. Wrażenia kinestetyczne . U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. dotykaniu ostrza noża itp. Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. Jedne zmysły mają większe. zmysłów skórnych. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. 2. W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . do którego należy kręgosłup. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk. inne mniejsze znaczenie dla człowieka. śluzówkach. przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). pomimo znacznego osłabienia. Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). Dotyk wchodzi w skład tzw. gdzie są umieszczone. Swierłow (1957. a nawet bólu.receptory o różnej budowie. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. a raz w innym miejscu". Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. s. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). ciepła. Ekel '(1976. Dlatego też W. kończyny górne i kończyny dolne. w przypadku ślepoty.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. np. np.działania poszczególnych zmysłów. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . J. Praktycznie jest on z nim połączony. Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku. Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. podobnie jak ze zmysłem bólu.

posiadała także w pewnym stopniu su. Z tego też powodu W. Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. 36). chodziło o stwierdzenie. W związku z tym wyróżnia się tzw.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy. który w 1855 r.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. jakościowe właściwości powierzchni. ciepła. w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. a co za tym idzie . Helena Keller. zmysł mięśniowy. kierunek itd. a nawet bólu. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku. Laury Bridgman. spoistość przedmiotów. Sołowjowa (1976. należy Czermak. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. Swierłow (1957. funkcjonalnie sprawniejszy. gładkość oraz ich kształt. gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. a więc elementarne cechy przestrzenne. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. 95) pisze. Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów. niekiedy bólu". W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu. ich trójwymiarowość i ciężar". * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. dotyk bierny i dotyk czynny. ucisku lub oporu. wyniki te potwierdził W. jak szorstkość. Inna głuchoniewidoma. Również I. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość). że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. zmiany miejsca (przesuwania się). szerokość. progiem przestrzennym Webera. Do badaczy. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . s. odległość. wysokość. mieszczą . polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. np. M.o-tzw. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. s. przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym.2. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych.btelniejszy . 2.informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . W 1895 r. jak długość. Podobnie w 189'1 roku.o ruchach dynamicznych. Z uwagi na to. Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. ucisku lub oporu. zmysł mięśniowo-stawowy. Dotyk czynny występuje wówczas. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej. ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. S.

który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. dotyk jest kontaktoanalizatorem. zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. Wzrok należy do tzw. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. Ma ono kształt . Przeciwnie. Petkoff. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. że ręka percepcji dotykowej. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji. których wyniki nie wskazywały na takie różnice. Wyznaczają je punkty. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. teleanalizatorów. Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r.120°. Hellera przeprowadzone w 1892 r. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. Do tych badaczy należy także W. Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. s. uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane.. Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów.dotyk. 2. 1926.3. Oznacza to. Utożsamienie to szło tak dalece. a w płaszczyźnie pionowej . Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°.22). Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. Różnice te. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. 17 . Loeve i Tornay w Anglii. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości. Natomiast o ile chodzi o odległość. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. podobnie jak w zakresie innych zmysłów. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku. Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku. wyjaśnia teoria kompensacji. przyjmując. Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech.

miękkość. W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu.przedmioty i ich cechy. Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy.wyznaczony przez prawa ruchów ramion. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. 3. a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy). . horyzont i perspektywa. Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. światło (jasność). Natomiast o ile chodzi o kształt. Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". a niektórych w ogóle nie może poznać. że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. . W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku.bodźce wizualne.poznawania przedmiotów. a nie jest. Biorąc pod uwagę . jak: barwa. szorstkość itp. co oznacza. a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. 4. przekazywana jednocześnie. dotyk może je ujmować. .działalności praktycznej. albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. Podobnie jak w przypadku wzroku . które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. Inna różnica przejawia się w tym. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca. wysokość). szerokość. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji. lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. Jak wynika z przedstawionej analizy. długość. . jak twardość. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych. że działają na niego stale . albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych).orientacji przestrzennej i poruszania się. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. '2.pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. gładkość. W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech. niezależnie od tego. jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej. Ponadto trzeba podkreślić. które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej.

Stwierdza jednak. temperatura. które są dla człowieka spostrzeganie. lecz tylko elementy przestrzenne. Zwykło się więc mówić. budynku. W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. kształt dla stołu. że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość. w wargach czy innych częściach ciała. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna. twardość. o określonej długości. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. kształcie. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . zieleń dla łąki. kształt. . wysokość itd.4. Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. samochodu. np. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. że łatwo może dostosować się do ich kształtów.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. . Od samego przedmiotu zależy. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. 87) podkreśla. na którym opiera się poznanie przedmiotów. Palhegyi (1976. szorstkość itd. np. szerokości i wysokości. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. że przedmiot ma wiele cech i właściwości. a następnie jego szczegóły. strukturę całego przedmiotu. W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. F.analizy i syntezy . Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej . jak barwa. chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. szerokość. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu.zbyt dużych. a więc długość.2. że niewidomi żyją w świecie kształtów. zapach dla cebuli.który znajduje się w pozycji statycznej. które nie mają barwy. s. góry. z uwagi na to. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie.

lecącego ptaka. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię.. np. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów.wody. Trzeba jednak zaznaczyć.kombajmu czy piły tartacznej. referując teorię T. s. Grzegorzewska (1926. statuy na pomniku. np.swobody manipulowania rękoma (wg: M. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. przedmiotu palącego się (ognia) itp. 150). aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. ' ' . mrówki. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej.. • Najlepiej niewidomi poznają . Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. np. . O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia .Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. 1926.w ruchu. Grzegorzewska. Uważa on. pisze: . Dotyk syntetyczny. . to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący. jakie występują przy percepcji wzrokowej. Przyjmował on.. pajęczyny. dotyk syntetyczny i analizujący. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń". pracującej maszyny . Według autora . w stanach płynnych. słońca. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa. Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. wieży kościoła. Daje on jednak tylko bardzo ogólny. płatka kwiatu. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T. schematyczny obraz przedmiotu.niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego. 153 i 154). Podkreśla również.zbyt oddalonych. Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie. ze względu na brak . a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu. celem powiększenia pola percepcji dotykowej. księżyca.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże. co stwarzałoby analogiczne warunki. gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy. które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych.w pewnych specjalnych stanach. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. . np. Hel-lera. W związku z tym rozróżnia tzw. iM. T. według Hellera. jadącego pociągu. Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. s.zbyt małych. Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe.

jak Villey. Uważali oni. 86) przyjmuje.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. prostokąt. jak twardość. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska. Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . Są to puste ramy. Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. jak kwadrat. schematyczny. s. Z. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. Fis-cher. należą do świata zmysłów. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. z pominięciena innych. Jest to możliwe dzięki temu. T. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. lecz mają charakter empiryczny. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. Heller zwrócił także uwagę na' fakt. które są konieczne do poznania przedmiotu. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. 85) podkreśla. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. M. ze względu na 48 . mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów. Schematy . które pozwalają na poznanie przedmiotów. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. a następnie dopiero takie jego cechy. Braille'a. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. Polega ona na tym. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. których pełna percepcja jest utrudniona.psycholog W. kula itd. Grzegorzewska (1964. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów. s. s. koło. w których przeważają czynniki geometryczne.). 1926. Steinberg. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. s. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. gładkość itd. M. 168 i nast. Sękowska (1974. iSteinjberg (1920). W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca. miękkość. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu".formy.punktowe niż linie ciągłe. a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy .adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. Są one konkretnymi. np. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. schematów dotykowych w tym procesie. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . Grzegorzewska (1964. że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. sześcian.

s. Wymieniona Sołowjowa '(1976.wielkość. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Trzeba podkreślić. co robi. to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę. spoczywają. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. że na analizatorze dotykowym.roboczych u niewidomych wykazały. 22) pisze. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. s. ma on tutaj duże możliwości. jego «wzorzec». Sołowjowa '(1976. lecz nie jest to pełne i .5. 87 i nast. Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy. a zwłaszcza kinestetycznym. Psychologia . M.pisze J. Następ4 T. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych).słownym objaśnianiu zespołu ruchów. na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja". 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. 1971. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. Majewski. największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce. s. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów.) dotyczące kształtowania ruchów. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców. "Dla regulowania ruchu . że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk.formie umysłowej niewidomym wystarcza np. a więc automatyzacji jego wykonywania. Majewski. percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. Występuje to wówczas.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. 23) . Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. 2. które badany miał wykonać. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. Badania przeprowadzone przez autora (T. lub po prostu niekonieczna. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji . W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu.

Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u . schody. jak np. zwane często "pamięcią mięśniową".sposób narząd dotyku zostaje przedłużony.6. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. Jest to tzw. kija. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku. w którym dana czynność jest wykonywana. W ten . I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu. 3. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej. co zostało tutaj podkreślone. igły itd.pozwalająca na ocenę. spadzista. bruk) czy miękka (piaszczysta. dom itd. widelca.zadowalające zastępstwo. to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . rozmokła). zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji.. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. dotyk posream. po jakim się porusza. 2. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową".1. Jego znaczenie polega na tym. To. Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. w której występuje wiele różnych przedmiotów. asfalt. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. płot. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski. krawężnik. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. płaska itd. duży kamień.

których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. 'poruszający się samochód.powyżej 5000 Hz. a więc zespoły tonów pojedynczych.od 1500 . tym fala jest dłuższa i odwrotnie. dzwonek. występujące np. .fale średnie . I tak fale krótkie powodują wysokie tony. stuki. jak np. 'tym dźwięk jest silniejszy. wysokości i barwie. a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej. pojedynczy ton fortepianu. jak np. dźwięk dzwonu. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. Tony. Są to przede wszystkim dźwięki złożone. barwie. tzn. Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań.niskie tony. Bodźce akustyczne. ' Jak już zaznaczono. teleanalizatorów. a . -l. Bodźcami akustycznymi. i. 'mają .pewne cechy. które stale oddziałują na zmysł słuchu. Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. szelesty.fale dźwiękowe (dźwięki). . Im amplituda ta jest większa.np. Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. -. czyli tzw. ' . od odchylenia fali drgającego ciała.mianowicie: wysokość siłę i barwę. a fale długie . rytmie itd.tony złożone. w muzyce.niewidomych. czyli dźwięki. Dźwięki można podzielić na: . które wywołują określone wrażenia słuchowe. stuk maszyny do pisania.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty. których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. • > 2. dźwięk strun fortepianowych. Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. które składają się z dźwięków o różnej sile. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. Im więcej drgań na sekundę. że podobnie jak wzrok należy on do tzw. środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków.na sekundę. O ile chodzi o receptory słuchowe. wśród których można wyodrębnić: . Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych). Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. np.5000 Hz. wysokości. Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. Wartość ta wynika stąd. syrena itd. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego.fale krótkie . szumy itd. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych). Należą do nich hałasy. . herców ł.. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. tym ton jest wyższy i odwrotnie. Szmery. zwane szmerami. szelest papieru. są natomiast fale powietrza . ńp. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. np. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę. a więc odbierających bodźce. Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. o różnej sile (głośności). głośniejszy. szum morza itd. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. na które one reagują.

natężenia. jak np. W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . s. 1926. Inni badacze. dynamicznych układów strukturalnych. "montowaniu elementów itd. zanik pewnych bodźców akustycznych. zwłaszcza niewidomego. Grazzi (1896). źródło informacji o tym środowisku.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku. że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi. O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. w tym również słuchu. .wbijaniu gwoździa. 3. nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej. w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń. Griesbach (1899) i Kunz (1908)..wrodzony słuch muzyczny u niewidomych. na której się on(r) znajdują. barwy itd. . podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów. Gr-zegorzewska.. .bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany. 64 --67). że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. Niektórzy ź nich. Te różnice stanowić' mogą dla człowieka. stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M. badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M.jak wiemy . Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża ." Dzisiaj . Dufoura przeprowadzone w 1895 r. co może być wywołane znacznymi róż-. wysokości. Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . pracy silników.bodźców zmieniających? się pod względem siły. s. ' 1 Herc (Hz) . 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to. nicami indywidualnymi. Swierłow (1957. Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa. W. tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. . Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). chodzeniu.nawierzchni.wyższa sprawność słuchu u niewidomych. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu. Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. .np.. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia. s.2. jak: . . zamiataniu. Do nich należą np.68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. barwy cey czasu tryania.silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. Grzegorzewska (1926.wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych. to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały.jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę.silnych bodźców akustycznych. 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na .. ' . M.

bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . odbioru mowy dźwiękowej. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [. s. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu. s.. dowodzą. zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". jako źródło przeżyć estetycznych.] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych". W innym miejscu M.poznawania przedmiotów i zjawisk. Niewidomi natomiast. 25) z kolei uważa. niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki. z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. Ogólnie trzeba powiedzieć. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. 3. lecz dodaje. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. Blirklen (1924. 68) stwierdza. 121). Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. co się słyszy. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. słuch muzyczny. Po prostu uważano. Ze względu jednak na to. Można je rozpatrywać w zakresie: ..działalności praktycznej. s. . . s.że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał). . 1926. Biirklen (1924. zwłaszcza w orientacji przestrzennej". Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K. 54 orientacji przestrzennej. Krogius (1907). że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących.. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku). Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę. że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku.3. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. Wielu tyfiologów. K. Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi. Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących. Javal (1903). Grzegorzewska. tłumacząc to czynnikami wrodzonymi.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony. że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M. Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. że mają oni wrodzony słuch muzyczny. Grzegorzewska (1926. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . a wśród nich Dufour (1895). 27).

brzęczenie pszczoły. dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. dźwięk otwieranych drzwi. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono. budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. np. że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. 3.] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. W. 22) podkreśla wprawdzie. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. . s. praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń. Swierłow (1957. to dodaje jednak. czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. które są zdolne reagować na bodźce . s. jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. dzwonka itd. 75) dodaje nawet: " . wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. . występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. kinestycznymi. węchowymi itd. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. . których sens nie jest dla niewidomego jasny . a niejedno-krotnic dominujący. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. transpozycji intermodalnej. I. np. Rola słuchu w działalności. Jest to tzw. samochodu. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego. że trudno ich nie odróżnić lub pomylić.. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny.4. Zjawisko to występuje wówczas. Sołowjowa (1976.pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu..] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. . skojarzenie intermodalne. M.• wych. a więc dotykowymi. Ogólnie trzeba powiedzieć.akustyczną.

który jest przedmiotem nauki. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować.nowych czynności. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej. a. ogólnie trzeba stwierdzić. ale nie najważniejsze.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. 56 3. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. ukształtowanych ruchach. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu. W niektórych przypadkach przy nauce .nalewaniu ulega pewnym zmianom. towarzyszy słowna instruk-c^. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. wyjaśnienie. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. jak kierunek.przeszkody w polu percepcji słuchowej. które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. Swierłow. o ile jest on źródłem dźwięku. a więc kierunku i odległości od niewidomego. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć. który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową.5. 3) ustalenia odległości. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną. w której możliwe jest poruszanie się. które opierają się na znanych.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. np. przestrzeń otwartą. odległość itd. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. a więc przestrzeń. Podobnie zmiana dźwięku.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . (W. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni . że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie. Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . 71). s. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku. którego źródłem jest 'praca maszyny.5. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. halę produkcyjną czy tzw. Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. A więc słuch.czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. 1957.

ale również na ustalenie. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu.jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. węchowymi itd. Jednak niewidomy. dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości.2. np. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. o czym będzie mowa w dalszej części. czy jest on stabilny . Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. w jakiej się od niego znajduje. ktoś zaczął wbijać gwóźdź. Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-.nie zmieniające się cechy akustyczne.pisze W. który zaczął do niego mówić. który człapie łapkami. zaczęło grać radio.czy znajduje się w ruchu. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. 58 3. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. co głownie czyni dotyk. Swierłow (1957. Ogólnie można więc powiedzieć. "Doświadczenie życiowe .) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości. z którego pochodzi dźwięk. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. sprowadza się do określenia kierunku.ma stałą lokalizację . człowiek. np. lub piesek. mają jednostajne i równomierne . albo wystąpiło określone zjawisko. że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. słysząc określony dźwięk. Oczywiście. Przeciwnie.zmysłów. Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się. Wyobrażenia te są względnie dokładne. jeśli są źródłem dźwięku. Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni.5. a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". zawsze wyobraża sobie jego źródło. że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot. Wynika 57 ono stąd. to ustalenie go możliwe jest . celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . siły i barwy. a mówiąc dokładniej . s.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie.auralne). dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom.

skąd pochodzi dźwięk. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia . 2. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie. 3. Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe. za: M. 72) pisze w tym zakresie: .. że droga dźwięku do obu uszu jest różna.' 1.^ sunkowo dokładnie określić. że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. Swierłow (1957. Jeśli chodzi o ustalenie. s. Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między. ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt. co powoduje. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość. w jakiej odległości on się znajduje. to niewidomi ustalają na podstawie tego. 66). 1926. Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz. Mówiąc inaczej. czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu. słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały. Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . Grzegorzewska. czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. a mówiąc dokładniej ucho. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie.jezdnię. Ansaldi pod koniec XIX wieku. s. Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze. natężenia i barwy czy też nie. .. Ansaldi dowodzi. Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę. że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. Generalnie trzeba powiedzieć. Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L.pisze on . W przypadku znajomości przedmiotu może on sto.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku. że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku. 40 i 41). s.wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego).. Jak już podkreślono.dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe. jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). W. że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)".głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny. Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty. co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. Puzyna <1977.

Puzyna (1977.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie. Podobnie C. ale także jako źródło . które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. s.6. Burklen. Heller . 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . •l" s. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K. czyli szmery. a więc od źródeł o dużej intensywności. jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter. W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności. nadających mu określoną barwę. tzw. Są to dźwięki o różnej sile. gdy dany przedmiot. 1924. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości.. wysokości i barwie.(1904) przyjmował.lokalizacji. np. Wówczas . Oczywiście. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone. nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary". Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna.3. Dawniej sądzono. nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość. a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie. przypadku. s.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. 3. 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem. Swierłow (1957. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. zmniejszanie siły dźwięku . ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła..jego oddalaniem. Oczywiście. towarzyszących. 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. potem silniejsze dźwięki. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze. . samochód. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. jest w ruchu. ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. przejścia przez ulicę. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np. 24). że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. Dzisiaj przyjmuje się. ocena odległości od samolotu czy pociągu. T. Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. W.5.

stan przygnębienia. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt.rola jego w tym zestawie jest dość istotna. odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. słuchanie muzyki. ze słuch należy do teleanalizatorów . 61 4.2. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych. wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru. że zjawisko "zmysłu przeszkód". które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt. "zmysł X".7. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4. odczuwa w okolicy czoła.. które nie są źródłem dźwięku. zbliżając się do przeszkody w postaci np. Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach. Z uwagi na to. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. Zaobserwował on. drzewa itp. Ogólnie trzeba powiedzieć.poznania pewnych cech osoby mówiącej. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych."mrowienia". Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów.jako źródła przeżyć estetycznych. "wrażenie przeszkody". (śmiech) itd. Z przedstawionych rozważań wynika. że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności. płci. "dotyk na odległość". Objawia się ono w ten sposób.1. albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. że niewidomy.jak niektórzy określają . gałek ocznych . które odbierałyby tego rodzaju wrażenia. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. których źródłem są bodźce wzrokowe. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u . że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. zwłaszcza ze zmysłem dotyku. Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem. skroni. słupa telefonicznego. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. np. np. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni. "tele-stezja".w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . 4. że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody. zadowolenia. Ogólnie można powiedzieć. "percepcja twarzą". że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. Otwarcie trzeba powiedzieć. budynku.. kinestetycznym itd. Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r. którzy widzą. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". 3. recytacji. Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość. Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł". radości .

aby wywołać wrażenie słuchowe. posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. . a zwłaszcza ich modyfikacjom. 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze.niewidomych. W. Dolański. wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi).bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". . Na podstawie wielu badań stwierdził on. powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. w szczególności na czoło. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. powieki oczu. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań. Kunsa Na podstawie swoich badań M. Wyniki tych badań wykazały. Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu. które przeszły takie choroby.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. Dolański. ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W. Teoria uciskowa M. s. Ponadto Kunz twierdzi. s.niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość".na czarno. Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. 1954. a mówiąc dokładniej . że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. s. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało. Teoria termiczna A. Zwrócił on także uwagę na fakt. że: . Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. 1954. odrą czy szkarlatyna. którzy stracili wzrok na skutek wypadku. 15). a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 .' Zauważył on. Truschela L. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. a z drugiej . które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze. którego źródłem są kroki. kiedy minie się ten obiekt. . 18).zjawisko to intensyfikuje się. nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód". Dolański (1954. Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. jak ospa. że "modyfikacja odgłosów kroków. Natomiast nie przypisuje L.' ^ Teoria akustyczna L.ucisk fal powietrza na twarz. Kunz (1907) twierdzi. że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. napełnione wodą. zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. .

W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza. Hellera Obok prób wyjaśnienia . a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie.rzy wydawały im się bliższe. v .że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne. którzy twierdzą.istniały również teorie przyjmujące. W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. Teoria akwtyciziw P. co się znajduje poza nią. -niewidomy zbliża się do przeszkody. i z powstałej ciszy wnioskujemy.niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie.Villey sądzi . ciszy absolutnej nie ma. kataru. 22) . np. 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była .powodem wyczucia przeszkody. Doszedł do wniosku. Dolański (1954. . 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . niż gdy były odwrócone stroną białą. Gdy zbliżamy się do przeszkody. jak też dotyku ma w nim swój udział.Yilleya . odcina nas ona od tego wszystkiego. że w przypadku przejściowej choroby. Heller (1904). że zarówno zmysł słuchu. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć.(Francja). gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa.. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód.w wyczuwaniu przeszkód na drodze. Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału . We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą. to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. że są one dla nas prawie niedosłyszalne. Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. Żaden z nich nie posiadał tej zdolności.:• P. że coś odgradza nas od reszty świata". Teoria J. a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych. do których się zwrócił w tej sprawie. który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu. Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen . Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych. Dolański (1954. niewidomy wie wówczas z całą pewnością. które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła. które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego.pisze W. Według A. s. O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych". s. lecz nadaje jej inną interpretację. Takie stanowisko reprezentował T.

' Jak już zaznaczono . że jest to zdolność nabyta przez istoty. muśnięcie. z którą się zetknęła. Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia". Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. Widziała ona" to zjawisko szerzej . 94) . 94) . skroni. Teoria M. których źródłem są kroki niewidomego. o wyraźnym początku i końcu. za: W. Grzegorzewska (1964. Cała jego struktura . s. Można w ogóle powątpiewać.s. s.nie jest żadnym zmysłem. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. Grzegorzewska.. (1962. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. Fale te również wracają do niewidomego. ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych. Grzego-rzewskiej . mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt. . Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. jak też wysokości. Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy. policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk.nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami. s. jakie nakłada na nie ślepota. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia. Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. 25).Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. Dolański 1954. że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości. Psychologia mię zmienionej . Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej.ostrzegawczego. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną.jako odgłos (oddźwięk). Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego . którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. Ponieważ nie możemy przypuścić. przede wszystkim zaś dlatego. to w genezie "izmysłu przeszkód" M. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. o jasno zaznaczonej celowości.składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód".według M. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie. należy przyjąć. A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej. która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. . Majewakt. lecz w for65 5 T.

Dolanskiego Obok M. a uczucie muśnięcia na twarzy. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. odbija te dźwięki. Teoria W. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. którego podstawą jest instynkt obronny. odbite od przeszkody. W. leży instynkt obronny. czole. Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. a przecież muśnięcie czy ucisk. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. które znajdują się w pobliżu człowieka. Jeśli są one dość silne. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. Jako dowód przytacza fakt. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. czyli w górnej części twarzy. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. Podobnie przedmiot--przeszkoda. zwolnienie chodu). Dolański (niewidomy). Wzięło w nich udział 42 niewidomych. Ostatecznie Dolański (1954. s. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. niewidomi odczuwają na skroni. Teoria W. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. czole czy okolicach oczu. . wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. U podstaw tego zjawiska. jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. sile i barwie. wówczas receptory . lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy. który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii.muśnięcie na skroniach. która znajdzie się na drodze niewidomego. Pochodzą one zarówno od samego człowieka. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. główne bodźce natury słuchowej. Przyjmuje on (1949 i 1957). które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. zmiana kierunku. a więc słuchowi. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. Swierłowa. która dogłęb. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. jak twierdzi Dotański. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku.niebezpieczeństwa.

Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. a 'nie. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. wzrokowego". W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. Swierłow (1957. choć taka nazwa u nas się przyjęła. że zjawisko to ma charakter akustyczny. Im większa i szersza przeszkoda. którzy 'starali się stworzyć własne teorie. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. przede wszystkim dlatego. s. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. Wydaje się jednak. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. 5. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. a zwłaszcza szerokość przeszkody. Swierłow (1957. Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. Być może. jak u widzących. ani temibru". czyli na bodźce bardzo niskie. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. a wrażenie. który znajduje się ^v przewodach nosowych. "Obserwacje profesora Szyslina . które trudno bliżej określić".słuchowe reagują tylko na te spośród nich. który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. podobne do dotyfcowego. do czego większość badaczy się skłania. jak choroba.pisze Swierłow (1957. Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. nie posiadają "ani tonu. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . A więc jest to zmysł. ale jako słabe i niejasne wrażenie. 103) wykazały. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. jakie one wywołują. s. dekoncentracja czy hałas. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki.W. 105 i 106) stwierdził. które posiadają największą energię. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością. niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. Natomiast dźwięki. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. że należy on do teleanalizatorów. Na podstawie swych badań W. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. który tworzy przeszkodę. s. wyrażniejsze. zmęczenie.

albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). albo że maszyna. Oczywiście dotyczy to znanych tras. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. w której się poruszają. III. albowiem tylko w takim. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. niektóre zwierzęta itd. którą gotuje. Pozwala to im na ustalanie miejsca. ulega przypaleniu. Przede wszystkim trzeba podkreślić. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla . czy zmierzają do obranego celu. że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. sad itd. Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. np. s. podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. leki. Zapach np.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". Dla przykładu można wymienić kwiaty. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. a niekiedy metalu". dla którego nie jest on charakterystyczny. łąki. od którego on pochodzi. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. trawnik z 'kwiatami. produkty żywnościowe. w którym się znajdują. apteka. tzn. lasu itd. Zaznaczyć wypada. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. zapachy kwiatów. Swierłow (1957. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne. jak np. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. od których bodźce tę pochodzą. Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. piekarnia.niewidomych. że potrawa. cech) i doskonaleniu się już istniejących. W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. a zwłaszcza w pracy zawodowej. i kontrolowanie. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. na której pracuje.

które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym. przedszkolnym .rozwój emocjonalny i społeczny. W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych. które dziecko przynosi ze sobą na świat. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę. .od 3 do 7 lat. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. Że- .od l do 3 lat. Są to dzieci. Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. która rozszerza liczbę czynników do czterech. ponieanowlęcym . który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku. i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego. M. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego. jak też czynnikom zewnętrznym. które od urodzenia są niewidome. Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci.rozwój fizyczny i motoryczny. Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka. Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej. u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje. . a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -.. Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci. Były też teorie.kształtowanie osobowości. Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego.rozwój procesów poznawczych.pierwszy rok życia. co wiąże się z kształtowaniem osobowości..rozwój działalności. lecz również dzieci. a więc w znaczeniu szerszym . duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku.od 12 do 17-18 lat. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych. Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także. środowiskowym. młodszym szkolnym .jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych. 2.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm). Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym.12 lat i dorastania . . celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą.od 7 do 11 .dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka. a zwłaszcza pismem wypukłym. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym. zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). . Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później. Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi.

browska (1979. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci. które ściśle ze sobą współdziałają. 227) pisze. środowiskowych. nie uszko72 dziła także kory mózgowej. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny. [. jak rap. s. a zwłaszcza jego najważniejszej części . s. .jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym. że układ nerwowy . Ogólnie trzeba powiedzieć. która pozbawiła je wzroku. Problemem jednak pozostaje.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. 2. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć. najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. Oznacza to. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. 2) wpływ środowiska. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. Ślepota może . istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. Grzegorzewska (1955. Zebrowska (1979.1. s. które tracą wzrok już po urodzeniu. Jest to wynikiem tego. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. . chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie. odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości. in. 3) wychowanie.zgodnie z teorią Pawiowa .4) własna aktywność dziecka.. 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie.kory mózgowej. 154) pisze m. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów". o ile przyczyna. M. Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych.

Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . J. Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. jak spastyczność. które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. atetoza (niezborność ruchowa). utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości. Klimasiński (1977.jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi. potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty.pisze autor .2. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić.'. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. zarówno części obwodowej. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. 49) stwierdza. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. 2. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego.że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". s. że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego. s. Podobnie Z. 47) pisze w tej sprawie: " . "Jest rzeczą wielce prawdopodobną . Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej.. jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. zatrucia. a także różnych chorób. poza brakiem percepcji wzrokowej. że w 1968 r. jak również różnego rodzaju chorób matki. 'Uszkodzenia gałki ocznej. czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. względnie znacznym jej ograniczeniem. jak też centralnej.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej. K. s. złego odżywiania. można przyjąć. które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego. ocenie odległości i kształtów. U. W takiej sytuacji konieczna jest. Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. 16) podaje.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. Wpływ środowiska Jak już zaznaczono . Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". Sękowska (1968.normalnym. Baumann (1980. co każde inne dziecko. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego .

w której dziecko przebywa. a więc takim. 5) postawę jawnego odrzucenia (por. umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój".3) postawę nadmiernej opiekuńczości. •widomym. Bateman.w sposób właściwy. s. a więc to.robić.właściwą. a więc grupę społeczną. w szkole itd. którą określić trzeba jako postawę. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego. jakim ono jest. Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy . a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. Liczne badania. ale bezwarunkowo konieczną. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój. Nie tylko najbardziej pożądaną. w parku. B. zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców. 1973. jakim jest drugi człowiek. do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości. 7) . \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny.2. 2.dziecka. . w przedszkolu.pisze Z. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa. Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome. Sękowska (1974. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. wśród nich także [niewidome. V. cierpliwości. należy uznać za postawę pozytywną i.."Akceptacja dziecka i jego kalectwa . więcej specjalnej pomocy. 4) postawę ukrytego odrzucenia. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw. 332). Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości.I.jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia. ą później jego rówieśnicy . społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. pseudopozytywną. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów. Zresztą dzieci niepełnosprawne. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców. 2) postawę akceptacji dziecka. że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. lecz odrzucenia skutków kalectwa. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie.koledzy. s. jak i co dalej . wykazały. z którymi spotyka się na podwórzu.

43 i 44). że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego. który powoduje to. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. które mają w tym zakresie swój udział. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. 1971b. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. s. jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. do pracy zawodowej. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. a mianowicie: postawę obojętności. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. to. którym stale . Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. "Obojętność rodziców. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. Wynika ona stąd.do nauki. is. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną.'trzeba się opiekować i izajmować. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. jakie sprawia. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego. jakim jest środowisko społeczne. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą. jaką jest fakt ślepoty dziecka. 1971b. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . potrzeb swojego dziecka niewidomego. a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. jego poczynań i kłopotów. 43). zaniżający faktyczne możliwości dziecka.nawet negatywnymi. Ma-jewski. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń. możliwości. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. Majewski. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. do udziału w życiu społecznym. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. Są to bowiem postawy. nadmiernej opiekuńczości. że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . narastającego przez wiele lat. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. T. Postawa pseudopozytywna. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. a często nawet powodują.

44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. Majewski (1971b. Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. a zwłaszcza jego rówieśników. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. T. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi. A więc można powiedzieć. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego.ośrodka szkolno-wychowawczego. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. które nie przebywają w internatach. Początkowa niechęć do swych dzieci. Z licznych obserwacji i badań wynika. w jakim ma je dziecko widzące. Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. z którymi spotyka się w parku. 2. Orkan-Łęcka (1974.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie. w przedszkolu. na podwórzu. młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu . że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi. słyszą często aluzje pod ich adresem. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej.2. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. W tej sprawie M. może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. Ogólnie trzeba powiedzieć. na ulicy. również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. W ten sposób społeczność pozarodzinna. że z reguły są to postawy niewłaściwe. może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. . prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". być środowisko. jak prze- .postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. do fizycznego znęcania się włącznie". przeznaczeniem. że ślepota jest karą za grzechy rodziców. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. . a nawet wręcz negatywne. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. 20) pisze: " . że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. A przecież powinno być odwrotnie. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. s. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka.2. a później w szkole. s. Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. w sposób pośredni. z którymi dziecko się kontaktuje. jakiemu podlegają dzieci. powinno to. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu.

które ich bezpośrednio nie dotknęło. że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. s.smutne jest to. " W podsumowaniu B.3. ich zdaniem. a przede wszystkim długotrwała. rzucanie kamieniami itd. i68 i nast. To.dzieci widzące. . . prawa w danej społeczności". Bateman (1976.zmienia zatem postawy wobec niewidomych".oceny pozytywne wzrastały w . wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje.stwierdza. "Wzrost osobistego doświadczenia .VIII. że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw. Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci . s .(115) nigdy . Dzieci i młodzież.widzące zajmowała się B. traktują jako rozrywkę. a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących . oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji. sytuacje. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych.'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie. Jak już zaznaczono. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości. • W wyniku tych badań autorka stwierdziła. podkładanie przeszkód. s.1 Uważa się ich za jednostki nienormalne. . że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego. To z kolei powoduje fakt. 178) . Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone.kolejnych klasach. Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [. a zmniejsza się w klasach VI . 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI.77 zywanie. 2. Wychowanie . . ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju. że: . Połowa tych dzieci .). wyśmiewanie jego ułomności. wywołują w ten sposób komiczne. Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna. Kie uświadamiają oni sobie. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa. że sytuacje takie nie są przypadkowe. Majewski (1971'b. które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. '» Najbardziej . Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych. Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. . uderzanie znienacka.pisze T. Bateman (1976.z dziećmi niewidomymi.pisze autorka . s. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej . nie miała kontaktu .' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne. z którymi nie trzeba się liczyć. jest sprawą o olbrzymiej wadze.

Sękowska '(1974. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych. a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę. Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację. Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów.prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych.". oczywiście przy współpracy z rodzicami.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania. Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. Na temat specjalnych metod nauczania Z. Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie.istniejący w większości krajów.stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych.. s. któremu nie zapewni się nauki. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. lecz jest wychowywane przez dorosłych. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych.. które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi. Dziecko. lecz stosują odmienne metody i środki.. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych .stosowamiu specjalnych metod nauczania.z nauczaniem i wychowaniem dziecka. s. Trudno sobie wyobrazić. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich. Grzegorzewską (1964. w tym także w Polsce . Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem. jeśli chodzi o naukę szkolną.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy. dostosowany do jego potrzeb. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie. lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane .. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka.. Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi. będzie w po-. efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości. " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju. 78 . a więc musi mieć specjalne warunki szkolne. Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas . technik i środków nauczania . lecz z konieczności adaptacji metod. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M.Kolejnym. zwłaszcza o ile . . bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie.

Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną. że wywołuje ona potrzeby: ruchu. jak wielkość. ~ Ponadto B. . Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. . Oczywiście najlepsze są te metody. co się wokół niego dzieje. 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: .pomoce specyficzne dla niewidomych. konkretności nauczania. s. poznania nowych przedmiotów i zjawisk. . Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska. Do nich należą zasady: indywidualizacji. Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych. Z. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. proporcje itd.który decyduje o rozwoju dziecka. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por. szkolnego itd. które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. "Bez własnej aktywności .samoaktywizacja. 10). kiedy chodzi o szybki jego rozwój. które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. jego własna działalność. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego".. które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk. s. 33) . To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości. rodzinnego. Niestety nie zawsze jest to możliwe. s. 1974. kształtuje bowiem te wartości. jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. M. mówiąc inaczej.pisze T. o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji. działania. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne . Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. Nie oznacza to. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga.pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim.pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać. 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. Sękowska. Nowogrodzki (1962. jest jego . Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem. . Janik (1963.4. 2. zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. . Jej znaczenie polega na tym. własna aktywność albo.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej.

Dziecko niewidome. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. np. ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. na skutek tego. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności.przyp. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego.spontanicznie. a także poruszanie się w nietypowym terenie. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących. bieganiu itd. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych.). 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . . Majewskt. Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. trzeba podkreślić. . zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. jak bieganie. jakimi są bodźce wizualne. Dreier (1980. Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. z uwagi na brak wzroku. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. różne przeszkody itd. że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . S. Na skutek braku wizualnej styumlacji. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. po nawierzchni miękkiej. chodzić. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. s. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. aut. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu. skakanie. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. Rezultaty. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. 3. jak pełzanie. wspinanie się. jak to występuje u dzieci widzących. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. jak też wewnętrzną. piaszczystej. Można więc powiedzieć. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. automatyzacji i koordynacji ruchów. przechodzenie przez rowy. w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. chodzenie po górach. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. Psychologia nych sytuacji. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia.

zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. s. nie . zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. Niektóre dzieci.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna.mówiąc już o tym. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. . stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym. ćwiczenia. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej. U dzieci tzw. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. O ile chodzi o dzieci niewidome. Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. Przełącznikowa i H. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi.. Przełącznikowa i H. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. Dopiero w przedszkolu.formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany). 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [. -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk. M.". że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. . które dziecko chwyciło. Spłonek (1979. czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów. Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce. a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego.pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. oddalenia itd. M. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. Spłonek (1979. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". s. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. Zwracają na nie uwagę liczni torzy . W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . ich wielkości. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. .opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. początkowo obie razem. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu.się ich naśladować. treningu itd. 4-5 mieś. który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. Przejawia się ona w: .ruchów wykonywanych palcami rąk. w której rola wzroku jest dominująca. co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka.

kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku. 1971a. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). ple-ów i kończyn oraz układ kostny. manipulowanie nim. która przebadała grupę niewidomych dzieci. Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej.emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci). a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. s. Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s. 40). widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła.(J. Sieradzka (1968). l skoliozę i lordozę równocześnie. 129) . (wg: A. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie.. T. jak: skakanie. 1974. koordynowanie ruchów obu rąk itd. Majewski. Z. Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. . 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. 3 skoliozę. . W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową.2. wspinanie się itd. zaczynają chodzić.patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. dzięki . jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy. Zeuthen (1978. który podaje. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. jak wyginanie się lo tyłu i czołganie.lordozę .kyfozę . wstają. brzańskaSocha.ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci). wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. Sękowska. Ogólnie trzeba stwierdzić. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści. A.pisze L.boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci). że w pewnym zakładzie dla . . to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących. Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. poziom ten jest u nich znacznie obniżony. Dobrzańska-Socha. chwytanie go. W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych.połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci).skoliozę . tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. "Niewidome niemowlę . Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. Dziedzic. 1975. Podnosi głowę i obraca nią. 1960. O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych.kyfoskoliozę . 21). a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych. W okresie. W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić. U postały ch wykryła: . bieganie. bawi się paluszkami i używa je do . jak też . jak też manipulacyjnych. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. A. kierowanych na określony cel w przestrzeni. Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. 1975). s. Dzieci niewidome nie tylko później siadają. 3. Jest to okres czołgania. s.

1975. 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania .gienicznych. który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić". Dreier. 1980). pociągania ich. co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia.. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. •zęba podkreślić również fakt.. Sękowska. poruszać się". nie rusza się do przodu.5. manipulowania itd.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. Sękowska. lecz także chwytania przedmiotów. s. dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki. a czasami nawet zaburzony". 47). Podobnie A. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . Dobrzańska-Socha 975. Orkan-Łęcka (1979. w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. niż sięganie po zabawki. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-. "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące. S. s. A. z uwagi. dostępnymi sobie metodami.pisze A. . zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych.jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. 'M. Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. 1974. wykonywania zabiegów . Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności. Dobrzańska-Socha. 20) .Ji". czę-. wstawać. S. 11. W tej sprawie cytowana już M. s. że dziecko niewidome. 1974. Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych.nie zdając sobie sprawy z faktu.. później zaczyna siadać. itowości.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-. Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". jak też doskonalenie już ibytych. wyciągania rączek w ich kierunku.e: ". nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. 29) pi-'. s. s.o . W tym miejscu. agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz. Dobrzańska-Socha (1975. .chwytania i wypuszczania przedmiotów. "Rodzice . Dreier (1980. sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. które dziecko widzi. Jednakże pomimo tej wyraźnej. 20) pisze: " . s. Orkan-Łęcka (1979.

wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych. S.] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. a u opiekunów . 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. chodzenie itd. Pisze ona: " . Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja. przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym.ma na celu: . Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. raczkowanie. jak też sprawności manipulacyjne . obracanie główką. Dreier <1980. że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów.prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów). że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. s. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie. Zdarza się często. Nie wolno. co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu". Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. Zeuthen .zdaniem autorki . Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną. 12) pisze. Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. I. Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii).. bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać.(1978. . jak chwytanie. co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych".. W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością. A. ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. Dlatego nie należy .ograniczenie jego swobody. s. procesy poznawcze. Dobrzańska-Socha (1975.osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. ' •'• Podobnie L. a coraz częściej siedzą". Sołcewa (1976. Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni. . 'Podobnie Z. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. s.. . . które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej . np. Danilewicz i L. a więc jeszcze w przedszkolu. siadanie czy wstawanie.pełzanie. a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. 125) piszą: " . które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. B. s.ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. . że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [.brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego. co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. .

w których powinny wystąpić. Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. M. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. przekłada nogi jedną na drugą. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. Miny i pozy. które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. próbuje ono bawić się samo. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. Dziedzic '(1960. tzw. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. tików nerwowych. poza ogólną sztywnością motoryki. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. a często nawet odruchu warunkowego. s. 2. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). Według autorki . Daje się także zauważyć. wyciąganie przed siebie rąk. J. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. 4. towarzyszącego zwykle chodzeniu. s. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. potrząsanie głową. Sękowska (1974. aby ochronić twarz. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. 3.wykonywanie stereotypowych. Z. kręcenie się w kółko itp. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą. chód z nieruchomymi ramionami.87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. s. -przecieraniu ich. chód na sztywnych nogach. np. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb".3. odchylanie tułowia w tył. za: P. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. 3. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. brak rytmicznego kołysania przedramion. Baillart. cofnięta głowa i tułów. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. 43). lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. niepotrzebnych. stanie i chodzenie z . co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. 1964.

tułowiem odchylonym do tyłu. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. Klimasiński. . jest trudne. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie.188). Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego. jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji). Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla). zapinanie guzików. K.4.1. K. . bucika. Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe.jedzenie łyżeczką. 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. czynności samoobsługowe. Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas. 1976b. lateralizacji. które przekształciły się w nawyk. są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności. gdy prowadzi go osoba widząca". Należą do nich czynności związane: . 69 4. siedzenie na nocniku. Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. 1976b.nakładanie koszulki. Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach.z ubieraniem się . Klimasiński. Polega to na tym. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów.mycie rąk. które można zaliczyć do tzw. Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). 3. stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów. stawianie stopy z góry. Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. 4. Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni. S. jeśli niemożliwe w przypadkach. działalności praktycznej. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. 188). Hartman (1980. a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny. s. Jak wykazały badania Z. s.ze spożywaniem posiłków . picie z kubeczka.z zabiegami toaletowymi . s. . zębów. S. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka.

jak też sprawności wykonywania tych czynności. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. Orkan-Łęcka <1979. Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. pranie itd. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. np. 3. 162) pisze:.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . 2. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. np. które zostały nazwane gospodarczymi. Do nich należą: 1. \. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. s. a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności. Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. jak przygotowywanie posiłków. Dzierżanka (1955. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. 's. sprzątanie w domu. które rzutują na to. które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic".czy nawet dziesięcioletnie. 90 A. Dzierżanka (1955. że łyżka służy do jedzenia. Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi.samodzielności jak dzieci widzące. s. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności. choć przyznać trzeba.Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw.pisze M.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1. "Spotykamy dosyć często . Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży. niejednokrotnie znaczne. zarówno pod względem zakresu. siedmio. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym. Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny". czyli opanowamie głównych elementów ruchów. trzonika u łyżeczki. Bardzo często na taką . jak też formowania się czynności. Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. otworów na głowę i szyję w koszulce. który ono percypuje jako obraz wizualny. Orkan-Łęcka (1979.brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego. że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych.. M.niewidome dzieci sześcio-. 14) . czynności gospodarcze. Cytowana już A.Dorosły stanowi dla dziecka wzór. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. rozwoju czynności samoobsługowych. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i. s. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób.

Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie". 3. co dziecko niewidome potrzebuje więcej. Tonkovic (1878. Tonkoyić (1978. niż rodzice się tego spodziewają.pisze F. §2 "Jeśli rodzice .wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia. s. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku.zakresie opanowania czynności samoobsługowych. że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych. to: więcej ćwiczenia. s. 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. codziennego. że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków.u . Tego. Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. . że: . Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. pomocy.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności. Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk. myć się itd. Tonkowić (1978. 46) . co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. • F. Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych. Wymieniony F.ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach. Wielu rodziców uważa. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. Oczywiście. trzeba zwrócić uwagę na fakt.jak już zaznaczono . . a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. co dziecko widzące. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane. Największe postępy w tym. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej.wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u .osiągają już zadowalający poziom. s. winy. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego . pomocy i czasu". 2. Obawa i lęk rodziców. upadki).cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców. ubierać się. Nie ulega wątpliwości. . hamowane czy wyręczane przez rodziców.wymagają więcej inspiracji (stymulacji). ponieważ czują się winni za jego ślepotę.

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości. dla niewidomych jest niedostępny.ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt. słuchowych. jak już zaznaczono. np. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy. W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. słuchu i węchu. miękkość. kinestetycznych i węchowych. że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi. zlokalizowany . dla poznania których wzrok jest wiodący. w ruchu. stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości.okrągłość. podobnie jak to . odczuwa się brak wzroku. następuje za pomocą dotyku. perspektywę. Stąd. o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. gładkość.ograniczeniem mobilności . W jego percepcji zaczyna dominować dotyk. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. wklęsłość itd. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku. W rozwoju tych zmysłów.mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. prostokątność. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. . Ogólnie trzeba więc powiedzieć. Trzeba tutaj podkreślić. jakim jest wzrok. że niewidomi żyją w świecie kształtów. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego. horyzont. dźwięk grzechotki. a także kształt . a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. ciepło. co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. Spowodowane jest ono:' . Wypada jeden z teleanalizatorów. dzwonka. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. chropowatość.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny. mówi się. wypukłość. a zwłaszcza o barwę.zasięgiem zmysłu dotyku. . . jak twardość. .poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. zimno. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej.

w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. Wymieniana już S. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). Węch). s. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. celem ich dokładnego poznania. dominujące komponenty tego bodźca. kształt dla pudełka. które znajdują się poza nim.są sygnałem przedmiotu. A. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. 106) podkreśla. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. 100 Ważne jest także to. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. Dopiero przy dalszych. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". równocześnie ten zmysł. Oczywiście. Już w I kwartale. Powinny to być przedmioty. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. Kułagin (1976. np. J. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. s. dźwięk dla dzwonka. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. Jedne z nich stanowią podstawowe. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. 97) pisze. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. Oczywiście dotyczy to dzieci. słuch. kolejnych spostrzeżeniach. Sę-kowska (1974. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. słuchowych i węchowych. Z. które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. na który składają się różne jego cechy i właściwości. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. które nabierają znaczenia sygnałowego . Poza tym ważne jest. które potrafią już chodzić. a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. zapach dla kwiatka.

5. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: .u widzących. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. zabawach tematycznych. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. od tego. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. Stopniowo zaczyna odróżniać to. w tzw. Spłonek (1979.2.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. jak również . mają duże znaczenie dla człowieka. Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . Wyobrażenia. co spostrzega. jak też dokładności. in. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. S. W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. Przełącznikowa i H. stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne.odtwórcze (reprodukcyjne). Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. że są niezainteresowane czy nawet leniwe. W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji.1. często nawet bardzo długo. natomiast wyobrażenia trwają. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. s. stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych.2.wytwórcze (fantazyjne). Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. a zwłaszcza w myśleniu. . Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. które mogą być 'odtworzone. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. powstałych w wyniku nałożenia się. Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. M. Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci. albowiem bazują na spostrzeżeniach.pozostawiają określone ślady. co faktycznie istnieje. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". Przejawia się to m.

Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy. 5.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie. który pozwala . słuchowe. należy porównać ją z inną.. 'oni w ogóle nic nie widzą . względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna). Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania. Zagadnienie to powstało stąd. Również przykład innej głuchoniewidomej M. które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego. Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. we. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy. czyli z ciemnością. jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie..102 ich treści.spostrzegania. Wynika to stąd. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. s. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . 1964. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu. 153) . należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó. M.jak już zaznaczono . Grzegorzewska (1964. że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. a zwłaszcza nerw przewodzący. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień.. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych. II. s. Grzegorzewska. np. Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna. Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe. Keller.2. "W istocie rzeczy . Z zagadnieniem tym związane jest następne. Jasność należy porównać z jej brakiem.pisze M. kineste-tyczne itd. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. 4). ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. że jest to zmysł.są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień. że niewidomi od urodzenia. które . u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych.2. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. 151). że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach. Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W. a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć.

które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . s.3. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. s. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. Grzegorzewska. których często występowałyby treści wizualne. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. jak można by przypuszczać. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. Baillart (1964. nawet sprzed wielu lat. s. i z tego okresu zachowały się ślady. a więc stosowaniem języka ludzi widzących. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. różni się od tej. Zarówno pobudzenia natury dotykowej. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych.. okres.2. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. Grzegorzewska i(1964. P. ciemności) i podstawowych barw. W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. 1964. W innym miejscu P. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. albowiem istniał w ich życiu. Jeśli wzrok utracił wcześniej. M. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe. Ogólnie trzeba powiedzieć. •tracą na wyrazistości i dokładności. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. s. kiedy one widziały. W tej sprawie M. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. co łączy się z tzw. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. że struktura psychiczna tych. jest sprawa treści. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. które ludziom . Jest to zagadnienie tzw. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. Baillart (1964.. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń. 32) pisze. Twierdzi on. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań. to zbliża je bardzo do dzieci widzących. Wyobrażenia surogatowe określa M. s. S. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. 77). Oczywiście im dziecko później ociemniało. transpozycją wrażeń. jaki mają dzieci widzące. również bardzo szczegółowych. Grzegorzewska (1964. jakie podkładają oni pod te określenia. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. ale różnica nie jest tak duża. Są jednak dzieci.

96) . Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. w 1892 r. s. wieża. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń. Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. Grzegorzewska.'np. jest niemożliwe. np. zamek. wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek. . W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. jak T. 1964. Grzegorzewska (1964. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami). samochód z silnikiem. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. głównie słuchowych. np. . "Analogia . błękitne niebo. np. Grzegorzewska (1964. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych.niewidzącym. Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku. W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących. powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących". A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących. dziecko. 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. np. w pełnym zakresie. wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. .] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na .pisze M. że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. należące do różnych dziedzin zmysłowych [. s.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). w zupełności lub częściowo. -Oznacza to. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. 89) . dom z kominem. wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. Heller (1904) i W. które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. są niedostępne. góra. oraz ich treść (por. s.hoć nie tylko ona.pisze M. dziecko) na podstawie wysokości. barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. kościół z wieżą. kobieta. Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. powstaje u nich dążność do. zielona łąka. Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury.).. Steinberg (1920). np. M. 92 i nast. 2. a więc głównie słuchowych (dźwięków).Wobec tego . na tle których one powstają. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej. . a więc dotykowych.

4. a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony. jest adekwatna do rzeczywistości. 83) . "Istnieje jednak . sądzimy jednak.właściwa lokalizacja elementów. np. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. 5. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska. Oznacza to. Nie ulega wątpliwości. które nie są im bezpośrednio znane. analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. Są to tzw. po legająca na tym. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych. Sękowska (1974. głowa. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. czyli 74. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów. Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych.8%.między nimi dość duża różnica. . głównie w trakcie nauki szkolnej. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych.podstawie symboli i metafory. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami.). Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych).pisze Z. jak i u dzieci i dorosłych. np. gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". uszy na głowie u psa. że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania.2. to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. tułów. wyobrażenia wytwórcze. nogi. s. karoseria a koła u taksówki. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). ogon u psa. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. które dostarczają pozostałe zmysły. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. np. Jak już podkreślono. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. Wyniki tych badań wykazały. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. Im więcej danych zmysłowych. tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze. których nigdy nie widzieli. może jednak nie jedyną". Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. Sękowska (1974. s.widzących. 153 i nast. Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia. oraz prawidłowości w budowie .

a więc wyobrażenia zastępcze. cech przedmiotów.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. .pisze Z. Ba. każde wrażenie lub .niewłaściwej jego lokalizacji. którą spełnia. s. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [. Swierłow (1957. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe.Nieprawidłowości te sprowadzały się do: . Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. Ponadto pewien wpływ na to ma fakt.. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja). każdy sygnał. Sękowska (1974.powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ". Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów. głównie słuchowymi i węchowymi.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało). wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. Oprócz tego badania wykazały wiele luk.: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców. 34 i 35). natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. . r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. Ponadto autorka podkreśla. albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie. W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia. Są to więc elementy pozazmysłowe. W7 . umieszczenia go.niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe.] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami. W. . że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. W związku z powyższym wydaje się. a więc głównie barwę. "Wyobrażenia kształtu i wielkości . które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów. np. ' Dzieci. z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. Godnym podkreślenia jest fakt. s. Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci. niepełnego wrażenia. które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji. to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. niejasności-i niedokładności. . Jest to szczególnie istotne. w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości.. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu". . to występują tutaj substytuty tych treści.' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. Tak np.

wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. . Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości. Nie oznacza to jednak. polna droga). Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. czynności życia codziennego) ma miejsce. w której dane działanie (praca. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni. Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany. Dlatego nie należy go przeceniać.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego. a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni. Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych.w orientacji w dużej przestrzeni. ma bardzo złożoną strukturę.] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. 3'5 i nast. które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. Swierłowa (1957. a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości. szerokość. . Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii. wysokość. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych.5. kształt). u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych. jaką reprezentują.w orientacji w przestrzeni roboczej.. albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. ruchliwy plac miasta.orientacji przestrzennej. w której możliwe jest i poruszanie się. im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego".w zakresie poznania przedmiotów. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska. a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. przedmioty statyczne i znajdujące się w . to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę. jaką reprezentują.) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: . W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w . Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. 5. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni. że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną.. .2. s.

s. Przyjmuje ona. Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj.przedmiotów znajdujących się w ruchu. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych. i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np. bez specjalnych ograniczeń. in. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. słuchowych itd. na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. Chodzi więc o to. . s. U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano .łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. in. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych. Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących.wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . W badaniach swoich opierał się m.) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. praktycznie każdego jej fragmentu. 17 i nast. funkcja symboliczna. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni.ruchu.przedmiotów nieruchomych. tym orientacja przestrzenna będzie lepsza. że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych.stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych. W. liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. kineste-tycznych. Swierłow (1957. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną.wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . 6) twierdzi. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: . do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni. barwy. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne .przekształceń przedmiotów.wyobrażenia (obrazy) statyczne . zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu. Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. . Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. Klimasiński (1977. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów. a co za tym idzie .na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. której przejawem są m. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze. wyobrażenia (obrazy umysłowe). Piageta. uprzednio nie spostrzeganych.

54 i 55) pisze: ". z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności. s. W swoich badaniach K. Eksperymenty polegały na tym. kwadrat. . s. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. Klimasiński (1977.. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. Przełącznikowa. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. u niewidomych. statycznych układów przedmiotów. Klimasiński. Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości." (K. . 27) wysunął hipotezę. . figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. 1977. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych.] oparte na dotyku i słuchu. Klimasiński (1977. mają mniejszy zakres.) w celu dokładnego zapoznania się. U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . tzn. że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. ale można sądzić. Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. . 6). . następnie 3 aż do 6. Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących. M. Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych.dotyk i słuch. że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji.antycypacyjne. Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy .y^Ju w^uurazen przestrzennych. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. (zakres) zaczynając od 2.] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^. Była więc to tzw. s. . Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. krzyż itd. . W konkluzji K. 1979. Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. 448 i 449).możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t. jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. s. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych.

stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów". co świadczy . 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących. kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. Z czasem pojemność pamięci wzrasta. Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły . opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII. Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego. bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. Psychologia 113 .. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi. Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. s. We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące. W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi. Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne. trójkąt.. • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak. Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania).-jak się wydaje . W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T. Jak wykazują szczegółowe wyniki. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło.o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . Majewski. lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°. 5. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-. Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach.statycznych wyobrażeń przestrzennych. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C.zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy. Klimasiński (1974. W konkluzji K.aKże eksperymenty III serii. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców. 180° i 270°. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów.3.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja). Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym.

"Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu.). Klimasiński (1979. a więc pamięć dźwięków. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. dotykową czy werbalną. kinestetyczną. K. 5. Stwierdzili oni. K. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. które wywołują wyobrażenia wzrokowe. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. mięci. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968). Natomiast badania K. Klimasińskiego (1976) wykazały. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . O ile chodzi o niewidomych. Polega ono na tym. s. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. jest lepiej wykształcona itd. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci.4. Wręcz przeciwnie. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). dawni tyfiopsychoilogowie uważali. 310 i nast. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. melodii. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. stwierdza. niż dzieci widzące. 42 i nast. które wywołują żywsze wyobrażenia. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. Ogólnie stwierdza on.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej.porozumiewania . Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. że spełnia ona wiele istotnych funkcji. s. to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. lepszej bezpośredniej reprodukcji. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. słuchową. Podobnie. Blirklen (1924. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-.

Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy. Zarówno rozwój umiejętności pisania. Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem. L. nie zawsze bardzo wyraźny.znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji.ż. krtani i żuchwy. Wołoszynowa (1979. że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną). czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji.zdobywania wiedzy o świecie. przedmiotów. Jego mowa mb.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . 5.mowy pisanej {graficznej). lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym". a zaznacza się związek mowy z myśleniem.1. choć.1. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. s. których dziecko używa. to . O ile chodzi o rozwój mowy ustnej. W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania.. 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. Ten obraz fonetycznych elementów mowy. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy. Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. pragnienia. Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych. osób. jak mimika i gestykulacja. 4 r. jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej. . W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak. potrzeby itd.ust.reguł gramatycznych składających się na język. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy. a mianowicie słownik i gramatyka (język). Stopniowo zwiększa się liczba słów. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok. Mowa ustna dzieci niewidomych . czynności. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. wyrazów. a co przejawia się w tym. W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku. Doskonali się także funkcja symboliczna języka.

W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych. Batemau. takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". w późniejszym okresie je nadrobiły. Potwierdziły fo m. a więc symboli słownych i zasad ich łączenia .jest szczególnie istotny w wieku tzw. T. s.). którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. in. u których kora 116 ny fonetycznej mowy. 194 i nast. że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym.Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. równo opanowania strony dźwiękowej. Przyczyną może być tutaj fakt. Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. Istnieje wiele czynników. że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. s. T. że wiele dzieci. Formy językowe. Tonković (1978. rodzeństwa. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. u których takie opóźnienia wystąpiły. jak też rozwoju języka.pisze on . które odnoszą się do oceny dystansu. s. pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. a także czynniki środowiskowe. 24) zwraca jednak uwagę na to. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka.gramatyki. O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . ogólnie stwierdza się. F. 1973. s. że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić. badania Brielanda (1950). gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania. które decydują o jej rozwoju. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. Gałkowski (1975. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". Podkreśla także. Gałkowski (1975. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa.wzrokowej stymulacji do mówienia. ogól<ny stan zdrowia. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy. "Ten rodzaj stymulacji . Sękowska <1974. Zakładając. a z drugiej strony . Jednak stwierdza się. wielkości czy stosunków przestrzennych. 317). Zwraca także uwagę na to.. D. które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. że obok decydującej roli słuchu. pytań. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. że czynniki te prawidłowo oddziałują. 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych. Dotyczy to za-. poziom inteligencji. s. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców.

Nazw zawodów . że słownik dzieci niewidomych. 211) .) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. "Wynik badania pisze Z. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo. smutny.) dotyczyła sprawy. że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego. Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym. stosunkach. Nazw materiałów . nie uszkodziła także kory mózgowej. Nazw właściwości przedmiotów . Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego".autorka stosowała test językowy A. Druga seria badań Z. s. co świadczy o tym. skąpy. Badania te wykazały. Sękowskiej (1974. to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej . które dotyczyły: 1. że: . informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. czasowników. pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. . 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. W badaniach wzięły udział te same dzieci.jest on bogatszy. Badania Z. sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. Z tego wynika wniosek. np. 4.potwierdza tezę. nie tylko nie jest uboższy. przeciągać itd. czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. jaki posiadają ich widzący rówieśnicy.dzieci odpowiadały na takie pytania. Sękowska (1974. lecz przeciwnie .dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów. Descoudres z 1929. in. że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). 3. Tak więc ogólnie można przyjąć. czym są pokryte dachy itd. Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. jeśli przyczyna.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności. Nazw czynności . z tego. pochylać się. przymiotników itd. jak: z czego uszyte jest ubranie. jak: kto buduje dom. Z. np. 2. s. a dzieci musiały je wykonywać. że rozumieją znaczenie używanych słów.. . Ze względu na to. s.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli.podawano dziecku określony 117 przymiotnik. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". Sękowskiej wykazały.dzieci odpowiadały na takie pytania. Sękowska (1974. które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat. Wynika to m. kto sprzedaje w sklepie itd. rozwojem. Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu. 212 i nast. w jakich ono .pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników. Okazuje się. która pozbawiła je wzroku. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej. lecz tylko 4 jego serie.

Powinno nauczyć się również nazw kolorów.. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. 36). a przy czytaniu głośnym także słuch. co możliwe. Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. o którym mówi. 28) . która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania.4. Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. że trawa jest zielona. których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. aby mogło ono chwycić. Jeśli dziecko mówi. «ja mogę to widzieć». "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. Domagają się mówienia od dziecka. Dziecko musi wiedzieć. s. A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. Oczywiście.2. nawet gdy nic nie widzi. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku.118 się znajduje. Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu. aby to.pisze F. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. albo używa podobnych wyrażeń. tzn. to nie należy tego korygować. dotknąć czy samo zbadać przedmiot. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych. gdy dotyka przedmiot. kinestetycznego i słuchu. Wydaje się więc słuszne. o ile to możliwe. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. Pamiętać trzeba jednak. Tonković (1978. s. Opiera się om na tzw. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. jak: »wzrok». Baillart (1964. «widzieć». s. Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania. miły i pożyteczny". Wymieniany już F. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację . 5. kiedy do tego są przygotowane. to powstaje problem. aby duchowy z nim związek stał się. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L.do życia wśród widzących. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. które zawierają takie terminy. który czyta isię za pomocą dotyku. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia".. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi. które tworzą kształt danego znaku. Wydaje się. Tonković (1978.

' . Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. Bauman. a zwłaszcza zmysłu dotyku. 19'73.znaku. że: . Ogólnie trzeba powiedzieć. . grubszy papier. W przeciwieństwie do zwykłego pisma. s. in. Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka.słowa pisanego . Grzegorzewska (1964. Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . 32. aby . str. przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych. W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa.6). mowa migowa głuchych. tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej. / . Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. po której ma się przesuwać. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących. podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku. co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi. . ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć. Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych.odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera). . 137 i nast.prawej i lewej rę!ki. W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza).dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę. ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą. a ręki lewej bardziej analityczny. czasem imawet dwu. Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. tak jak np. że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie.czy trzykrotnie. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej. co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej.zaobo" wać trwałość znaków. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji .(drukowanego) na druk wytłaczany. Wynika to m. Stosuje się 'tutaj łapeć j. zwanego popularnie "brajlem". Jak wynika z doświadczeń. Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka. z tego. co pozwala na łatwe ich ujęcie.) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk.alny. Przede wszystkim uwzględnia on to.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. D. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez . W miarę nabywania większej wprawy liczba .120 .całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. dotykając go bardzo dokładnie.

W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. wnioskowanie itd. Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . jakie można objąć wzrokiem. Grzegorzewska (1964. przechodzi ona przez różne poziomy. że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome. do których należą tzw. którego nie można porównywać z polem. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji. uogólnianie. wyrazem itd. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. skróty. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców. 5. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. M. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. dzieci ociemniałe. 122) podaje. s. klasyfikowanie.punktów schodzi na plan dalszy. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy. Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 .120 słów w ciągu tego samego czasu. a więc tranisponuje je na • wzrokowe. Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . Jedną z nich 'są tzw. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. ' Jak wynika z doświadczenia. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. co trwa znacznie dłużej. Fankhauser .(1980. wysuwa hipotezy. Podobnie twierdzi autorka. Można więc przyjąć. Przyczyną tego jest to.5. abstrahowanie. które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego. która reprezentuje. A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. operacje podstawowe . 139) tłumaczy to tym. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. Pismo punktowe L. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich.analiza i synteza oraz operacje pochodne . które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. a więc literą. s. F. że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. maszyny czytające. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. dokonuje oceny. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie.porównywanie.

Grzegorzewska {1964. Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły. a inni wręcz przeciwnie -. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej. Jedni uważają. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. M.na utrwalonych śladach spostrzeżeń . że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . 8. s. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. Ogólnie trzeba powiedzieć.inny niż u dzieci widzących". że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty .wyobrażeniach. Z pewnością wynika to m. Sękowska (1974. 78) pisze natomiast. że dzieci niewidome. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe . wiązania w logiczne całości i schematyzowania. że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. wnioskowanie itd. podobnie jak u dzieci widzących. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi.(por. synteza. . zależy on od wielu czynników. 260) pisze w tej sprawie. ludziach i ich wzajemnym stosunku. 1974.niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. Z. co to jest. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach. Jeśli się przyjmie pogląd. w sprawie sytuacji w otoczeniu. którego materiałem są pojęcia.nie ma powodów spodziewać się. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. globalny niż analityczny . którą widzący ma przed oczyma".. podkreśla się. Oznacza to. z tym że. K. szukania pewnych analogii. choćby np. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. s. s. porównywania. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia. systematyzowania. in. cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. że operacje myślowe jak analiza. Klimasiński. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku. klasyfikowania. 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty. niektórzy . Wskutek braku . s. uogólnianie. abstrahowanie. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. O myśleniu niewidomych K.(abstrakcyjne). że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. Klimasiński (1977. Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. z tego. Ciągle się zjawia odruch badawczy.

Według J. A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. s. aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji).spostrzeżeń i wyobrażeń. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. musi wykonać pewne działanie. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . in. rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu. . że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem. aby dziecko mogło dojść do określanego celu. nią charakter synpraktycizny. 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia). Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego. 5. o badaniach którego wspomniano przy. Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. a zwłaszcza na poziomie. w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia. czyli wyobrażenia. tzn. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci.1. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych. 1968. W tym okresie. co do których nie ma większych wątpliwości. na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. Nasuwa to przypuszczenie. Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje. Piageta (1966). Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności.Z. .na teorii rozwoju umysłowego . Sękowska.J. Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych. czy wiernie odzwierciedlają istotne i. uzyskać określony skutek. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. 26).. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań.5.myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. Klimasiński (1977).tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach.

27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Jurkowski (1975. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. a zwłaszcza myślenia. Zgodnie z teorią J. obejmuje ono . s. "Odwracalność . kształt) są stałe i niezmienne. 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących.może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej. s. Klimasińskiego (1977.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar. Nie oznacza to jednak. w którym brakuje jeszcze odwracalności.operacyjność i odwracalność jest już ogólna .język).biernemu. Chodziło mianowicie o stwierdzenie. '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje. s. z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu. a także o. autystycznemu. . Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [. na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego . iSeria II eksperymentów K. Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości. niezależnie od treści. w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne. a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa . Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego . do tej. Klimasiński (1977. jak też z poważnych proihlemów naukowych. Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu .(operacji . W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień. która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. w badaniach K. pojęć)..8 roku żyoia". Celem badań K. rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III).) miała. określa się jako myślenie przedoperacyjne. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie.Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. Odwracalność polega na tym. (zadania). Jak już zaznaczono poprzednio. w którym. polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. że dziecko . objętość. Od 11 .] Myślenie. 55 i nast. próbę ich wyjaśnienia. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości.zasadniczo okres do 7 .pisze A. Przed przystąpieniem do badań K.stadium operacji formalnych. Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących.stadium operacji konkretnych. KTimasińskiego (1'9'T7. Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną. 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego. pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń. s. którym odpowiadają pojęcia. zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne).12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia ..

W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. K.. 1977..wynosiła 2 cm. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch. Dla badanych. Dla przykładu można podać. .konkretnych). a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk. 5% przedoperacyjny. Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por. s.)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące. wyniki uzyskane przez dzieci niewi-... Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. u dzieci całkowicie . którzy nie potrafili tego zrobić. U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I . . W grupie badanych z klas VII . np. a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle.. ciężaru ani objętości". Jak można było się spodziewać. cji konkretnych. to znaczy ujmowały tylko jedną relację. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ". stosowano wariant składający się z 5 linijek.VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny. s. 8). że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego.III 20% dla poziomu operacyjnego. Klimasińskiego (1977. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem.]" Seria IV eksperymentów K. Eksperymenty K. że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ.. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego ... lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s. W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. wyobrażeń przestrzennych [. co według teorii J. W klasach I . Miller (1969). dome były o wiele gorsze. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności.".. Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki..III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego. lecz go burzyły i układały go od nowa. .przedoperacyjnego.. albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od.dłuższy od . "krótszy od-. K. U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy.". a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych". Wyrażało się to w tym. Klimasiński. z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami . Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-.] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [. . a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania. 67 i nast.

Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych.. . 82)..dzieci widzących". czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań. "leży pod". i nieprze^ strzeninych. 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " . 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące.. np. które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • . Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. np. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia. natomiast dla klas IV . Ponadto były zadania.VIII zwiększył się on do 5l5%. np.5. Seria V eksperymentów (s. że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u .. s.. np. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych.] Możma przypuszczać. Klimaisiński. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [. " itd. których było 28. mniejszy od . np. Zadania te. Klimasiński (1977. A>B i B>C. W zadaniach tych występowały 2 przesłanki.] Można wnioskować. Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono. K. co zadania w eksperymentach II serii.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I .nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. l'977i. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego. że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [. . a więc relacji "większy od .2. 74). z tym że w klasach VII . najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por. 74 i nasrt. na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę. z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C.. Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować. ddtyczyły stosunków przestrzeinnych.VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%.III. . K. "Dzieci niewidome. że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. "leży nad". które określały relacje jednokierunikowe. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze). to jednak materiał. 1977. że wyniki badań K. Ogólnie trzeba stwierdzić. Klimasiński. . s.) miała za zadanie stwierdzenie.. s.. . . albo dwukierunkowe. Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. 5. "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem". "mniej odważmy i odważny". "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C".

i Iim większa jest ta umiejętność.. 235). np. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat). które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania.nie zawierać cech jednostkowych.. . prawda. Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej. jak algebra. aby mogły spełniać swoją funkcję. Poprzednio wspomniano już.) stopniowo wzrasta. że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy. Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. kretene. . Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej.pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na. tym częstsza 'będzie sposobność. ----.na rozwiązywanie określonych sytuacji . W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II .. funkcja. s. stosunki itd. czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami. rodzaj.przyp.proces myślenia dzieci niewidomych . a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk.VII. czyli atetrahiowanie cech podobnych. im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle.. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości. Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. Pojęcia.opanowanie przez nie znaczenia słów. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje. Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych. aut. które mają charakter jednostkowy i konkretny. a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego. Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka . Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy.Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk. . Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. Są one wynikiem takich operacji umysłowych. p^s. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. Jest to tzw. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym.'-^" ^^. zdolność łączenia ich . Chodzi mianowicie o to. powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne . zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. dzięki takim przedmiotom. jak abstrahowanie i uogólnianie. cierpliwość. . tzn. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów.iij-i. jak abstrahowanie i uogólnianie. Sękowska (1974.

pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. Autorka stosowała takie metody.budowa. s. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw . a nie na wiek. s. 93) .cech wspólnych. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy. s. "U uczniów niewidomych .VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. Polega ona na tym. Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych. Nie potrafią one wyodrębniać . wielkość iitp. Szczegółowa analiza wykazuje jednak.poziom. test słownika i test wolnych skojarzeń. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- . 93 i nast.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk. 86 i nast. Szczechowicz (1976. kiształit.wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech. Jeśli chodzi o kategorie porównań. którą reprezentują. Dla . Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć. .) wykazały.wykrywanie wspólnej funkcji. i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie.pisze A. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe".iycn szKOi podstawowych. 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. test przysłów. W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju. to badania wykazały. to badania A. Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T. W koinkluzja autorka stwierdza. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . rodzaju.problemowych. jak: test porównań. Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A. Szczechowicz (1976. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych. nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie. dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. Szczechowicz (1976. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę. Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych. Majewski.jLK. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych . że zarówno w grupie dzieci niewidomych. Psychologia 129 zw. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników. a więc od III do VIII klasy.). albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. Ich synteza osiąga większy . jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych . Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień.

Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. Ponadto pisze. Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie.przyip. a następnie funkcję. Sękowska i(19i7'4. to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym.. budowa. dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne. którym A.] Poznanie konkretne ze względu. wielkość. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. Okazało się. wielkość. wyższe. A. smalcu i kirieistetyczny !(clężar). Szczechowicz się zajmowała. materiał. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III. [. 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych.s. takich jak: kształt. wielkość. Szczechowicz . Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [. W konkluzji A. a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę. wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych". 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome. bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. W każdym razie takie kategorie. . była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe.. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące. ciężar. . przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV. na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości. Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami. Różnica zaznaczyła się jednak w itym.] Dopiero po przełamaniu tych barier. ona (s. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu. jak kształt. Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. jak: budowa. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza). barwa. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało.nym. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji.) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". materiał schodziły na miejsca od III do IX. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym.ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych. Szc. aut. Drugim zagadnieniem.

Spłonek. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. w której się on znajduje. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. 6. ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por.miłość. dla którego stanowią one materiał (myśle-. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. M. jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. do określonej sytuacji. a nie o emocjach mówimy. s. butelki z pokarmem. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych".zachwyt itd.1. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności. W. s. jak: emocje i uczucia. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego. radość. które w wielu przypadkach używane są zamiennie. 313). co wyraża się w płaczu. Z reguły o emocjach mówi się. 1979. a później zabawki itd. Niektóre bodźce . np. Oznacza to również. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. Szewczuk 1979. a . ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. że rozwój myślenia. np. zazdrość itd. . gniew. Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. strach itd. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm. Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. 6. Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. s.zi'oim. W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. zjawiska . strachem. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. krzyku itd. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . aigresja. Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. zjawisk. sympatia. uczucia moralne sprawiedliwość. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki. uczucia estetyczne . 330).przedmioty. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. O ile chodzi o rozwój emocji.(1976.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. O uczuciach. Przełącznikowa i H. i społeczne. sen). nie pojęciowe). Wynika to stąd. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka.

a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. Spłonek. a więc słuchowe. 13S przedmiotów. węchowe itd. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. miłość. nowej zabawki itd. ptaszków. który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). dotykowe. 26).. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. A. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem.. Przede wszystkim trzeba podkreślić. emoo j analnego. tj. s. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. : 1975. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. 1975. Przełącznikowa i H. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. że udział per-. Wołoszynowa (1979. moralne. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z .zwłaszcza wzrokowe.chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych.. jak współczucie. s. Z uwagi na to. Gałkowiski. M. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka. gdy będzie nakarmione. krzykiem czy gniewem. jałk poznawcze. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. s. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. stopniu. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. 399). W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. jaki isltoijeje ' . 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. L. określony już w znacznym. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. a właściwie na jej uśmiech. niechęć czy nawet nienawiść (por. O ile . zjawisk.percepcją wzrokową (por. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. których genezą są bodźce zewnętrzne. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. zazdrość.. różnych stron otaczających je rzeczywistości". gdy będzie głodne. s. Rzecz zrozumiała. Dobrzańska-Socha. 1979. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć. następuje także rozwój jego emocji. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. T. społeczne czy estetyczne. &).

Gałkowski. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. czego dotykają. że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. natomiast 'dzieci niewidome tego. które zniechęciło do badania otoczenia". 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. a. że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób. terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje.Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. . Lewenfeid (1956. . s. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. li9T5. 12113'). że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie.. 14)... już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. poczucia bezpieczeństwa. Jest to zjawisko noirmalne. że te dzieci. '12). nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki). Bowliby'eigo (1869). B. jako czynniki wyzwalające uśmiech [. W tej sprawie B. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T. "Freedman (1964) pisze. np. niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie. 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. przyciskanie). Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. . s. Dreier (1980. S. Wymieniona już S. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia. . Lewe'nfeld <'1956. który uważa. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. Pisze ona. Podkreśla również.także głos (mowa). u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. ' ' Podobnie S. zwłaszcza nieuprzedzoina [. s. 19'715. 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. gdy zostaje samo". 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. ale może przestraszyć je samotność. Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych.s. Również komponenty pozawzrokowe. 'że. s. Gałkowski. Już w piątym.między matką a dzieckiem. s. przedmiotów albo też głosu. osoby itd.] Moje dziecko płacze. Jest to sprawa tzw. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. co widzą. Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. gdy od niego 'odchodzę. dopiero w wieku 2-3 lat. to też zaczyna się ich bać. Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. 1975. Gałkowsiki.

jak również okresu późniejszego.co inne dzieci osiągają bez trudu. Tak jak dziecko widzące . zazdrości.zetknięcie się z twardą rzeczywistością. często reakcji gniewu". kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie.. jako rzeczywistą groźbę..dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa. którą trudno później zlikwidować. brak kontaktów z rówieśnikami. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć. A. właśnie na skutek braku wzroku. . Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. Dotyczy to zarówno dka-iasu. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza". osamotnienie. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne. s. Wyrażają się one często płaczem. a zwłaszcza mimikę twarzy. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. wrogości. kiedy umiejętność tę opanowały. jeśli się stwierdzi. złości itd. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. Dobrzańska-Socha (1975. Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. knzykiem. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych.której albo nie rozumie. Źródłem ich są tzw. w których czuje się . Charakteryzują się one tym. albo przyjmuje ją dosłownie. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie . Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). a zwłaszcza społecznych i moralnych. że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. sytuacje trudne. Nie będzie więc dużym błędem.pozbawione felgo wszystkiego . dużo w nich agresji. Wydaje się.. których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). przeBizkody i niepowodzenia.ku ujemnym. ograniczenia w tym zakresie._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej. zwane też stresowymi. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. aby niewidomi mieli większe.

która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi.. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej . wyciągają ręce itd. W domu spotyka osoby. Wół oszynoiwa •(19719. Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh. które dąży do kontaktów . które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. Dziecko społecznie-przystosowane to takie. a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. . skwer). W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych.społeczną dziecka. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację .rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych". uśmiechają się do niego. Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości. podwórko. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. braćmi. wywodzące .niemowlęcia z matką. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. dziadkami itd. s. babciami. które odwiedzają rodziców. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych. dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa.. Ogólnie można więc powiedzieć. grup nieformalnych. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. Na dziecko oddziałują teraz. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. Prą-.się nieraz z okresu przedszkolnego. a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. siostrami. 626) .orientacji wzrokowej w środowisku społecznym. zainteresowanie życiem społecznym itd. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka. współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi.szczególności . koleżeństwa. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. "W . często w ramach tzw. a wśród nich inne dzieci. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych. życzliwość wobec innych. np.społecznych. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska.6. do której dziecko przynależy. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park.2.pisze L. wspólną zabawę. zbiorowych zajęciach. Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany. którzy podchodzą do dziecka.

które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób. w kontaktach interpersonalnych itd.potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. jak np. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie . Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami.poznania nowych osób.. . kim są. Słyszy ono ich głos (rozmowę). zapach charakterystyczny itd. nip. Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację". Docierają do niego jednak inne bodźce. M. Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia. . na wspólnej zabawie. na podstawie bodźców słuchowych (igłois). że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. . odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. Desmerger (1978.. rodzeństwem. lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem.Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . innymi dziećmi. s.. którą wraz z wiekiem musi rozwikłać. . .możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców.wspólnego udziału w zajęciach. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. . Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób. Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka.. jakie z tego kontaktu płynie. dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. np. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej. jakie znaczenie tej sprawie będą. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-.nawiązywania werbalnych kontaktów. wówczas nie ma wątpliwości. ich działania.poznania osób. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. ich kroki w domu czy na ulicy. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych. ich lokalizacji.odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. . rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd.

Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne. Oznacza to. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. np. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. w którym 'dziecko przebywa. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi. jak: temperament. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego. Równocześnie trzeba podkreślić. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. nawyki i wzory zachowania się. na którą składają się takie składniki. zainteresowanie itd. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. zdolności. w którym ono przebywa. Już niejednokrotnie podkreślano. Ogólnie trzeba powiedzieć. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym.. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. potrzeby.. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. postawy. Nie oznacza to jednak. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu. funkcje itd. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. Wynika to m. charakter. in. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. 7. Od stopnia adaptacji społecznej. Nie ulega wątpliwości. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności. stąd. strukturę. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. "Młodszy wiek szkolny. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. . kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. w zabawach. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko.. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . jej genezę.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia.

kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. że . ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. potrzeb itd. li979. braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska. Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu). . Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: .1. zdolności. Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz. 771) pisze. 95) twierdzi. 636). Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. Obraz negatywny wywołuje niepokój. by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach". rówieśników). Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). Łapiń^ka i M. nauczycieli. 1&79.się nowie" (L. albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym".się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania. W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. Mendruń {1967.(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. J.. Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym. niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. s. to są one wynikiem błędów wychowawczych.narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. J. w którym przebywa. umiejętności. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". który często przedłuża się poza wiek 18 lat. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy.zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne. lęk i różne objawy nieprzystosowania. s.. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka.W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . Wołoszynowa. na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. . s.narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. Zebr owaka. s. w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa. Obraz pozytywny daje pewność sie141 . Jednak moiżna przyjąć. Reykowski (1971. stosunku do innych ludzi. 7. O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. 7'69). własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych. w którym przebywa. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie.

jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. Lewemfeild (•1'85'6. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. co je też utwierdza w przekonaniu. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny.przyp. które .. równowagę emocjonalną. Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. które dzięki temu może wykonywać. W tej sprawie B. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie . przychylny stosunek do innych.oparte na nim aspiracje będą realne.ociemniałych.. podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych. Chodzi mianowicie o sprawę. nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności.". by dostrzec wkrótce. Morę wzrok utraciły . że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. gdzie 'leży agutoa [. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej. 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych. np. tzn. gdy coś mu upadnie i nie. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego". 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości. Badania porównawcze A. Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. lepsze wyniki w nauce". W tej. co potrafi zrobić.] Dzieci są na tyle initeligentoe. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. zanim inni nie powiedzą mu. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. uszy. że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. Jeśli powiemy mu. Jeżeli obraz ten jest właściwy. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób. s.-że jest niewidome. 6-12. s. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. . ale za to ma rączki. możliwe do zrealizowania. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. Lewenfeid (1956. Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. może tego (c)d razu podnieść. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju..dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym. sprawie wymieniany już B. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie.'że jego oczy nie pracują. lepsze kontakty z ludźmi. to i . Wielu autorów podkreśla. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży.bie. Pisze ona. udział w grach sportowych itd.). aut. Dobrząńskiej-Sochy (1976. czy ślepota jest czynnikiem. s.

Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych. Bailliard (. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego. dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. wiele. . np. Pozostawione w środowisku nieznajomym. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. s. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. s. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". stykając się z osobami.sprawy [.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . wyboru zawodu.1964. Lecz niekoniecznie musi to być regułą. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. zachowując pewien dystans. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu.] Słuszna jest uwaga. że ślepota może stwarzać warunki do tego. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji.istotna. bazie. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. P. Wydaje się słusznym stanowisko.. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. które muszą być oparte na realnej. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka. ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. ale mogłoby być inaczej. 5i2). Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki.. Sękowska (1974. na zajmowanie się samym sobą. Tak jak już podkreśliła A. Dobrzańska-Socha.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. Często mają poczucie inności. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych. rezerwę'wobec innych ludzi. t j. ciągłej zależności od innych. a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. Często podkreśla się. których głos słyszy po raz pierwszy. jest więc zajęte . obcości. możliwości wykonywania pewnych czynności. cele i zadania życiowe i zawodowe. 37) . w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. Lewenfeid {1956. B. że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie. bezradności. poddaje się mniej chętnie. s. że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego". że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy".

Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia. Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. można przyjąć. kiedy •odczuwa brak pokarmu.pisze M. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. Czynią one wiele wysiłku. jak np. że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. Stanowią więc one motywy jego działania. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. aby je w pełni zaspokajać. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. albo potrzeby kontaktu społecznego. czego jednostka oczekuje. które wymagają zaspokojenia. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. ludzi. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. ałbo też gdy to. 503) . to jednak hipotetycznie można przyjąć. Potrzeby występują wówczas. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. A więc przy błędach wychowawczych. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. Problemem pozostaje jedniak. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. . czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. s. lecz także psychicznych i społecznych. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. zjawisk. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. Wprawdzie brak jest głębszych badań. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. Na pewno ślepota . zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie. Z uwagi na to. aby przywrócić zachwianą równowagę. Przełącznikowa (1979. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. gdy dziecko odczuwa brak czegoś.7. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. snu itd. "Potrzeba psychiczna .nie powstanie. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. względnie w pełni zaspokojone. że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. kontaktów z innymi dziećmi itp. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. Nie oznacza to. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później.2. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać.

że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie..to przeżycie charakterystyczne dla ludzi. Podobnie jak u dzieci widzących. Z uwagi na to. a mianowicie oglądania krajobrazów . Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone.obrazów.. jak potrzeba afiliacji. zadawanie pytań itd. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb. a więc drogą dotykową. których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć . że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka . Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić. Cytowana już kilkakrotnie Z. że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska. Majewski.dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb. '.niezależności i samourzeczywistnienia. uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. harmonia kształtów itd. wszystkie 10 T.piękna przyrody. Przejawia się to w . którzy nie widzą [. pewnej izolacji i wyobcowania [.). że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym. dzieł sztuki . 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. . . które rozwijają się głównie. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby..] Samotność . s. .intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej. uznania itd. . Ich źródłem są trwałe nastawienia. Jednak nie. słuchową (mowa. poezja itd. Sękowska (1974. Problemem pozostaje natomiast. Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę. czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. Sękowska (1974. odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie". niezależności i samodzielności.społecznym". Z. Wydaje się. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. akceptacji społecznej.(zestawy barw). potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. choć nie wyłącznie. s.w sferze bodźców akustycznych (muzyką. fotografii czy rzeźb. w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się.) lub dotykowych. pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. .] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. . .

Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień.3. W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne. wylewach do mózgu. urazach czaszki itd. należy przyjąć. udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka.7.-' . Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym . Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci. dysharmonii)." . telewizji itd. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. 30) . W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę. ilorazem inteligencji. Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame. które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. Nasuwa siłę więc pytanie. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach.to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. Z uwagi na to. a więc zaburzeń czynności psychicznych. brakiem oddziaływania filmów.pisze A. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12. jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści.składnikiem osobowości są także zainteresowania. W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. Do-brzańSkaSocha (1975. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących. s. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym.'oznych.przedmiotów i zjawisk. Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. Ogólnie trzeba podkreślić. 8. "Jeśli chodzi o zainteresowania -. Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi.

często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. których liczba jest również znaczna. i. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. które w możliwie najwyższym atopniu . W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna. Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i . Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. głównie intelektualnych. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji. Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". Ogólnie trzeba stwierdzić.dzieci niewidome z normą intelektualną. Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne. co powoduje. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z.grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia. Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym.jak już podkreślono . Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować.bierności czy apatii. Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. bądź też w spowolnieniu reakcji . niewidomych umysłowo upośledzonych. Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. U podłoża zmian psychicznych. Najliczniejszą .przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa. Są to dzieci. jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. Jednak .znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. a zwłaszcza intelektualne. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. i rewalidacyjnej. leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. "szkoły życia". . Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. analloigicznie jak u dzieci widzących.

inicjatywy. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. Baillart '(1964.wydarzeniami w otoczeniu. Nieśmiałością. 2. które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego. Może to wynikać stąd. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. s. a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. a zwłaszcza młodzieży niewidomej. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem. 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. Często u dzieci.4. Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. na które częściej narażone są dzieci niewidome". Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego .Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. . Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". sfery emocjonalnej i popędowej. Brakiem aktywności. 3. a zwłaszcza warunki. charakteru-. . Wydaje się. niskim poziomem energii. .nastroju. . . Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. Wielu autorów podkreśla. że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące. Ogólnie można powiedzieć. tzn. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. 31). nagłe. stanowiące urazy. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. Dolbrzańska-So-cha (1975. że 'np. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. Prze/ ciwnie. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. a więc o osobowości schizoidalnej. Są to pojawiające się okresowo. P. o których wspomniano przy okazji blindyzmów. bardzo długo. Dowodem tego są liczne obserwacje. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. tiki. możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. a więc sztywnością. zwłaszcza w zakresie temperamentu. neurotyczności. s. podejrzliwością czy nadwrażliwością. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej.

czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. Tendencjami do zachowań agresywnych. . chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji.". Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. 40) pisze. . z niewyraźną .5. D.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. oraz fakt. mglisty. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. wprawdzie w ograniczonym zakresie. to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. niewyraźny. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. jest bardzo mało [. fragmentaryczny.widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. . Swierłow (1957. l Przede wszystkim trzeba podkreślić. Bateman (1973. Są to więc dzieci. ale nadal funkcjonuje. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo. ogólnych jego kształtów czy innych cech.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów. B. Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. że "osobników z absolutną ślepotą. *>. a IWo posiadało poczucie światła. tzn. 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych. s. 6. Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. Dzieci niewidome z 1'es. Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej. s. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . O ile chodzi o pierwszą sprawę. . 150 Podobnie W. że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy. . Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku.

czerwony. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni .. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. że nie można jej wyrazić cyframi". Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. 1957. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. żółty i niebieski.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni.05). węchu itd. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. niby drogowskazami w podróży. zwłaszcza te. Wręcz odwrotnie. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. Swierłow. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. słuchu. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek. s. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku. Swierłow (1955. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. jaki dostarczają resztki wzroku. zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. jak już podkreślono. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. . 23 i 24) . o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku. zielony. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. jest bardzo niewyraźny. Taka tendencja występuje głównie u dzieci. które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej. Należy przy tym pamiętać. a więc dzieci ociemniałych. mglisty. zwłaszcza kolory podstawowe . 43 i 44). które widziały i utraciły wzrok. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. s.barwą.pisze W. których stopień zbliża się do górnej granicy (0. nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. gdy jego siła jest tak minimalna. a często może być też dla niewidomego zwodniczy.

1973. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. nych układów strukturalnych. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. D. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. jakie płyną kanałem. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. Postawa .postawy wobec siebie jako niewidomego. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. U starszych. Batemań. <wg: B. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. s: 342). Drugą 'sprawą. wzrokowym. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy .152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. odgrywających istotną rolę w kompensacji. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. np. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. N. Może się to przejawiać w lekceważeniu. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika. na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku.

u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. sprawami ludzi niedowidzących. Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić. że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół. na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. to możemy przypuszczać.ze specjalnych form nauczania i wychowania. tym. D. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. B. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć.taka ujawnia się w sytuacjach. 'Podobnie W. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę. s. że wiele tych dzieci musi korzystać .czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. lub choćby bliskie prawdy. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. B. . to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. w internacie. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. wzroku. Bateman (1973. s. IV." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. zwłaszcza tych. na obozach itd. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. Pilecka i B. że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących. powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym. związku z tym. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. 336) stwierdza jednak. a reszta radzi sobie w szkołach masowych. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych.brak większego zainteresowania wśród naukowców. Bateman (1973. s. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych. 338 i nast. Niewłaściwe bo-. pomimo że osób niedowidzących jest 2. wynika między innymi z faktu. Jednakże badania . Jeżeli jest to prawdziwe.) tłumaczy ten fakt m. Zachara •(1981. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. . O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne. pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. in. że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. lub pedagogicznym niż psychologicznym. pełnienie ról społecznych itd.

zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości . na kształtowanie się uczuć. wpływu na sferę poznawczą 'dziecka. jak też górnej granicy tego defektu. 7). w NRD) i górną granicę do 0. Za osobę niedowidzącą . Pasternak (1978. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie. Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. stosunku do otoczenia". s. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 .0. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym). wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości. pomimo znacznego uszkodzenia. że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych. zakładając. pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez.naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi. Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. wywołuje przeszkody i trudności. Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi.05 . Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd. Jurewicz-Tuz i K. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu .rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku). kogo należy uważać za osobę niedowidzącą. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. Innym zagadnieniem jest sprawa. Ziemcowa (1976. że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących. że osoby z ostrością wzroku do 0..jak już podkreślono . stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G.25.04 (np.05 uznawane są za niewidome. s.1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. » 2. orientacji przestrzennej. Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu. na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota. 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . w . W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia. s. Klimasiński. Podobnie E. które dolną granicę obniżają do 0. a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. Można spotkać też definicje. 162). Dotyczy to zarówno dolnej. a mianowicie obniżenie ostrości wzroku. 1979. nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. Oznacza to.3.uważa się w tym przypadku osoby. a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. I. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. tzn. Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt.wzroku. które mają wpływ na poziom wiedzy.poznawania przedmiotów. charakteru. Znaczy to. wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk". u której. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia.

a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół. można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. np.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. Ogólnie osoby niedowidzące. Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. . specjalnie powiększających pomocy optycznych. w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. 14). który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma.mi. podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń. . Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. inwalidztwa i zatrudnienia. J-". Jurewicz-Tuz i K. tzn. Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. 1979.. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych.e luJ. ^. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery. Klimasiński.--»v*^^^. Znaczy to.dzia-" łalności praktycznej itd. Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. albo jednego i drugiego (por.c s±ciiin. w których wzrok odgrywa doniosłą rolę. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem. . Sprowadza się ono do pytania. że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania. lup. jakie dostarczają jej bodźce wizualne. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać. albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku. G. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. s. a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi.ęuzy niewidomy. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku.praktycznej. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). 3. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego. że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie).się z def-fnicją oftalmologiczną. a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych. np. choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku.

. która je spo158 wodowała (etiologu). Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem. Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. obwodowego. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej. Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . czyli wadzenie plamką żółtą. ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka. ako-modacji (nastawności). tzw. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. stereoskopowego i barwnego. Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. Nie oznacza to. Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. 3. soczewka.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. jak też w dali.1. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. zwłaszcza małe. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. jest najważniejszą . ' . Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. Składa się na niego "rogówka. Na proces ten składa się: . określone zmiany chemiczne.1. soczewka i ciało szkliste. wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego). powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). 159 1.fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. plamce żółtej. zwłaszcza . Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. czyli tzw. która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. przechodząc przez źrenicę.w czopkach i pręcikach.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego. że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka. i ich szczegóły. jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy). regulująca i kontrolująca wzroku) itd. które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych. czopki i pręciki. Jest to ta część siatkówki. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna. Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce. że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. w których pod wpływem światła zachodzą . Proces widzenia odbywa się w ten sposób.funkcją wzroku. Zaburzenia widzenia " Normalne oko. . Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty.

5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. którą powinien widzieć. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. Melanowski. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości. która polega na zmętnieniu soczewki. zmętnienie lub brak soczewki itd. widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie.07 mm z odległości 25 cm. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw. Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk). Jak z tego wynika.5 mm {1. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to. Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie).est to wada wzroku. przy dolnej granicy słabowzroczności.różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej. J.75 mm . bardzo małych elementów. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki. co odpowiada wielkościom 0. Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. czyli na tym.5 mm . którą widzi.małe. że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę. ostrości wzroku. 1. 71 i 72).. l mm . Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. że jest on zamazany. nieostry. co powoduje. soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża.przy odległości 5 m. W. astygmatyzm. s. Wada ta występuje wówczas. gdy aparat łamiący (rogówka. Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. H. lecz przecinają się przed nią.07 mm przy odległości 25 cm. ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku. Na ile te proporcje są zachwiane. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów.maksymalnym zbliżeniu. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką.' jak krótkowzroczność. zamazany.75 cm) z odległości 50 m itd. 17. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary).przy odległości 3 m. Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas. co powinny widzieć z 20 m. Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia). Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. do tej. Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry.iprzy odległości 1000 m (por. Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm . szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu. stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. . dalekowzroczność. 1951. o wielkości 16. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). co powoduje. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena. w .przy odległości 50 m.

że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą.3. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. zwane też widzeniem pręcikowym. Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki. przy czytaniu drobnego druku. Majewski. Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. 3. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów. a więc przedmiotów jako brył. W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. często zmętnienie to osiąga taki stopień. 1951.1. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni.2. Psychologia 161 klucza lub rurę. to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. 2.pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. Dokonuje . natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. Do najważniejszych należą: • . Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. Melanowski. l. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . 81). czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne).1. 3.po lewej lub prawej stronie. przestrzeni jako głębi i perspektywy. Widzenie połowicze (ślepota połowicza). Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. . 3. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. widzenie lunetowe. Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por. s. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). H. a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego. lewostronna jest mniej uciążliwa. jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą.

Człowiek widzi otaczający świat w barwach. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu.. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny.protanopia. Galewska (1973. Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. Zaburzenia widzenia barwnego . 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. 2) dichromatyzm. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. w którym brak jest czopków. 526). barwy. . że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. s. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. jak podaje Z. do którego należy: .tritanopia. za osoby niedowidzące uważamy jednostki. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską.deuteranopia. a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną. Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. nie reaguje na barwy w ogóle. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni. .2. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. 3.się to dzięki temu. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. 1979.. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku. Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). czyli całkowitą ślepotę na barwy. czyli ślepota na barwę czerwoną. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości. . że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. Szewczuk. a także odległości. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. Powoduje to. głębi itd.62świetlnych. wielkości. Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego.4. Jednak. s. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu. stereoskopowego czy barwnego. 3. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. 332). człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. lokalizacji w przestrzeni.1. Istnieje pewien procent jednostek. stosunek do innych przedmiotów itd. które stanowią pewną funkcjonalną całość. przestrzeń z 2 różnych punktów. Jest to możliwe dlatego. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot.

np. że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l. s. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. 4). zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . badania J. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. że " . relacjonując. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia. W. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku. kształt. 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. S. rozczłonowanie kształtów. czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. lecz subtelne różnice kształtów. widzi więc dobrze. Nartowska (1980.spostrzeganie. niedokładnie. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry. Zachara (1981. statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. Pilecka i B. A. Mogą one otrzymy-. s. . w miarę ich oddalania się od oka. Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. niedokładnych. widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata. barwa itd. co.. lecz także jakość zaburzenia [. że niektóre przedmioty. tym ograniczenie to jest większe. którymi pisane są książki. jak i normalnie. jakie między tymi elementami zachodzą. Im wada ta jest głębsza. Schwarz (1976. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce. spostrzega powierzchownie. Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. . co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". Dalej autorka pisze. Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza. co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. Kułagina i(1967). że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny).76) pisze: "Jest pewne. Oznacza to. . 2. jak wielkość. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych". Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. prasa codzienna itd. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. Odnosi się to do takich ich cech. ' ' Podobnie H. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". pola spostrzeżeniowe-' go. zwłaszcza małe lub bardzo małe. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. s. 75 . podręczniki. 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. Percepcji przestrzeni.

choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich. "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości. że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. Podając konkretne .wystarczy. s. s. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem. Schwarz (1976. że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. 67) pisze. czynników. Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. że dzieci . s.przyp.jak twierdzi autorka . Rytkę '(1979. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. Schwarz (1976. duży. Jest to wynikiem . ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. s. .braku przerzutności uwagi. Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". . 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . np. bardziej adekwatny. aut. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy. Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. odpisywanie z książki czy z tablicy. Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . Zwraca ona uwagę także na to. w których dominują inne bodźce. 3). Należy więc założyć. Trzeba jednak podkreślić. powodując. Dalej autor <1966. 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku". wyobrażeń. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". -^ Potwierdzeniem. przejrzysty i typowy. lecz również czynniki .z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym. poczynając od wrażeń. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego). s. pamięci aż do myślenia. Stwierdziła ona mianowicie. pisanie.S. poza defektem wzroku. dokładne . Jest on zintegrowany w pewną całość.).psychologiczne. akustyczne. aby obraz wzrokowy był zróżnicowany.wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. są badania przeprowadzone przez A. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. że proces percepcji nie. jak: czytanie.mentów z całości.

przerw itd. Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. . wskutek tego także i upadki [. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". s. . wskazówki do obserwacji. pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik. skakanie). np. s. Kodejszko (1973. Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu. Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego".). Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. krawężnik itd. biegania. J. a . s. a -nie . odległości i głębokości". H. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt. że: "Ćwiczenie obserwacji. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie.] Brak widzenia dwuocznego. . Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. J. Nie ulega wątpliwości.jak obecnie być czymś sporadycznym. 523) pisze.] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". Schwarz (1976. a więc kreślić niekształtne litery. Nartowska (1980. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną. Wymieniany już kilkakrotnie S. czyli stereoskopowego. Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. gry w piłkę. uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. Dzieci takie mogą pisać "brzydko". 81) pisze. rodzaj nawierzchni (kałuża.objaśnienia. . że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. s. Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. Nie należy oczywiście zapominać. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu. Dziedzic (1963. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . 59) pisze. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. np. lecz z pewnych wskazań profilaktycznych. ćwiczeń fizycznych.

Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni.3. a mianowicie o warunkach. lupy o różnym stopniu powiększenia. które należy spełnić. 4. Jest to sprawa. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. pracownikom odpowiednich stano-. typów lamp. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. w których osoby niedowidzące przebywają. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. Do warunków tych należą: 1. Problem sprowadza się do tego. monitory telewizyjne (Magniyision). która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. jak też sztucznego. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). jak np. czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. w domu itd. jak np. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. 4.) dla niedowidzących. stany po odwarstwieniach siatkówek. olśnienia. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. epidiaskopy i rzutniki. Bielickiej (1974). po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. 1980). W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. • 3. wisk pracy itd. Odpowiednie 'warunki barwne. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. w miejscu pracy. a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. uczą się czy pracują. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. linijki optyczne itd. Chodzi mianowicie o to. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. jak: krótkowzroczność. tzn. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. 3. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. układanki literowe. Cis-Bankiewicz i E. lornetki. lunetki. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. J. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. Kurcz. 2. produkowanych w kraju i za granicą.

(podtest rozumienia). Autorka analizowała także przypadki.Badaniem inteligencji.^s. która stwarza im odpowiednie warunki. słownik i labirynty.należy przypisać temu.umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ. Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. a w których gorsze. B. Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I. Już w 1930 roku E. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr. do prawidłowego rozwoju. Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr). dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z. że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych .1. .1.zdaniem autorki . Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących. ucząc się razem z dziećmi widzącymi. Okazało się. które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy.1. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji. Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej.l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I .1. że dzieci z wysokim 1.109. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny. Świadczy to o tym. Również inne badania potwierJ68 dziły to. Uzyskała ona średni 1. s. Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1. Bateman (1973.). że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. =100 dla całej grupy. z tym że dzieci. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach . Stwierdzono. Również B. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie. Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . tempa pracy.=9i5. 105 i nast. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie. : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy .IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta.106. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji. z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . z tym że dla skali słownejwynosił on 115. Sękowska (1978. Podobnie R. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. Wyniki wskazywały. koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze. Średni iloraz inteligencji wynosił 113. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr.I. a tylko 9% powyżej . aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych. w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. a dla skali bezsłownej 104. mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów).96.1.

Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. 16& 5. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. R. Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym.) na podstawie własnych badań pisze. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku.wzrokiem dzieci. B. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo. Podoibnie T. tzn.2.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. w sklepie. również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez. Autorka (1980. pł. 4) pisze. Wynikiem tego jest fakt. 242 i 243). s. że "wewnętrzny fekonflikt. że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". l i nast. aby mogli się identyfikować z niewidomymi. Bateman (1973. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech. 342) pisze w tej .na ulicy. widzących powodują to. . Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym . s. s. 5. które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza. widzących swego kalectwa i Jego skutków. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi. s. a w innych za niewidome '(wg: B. że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". to są jednak pewne dane wskazujące. dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. Bateman. Bateman (1973. że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu.1. Chodzi tutaj o te cechy osobowości. 243) twierdzi. 1973. kanałem słuchowym. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? . że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku. nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. w środkach lokomocji. Końćzyk (1980. s. u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. które często same narzucają się.

s. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. choć istnieją także przeciwne przykłady. . 342). Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci. 17) pisze. izolacji. 66) . Schwarz (1976. Bateman. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości.pisze S. ocena. rezygnacji.e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. Young (1952^ s. s. Bateman (1973. wychowawcy.może być mniej zdolne. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. 243) stwierdza. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. s. lękliwi. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. introwertyczni. postawy społeczeństwa. Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. Inną' charakterystyczną cechą jest to. może być mniej motywowane do robienia tego. a nawet aspołeczni. lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. s. Young (1952. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. Podkreśla ona. jak również nauczycieli. M. Wymieniana już kilkakrotnie B. jak wykazuje doświadczenie.przyjęcie założenia. wane przez swoich widzących rówieśników. Kończyk (1980. Osoby . 1973. Może to być spowodowane tym. Force (1958) stwierdza. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. a także własną. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. Rzeczywiście. podobnie jak ikażde inne dziecko. zamknięcia się w sobie. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. egoizmu. Podobnie 171 badania T. osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. Brak pełnej akceptacji społecznej moż. s. Pisze ona. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. bezsilności. . 76) zaznacza. co chcieliby jego rodzice. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". grach itd. mogą być. "Byłoby błędem . że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". Schwarz (1976. że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. Faktycznie. że dziecko niedowidzące. Bateman. również z uwagi na charakter swego kalectwa. 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. Nie widzi się natomiast tego. 5) potwierdzają. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. że reakcje rodziny. a tym bardziej jak niewidome. czy . s. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. Wymieniona M. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. 1973. Podobnie S. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. DalekÓ-widze. depresji. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień. 343). R.związanych.niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. s. że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B.

Young (1952. Bauman. Podkreśla ona także. np. K. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych.: Podobnie M. Bauman (1973. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. jak też psychiczne komponenty. dlaczego są oni mniej zdolni. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne. s. ' .. Ogólnie trzeba powiedzieć. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne. Ujawniają większe napięcie. Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. Podobne B. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku. Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. zawierający zarówno organiczne. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. czują się po172 krzywdzeni. D. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. s. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie.leniwi. ze zwyrodnieniem siatkówki. a także uczęszczających dozwykłych szkół.3) wykazywały średni stopień. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. przy jaskrze itd. np. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. 5) pisze.3-0. Kończyk (1980. . Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej. K. T. nieuważni. niewidoma". mieszkających w internatach. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. 77) relacjonując te badania pisze: . Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. Klimasiński (1979. dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. 170 i 171) podkreśla. nierozumienie. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących.. Stwierdziła ona. s. przystosowania emocjonalnego.1).

że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań). /' 5. ruchu i samodzielności. Za A. planów. rówieśnicy. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. s. dzieciom. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku.. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań.rodzice. 152 i nast. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. bo ją-się przyszłości.). 171) podkreśla. że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. skakanie itd. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących. Autorka tłumaczy to tym.Wymieniona już M. w którym one przebywają . Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. wychowawcy. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych. Nie można jednak ich generalizować.zwłaszcza takie jej formy. Dwa rodzaje potrzeb. Powstaje więc pytanie. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. Badania wykazały. miłości i przynależności (afiliacji). Young (1952-. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. samourzeczywistnienia. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących.3. Wynikają one bowiem zarówno z tego. to autorka tłumaczy totym że środowisko. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące. szacunku. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. podobnie jak dzieci niewidome. estetycznych. s. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. jak bieganie. bezpieczeństwa. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. a. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. . Ogólnie trzeba więc stwierdzić. Zagadnieniem tym : -' . że stosunkowo mało jest potrzeb. W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono.173 zajmowała się u nas Z. Palak (1978. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego.

Majewski. Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. Cholden.powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. lecz wywołuje określone. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. Lewicki '(1969. potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. albowiem są to jednostki. s. 174 V. i" z reguły bardzo silne reakcje. A. L. 1971a).których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. J. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). a więc osób. '1958. 1952. Sękowska. jakim jest wzrok. "Stres . polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia. T. Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia.mogą występować z większym nasileniem). 1958. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty.. człowieka. samourzeczywistnienia). Należy więc przyjąć. Jak wykazują liczne badania <H. który wywołuje trwały stres. Rusalem. chodzi tutaj o osoby. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich . trwały stres. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. czyli wzrost poziomu aktywacji.pisze autor . który można nazwać podnieceniem. Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić. 2. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. utracie wzroku towarzyszą . tzn. Reykowski (1971. że utrata wzroku jest silnym stresorem. Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. s. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. od spokojnej czujności do stanu. 'Ł.

Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. Żemis. Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. W nowej sytuacji. Ma upokarzające ją poczucie. s. -. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). konsekwencje swego kalectwa". twarzy itd. gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. bezradny. tzn. Cholden. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. 208). że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej". które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. 3. 1952.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. która zaistniała po utracie przez nią wzroku. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. tzn. dolegliwości i choroby somatyczne). albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. s. czy nastąpiła ona nagle. czy też powoli. St.1. stopniowo. ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. Sękowska w dalszej części pisze. Sytuacje.1. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają." 4.liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. s. 55. 73 i nast. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości. 176 2. Sposób utraty wzroku. Płeć. na wychowanie dzieci. że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. czasem nawet z przesadną wyrazistością. H. s.pisze Z. Cholden (1958. Są one następujące: . na przestrzeni określonego czasu (H. Wymieniona Z. s. przed którym stoi przyszłość otwo-. który realizuje swoje plany życiowe. To. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. Zwykle dopiero wtedy. niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. 1960. 2. pełen cierpień. Rusalem. Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). Rusalem (1952. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący.1. 2. 73). które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. inaczej u człowieka w wieku dojrzałym. rem.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. Sękowska (1960. a także L. 1958. •6. "Nieco łatwiej . a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. L. s. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn. ' 1. ale te angażują całe jej uczucie. gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. 59-60). a mianowicie: okres szoku. 219) . a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . 5. co utraciły.

a więc jako szczególnie trudną sytuację. iń. Jedni całą rozpacz. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. że wszystko jest dla niego stracone. jeśli sam był winien swego kalectwa. mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. Paryzek. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. a zwłaszcza psychologa. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . wpadają po prostu w szał. trudną emocjonalnie.2. Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). Majewski. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. (zupełnie nowe sytuacje stresowe). Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć.(zaburzeń reaktywnych). obwinia zakład pracy czy współpracowników. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. po której nie przedstawia już żadnej wartości. Napawa go to rozpaczą. które może przybrać różne formy. Wydaje mu się. Dochodzi często do wniosku. Szuka winnych. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. Przejawia się to m. że poniósł wielką stratę. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . Jest to okres głębokiej depresji.1. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych. swego nieszczęścia. trudną do zniesienia. krzyku. dla których miałby żyć. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. 113). gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. s. co stracił na skutek ślepoty. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. rozpaczy itd. L. nie może darować sobie swej lekkomyślności. agresji słownej. w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. powodując zachwianie równowagi między. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. Nie znajduje również żadnych wartości. 1971. 2. która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. w jakich nagle znalazł się 12 T. : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia). a więc pełnych żalu. Stan ten ulega . Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. procesami pobudzania i hamowania. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. Uważa.

mowym.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy.H.1. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. nawet z cofaniem się. 2. Cholden (1958. jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego. względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji. że oprócz doznanych ograniczeń i . czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota.pisze .jest momentem przeło-. pewnymi skokami.3. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu. s. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. hamują często likwidację depresji. trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość. dążyć do stabilizacji swego życia. "Co więcej . potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. Bywają także przypadki. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości. że wprawdzie stracił wzrok. 2. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań. Uważa ponadto. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność.2. Trudności i nikłe rezultaty. 61) . Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. Stopniowo przekonuje się on. realizować konkretne cele życiowe. a czasem nawet ją pogłębiają.pewnością i niepokojem następują. że jego badania wskazują na to. s. 81) pisze. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. L. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. podobnie jak u nagle ociemniałych stany. Nie wiedząc. W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--. ogół procesem trudnym i długotrwałym. zmieniających się warunków . Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". Rusalem (1962.

jakim jest kanał wzrokowy. rodzinne. J. zwłaszcza działalności praktycznej. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. którym podlega. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie . opóźnienia czy ograniczenia.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. 57) pisze w tej sprawie. Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. Najlepiej przekonuje się o tym ten. znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. T. ą właściwie "czarny". Carrol (1961. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie. jak też ociemniali nie widzą . Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". co jest atrybutem wzroku. pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia.1. powodując pewne zahamowania. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. przeżywają ją na ogół mocno". Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. Istotną sprawą jest też fakt. że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji. 1.. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . 3. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat. w której wzrok ma dominujące znaczenie. ruchu itd. jak też osobowości.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia.życiowych. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. Ci. lecz także działania. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. cech osobowości itd.na rozwój poszczególnych procesów. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki.. s. 3. społeczne i zawodowe ociemniałego. kto go traci. Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny.osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę. a dotyczą one nie tylko sery poznania.

Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. 1961. 3. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji. działają kompleksowo. chcąc się przekonać. To samo. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. 52). W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. 1964. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. s. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. głównie słuchowych. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o .które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. co to jest i skąd pochodzi. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. źródła. Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. Grzegorzewska. J. U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego. Carroll. Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne.pochodzącym'z zewnątrz.2. przy współudziale wzroku. wartości nionet. ale ściśle ze sobą współdziałają. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia.może sobie poradzić. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T. Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców.analizatory nie działają oddzielnie. które dotychczas uchodziły jego uwagi. . 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. z którymi nie . W poprzednich układach. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu. Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. czy dotyk go nie myli. analizatorów.. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. sprawdza ponadto wzrokowo. przy dotykowym ustalaniu np. Ociemniały przekonuje się bowiem. s. 18). nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów.

że podobnie jak dzieci niewidome. charakter) o określonej strukturze. B. że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania.205). jak bieganie czy skakanie. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych. K. s. Na ogół . Hilgard. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej. jest dezintegracja jego osobowości. 667. temperament. przekonania. Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. zdolności. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. 182 3.w działaniu. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa. nie mówiąc już o innych formach poruszania. s. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. do kawiarni. A. 233). Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. 204 . Nowacki.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. s. do teatru. Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący.samodzielności. 1965. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji. jak. Wright. jakie spadają na psychikę człowieka. człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. który utracił wzrok. Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. . również osoby. które można też uznać za . 1964.3. 200-201. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. Człowiek. które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. po zakupy. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności. do znajomych itp. który utracił wzrok. które wywołują określone zainteresowania. s. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. 1961. Tyborowska. Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. osłabienie jej . 1967. na spacer. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego.

s.oczekiwania .własny wygląd i fizyczne właściwości. a więc regulujący postępowanie człowieka. Obraz własnej osoby . Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała.to co mi się należy od innych. wychodząc z założenia. Jak podaje B. Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). . Ossowski (1979. posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury .każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie. Można więc przyjąć.. cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa. że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach.1. • Podobnie J. .jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". czego nie da się ukryć przed otoczeniem. Ogólnie trzeba powiedzieć. ile z tym. Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie. a sam człowiek inwalidą.znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem. jak też psychiczne. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu. że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe". Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R. jakim jest inwalidztwo. A.3. t\. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu. Organizm człowieka staje się niewidzący. 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka".aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. zwłaszcza społecznych. Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. s. żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka.własna pozycja wśród innych ludzi. J. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną. gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji . z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. podkreśla. Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji."ja fizyczne". upośledzonym na ciele. 158) . 3.widzenie. Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. Reykowski (1971. a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę). s. własny obraz swego ciała. Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. 35 i 36). Wright (1965. s. -własne postawy i potrzeby.jak określa autor . ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego.obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne . w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości".własne umiejętności i zdolności.) stwierdza. Rey183 KOWSKI u»(i. jak: . W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie. . . Mówiąc o reakcji na trwały stres. ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne .

jaką była poprzednio. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. które pogłębiają depresję i. która zostaje uszkodzona. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. Jego aspiracje. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". Jak już podkreślono. albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. s. ludzi widzących. który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. A. W przypadku ślepoty. T. apatię.3. ulegają zmianie cele i plany życiowe. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. s. 3. Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. Carroll {1961. Ogólnie trzeba powiedzieć. ograniczony i uzależniony od innych. że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. L. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". traci on wiele z nabytych umiejętności. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. Ogólnie można więc powiedzieć. J. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. oczy są najmniejszą cząstką. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. To daje mu poczucie własnej wartości. że człowiek. wypływa stąd. ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. brak wiary we własne siły). Hulek (1961. Cholden (1958. rodzinnego. 51 i 52) pisze: "Jednostka. wyznacza cele i zadania życiowe. 67) pisze. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. s. Głównie psychika człowieka podlega zmianie. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". w których jest i czuje się bezradny. a także reguluje jego zachowanie. która stała się inwalidą. osobistego doświadczenia itd. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości.2. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. społecznego i zawodowego. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. aspiracje itd. że: "Na skutek. powodują również to. ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. stosunki interpersonalne. obraz swego ciała. nabytych umiejętności. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). członków rodziny. jeśli nie całkowicie zmienione". zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. 36) podkreśla.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. w istocie staje się inną osobą od tej.

Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym. wychowaniem dzieci. w którym żyje i pracuje. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. na które on sam i które również na niego oddziałuje.ojca. oświatowych i socjalnych. . '3. jestj. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli . Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. schizoidalnych itd.' które mógłby sam wykonywać. Człowiek. III. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych. zwłaszcza emocjonalne. jak również przyczynia się on do ich pomnażania. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. dziecka . co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Z. matki. 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •.ma określone zadanie i obowiązki.1. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. cykibtymicznych. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. lecz także społeczną. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci.4. podobnie jak to zostało omówione w rozdz.jego obowiązków rodzinnych.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym. parano-idalnych.8. Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka.4. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. s. wykonywaniem wielu czynności. 3. Z tego też powodu reakcje. jak już podkreślono. jaką jest rodzina. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. a także.] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. .] Nie stwierdziłam. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić. nie tylko istotą psychofizyczną. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. co się często zdarza. Sękowska (1965. . są tak silne i długotrwałe. odchodzących wraz z nim". każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę.

Podobna sytuacja istnieje. postawa. kolegów i znajomych. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. lecz także wyraz twarzy. właściwie cała mimika mówiącego.nie potrafią z nimi rozmawiać. wyłączeni ze środowiska. politycznym czy narodowym.mówiącym jest ociemniały.4.• takty. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość.2. którzy utracili wzrok. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. Wielu błędnie mniema. przedstawiający niższą wartość społeczną. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. ulega na ogół stopniowej zmianie. podczas rozmowy.dzie utrudnia i ogranicza. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. W wyniku tego pozostają oni sami. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. W oczach większości widzących. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. np. gesty. zrywając dotychczasowe koń. nie jest pewien. Wiąże się to z faktem. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku. istnieje bardzo wiele. który traci wzrok. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. Takich sytuacji. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. Zdarzają się też <s 187 przypadki. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. gdy. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie.4. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. Nie bez winy są tutaj widzący.3. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. 3. Utrata wzroku wpraw-. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie. ubolewanie. Rzadko spotyka się przypadki. Jak jednak wykazuje doświadczenie. do którego przynależeli od najmłodszych lat. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie. który w dalszym ciągu mówi do niego. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. wyizolowani z niego. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego.3. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć.

in. wykresów. że mają . jeżdżących w autobusach i tramwajach. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę..ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. turystykę (wycieczki) itd. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają. Jiyeh imprezach kulturalnych. jak ciemnych okularów. Zostaje nagle pozbawiony pracy. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m. rysunków. który stracił wzrok.3. ogłoszeń. głuchota. którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek).przedsięwzięć. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne. na tym.4. .4. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. . prowadzenia korespondencji prywatnej. książek. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. Przeciwnie 'człowiek. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam. znużenie czy rozdrażnienie. Niemożliwość . opasek na rękę. białych lasek itp. która dawała mu zadowolenie. szkiców. Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. filmów.5. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności. Nie. s. udział w grach towarzyskich.4. robienia notatek itd.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach. znaków informacyjnych.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. łowienie ryb. 1971a. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. które powoduje stratę anonimowości. . Nie pociąga tego za sobą np. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. 3. i służbowej. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości . z którymi zżył się. Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. 25). wypełniania druków. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych.świadczy najlepiej fakt. powoduje często nadmierne zmęczenie. Majewski. Ślepota jest więc kalectwem. Utracił pracę. Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T. itd.

Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego.niewielu jest takich. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4. Nie ulega najmniejszej wątpliwości.''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. Są one jednak procentowo nieliczne. a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. Tak samo brak rehabilitacji. jak wykazaliśmy.. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. ale np. Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. Jak już zaznaczaliśmy .ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką.6. Spotkać można wśród widzących pogląd. 4.4. nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. urazy itp. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia.1. wtedy. że osoby pozbawione widzenia są . zapalenie czy guz mózgu. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć.ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka. Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom. Nie ulega wątpliwości. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . W rzeczywistości tak nie jest. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie. O ile nie ma innych dodatkowych powodów . Ociemniały jest normalnym człowiekiem. albo do zawodu. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. . Wprawdzie ślepota. pozbawionym jedynie jednego z podstawowych. 3. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków.

Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku. uzależniony . w których jest on bezradny. społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją. 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących.pisze A. Chodzi bowiem o to. warunkach defektu wzroku. Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację. 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. "Istota rehabilitacji .życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -.do "zaniedbania". Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne". na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych. Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą. 13) . stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa. 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. 7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji. 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. czyli . rodzinnego. aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia. natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego.jak się to określa . 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania).i zdezorientowany. a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych. Hulek (1961. że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku.polega na tym.' . aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. s. stanów lękowych itp.

a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne). że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne. społecznej i zawodowej. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. Pierwsza faza obejmuje okres tzw.oświatowym. Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska). współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego. Nie oznacza to. Składają się na nią takie zagadnienia. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono. 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne.. że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. której ce-. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji .otaczającego świata. 12) przygotowanie środowiska (rodziny. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. 4. 1925) postawa wobec rehabilitacji. Z uwagi na to.2. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej.etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . W związku z tym . społecznym i politycznym. Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie. 6) postawa wobec widzących. zakładu pracy. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. psychiczne. psychiczne i społeczne. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na . że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. rehabilitacji podstawowej. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej. społeczne i zawodowe. w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. gospodarczym. 2) akceptacja ślepoty i jej skutków.w zależności od elementów. Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. 7) postawa widzących wobec ociemniałych. psychicznej.

Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. 2. 77) stwierdza. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. w którym nastąpiła utrata wzroku. a także właściwości psychiczne ociemniałego. Wymienia ona także takie czynniki. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. Z. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. nieszkodliwe ich wykorzystanie. Proces korekcji.3. Im człowiek później stracił wzrok. a więc. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. wykształcenie. ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. Nie oznacza to jednak. które posiada inwalidztwo. a także typ układu nerwowego. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego.zmysłów. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. słuchowych czy węchowych. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . s. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. Sposób utraty wzroku. s. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. która musi nastąpić. Ogólnie twierdzi ona. Sękowska (1965. s. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. który upłynął od utraty wzroku. jak środowisko geograficzne i społeczne. Cholden (1957. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. która zmienia tak bardzo osobowość. a więc dotykowych. którzy np. Majewski. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. Wydaje się. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. 79) pisze. że w przypadku ślepoty. Sękowska (1965. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. Wiek. 4. trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. 52) pisze. Wymieniany już L. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1.

Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". dla Ittórych warto żyć. T. A. 171) stwierdza. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. zdrowie.istniejące i za cząstkę samego siebie. Wright (19'65. a nawet wstręt do własnego istnienia. a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". Każdy człowiek. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. albowiem jest to sprawa poważna. s. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. s. znienawidzenie. 118) pisze. prawo do powodzenia w życiu. Majewski. Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. Powodzenie. A. B. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. że istnieją wartości. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. I to jest chyba największa wartość. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. S. Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku. ten nie jest zdolny do wielkich czynów. s. 34). s. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. ale czasami w próbie samobójstwa. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. 197 la. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. Wręcz przeciwnie. które uczyniłyby ją trwałą. życia w społeczeństwie. że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. s. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. Wright (1965. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. Przyjmując. posiadającej poczucie swego sensu. Szuman (1947. a więc i ociemniały ma. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. Kto stracił wiarę w sens własnego życia.^ Zwraca ona . do pracy nad sobą. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. B. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. który zmienia stosunek człowieka do życia.

a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. w świadomości człowieka. przeobrażeniem w sferze intelektualnej. Reykowski (1971. Ignorancja i dawne przesądy. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. to słuszne. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. znaleźć dla niej wartości zastępcze. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. ucieczka. s. sprawności. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń.4. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. regresja. to musi on zrozumieć. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. uległy zmianie. Zachował on wiele zdolności. ale nie wszystko. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. że wprawdzie stracił wiele. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. s. Na pewno jest. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. Często także zdarza się. 36) podkreśla. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. A. właściwości somtyczne i psychiczne. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. racjonalizacja. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. która jest konieczna. depresja itd. które jego elementy wypadły lub. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. umiejętności. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. mogą być zrealizowane. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. J. Hulek (1969. a skutki ślepoty znacznie zredukowane.np. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . czyli samoocenę". Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. 4. Posiada on duże możliwości. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. że trudno z niej łatwo zrezygnować. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. musi uświadomić sobie. projekcja.

W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej . Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. zawodowe itd. niż rzeczywiście posiada. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. Zarówno jedna. Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. a co za tym idzie. obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. narażając się na porażkę. z którą można się spotkać. niż w rzeczywiście posiada.społecznego. ści. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami.e jest inny. Ociemniały porównując siebie z widzącymi. a więc obrazem samego siebie. którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących. Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa. Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich.' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego.niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości. Ich usiłowania. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony.postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa. lub nie potrafią. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach . Błędna . a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania.'. jakie wyznacza im ślepota. co łączy się z brakiem jego akceptacji.się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała. •z. albo-. których wykonać nie mogą. Mówiąc o kształtowaniu .. Postawa przeceniania charakteryzuje się tym. U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi.. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny. jaki on jest w rzeczywistości. przekonuje się bardzo często. Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących). Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. zwłaszcza u nowo ociemniałych. traci wiarę w skuteczność swego działania. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia.

biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo. zarówno tzw. do których on zmierza (por. Banach. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie. pobudza energię i inicjatywę. 225) .rozbiciu lub zburzeniu.daje ociemniałym satysfakcję. Konieczność uwzględniania realnych podstaw. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. jak również środowiska społecznego. Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. -w którym człowiek żyje. Z uwagi na to. Wyznaczanie sobie . Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby. s. 4. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. wy198 korzystywanie czasu wolnego. W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. kariera zawodowa. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa. s. którzy realnie siebie oceniają. organizacji społecznej i tego wszystkiego. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. aby nie wywołać przeciwnej reakcji.realnych podstawach. jak też "ja idealnym". że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. "ja świado-Jnym". "Poczucie osobistej wyższości. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. jak: nauka. Jak już podkreślono. Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. Taki chroniczny stan lękowy powoduje to. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. plany życiowe człowieka. wynika stąd. w tym głównie planów zawodowych. C. 1979. ulegają znacznemu . który traci wzrok. a więc takim.to może przeobrazić .się on w stałe poczucie lęku . a także "ja idealne" musi być oparte na . W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań. które mogą zjawić się znienacka. poczucie własnej mocy pisze Z. a więc rodziny. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. 3). Sękowska (1960. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych. jakim człowiek jest i jakim chciałby być. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. co wyraża się w jego działalności społecznej. modyfikacja i rekonstrukcja planów.5. Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. .postawę lękową.

Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych. Hulek. czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków. t99 _--.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. jest ich postawa wobec rehabilitacji.a.przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). zdobycia nowego zawodu.-". Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. s. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. . w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. które utraciły wzrok. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd. a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. który utracił wzrok. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka. braku wiary we własne siły. . Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. Łatwo zrozumieć. jakim jest efektywna rehabilitacja. Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości . które realizowane. . jak: . turystyki itd.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. 117). Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. a zwłaszcza nowo ociemniałych. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości .sprawa rodziny.. systematyczne uprawianie sportu.działalność społeczna. Zasada ta odnosi się również do osób.6. w tym zawodowych. Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. bierności itd. należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. a więc kompleksu niższości.plany zawodowe. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji. 1969. są w stosunkowo krótkim czasie. pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się.*^^^^v-^ JJJ. Chodzi tutaj o to. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym. Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. 4. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy. czyli założenie rodziny. Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej.

Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. litość i współczucie (48% badanych). 11) . 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . jakie czekają ociemniałego w przyszłości. Jak już niejednokrotnie podkreślono . ćwiczenia itd. 2) nadmierna chęć niesienia pomocy. U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. drwiny. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. potrzeba pozycji itd. s. szyderstwo.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność. ubliżanie. Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem. lekceważenie. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania.). a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. s. Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. w którym te potrzeby może zaspokoić. Chodzi tutaj o. 6) obojętność. Szu-man (1947. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego.zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i . wstydzenie się niewidomego (22% badanych). Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. 201 . Ossowski (1979. potrzeba bezpieczeństwa. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. dokuczanie (62% badanych). jego przyczyn (44% badanych). a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę.siły". co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy. potrzeba samourzeczywistnienia.człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki. R. wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania. "Opanowanie przeszkód . Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych). Uspołecznienie człowieka wynika stąd. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku.7. W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko. krytykowanie.pisze S. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia. 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych. takie jak: potrzeba przynależności i miłości. że nie jest on samowystarczalny. 4. 3) rozmowy na temat inwalidztwa. Jest faktem. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach.

o których dawniej się rozmawiało. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego. które miały miejsce przed utratą wzroku. Taki pierwszy udany kontakt może stać .to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. Niewielu istnieje ociemniałych. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. na którą często jest skazany przez całe życie. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej. a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. Inicjatywa w tym kierunku. że wśród sobie równych czują się swobodniej. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. mają więcej sobie do powiedzenia. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. Nie oznacza to jednak. Istnieją bowiem tacy.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. jak też innych inwalidów wzroku. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. Tłumaczą to przeważnie tym. Dotyczy to zarówno osób widzących. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. kiedy widzieli.

Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. sukcesów czy niepowodzeń.współmieszkańców wioski czy miasta. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie.członków rodziny oraz środowisko dalsze . zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. z którym mają wspólnie żyć i pracować. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-.8. Z reguły pozbawiany jest również informacji. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . na ogół budzi wiele zastrzeżeń. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich.współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. współpracowników w zakładzie pracy. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność.zaspokojenie potrzeb społecznych. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. Wręcz przeciwnie. -który traci wzrok. Jak już podkreślono . jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. Do łagodniejszych form . Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . z którym spólnie zamieszkują. kłopotów itd. 4. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. które trudno usunąć. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. społecznymi i politycznymi. ulega nieraz poważnym zmianom. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego. agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne.postawa ich wobec człowieka. jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. jak fizyczne znęcanie się. w ramach której wzajemnie się kontaktują. np.

miłości czy przyjaźni. natomiast wszyscy powinni jemu służyć. Nie może więc pracować zawodowo. Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f . Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . Ociemniały staje się osobą. w domu nie powinien nic robić. Szkodliwość jej polega na tym. . Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. wobec ociemniałych. się opiekować. zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. w której wzajemne kontakty są luźne. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. \ " :. jak: uderzenie znienacka.. że jest ciężarem dla rodziny. awantur czy wymówek. Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy. • • . • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się. rzucanie kamieniami. że członkowie rodziny uważają. spółdzielnie niewidomych itd. okazywanie tego. łych miasteczkach i na wsiach. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. Charakteryzuje się ona tym. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących.. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych. Niewłaściwe zachowanie się. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą. jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne.). małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych. : ' :. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących. którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. Na tym tle może dochodzić często do kłótni.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się. agresja słowna itd. ociemniałego za człowieka. którą można określić jako pseudopozytywną..zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek .. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań. a więc wynikających z .

9. Jeśli istnieje . . Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. wyrażanie współczucia. najsprawniejszego. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym.przedmioty. nawet najzdrowszego. że nie występują w nim określone zmiany. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. in. którzy utracili wzrok. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. Przez sytuację T. Ossowski" 1979). warunki i czynności. to. Sękowska. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z.postawy pseudopozytywnej. Nie oznacza to jednak. podróży). 4. s. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . potrzeb. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka. są one tak szkodliwe. do rozwiązania sytuacji.zachowania się' reaktywnego. tramwaju czy na ulicy. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. 1965. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności. Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. O ile chodzi o środowisko rodzinne. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. np. dlatego nie.nie wie. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby). a co za tym idzie .. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych. Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi. Niewielu jest bowiem ludzi. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe. zmusza do określonego działania. zamierzeń. można również spotkać w / autobusie. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd. Istnieją "filantropi". ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). które powodują m. którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. pracy itd. rodzinnego. 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych.osoby. środowisko rodzinne. Sytuacja wyznacza mu określone zadanie. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. T. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. Majewski 1971a. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów.. Tomaszewski (1976. R. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych. nietakty. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów.

1969. przeciążenia.) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. Lewicki. s. utrudnienia.braki informacyjne (informacje niepełne.pisze R. . Według R. s.konfliktowe decyzje (brak pewności. a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych. pośrednie. i.czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne. nieprzewidzianych elementów. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem. "Obserwacja życia niewidomych . wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. .przyp. Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania".każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna).1. Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. "trudne do zniesienia". do warunków funkcjonowania widzących). s.9. Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków. s.świat dostosowany jest. a więc wywołującą określone negatywne emocje (por. zagrożenia i konfliktowe. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. osiągnąć zamierzoną wartość itd. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . że nieomal w . 32 i nast. Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. uszkodzenia ciała). Ossowskiego (1979. które dostosowane jest dla ludzi widzących.równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia. a mianowicie: sytuacje deprywacji. prawdopodobne). Jednakże można zaryzykować stwierdzenie.). aut.pozwala nam dostrzec.zagrożenia fizyczne (zdrowia. że normalny przebieg działania . wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. T. Odnosi się to^j w . Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań.przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań . I odwrotnie. Ossowski (1979. 50-51). warunków i czynności. Ogólnie trzeba stwierdzić. ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia. dodatkowych. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi .(działalności praktycznej). w których występuje utrudnienie wykonania zadania. 19) . zbędnych. Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: . Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". 4. na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego. A. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. Tomaszewski (1976. W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań. materiał osoby).

Są to sytuacje. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). W normalnych warunkach ekonomicznych. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. np. mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. T. pobudzenia emocjonalnego. Sytuacje. 1971a. że są one w szczególny sposób odczuwane. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne. działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to. innych osób. Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny.zwłaszcza ta pierwsza. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. s. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. że ociemniały oddaje się bezczynności. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). Potrzeba aktywności. . który powoduje . są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń. Tomaszewski (1976. w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. Sytuacje utrudnienia. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. Potrzeby te. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. narzędzi. s. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. -materiału.| to więc sytuacje. jak też psychologicznych czy społecznych. Majewski. U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. zawężenia pola świadomości". Są. 44). co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby.t.szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. fi Sytuacje deprywacji. potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. decyzyjne i wykonawcze. 33) . informacji. do wydłużania się czasów reakcji."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. że występują one ze znacznym nasileniem. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka. Jak twierdził T.

dobrego imienia. samodzielne poruszanie się. Majewski. zdobywanie wielu 209 T. odsunięty że . . dla dobrego imienia ociemniałego. Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. zdrowia. Ossowski (1979. brak możliwości kontroli efektów swego działania. w pośpiechu. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia.braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. Sytuacje konfliktowe. U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja".stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji. w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. Sytuacje zagrożenia. uprawnień.konieczność działania pod presją czasową. poddany krytyce. Sytuacjfe przeciążenia. Chodzi tutaj o sytuacje. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. Wynika to stąd. . własnego dzieła.względu na inwalidztwo lub błędy. zwłaszcza po terenie mało znanym. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości". samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. możliwości podejmowania właściwych decyzji. pozycji społecznej. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . a wykonać je musi lub pragnie. Powstają one wówczas. Ossowski :(1979. Psychologia koniecznych informacji. 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: . aby zadanie wykonać. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. które może popełnić. Z uwagi na to. to sytuacje. że "niewidomy w trakcie codziennej. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. '•. np. Sytuacje zagrożenia. s. s. R. stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. Tomaszewskiego (1976. że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. Wymieniony już R. gdy człowiek . według T. czy nie zostanie ośmieszony. fizycznymi człowieka. własności. s. które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. poglądów. Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych.psychicznymi (intelektualnymi).znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego." Są to sytuacje. jego samego i jego bliskich. Ossowski (1979. Pisze on. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". które powstają. 34). s. R. 18) pisze. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania.

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. Różnice te autor (s. 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe.. Ossowskiego (1979. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne.kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces.VI. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje.zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok. 142) wyjaśnia w ten sposób. reguły formę racjonalizacji. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze. Badania R. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa. s. to R. W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji). Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby. a na sytuacje społecznie trudne . Na koniec 1979 r. fiksacji lub rezygnacji z celu (s. s. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym. Jest to związane z tym. Można więc przyjąć twierdzenie. w których występują zakłócenia i zagrożenia. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. Jest to więc grupa mało odporna. Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. Ossowski (1979.. albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. racjonalizację oraz rezygnację z celu. 111). osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności.(1979. Inny wniosek wynikający z badań R. Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. 216 3. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. sprzyjają . wywołujące reakcje zwalczania trudności. Ossowskiego . nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. aby zmienić jego postępowanie. odejście lub ucieczkę. stąd częstsze porażki. O ile chodzi o sytuację społecznie trudne.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą". których rozwiązania nie podejmują się. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej . Przejawiały lęk przed porażką..reakcjami obronnymi. że sytuacje zakłócające i zagrażające. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności.

obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe. że ludzie ci mają już życie poza sobą. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą. 5). Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny. 1981. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby. Z reguły są to niewidomi. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . 3. W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. zależnością od innych. pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia. T.(wiek starczy) powyżej 70 lat.niewidomych. inni krócej. sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów.ociemniałych w wieku starszym. życia".(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych. 2. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego. B. Gałkowski. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. a więc nie potrzebują rehabilitacji. a nie psycholog. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. . a więc tych. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: . albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. jak też zewnętrznych. . na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. l.s.60 lat. inni wolniej. Często dominuje tutaj pogląd. jedni żyją dłużej. Bromleya (1969. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. młodzieńczości i dojrzałości. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. . która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. s. Według D. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. Okres inwolucji. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. które okresy dzieciństwa. co stanowi 52°/o ogółu.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

które mają swój udział w genezie tych niedoborów. Wynika to stąd.. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych.spełnia on . Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na. czy nauczycieli i wychowawców. Diagnozę początkową . internacie. Klimański. uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa. s. 8) pisze. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer. szkole. T. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego.psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. s. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz. 35). jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. wynikające z defektu wzro•ku.sporządzaną w momencie. nauczycieli. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por. Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu. 1978. 2. Nie oznacza to jednak. K. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. który ją ustala.. 1980. Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. Powinna ona także podawać. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe.. Gałkowski. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. rodziców. To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej.powinna być raczej procesem ciągłym. że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu". 31). o istocie. Klimasiński (1979. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:. nego osób z defektami wzroku. a także 'z reguły . Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji. s. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido. W tym miejscu trzeba podkreślić. gdy dziecko prze-. np. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K. . genezie i przebiegu ewentuał-..funkcję doradcy rodziców. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. . zwłaszcza lekarz okulista. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. bywa w przedszkolu. wychowawców.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych. że powinna to być diagnoza ciągła.

które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. Z aktualnym stanem wzroku.Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. . zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. zaburzenia słuchu. wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. . Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. scho22& rżeń wewnętrznych. . ortopedy. ' . pochodzi. a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. . lekarza neurologa.. uszkodzenia narządu ruchu. wzrok szczątkowy.uszkodzenia centralnego układu nerwowego. internisty. a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. ewentualnie dla widzących. ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. . Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. . jak np. Z etiologią i patogenezą. : 2. Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . słabowzroczność). Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego . zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd. laryngologa. 3. np. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną. . który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. psychiatry. które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych.

warunki mieszkaniowe.sprawności lokomocyjnych. kolegów. Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane. Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). w jakim celu sporządza się diagnozę. Rozwoju motorycznego. środowiska społecznego i kulturowego. duże miasto. ^ 5.i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów. wychowawców. małe miasteczko. stan zdrowia. Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. zwłaszcza praca zawodowa matki. 4. wykształcenie. Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-. b) rodzeństwa .czynników środowiskowych . Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej . . 6. . a więc: _ • ..funkcji orientacyjnej.wieś. Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców. a więc: a) rodziców .inne dzieci w rodzinie.sprawności manualnych.środowiska rodzinnego. zaburzeń neurologicznych. ich wiek. Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. dodatkowych kalectw i schorzeń. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu. którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny. W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku. szkoły.1. a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej).ślepoty jako takiej. 3. Sytuacji rodzinnej. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji. 7.percepcji barw podstawowych i mieszanych.ich wiek. Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. praca zawodowa." • . Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. . 2. 3. wynika przede wszystkim z tego. oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego. Warunków materialnych . internatu. 'miejsca zamieszkania.kolegów. dotykowo-ruchowego.poznawania przedmiotów. regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej. ogólnej aktywności społecznej). . wych. Miejsca zamieszkania . zwłaszcza: . .orientacji przestrzennej i poruszaniu się.źródło utrzymania rodziców. a zwłaszcza w zakresie: .czynników somatycznych .czynników wychowawczych . a . 2. 2. .

określony system rozmaitych czynności ruchowych. i(r) .rozwój kontaktów społecznych. . . -.diagnoza pedagogiczna . .małą motorykę •. 517).określony zasób wiadomości. opóźnień czy dysharmonii rozwojowych.diagnoza lekarska . s. Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej. lub przez wychowawczynie. że na jej strukturę składa się: . .sprawności pozostałych zmysłów. w tym również resztek wzroku. Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym. Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej. wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia.sprawności manipulacyjne.to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane. manualnych i umysłowych. W diagnozie tej.ocena stanu zdrowia dziecka.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: .więc ocenę rozwoju fizycznego. na którą składa się: . biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku. lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych. 3. Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. . jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego . . Z reguły przyjmiuje się.sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego. a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom.diagnoza psychologiczna . trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych.samodzielność . a więc informacje dotyczące odchyleń. . które powinny być przeprowadzone przez rodziców. Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych. 1979.ocena psychicznej gotowości dziecka do . -.poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym. Tego rodzaju diagnoza . wyrażający się zainteresowaniem nauką {por. M. względnie opóźnień lub luk w tym zakresie. s.dużą motorykę .socjalizację . Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych. .funkcje poznawcze .wykonywanie czynności życia codziennego.gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej. .określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia. 7 i nast. 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową.ocena zasobu niezbędnych wiadomości.język. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie. jak już podkreślono. chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka. Przełącznikowa. gdy dziecko wychowywane jest w domu.

Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. . Jest to .tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych.rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). Sprawności pozostałych zmysłów. 1. lecz diagnozy cząstkowej. Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego. przy pisaniu i czytaniu zwykłego. do szkoły dla dzieci niedowidzących. Jak już podkreślono . .foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole.sprawności słuchu '•. a zwłaszcza: . płaskiego pisma. 2. do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. a więc: . Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji). niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. 4. zwłaszcza . ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej. reedukacyjnych. Często potrze-.Sprawności manualnych. Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku).sprawności lokomocyjnych. Sprawności motorycznej.z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych.różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych. W .potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. 232 5.2. to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1. Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji. zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. . której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych. wych.podjęcia nauki szkolnej. efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. usprawniających itd.sprawności dotyku . . którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku. a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności. które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). czy dziecko . 3.

czego on sam maże od niego się spodziewać. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. a zwłaszcza niektórych jej cech. Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. IX). 3) uzyskane z badań psychologicznych. które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane. Pozwala to również na określenie tego. małe miasteczko. Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia. dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne.<. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku).więc diagnoza dla niego samego. chodzi mianowicie o to.zy to okresu. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. czego środowisko od badanego oczekuje i . a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. Inną ważną informacją jest to. duże miasto •. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny. takie jak stan cywilny. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku. Miejsce zamieszkania . czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych. 8. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej. Przede wszystkim doty-. przed którym stoi jeszcze przyszłość. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to.wieś.ma szczególne znaczenie dla tego.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego. Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków.człowiek w wieku starszym. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. liczba dzieci. a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. czy w ogóle lekarskiej. miejsce i warunki zamieszkania. a inaczej .

jak: stan zdrowia. 3. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . mówiąc inaczej. technologii. narzędzi. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te. np. s. w tym również niewidomych i niedowidzących.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji.3. Zewnętrznych warunków pracy. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. Jego postawy wobec rehabilitacji. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy. której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. Karney (1979. a więc cech i właściwości osób. Wewnętrznych warunków pracy. Jego postawy wobec członków rodziny. Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków. (por. Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . 5. 6. 79). 1.fizyczne. Jego postaw wobec widzących.zawierać ocenę: 1. 2. na które zwrócono tutaj uwagę. J. 1971a. maszyn. Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. 4. • sprawności manualnych itd. które ten zawód lub pracę mają wykonywać. oceny poziomu inteligencji. Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. a więc czynności i operacji. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. T.diagnozę początkową . socjoterapii itd'. .sprawność . sprawności fizyczne . s. z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2. materiałów. Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. Majewski.

wykształcenie. . temperamentalne. jak też ogólno-/ -lekarski. psychologa lub psychologów (psychologa . ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku. zdolności. . . Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem. jak: cechy psychofizjologiczne.badania lekarskiego . Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna. jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. takich jak: lekarza czy lekarzy. . jak: przynależność do grupy społecznej. pochodzenie.doradcę zawodowego. cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych. niedowidzenie). Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: .. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego. w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować. . który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku.ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy. Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku. . Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy.badania okulistyczne. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie.poszczególnych narządów i organów. a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń. oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych. Sprowadza się ona do ustalenia. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. umiejętności. -•' badania internistyczne. intelektualne. osobowościowe.psychiczne. pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów.badania psychologicznego . Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy. psychologa klinicznego). postawy. kwalifikacje itd.społeczne.ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. .Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. ". czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. miejsce zamieszkania. -. wśród których należy wyodrębnić: -.badania socjologicznego (środowiskowe) -. użyteczne resztki wzroku.ewentualnie inne badania specjalistyczne.

Stanowią one bardzo ważne informacje. W przypadku osób ociemniałych. '- . które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej. . Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy. .okulistyczną. co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem..zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych. Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania. internistyczną i ewentualnie inną. a mianowicie: ' . czy ma dzieci i w jakim wieku. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej). Psycholog przystępując do oceny psychologicznych . . go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków. tzn. czy mieszka razem z rodzicami itd. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy.komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: . czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. poprzez szkolenie przywarsztatowe.funkcje orientacyjną. czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. np.którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. miejsce zamieszkania itd. czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej. czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. w dużym mieście. problemem pozostaje. Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe. a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna). Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku.danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu. sytuacja rodzinna.. Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania. dotychczasowe doświadczenie zawodowe. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt.diagnozą lekarską . a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna.funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. . 2. Sprawność pozostałych zmysłów. a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej. .. w małym miasteczku. jak: -wykształcenie.

Poziom rehabilitacji psychicznej. 8. dokładność. 238 .postawę wobec rehabilitacji.etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych.staranność.cała jego przyszłość zawodowa. Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne. a zwłaszcza: . • "2. 7.formę przygotowania do pracy. zdyscyplinowanie w pracy. . ^' 4. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie .uciążliwa.aspiracje zawodowe. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. 2. a więc w specjalnej szkole zawodowej. dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. Ogólną sprawność umysłową {inteligencję).postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości). Ogólne uwagi o m. 3. Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : .akceptację ślepoty i jej skutków. w zakładzie pracy chronionej. .1. .3. szkodliwa dla zdrowia. punktualność. w zakładzie zwartym. do zakładu pracy).umiejętność postępowania według instrukcji. zwłaszcza w środowisku. Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego. Zainteresowania zawodowe. Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej. . . Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby. .umiejętność organizacji sobie pracy. 5. w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. nielubiana itd. a więc w zwykłym zakładzie pracy. Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. w zakładzie rehabilitacji zawodowej. . albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy . 6. systematyczność. a w szczególności: 1. . w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących. Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni.umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie. . w systemie pracy nakładczej. Sprawność manualną.postawę wobec widzących.motywację do pracy. że psychologiczne badania diagnostyczne .reakcje na trudności i niepowodzenia. Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). .formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania. . Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów. Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: . Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający).

Kli-masiński (1978. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku.wywiad i rozmowę z rodzicami. w czasie wolnym itd.' Ogólnie trzeba powiedzieć. s. Wydaje się. . jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi". Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i.kwestionariusze (inwentarze) osobowości. Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących. .eksperyment naturalny i laboratoryjny.wywiad psychologiczny. wczesne dzieciństwa. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . uwzględnieniu specyfiki osób badanych..kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku.obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole. w tym głównie na testach. które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników. że wszystkie metody czy . warunki środowiskowe. • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej. np.testy psychologiczne. zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku.mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku.. że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych. że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. . ' . K. 31) twierdzi jednak. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji.. a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody. Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie. . choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające). Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . albowiem wiele testów.niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod. że przekonanie to ma swoje źródło w tym. sytuację rodzinną itd. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych. jak: . -.. przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. w internacie. .wywiad i rozmowę z dzieckiem. Nie znaczy to jednak.testy. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia. okres prenatalny.obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych. zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka. . f . często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych.

Na przełomie lat 1966 . Psychologia 241 albowiem . Zanim zostanie to omówione. 16 T.różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana. to najczęściej stosowane są tutaj: . Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych. 23 . . K. Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie. Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M. Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących.wywiad zawodowy. testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do. potrzeb osób z defektem wzroku. s. P.1967 rozesłała ona kwestionariusz do . Bauman (b. Ogólnie trzeba powiedzieć. Majewskt. Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S. . np.. . Klimasiński (1978. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy).2.r. lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku.obserwacja.testy przeznaczone dla widzących. zainteresowań. . Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. Bauman.32).jaki pisze K. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku.testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie. K. 31) .próby pracy. Hayes. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu. Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy.test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację. . s. Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem. a następnie M. . 2. Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd.całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych.. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. głównie testów.różnego rodzaju kwestionariusze. Są wśród nich: . . Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy).testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących. Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi.niedowidzących mające na.

Z uwagi na to. że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach. . również nie ma polskiej normalizacji. że "testy mają [. Znaczy to.testy inteligencji . co w odniesieniu do widzących. Wynika to z faktu. że nie można ich w Polsce znormalizować. Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. a .testy sprawności manualnych. .testy osobowości . nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów. Jak już zaznaczono . jaka . że niewidomi. czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. M..testy zainteresowań. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. 31) twierdzi na przykład. wśród których autorka wyodrębniła: .psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. Powstaje więc problem.testy specjalnych zdolności. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności. . . K. Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów. Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie. częstotliwości ich stosowania. czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej. 11) twierdzi. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. . Wydaje się. s. K.testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. albowiem wiele testów. Klimasiński (1978. s. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować.r.wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem.. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego". jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane. Jest to jednak zagadnienie szersze. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. które przeznaczone są dla widzących. .testy osiągnięć szkolnych. Wyniki tej akcji wykazały.stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze). którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd. Bauman (b. . z uwagi na dużą różnorodność. a często nawet.

Tkwią one w tym. Związany jest on z tym. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. kształty itp. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. śrubki i nakrętki. elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp.r. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. s. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego. wkładanie kołeczków do otworów. gdy tekst napisany jest brajlem. jak koieczki. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. Odwrotna sytuacja istnieje. Wynikać on może stąd. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. kostki. K. M. np. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. s. Okazało się. Bauman i S. K.. Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. To samo występuje. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. że badana uzyskała bardzo niski wynik. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. Bauman (b. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. . M. Uległ on zdecydowanej poprawie. Powstaje jednak pewien problem wówczas. aby dokładnie poznać jego wielkość. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. że czytanie brajlem.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. P. Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. że psychologowie. gdy jej odczytywano zadania testowe. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. lokalizacji. Wynika to stąd. 5) stwierdzają. Hayes (1951. zarówno ich wielkości. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. kształtów. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

2. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H. 8.ułożyć parami figury o tym samym . które umieszczone są w jednym pudełku. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych. . Test ciężarków. . Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej.układy 2-punktowe o odległości 10. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. kwadraty. a mianowicie polecając badanemu: . Układy te są następujące: . Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. Test śrubek. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych.135° i 160°.zestaw figur geometrycznych płaskich: koła. jak też liczby błędów. . trójkąty o różnych wielkościach. Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla.kształcie. s. 3. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości. Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości. 15 i 18 g). że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. Kowalczewska (1962. wklęsłości. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności. Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test.zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. 2 mm. organizacja pracy. Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych. orientacja na stanowisku pracy. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny. że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: .5. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. prostokąty. 2. jak koncentracjia uwagi. sześciany. Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. Klawe i J. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania. 4.Test krążków. Zadaniami testowymi . 9. od 1. uwypuklenia itd. 12. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). * Należy jeszcze dodać. Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku. Ich wadą jest jednak to. 45°. lecz różnym ciężarze (6.115°.. prostopadłościany.5 do kilku setnych milimetra.był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. .dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. walce o różnych wielkościach. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości.

Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. matka. Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych.. zwłaszcza -i niewidomych.układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. /. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. jak minesotański test manipulacji . lecz należy do zakresu balań lekarskich. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. a zwłaszcza orientacji przestrzennej. i ich koordynację. K. tzn. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. 3. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego. pszczoła). poruszającego się samochodu czy motocykla. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. 2. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu. zwierząt (pies. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej. Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych.. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp.5. pracujące] ^ maszyny. dziecko. Bauman. Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l. mężczyzna. a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta. jak np. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych. ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. zbliżającego się człowieka itp. .6. skrzypiące drzwi. 2. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. Waga tego typu badań wynika stąd. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. szum drzew itd. Q. ojciec). Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów.. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. ' . kura. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. gotowanie wody. np.

s. . próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań.(1969. płeć i wiek. że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. s. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk. a wersja z 19619 r. 144). a mianowicie: . koordynacja obu rąkitd Pensylwańska. . jak: motywacja. A. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań. aż 5. Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa. Zastosowała ona skalę centy Iową. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA). a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących.a testowe. Adaptacja ivi. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej.obracanie krążków. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. s. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. koncentracja. orientacja na desce testowej. 46 . Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania. s. K. . Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. a mianowicie: .ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. Zawiera ona takie elementy. Bauman . a więc zadanie takie samo jak dla widzących. które uwzględniają stopień utraty wzroku. Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących. postępowanie według instrukcji. R.(1958.. Bauman {1958. Carter . Rusalem. lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup. i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). rs. K.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej. Test ten składa się z 2 zadań testowych.skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej. W. 1972. Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. 42) posiada 2 zadani.

Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. s. W. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. Cartera 1(1972. zarówTło kobiety. pakowanie. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. 18 do 5f& lait. do takich prac jak: miontaż. K. 22) i M. Z uwagi . którzy ocenili go jako odpowiedni. lecz wykonujących różne ruchy. K. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. Próbę . lewej ręki. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. w kolejności: podkładka. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. Test ten składa się z 4 zadań. Wymieniony już W. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. s. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. Carter (1969.na. K. pierścień i znów podkładki. jak też mężczyzn.

z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. Klawe i J. Raskin. zwłaszcza u nas w kraju. s. J. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. Składa się z 85 pozycji. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . porozumiewaniu się. Cattella. J. znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E. s. 258). którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. A. s. na wzór skal binetowskich. Raskin. że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. s. 1972. M. K. łyżki. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N. Bauman i(b. 16) stwierdza."zmysłowych. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń .7. J. N.r. 10). Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. a po 15 dla trzech następnych lat. Są one często nie ujawniane przez rodziców. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. chociaż nie pierwszą. że usunęła ona te zadanie testowe. Raskin. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się.. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. Adaptacja M. Doiła. Wynika to z pewnością stąd. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . lalki itd. socjalizacji. 2. Kowalczewska '(1962. życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. . 258). s. grzechotki. że ich dziecko . W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. a następnie biorąc pod uwagę wiek. kubki. 1972. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki. E. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. 259). Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. 5 dla czterech miesięcy itd. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. 1972.nie będzie nigdy widzieć.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. Maxfielda i S. że zgodnie z opinią wielu psychologów. Buchholz. Norris polegała na tym. wiek społeczny. 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. Adaptacja ta została dokonana przez K. jedzeniu.

.. 2. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. a także badań medycznych i środowiskowych. Jak już zaznaczomo. Oregonski . 7... 1-2 itd. Oregonski. Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności.małej motoryki . Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales). Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności.6.czynności manipulacyjnych.ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych.języka. aż do 5 .rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności.socjalizacji. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1. które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte. Wchodzi on w skład tzw.. s. należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych. 17 T. 1&7'8. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego. . 1978. -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci. Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych.raczej nieodpowiednie. Oregońskiego Programu Rehabilitacji. czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych).. . -. Wymieniony inwentarz służy 3 celom: . . Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku. Z tego też. s. Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami.samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych.8.dużej motoryki ^. Majewski. Oregoński. . który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por. l). 1&78.poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por.. psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących). które swoim początkiem . Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji.. . które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . s. zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci. 24). celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por.funkcji poznawczych..

258 w Stanach Zjednoczonych R.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. W 1914 r. 1'9'76. P. i jest adaptacją skali L. 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. P. S. koncentracji uwagi (attention). a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących. B. to . 4) wskazanie części ciała. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence).sięgają r. W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. Ostatnia jej wersja. Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. kiedy francuski psycholog A. s. 1905. Tenmana i M. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. s. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. Skala Biineta.o wyższym poziomie umysłowym. Hayes (1976. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . jak zaburzenia mowy. Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. iloraz inteligencji. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. 5) nazywanie znanych przedmiotów. jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. Hayes. 11) . które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. W wyniku tego otrzymuje się tzw. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. H. \ 6) powtórzenie krótkich zdań. l). słuchu itd. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. 2) porównywanie 2 linijek. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. która zawiera wskazówki. P. s. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. zostaną tutaj przedstawione. s. pochodzi z 1&412 r. Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. 24 i 25) pisze. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. Hayes (1976. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. Na przykład dla. Merrtll. Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. nym przystosowaniu badanych. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S.. P. Hayes'(1976. wiek umysłowy (inteligencji). O ile chodzi o tę pierwszą cechę. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. Najważniejsze z nich. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci.. P. 3) rozumienie słów. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr.jak poda je'S. Irwin i H.

88 do 0. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1.. s. Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . w stopniu II . 1951. s. Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych. 1976.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. s. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej". angielska psycholożka Ivy W. 155). że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej . że różnice w wynikach były minimalne. Klimasiński. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por. to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze. Z uwagi na to.w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. a współczynniki . .-. Za-:. P. 47). Janca. Testowi temu zarzuca się jednak. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat. Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. K. Różnica przejawia się tylko w tym. O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa.do rozkładu.90. lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących. M. Janca. Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. Hayes. 1976. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S. Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. 61). ł. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. Bauman i S. s. L. 1979. K. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0. Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. . 29). Hayes.0. 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących. czego.. M. niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. że. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? . Składają się na 'niego: . Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii.5 miesięcy i w stopniu III . Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego. s.uzyskujących wysokie i niskie ilorazy.słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M). L. a więc testami typu wykona w-i. .testy rozumienia Burta. . a metody połówkowej 0. P.91 (por.6 miesięcy (por. 155). s.94 dla całej grupy. 1978. Zarówna. 1976. Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. 4).96.

test uzupełniania braków na obrazkach. P. Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku.50 do 0. w którym onapowstała.trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. Baumain i(b. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi. test rozumienia. a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel.r. s.89%). Spośród 319 psychologów. test klocków. Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS).91«/o. bezsłownej i globalnej.6 testów i skalę bezsłowną . Wechsiera. Pełna skala składa si<f z 12 testów.. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej. Bellevue . tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. test rozumowania arytmetycznego. 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich.WA. Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji. Następnie w 1949 r. 237 stosuje w swojej pracy WISC.83»/o. test układanka. i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł. Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. test pamięci liczb oraz test słownika. że tzw. Na skalę słowną składają się: test wiadomości. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D.89. 157). WAIS . 224 . Hayes (1951. s. Stwierdza ona (19'76. Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów. Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki. tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. skalę słowną . którzy nadesłali odpowiedzi. Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue. Williiams podjęła L. że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . -Próbę polskiej adaptacji Testu M. Bauman i S. że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. Zdecydowana większość tych psychologów uważa. s. M. K. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M. albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. Na--. Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego. bezsłownej i pełnej (globalnej). Skale Inteligencji Wechsiera .6 testów. które tworzą tzw. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC). wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. 27 i 27 zalecają stosowanie do . K. a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne.60 lat.

co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. Zarówna •(1978. które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne".. 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym. Jest rzeczą zrozumiałą. choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji.5'7). 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. aut."Pamięci liczb". Tillmana (1976.. jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-. s. -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". 46 . czy test Langan. Miały one na celu sprawdzenie. Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną).) i zawsze należy podawać. który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego. H.w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. 46) stwierdza. W wyniku tych badań M. a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". Shurrager (1964. Podobnie H. np.Słownik". gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. 29 . s. H. s. s. że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. Postawiła ona sobie problem.lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb". Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". 65) pisze w związku z tym. W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat. "Wiadomości" i "Słownik" .46). Zadania tego podjęła się M. i Ph. .: "Co powinieneś zrobić. do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych.żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia.badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami. Klimasiński (1979. Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna).tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne". K. Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat. jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce. Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC". Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce. "Wiadomości" i . że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . Równocześnie autor stwierdza. Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic.przyp. jak będziesz starał się z niego wydostać?". Tillman (1976. że . s.

Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy.5 punktów. a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. .część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków. '3) . B. W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów. że niewidomy po. Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności. sześcian. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części. ręka (dłoń i palce). a także ich student S. 2) kostek. Składa się ono z 2 części . trójkąt itd. kula. jak również ich dodawaniu. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb. Badanie polega na tym.5 cm). koło u autka (zabawki). co w konsekwencji daje 2 trójkąty. ogon u konia. 6) liczenia na krążkach. Shurrager. Badanie polega na tym. Shurrager i Phii S.3 punkty itd. Również wartość krążków jest zróżnicowana. głowa. Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. np. Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3. 5) kołeczków. trójkąt . Watson. kończyny). Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce. a mianowicie: lalka (tułów. zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi. Łącznie w tekście występuje 14 zadań. koło .Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych.składania przedmiotów. z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. kwadrat.części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość.).. 263 4) wykrywania braków. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła. na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. 264 . Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. Badanie tym testem polega na tym. np.

uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . a także okres trwania ślepoty. Shurrager. a druga . 21 i 22). 1. powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20. Shurrager. s.91. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. 2 -17). Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. dokonali jednak tylu zmian. s. L. Ociemniali. Dautem-raan '('l 966. Należy on do grupy testów wykonawczych. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. i Ph. R. które można było dotykowo odróżniać. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. 24). s. którzy realizowali to zadanie.niebiesko-żółta. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. w Stanach Zjednoczonych. żółtym. Ph. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. nowe i trudniejsze wzory. S. które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. Shurrager. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. C. W 1&64 r. Rzetelność tej skali jest dość wysoka. '9). Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). Zwracają oni także uwagę. w którym badany utracił wzrok. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. niebieskim i ibiałym. i Ph.95. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind). a metody połówkowej . Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). Według H. Sutnn i W.964. Jedna z nich jest biało^czerwona. Współczynnik korelacji wynosił 0. że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. s. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. że powstał nieomal nowy test.65 (por.0. Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. H. 1964. 1964. a 'zwłaszcza nowo ociemniali.Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S. M.

05).9 kostek i w końcu '-. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej.1). również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność.w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [. wynik surowy.niedowidzący. Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy .szorstka i czarna '(guma).czarną. gładką. Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne. . Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera. Z tego też powodu K. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. przystosowania się do badania. Tak jak w każdych badaniach testowych. Jest to tzw. Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0. Z uwagi na to. Adaptacja ich polega na tym. że uzyskane wyniki istotnie się różniły. co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. że należy .5 cm. -. Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych. ale stosunkowo niski 0. Współ-'zynnik jest dodatni. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego.24. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych. s. które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych.86. autorzy (19'6i6. cienką płytą plastikową. że są to testy. -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku. Klimasiński (1979. a jedna ścianka . Szósta ścianka jest w połowie gładika. Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów. szorstką.. następnie . Ponadto trzeba podkreślić. i biała.posługując się tabelą wyników centylowych.2.197 całkowicie niewidomych. Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek.. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji. Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe. dość szczegółowy plan obserwacji.niewidomi z resztkami wzroku i wzroku . które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej. .'. 70) pisze.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0.. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności. trochę grubszą gumą. stosunku do badań. a w połowie . Do tego celu autorzy opracowali specjalny. a mianowicie: .16 kostek. dotyku z pomocą wzroku . Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy.104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku". że cztery ścianki pokryte są białą. s.

Skala fizycznego samopoczucia. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. Skala poczucia niewydolności. a tym bardziej z defektem wzroku. 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. chęć przewodzenia w grupie. brak zaufania do własnych decyzji itd.9. jakim jest ślepota. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. takich jak napięcie nerwowe. że życie jest nic nie warte. Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory. Skala współżycia społecznego. szczerości i uczciwości. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. 3. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości).Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. Tworzą one 7 następujących skal: l. odczuwania urazów. Stara się on badać te cechy osobowości. tendencji do denerwowania się. przeznaczony dla niewidomych dorosłych. która ma ujawniać wiarę w przyszłość. A. 2.która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. łatwość nawiązywania rozmowy itd. Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. Hayes (1976. bóle głowy. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. ivi. w przeciwieństwie do poczucia. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. należy do bardzo trudnych i złożonych. t3w r. 1951. i2. P. 6. koszmarne sny itd. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. ich intencji. . które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. 5. zmęczenie fizyczne. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. Skala optymizmu. Hayes. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. s. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy. P. która bada tendencje do przeceniania samego siebie. dolegliwości żołądkowe. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. Składa się on ze 170 pozycji . 4. grupowych testów inteligencji. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. S. poczucie. Trzeba jednak zaznaczyć. Bauman i S. nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. łatwego popadania w przygnębienie.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób". Skalę wrażliwości . 267 v. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. rozmyślania nad trudnościami. .że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. lękli-wości.. K. s. 37).

Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej. Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r. "W życiu muszę. które badany musi uzupełnić. s. KMmasiński. o radę. postaw wobec kalectwa. te zwane trzonami lub hasłami. pragnień. podejrzliwości. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących. Bauman. s. depresji. objawów somatycznych.. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal.. . Fragmenty.. s. potrzeb.KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. 65 . zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. Kotwica-Zapar-cińska (1977. Bauman 1958. M. 1&79. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M.. Skala 'stosunków rodzinnych. którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań.66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe. planów . Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. . lubianym przez osoby płci odmiennej. gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. 74 . kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju. 2.54). Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . Inwentarz posiada także skalę kłamstwa. i mężczyzn. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. 523 i nast. Skala postawy wobec ślepoty.". należące do metod projekcyjnych. np. rodzeństwo j innych członków rodziny.). Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. uczuć. która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt.. Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. odrębne dla kobiet . który musi udzielić odpowiedzi. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów. zamierzeń. Klimasiński i S. 3.7. (validation). Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. że jest się interesującym."'. współżycia społecznego. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego. s.Moja matka . "Chciałbym bardzo . 51 . Składają się one z fragmentów zdań. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi. przekonania. poczucia niewydolności.. . W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach. K. Trzy dodatko-l we są następujące: l. w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców. tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ).7i6). z. sądów. K. Skala przystosowania szkolnego.".

269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T. które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji .z ogółem społe|--cz>eństwa. który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku.". postaw wobec siebie itd.kama . J.1959 przez R. Sidneya. ty możesz . 270 2. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków. s.. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. 4) postawy wobec rodziny. co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody. s. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości). Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone).. Sacksa i L. stosunków w swoim środowisku społecznym . . * The Sentence Completion Test. 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. "Jeśli proszą ciebie o coś. "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków. pomyślałby czy odczuwałby. 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy. . Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę. 2) . ty możesz . 1971a. lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach. Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego. co badany w określonej sytuacji zrobiłby. np. ty możesz . M.postawy wobec rehabilitacji. Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku.. Majewski. jaki uważa on za najwłaściwszy. Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni. które zostały przedstawione w rozdziale V.itd. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy. 4) stosunków rodzinnych. Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J. Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. 46 i nast.".). czego ty nie potrafisz. 3) stosunków z przełożoa-iyimd. . Autor (1971a. 6) stosunków z przyjaciółmi.osobami o tym samym statusie społecznym.. 5) postawy wobec widzących. 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej.

W szczególności chodzą tutaj o ocenę. s.wewnętrzne tłumienie. Fitting.która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie.znaleźć. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny. Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por.zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych).bierne wycofywanie się. w jakich mogą się oni . Pogląd na ślepotę (ov. Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej.tlo. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej.r. gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle. E.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych.agresja. . . A. Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. J.). żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych.pozytywne dostosowanie się.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi.poddanie się (rezygnacja i porażka). R. czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. . czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje. 5. z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać. E. Stosunki rodzinne (family relationship) . . Wydaje się. zależności i niezależności od nich. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia. (por. Obraz samego siebie (morale) . zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. Są one następujące: . Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1. . . 6.unikanie. A. który proszony jest o wyrażenie . 35 i nast. b. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) . Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych.która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych. 1954. .dominacja. Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) .swej apinii. 3. Teare. Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach.8). 2. s. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu.ok on blindness) . Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji. a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny). 271 4. * Ądjustment to Blindness Scalę. l .która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty.

3) sikała histerii. to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . Ch. Badanie polega na tym. Klimasińskiego. Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. 272 1) sikała hipochondri.oceny ich stanu psychicznego. pytania badawcze były odczytywane niewidomym. R. Przede wszystkim. 2) skala depresji. 6) skala paranoi. W wyniku przeprowadzonych badań K. 7) skala psychiatrii. Klimasiński. że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory. Badaniami objęto stosunkowo małą grupę.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. s. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. 56) stwierdza. Hathawaya i psychiatrę J. 8) isikala schizofrenii. Klimasiński (1968. jak to bywa u osób widzących.(K. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60). które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników. jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. 4) skala psychopatii. pytania . "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. zamiast czytania samodzielniie. czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się".Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. 33 i nast. K. s. że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). 9) skala manii. Wydaje się. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". 16). uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". Klimasiński (1968. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji. tzn. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. s. 1968. Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. Mc Kinieya. w których wzrok odgrywa znaczną rolę. że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla .

Według M. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów. Sękowska. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. Wskazano także. działania praktycznego itd. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). Z. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. s. Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia. Grzegorzewsikiej (1964. psychiczne. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. akcję korygowania i usprawniania. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach.. 1974. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. 44). rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. 4) zabiegi psychoikorekcyjine. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. w którym dzieci te przebywają i wychowują się. dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. s.napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego. względnie innych przyczyn. społeczne i zawodowe. które mają za zadanie uzupełnaenie. VIII. celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. których głównym celem jest: . Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- .

Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny.VJI. która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. jak 'też wychowanie. Instrukcji dla realizujących program.(1978). Składa się on z 3 części: 1. należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych. którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. Jak z powyższego wynika. które pozwolą dziecku na . . "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" .rozdz. 5) zabiegi socjalizujące. który został omówiony w poprzednim rozdziale. kinezyterapeuci. którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej. które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów. psycholodzy. -. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. jak też niewidomych.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa. W rewalidacji dzieci.kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku. rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym. 6) zabiegi socjaterapeutyczne. Podobnie jak dzieci widzące. wychowawcy. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie). Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka. w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów. . Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać.me progu tolerancji na frustrację. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym.defrustracja.których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-. stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej. jak: nauczyciele. że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie. . 2. Nie oznacza to. lekarze.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. . Zarówno nauczanie. . l.!). zarówmo wśród ludzi widzących. . Inwentarza osiągnięć rozwojowych.

wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych). Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. socjalizacji. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece. jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. jego opiece.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego.przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. 1978. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku. które obejmowałoby: | . '( .udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych. Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych.oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka. która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. 8 i nast.ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński.defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych. Jak już podkreślono . języka. s. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko. . Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych. Od 1981 r. działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1. co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. .. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. wychowaniu i rewalidacji. . s .. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo.). W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami. muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim. .3. wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka. l . Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego.

277 to praca bardzo żmudna. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. Powstaje więc pytanie.. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. . o które nietrudno. dojrzałości szkolnej.-. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym. a z drugiej . Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości.. które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej. a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. systematyczna i kontynuowana do momentu.. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu. Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. która w znacznym 1 w p. Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań. a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. Są to placówki połączone z internatem. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji.kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane. stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie. Godnym podkreślenia jest fakt. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny. a więc takich przemian psychofizycznych. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. 2. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci .-iic^^ ^^^"". Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. Na pewno są tego plusy i minusy. Laskach k/War-szawy.' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy.. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d.

do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa.określenie niedoborów rozwojowych. Aby . Wydaje saę. . zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. Łodzi i Warszawie. które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację. niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). . 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do . 4.masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. MOiW nr B 14. 3. a także przyczyn trudności w nauce. Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: . wywiadów z rodzicami. Urz. w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz.niedowidzących w Lublinie. Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań.wyjaśnianie ich przyczyn. obserwacji iin279 nych pracowników. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r.reedukacyj-nych. to niewiele jest takich dzieci. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji.kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy. Urz.1975 r. w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. 2. organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz. w której on pracuje. 278 stopniu decyduje o tym. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji. które z pełnym powodzeniem je kończą. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych. -MOiW nr 7) . wyników badań okulistycznych itd.określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. póz. oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy.

a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych. kiedy dziecko przebywa w domu. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu. wychowawców i innych specjalistów. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. Grzegorzewska (1964.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. 3. Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. s. zainteresowań. VII. Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych. M. a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami.jak już zaznaczono .. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono . Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". miejsca i warunków zatrudnienia. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej. rozdz. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku.kształtuje się w wyniku . REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej. zaburzenia zachowania itd. zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat). Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. Opieki nad absolwentami szkół zawodowych.).dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. 4. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia .!. 2. Osobowość bowiem . Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. który w pewnym zakresie łączy. umiejętności uczniów. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień.VIII. której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej.wybór zawodu. rozwój zainteresowań zawodowych itd. koordynuje oddziaływania nauczycieli. szkoły zawodowej. IX.

można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). Hulek (1969. ' . 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany. ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. • Z powyższego wynika. Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". 4.jako zespół oddziaływań. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości. .samego . Potrzebna jest mu pomoc innych osób. nastawień i oczekiwań od innych ludzi. pewnych przemian. albowiem one wzajemnie się warunkują. s.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej. a co za tym idzie .odbudowanie uszkodzonego obrazu . Adaptację w sferze behawi oralne j. a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. Adaptację w sferze percepcji. 5.adaptacji jednostki do otoczenia. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych . a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. 2. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. W adaptacji! psychicznej. A. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty. który dysponuje odpowiednimi środkami . głównie psychologicznych. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku. ocen. Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. jak też niewidomych. głównie psychologa. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. jako procesie.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów. kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych. 3.do ponownej integracji osobowości. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego.

. 2. . Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L. jak też procesów somatycznych. Ponadto trzeba ''podkreślić zna. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum. . 1958. 'kontakcie psychoterapeutycznym. 1971 i 1972). w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. miejsca w społeczeństwie.akceptacji ślepoty i jej skutków. Majewski.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. wyrażenie gestem serdeczności.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby.itacyjnego. to przede wszystkim. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone. zwłaszcza lekarza okulisty. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne. więź emocjonalna między ludźmi. które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. w rozmowie. celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por. -. sugestii itd. • ^ . wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. Kratochvil. T.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie. należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. jak serdeczny uśmiech. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: . 2. 283 W tej fazie rola lekarza. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. poradzie.. 1974.szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. ż. s. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. Cholden. . W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. S. jest bardzo duża.wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej. . np. funkcji narządów zmysłowych. 21). W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: .rezultatów. 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. przyszłości. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne. funkcjonowania osobowości. czy w warunkach domowych.e ślepota jest faktem nieodwracalnym.

Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). W zależności od kierunku oddziaływania: a.7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. Z przedstawionej ogólnej analizy wynika.wyjaśnienie. piisze. nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). poglądów. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). Psychoterapię indywidualną . 3.zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). . to. aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów.Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. 33). 2. ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). Psychoterapię odreagowującą . W zależności od celu oddziaływań: a.oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. . -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. . umiejętności i sprawności.odreagowanie. Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . L. zjawisko katharsis . gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną). że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. Cholden (1958. b. wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej. jakie prezentują nasi niewidomi". gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw.reorientację. b. trening. 4. .oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego). . Jej istotę stanowi tzw. że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. Prz. lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. niepewności i powstałych problemów u pacjenta. a. Psychoterapię racjonalną . s.odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. gdy chodzi o redukcję. poglądy. gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości. W zależności od sposobu oddziaływania: a. .

Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. z reguły lekarz okulista.dla przebiegu leczenia (por. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty. Psychoterapię grupową . wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć. pomocy. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie. W. jak terapia zajęciowa. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska. Istotny w tym. Szewczuk. Oczywiście. Wynika ono .1.bądź co bądź nieprzyjemną. s. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. Właściwe oddziaływanie na środowisko.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków. która powinna przekazać pacjentowi tę . a nawet tragiczną wiadomość . a nawet nie chce być zwiastunem złych . wobec widzących itd. Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. w którym przebywają. przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie . czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . 3. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. w której panowałaby atmosfera życzliwości. 274). Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono .aterapia. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości.stąd. nowo ociemniały musi znać tę diagnozę. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza. kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. 1979. 3. już w szpi%6 talu. usprawnienie fizyczne kinezyterapia. Nie tylko powiedzieć.Gcy. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności. sportowo--turystyczne itd. niałego może mieć a.jest lekarz. z uwagi na jej podstawowe znaczenie.zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. zrozumienia.rehabilitacja psychiczna. Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw. Osobą.ib. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku. a zwłaszcza rodzinne. bezkonfliktowości itd. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny. 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska.prawdę. Nikt z nas nie lubi. wobec rehabilitacji. społeczności terapeutycznej. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy.

2. Wydaje się mu. 4. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony.wiadomości.odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. . jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. 4. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi.lekarz powinien jednak wziąć . połączone czasem z próbami samobójstwa. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. który nie tylko będzie goił "psychiczne rany". Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. że decyzja tutaj należy do lekarza. samodzielność i niezależność życiową. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego .jako inwalidy i wobec rehabilitacji. lecz jest to konieczne. Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. Nie jest więc zagadnieniem. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy . zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. . a tym samym akceptacji kalectwa. jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. który przecież domyśla się. 2. Powiedzenie ociemniałemu. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. 3. że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę. W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. który nie tylko powie o fakcie ślepoty. jak i gdzie to uczynić. zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. lecz także o tym. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. kiedy. 3. Przemawiają za tym następujące względy: 1. lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . lecz zagadnieniem pozostaje. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie.

s. Po prostu domyśla . 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. . w okresie niepewności. Amerykański psychiatra L. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. rzeczowo i osobiście. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. Przede wszystkim należy. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. długotrwałej chorobie. o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. W. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. podać to jako prawdopodobieństwo. wyczerpany nerwowo i psychicznie. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. w sposób zrozumiały. wiadomości i fakty. Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. czy będzie nadal widziała. Na ogół jednak lekarz powinien. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności. S. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. . 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie. dla pacjenta.następnie. . gdyż stopniowo pogarszający się stan . Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. Jak już wspomniano . wzroku jest przez niego odczuwany. Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. istnieje bardzo wielu. Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. nie mogła spać przez kilka tygodni.się on. naświetlić przyczyny utraty wzroku. Cholden (1958.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. Przespała natomiast całą noc i następne. jego reakcje i zachowanie. gdyż leczy go od dłuższego czasu. Szuman (196'5) podaje. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. np. że nie odzyska już wzroku.obok pacjentów. po pewnym okresie. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. przez pielęgniarkę. kiedy dowiedziała się. Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. po -ciężkim wypadku. to. Nie ma tutaj gotowej recepty. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. że pewna pacjentka. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta.

psychoterapię podtrzymującą. najlepiej w pokoju lekarskim. cierpień i tragizmu. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem. Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw.Zdajemy sobie sprawę z tego. że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. a . a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. w najbliższych latach nie zostanie spełniona. Jak już wspomniano •. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. że niełatwo dobrać słowa. wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . a także udzielać mu pierwszych wskazówek. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. Trzeba starać się. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. . o ile dla pacjenta jest to możliwe.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. na korytarzu. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. go i zawodowego. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. : Jak już podkreślono . Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. Majewski. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. rozpaczy. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości.2. w gabinecie. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku. aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. 3. na której znajdują się inni pacjenci. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu. miejsca w społeczeństwie i przyszłości.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali.

pisze A. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki. aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko.^wówczas tzw. > . . Możliwość wykonywaniia niektórych. a także wysoką kulturę osobistą. 3.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. "Takie wyładowanie emocjonalne . które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. Mogą to być pewne zainteresowania.mianowicie: 1. szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny. pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości.. Występu je. 4. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku. a tym samym możliwość utrzymania rodziny. Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. 124) . Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika. . które zostały wyparte do podświadomości. towarzyskiego i sportowo-turystycznego. Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . często . lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. Możliwość uczenia się. Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. psychoterapii odreagowującej. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. co przynosi mu cierpienie i ból. który jest przyczyną przykrych napięć. i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. s. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. 2. "punktów zaczepienia". Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy.w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę."wygadania się" i wyżalenia się. 5. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i. ] 6. zdobywania wiedzy i umiejętności. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość. zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki. który stracił wzrok. Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. Lewicki (1969. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. Są to czynniki. . przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu.

Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji. a więc pielęgniarek i salowych. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. a nawet rozmawiać w ogóle. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych. obok serdeczności i troskliwej opieki. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania .wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. aby pozostały personel.wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. przedstawiał życie człowieka ociemniałego. w codziennym. Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. również w sposób właściwy. Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. ubieraniem się itp. Wiele zależy w tym względzie od lekarza. bezpośrednim kontakcie . Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego. zrozumienia. Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania.w budynkach-i parku szpitalnym.się od innych. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta. a nawet przyjaźni. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach. Chodzi bowiem o to. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. Zdarzają się bowiem przypadki. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza. Są jednostki. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty. Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. umywalni. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń... • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności.ubikacji. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). poprzez zapoznawanie no. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. musi sam być przekonany o tym. potrzebna j-est atmosfera życzliwości. a zwłaszcza salowe. Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu . mebli na-sali itp. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. że pielęgniarki. z którychpacjent może samodzielnie korzystać . w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji. a także .ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę .Oczywiście że do takiej rozmowy. który ukierunkowany przez lekarza.

Pamiętać ponadto należy. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją. niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. Organizacja. winien zaprosić go. gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. zegarek brajlowski. W wyniku tego mamy przypadki. Potrafi. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. Braille'a.to . ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego. Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych.wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych. wyczucia sytuacji (intuicji) . że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta. często nawet decydującym. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. potrafiły sobie poradzić. lekarz po-|. życzliwy stosunek lekarza. zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego. akcentując przyjacielski.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. ta. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. jest bezpośredni przykład osób.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. Wręcz przeciwnie. Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. Praktyka wielu lat wykazuje. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. służąc mu zawsze pomocą i radą. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala.'". Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego. jak żadna inna instytucja. wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie. które znajdując się w podobnych warunkach.'jak: biała laska. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. Nie ulega wątpliwości.

socjoterapię. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to. kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej.l. 294 4. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. Jak już podkreślono . Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. jak: 1. | VII. którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. Lekarz okulista jest więc tym. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . psychoterapię grupową. ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3.4. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. zwłaszcza w chwili obecnej.oraz umiejętności działania. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku.

Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. które wymagają uświadomienia. które zostały ujawnione w czasie badań. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. 81 . W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy.1. o tyle droga . tzn. Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość .w zakresie planów życiowych i zawodowych.inne zajęcia. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . T.do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań. a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie . przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. a stopniowo na dalszą . a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. Z nowo ociemniałymi. Jest rzeczą zrozumiałą. 295 4. Etap modyfikacji pojęć. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko. Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por.psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych.w zakresie rehabilitacji. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia. W tym okresie . 1971a s. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie. przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. Majewski. bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie. Z reguły były to osoby.

że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku. Polegało to na tym. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością". Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. oraz analiza przyczyn niepowodzeń.wyniki w rehabilitacji były nikłe. aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań.pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy .do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. W wielu przypadkach . aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach. pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. które wypełniałyby cały dzień. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. . społecznego i zawodowego. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. o ile takie miały miejsce. które zdążyły się już zakorzenić. że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. czy potrafią. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to. Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej. wykazywać. niż się tego spodziewają. Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. Zwracano również uwagę na to. Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. że efekty tej pracy zjawią się później. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe.motywacji. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. starano się o to. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. Na ogół ociemniali spodziewali się. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni . aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. teraz musieli przechodzić do czynu. na to.ustaleniu zajęć. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. Wręcz przeciwnie. a także przełamania pewnych nawyków.

a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty. jeżeli się zważy na indywidualne różnice. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. konflikty w samej grupie ociemniałych. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. Łatwo się z nimi współpracowało. Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. których można określić jako typy pozyty.stopniowania trudności. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących . Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. co go gnębi i boli. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego.wn. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. Jest to zjawisko zupełnie naturalne. dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych. 298 na niewyznaczaniu im zadań. aż nie wypowie wszystkiego. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. Grupa ta składała się na . . że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. 'Pierwsza grupa to ociemniali.ie reagujące. W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. Często sami szukali kontaktu z psychologiem. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. Miało to miejsce wówczas. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. Z uwagi na to. aby omówić nurtujące ich problemy. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. które w każdym środowisku są nieuniknione. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. które nasuwałyby im myśl o kalectwie. jak konflikty z personelem. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego.to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej. jakie istnieją między ociemniałymi. poprawiało się jego samopoczucie. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. że inni łatwiej i szybciej robią postępy. Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. aby żalił się tak długo. wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń.

systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. np. upłynął okres kilku tygodni. Zdarzały się także sytuacje. Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. Uciekano się do niej przejściowo. w pokoju mieszkalnym. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. na spacerze. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. Była to psychoterapia głęboka.' . Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. z którymi trudno było nawiązać kontakt. co często okazywało się skuteczne. Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku. bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące. co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. prowadzona była dalej na innym poziomie. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata.psychicznego ociemniałego. niż to miało miejsce w poprzedniej grupie.wiać. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. odbywało się w sposób podstępny. których można określić jako . . Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów.rozważania swego stanowiska i postępowania. zajmowano się przyczynami. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot.. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. w świetlicy itp. zapatrywaniami i postawami. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. . a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane.ogół z dawniej ociemniałych.

swych problemów i emocji. z tym jednak.typy obojętne. że pacjent. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. swoich kłopotach i emocjach. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej. O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia. W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. zamiast zadawać pytania..od 10 minut do 'nawet l godziny.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych. lecz nie stosowali ich w praktyce. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego. Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość . Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie. jest sam sobie psychoterapeutą. reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa.do własnej rehabilitacji. Przy czym kładzie się . Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. R. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami. to kształtował się on bardzo różnie . głównie nowo ociemniałych. jakiś mu towarzyszą. w naszym przypadku ociemniały. udzielać wyjaśnień i rad. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału. Podstawową zasadą tej metody jest to. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie. Rogersa. Terapia ta polega na tym. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). Praca psy-. 7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem.'• Kości w kierunku rehabilitacji. chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie.

ak powinni postępować.21). jeśli stworzy się mu właściwe warunki. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. że każdy może poznać samego siebie. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por.. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. 1972.jest to. 4. Zdarzały się przypadki. T. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?". Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. s. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne. W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. może ją jedynie uzupełniać. j. inni je kontynuowali. ani nie udzialając rad. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty. psy-chicznej ociemniałych. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo. podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy. K. wówczas psycholog rzucał takie pyta. była psychoterapia grupowa. R. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę.2. Majewski. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem. Stąd 302 duża oszczędność czasu. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne. 19 . W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. Zaletą tej metody . że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. jako motywy do określonego działania.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. Również sam decydował. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować.tutaj większy r. zbiorową formą .z punktu widzenia psychologa . Rogers uważa. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji.

Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. Poza tym wszystkie rady i uwagi. Były to: 1. v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. 379) podkreśla. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń. lecz także ci.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. Wykład.. kształtowali własne poglądy i postępowanie. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych.. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna. Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. społecznym i zawodowym. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie". który miał być poruszony na danym posiedzeniu. były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych. Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. Wykład na temat celu i sensu .stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. uczyli się sami. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi. ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. Kretschmer (1958.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety. Tę formę . siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. jak inni rozwiązują podobne problemy. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych.. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne. co ich boli i gnębi. Dowiadując się. s. wszelkie socjalne i zawodowe problemy. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. E. a więc miało -charakter psychokatartyczny.

Dyskusja nad problematyką ogólną. Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych. . R. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. 2. Stosowano 2 rodzaje życiorysów . s. zaproszonych na posiedzenie. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy. raczej in plus. 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń.pozytywne i negatywne. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. 3.] Encounter znaczy . W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys.23). R. Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. głównie związaną z postawami społecznymi. Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C. uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się.ociemniałych. swojej drogi do pełnej rehabilitacji. Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. s. Majewski.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi.! wraził-. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków. "Kierunek encounter . Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu.psychoterapii . Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych. Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. C. Pierwsze z nich przedstawiały. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. 4. wości w kontaktach międzyludzkich. Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. 1972. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy..pisze S. . Zdarzali się również tacy. wzmacnianiu indywidualnych wartości. Kratochvil (1974. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję. interesującą wszystkich ociemniałych. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. 21 . również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut. Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu.

odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki. swoich problemów życiowych i kłopotów. . 20 T. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. . Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. . po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków.były także osoby widzące. które samowolnie się narzucają.każdy może być szczęśliwy. wyrażaniem uczuć". W określonym' kontekście rozumie się otwarty.opowiedz grupie o swojej samotności. 2. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt. . Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. jak w poprzednim przykładzie. . na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji. co odczuwasz w tej chwili. . A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. które wpływają na zachowanie się ociemniałych.opowiedz.spotkanie. Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi.opowiedz grupie.wszyscy ludzie są dobrzy.szczęście zależy od nas samych. co inni. a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. aby w świadomości zjawiły się przeżycia. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny. co czujesz do ludzi widzących. tzn. Grupa. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy.: . Majewski. 3. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. miała w zasadzie charakter stały. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. Na spotkania zapraszane. . np. . myśli. w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód. lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog. co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość.z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad.

Często wydaje się im. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. co różni ich od innych ludzi. aprobaty poprzez skłon-głowy itd. R. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. że wielu ociemniałych myśli. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi). dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. Niewidomy nie ma takiej możliwości. Twierdził on. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. W pracy grup terapeutycznych L. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. krytykowania wypowiedzi innych. Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. Uważa on również. oraz o tym. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych.. olbawa. Cholden wyodrębnia 2 fazy. • . że terapia grupowa/ ? z.47). w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą. Zwracano jednak uwagę na to. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . są czymś specyficznym tylko dla nich. musi być on świadomy. 33 . Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej. zapoznanie się z celami. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. Cholden (1958. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. ja306 kie im towarzyszą. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych. Liczyły one od 8 do 10 osób. . lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. aby każdy pomyślał o kimś. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. W tym okresie L. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. jak lęk. Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. że ich problemy emocjonalne. gdyby go spotkał. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. s. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. L. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek. jakie żywi do niego. a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. ociemniałymi prowadzona przez L. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. polemiki. 4.. co chciałby mu powiedzieć. Prowadzący grupę zalecał. ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii. Ta faza była też okresem. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. stany depresyjne itd. to obok podobnych korzyści. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś.

izolację społeczną.-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. szczególnie trudnymi emocjonalnie. a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. nie był odizolowany od innych. Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. ' . Jak podaje autor . ' . związane z różnymi sytuacjami społecznymi. przeciągała się często do 3-4 spotkań. 40). to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego. T. lecz tworzył wraz z . która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej.(leader). L. s. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . izolacja. 3. Ociemniały nie był w Zakładzie sam. . 4.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. zagadnienie "inności" . Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. W podsumowaniu autor (s.dowiedzieli się o tym. a na tym tle uczucie zazdrości.(s. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi. w której chodziło o ukształtowanie się grupy.wpływy 308 środowiska społecznego (por. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji. że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości. 90 i nast. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. 2. Druga faza. Ponadto twierdzi on. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. zależność od innych. Majewski.różnic w porównaniu z widzącymi. Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1. 1971a.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych. 47) stwierdza.3. . Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw. Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. jej prowadzącego oraz zapoznanie się. ta pierwsza faza..). Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości.

Wzajemne rozmowy. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. Jak wykazały obserwacje . może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. nie pozostawało bez śladu. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. którzy trafili do Zakładu. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy. Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy.nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. który był specjalnie powołany do tego zadania. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska. a nie tylko psychologa. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach. Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją.'. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki.a ich postawę wobec rehabilitacji. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia. . 309 4.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. Zdarzały się również przypadki. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. Już sam przyjazd do Zakładu. Wynika stąd wniosek. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych.4. a mianowicie . Wielu z ociemniałych.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy. jakim jest rehabilitacja. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą.

należą: gry stolikowe.. a mianowicie . Wszystkie rozrywki. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. audycje muzyczne. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. 3. Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. słuchowiska radiowe. a także z jego realizacją.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. wyrabiają wytrwałość w. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. Do rozrywek.siebie jako inwalidy. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. nauka czynności życia codziennego. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć. Nie ulega wątpliwości. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. zabawy taneczne i towarzyskie. które temu celowi nie służą. których zadaniem było: 1. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:. 2. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny. Na jego barkach spoczywa troska o to. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. instruk. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków.rehabilitacji. Związane są one z doborem programu. 1. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. przedstawienia teatralne. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego.

W przypadkach. wyjścia do teatrów itp. duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. które dotknięte są wyłącznie ślepotą. Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. że najważniejszym tego rodzaju . które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. przygotowanie członków rodziny. gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. Majewski. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. Nie dotyczy to oczywiście przypadków. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. które ma również swój aspekt psychologiczny. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. np. życiu zakładowym wydarzeniami. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. były w naszym. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. tzn. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. 1971a. ^ 311 Istnieje wiele czynników. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. s. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. T. a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. Zabawy taneczne. 77). mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. opiekę u swoich bliskich. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). że znajduje on zrozumienie j.nietowarzyskie z autyzmu. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. pulmonologicznych. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. a później wspominali przez najbliższe dni. Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. kardiologicznych. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą.

W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: . a mianowicie: w Bydgoszczy. a zwłaszcza ociemniałych. względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych . oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. Sytuacja taka powoduje to. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej. X.w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. jeśli występują w konkretnym przypadku.. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. .zawodowych. Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum. 1. w wieku 16-40 lat.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych. Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw . Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem. Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u. że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki. której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi.-Chorzowie i Krakowie.zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy .sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia.stanowiska i warunków pracy. . w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. ^ v. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych.przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego. Wprawdzie 314 . Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy. jeśli dotychczas takiej okazji nie miały. .

zwłaszcza psychicznej. o ile taka potrzeba zachodzi. a mianowicie: . Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. . Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego. s. O ile chodzi o zatrudnienie.doradcy zawodowego. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi. 3. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy. inwalidy. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej. . Stanowią one bowiem zespół problemów. O znacze31& niu tej opieki J. Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. 2. . Pełni on bowiem wiele funkcji..psychoterapeuty.. fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących. a więc ustalania kierunku szkolenia. w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. ^. Udzielania nauczycielom. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów.. wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi.. 2. a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej.głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa. Mahnowski (1980. Oznacza to. zmiany kierunku szkolenia itd. W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. Dowodem tego jest fakt. Jego zadania są bardzo zróżnicowane. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ .doradcy dla nauczycieli i wychowawców. 42) pisze. 4. to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów. Nie może też być mowy o pełnym. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej.

. . ". . Podobnie A. doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu. V. . .opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. .udzielania porad w problemach życia codziennego.współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu. rozmowy itd..rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni. ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania . . . Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką.) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: . Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii.prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej. zadania psychologa sprowadzają się do: . Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej. Józkowicz (1981. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników. dyskusje. W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni. Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych. 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników.udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami.kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy. .instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami. . to wymieniony autor (1980.przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników. ze względu na wiek. s. w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych.współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników.te sprowadzają się do następujących: . . pogadanki. s.sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej. .. rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji.przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika. . 2 i nast. chorobę itd. . sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. w zwykłych zakładach pracy. .przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego..

Londreś.: Tyfiopsychologia. Cholden L. MZiOS oraz PZN. Bromley D. and Hayes S. Leipzig 1924. Bauman M. "Pedagogika" 1974 (maszynopis). New York 1951. 11. Cohn L. Hans Huber Publishers. PWN. Boston-Toronto 1961.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych. 8. Kraków 1976 (maszynopis).: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in. G.: Beitraege żur Blinden-psychologie. Warszawa 1!978. L. Danilewicz Z. w:Harmg N.: Psychologia starzenia się. Dobrzańska-Socha A. 15. ' 5.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących.: Dzieci niewidome i niedowidzące. / 7. B. Carroll T. • 3. :24. w: Klimasiński. ' 10. * . Lipsk 1978.: Dziecko niewidome. K.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind. K.r. Diderot (Denis):. Baumann J. KE SRPN. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. I. 4. K '(red. Bieleckaja W.BIBLIOGRAFIA 1. K.: Blindenpsychologie. B. Warszawa 1954^ .: A. Burklen K.: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. I. Desmerger M. Leipzig 1917. Bindt J. Washington (b. Warszawa 1980. PZN.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales. U. Cis-Bankiewicz H. . 1749.' / 31823. Bern 1980.). ' 14. i Sołncewa L. w: Unser blindes Kind. K. Dąbrowski A. 20. w: Klimasiński K. ' 22. Handbook for the Blind. J. Warszawa 19<S9. P. ' 6. 17. INHJ.: A Psychiatrist Works with Blindness. Bateman B. Warszawa 1979. i Kurcz E. Bateman B. 19. "Przegląd Typologiczny" 1975. Biirklen K. ' .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.: A Manual of Norms for Tests Used. (red. Moskwa.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Bauman M. 2. Lipsk 19i24 (maszynopis). New York 1958. New York 1952. ^congenital visual handicaps. nr 1/3. Baillart P.12. 9. 16.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. .: Blindness. PWN. Chicago 19'69.: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Warszawa 1964.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni. "^-. D.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka.: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program. the blind at different ages. Kraków 1976 (maszynopis). WSiP. 18. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent.: Metody pedagogiki specjalnej. Carter W. i Schie-felbusch R. PZN.. 21. in Counseling Bitnd Persons. Dolański W. New York 1958. . Banach Cz. Warszawa 1864.: Yocational Evaluation. 13. Bauman M.

nr 1. Galewska Z. PWN. A. . WUW. Hans Huber Publishers. Warszawa 1976. II. Lipsk 1978.: Psychologia niewidomych. KE SRPN. Warszawa 1973. Psych. "' . •w: Rehabilitation of the visually disąbled and .: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej. nr 4. Gerhardt D. '' .: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk.: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych.PWN. Gałkowski T.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej.ind. Warszawa-LwóW 1926. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. 42. • 37. In Pfluegers Archiv 1899. PZWS. Dzierżanka A. KE SRPN.: Evaluation of Adjustment to Blindness. • . •w: Unser blindes Kind. . KE SRPN.: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. w: Wy• bór pism.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących. . Dreier S. . .1.: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych. 44. .34. 30. Dolański W. 33.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind. Defekt. Dziedzic J.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym. "Przegląd Typologiczny" 1975.: Legendy o rzeczywistości. •w: Unser blindes K. >' . w: Tomaszewski T.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym. Dziedzic J. • 38.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. _41. 36. Grzegorzewska M. 32. • 25.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. 39. PWN. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. ' 40. "Studia Pedagogiczne" 1955. Grzegorzewska M. AEB. t. New York 1954. Hans Huber Publishers. . i Tomaszewski T. w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages.: Die musische Erziehung. •27.: Materialen żur Blindenpsychologie. •43. Gałkowski T. Fankhauser F. PZWL. Ekel J. Symp. "Szkoła Spęcjął-" na" 1983. Warszawa 1980. Hartmann S. Bern 1980. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. •45. Lipsk 1978. Grzegorzewska M. nr 1/3. "Studia Pedagogiczne" 1955. "Problemy" 1854. Grzegorzewska M. 28. 31.. Fitting A. Warszawa 1964. 26. . t. (red.: Sinneserziehung. Warszawa 1964. Gałkowski T. 46. Fromm W. . Langensałza 1918.35.: Das Spiel. II. Wrocław 1980. PWN.: Orientacja w otoczeniu. Warszawa •1981. w: Unser blindes Kind. Lipsk 1978. Bern 1980. Dueren Th.): Psychologia.33. Dueren Th. w: Materiały III Kraj.: Wybór pism.

Hulek A.: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD.'. Kaziów M. i Klimasiński K.: Studien żur Blindenpsychologie.: Pożegnanie z lękiem. Wien 1819. .: Dobór zawodowy. Hilgard E.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden.: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych. MOiW.Karney J. ' . In Ber. Hans Huber Publishers. 'Warszawa 1981.)': Psychologia pracy.the blind at different ages. 'Klimasiński K. Klimasiński K.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. Haiiy V. . 1892..• . w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących..: System der Blindenpaedagogik. (red.: O zastosowaniu piągetow. Warszawa 1974. Kraków 19'68. E. : . Klein J.: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych. Klimasiński K.: Postać niewidomego w oczach poetów. w: Klimasiński K.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie. Józkowicz A. . 319 Hitschmann F.. Ossolineum.. Warszawa 1976a. Warszawa 1969. Warszawa 1975. UJ (praca magisterska).): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. PZWL.: Badanie inteligencji niewidomych. Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. Warszawa 1979. . 47. PWN.: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ. "Przegląd Psychologiczny" 1977..: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących.: Wybrane problemy tyfiopsychólogii.. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych. PZWL. Klawe H. "Przegląd Psychologiczny" 1976. Wrocław 1968. Jurkowski A.-(red.: Próba stosowania testu M. Warszawa F976.: Podstawy rehabilitacji inwalidów.9. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. P. Kraków 1976b (maszynopis). Warszawa 1979.: Ontogeneza mowy i myślenia. Hayes S. .: Psychologia lekarska.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Jarosz M. "Szkoła Specjalna" 1963.. • . Langensolza 1892. Paris 1786. PWN. . 49. . Warszawa 1979. Leipzig 1895 i 1904. • .^i Kotwica-Zaparcińska St.. Klimasiński K.Keitlen T. MOiW oraz PTP. .: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących.3. 50. -Klimasiński K. i Klimasiński K. Janik M. W. nr 3. . Warszawa 1961.: Essai sur L'Education des Avegles. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. ..: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych.): Wybrane problemy tyfiopsychólogii. w: Gliszczyńska X.: Wprowadzenie do psychologii. "Pochodnia" 1978. . . '(red. Heller Th. nr 11. Kraków 1976 '(maszynopis). Jurewicz-Tuz G. m.: Kompensacja sensory czna u niewidomych. 111. Warszawa 1978. i Kowalczewska J.: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej. '. . PZWL-'Janca ti. : . PZWL. • Klimasiński K. Heller S. t. (red. 51. Warszawa 1964. Czytelnik. MOiW oraz .oraz PZN. Klimasiński K. w: Jurewicz-Tuz G.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów.kiej. nr 3. WSiP. Warszawa 1962 (maszynopis). Klimasiński K. Wrocław 1977. Warszawa 1967. Klimasiński K.: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych. • . (red. Bern 1980. w: Klimasiński K. 48. Hulek A.. Ossolineum.

: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. Warszawa 1966 (maszynopis). Warszawa 19. Kodejszko J. WUW. Pedagogika. 80.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych. Morozowa N. 81. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii.: Psychologia kliniczna. Kułagin J.Majewski T. War' szawa 1972 (maszynopis).: Psychologia lekarska. Kratochvil S. i Zibinowa M. 88. 79. Warszawa 1969. 92. Wrocław 1980. (red. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'.. Majewski T. B.: Wiek dorastania. G. . .: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów. "s-uchodnia" 1978. Warszawa 1971.. 78. Majewski T. w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów. Kułagin J. Majewski T. A. Symp.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych. Psych. Uniw. Majewski T. PZWL. Moskwa 1969.: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A.: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy. w: Klimasiński K.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. ' Kończyk T. PZWL. 82. Wrocław 1S80. Kretschmer E.PZN. Izd. Warszawa 1972.. ATK. 83. • . 85.P.: Psychoterapia.: Slabo. Warszawa 1979. Warszawa 1958.: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych. PZWL90. ' '. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne. Kraków 1976 (maszynopis). <red.widylszczije dieti. nr 23. Wrocław 1'979. . 87. A. 86. ' .: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. 93.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych. Illinois 1956.: Psychologia gerontolopiczna. Lewenteid B. Defekt. w: Materiały III Kraj. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów. Moskwa 1967. PWN. ... i • ' • 91. Majewski ^T.) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Wrocł. PWN. . nr 11. Lewicki A.: Our Blind Chźidren. . Kulczycki M.74. 84. w: Zebrowska M. PWN. Springfieid. Kułagin J.:.. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej. A. Klimasiński K.' ' • 89. Warszawa 1973. Łapińska R. '. PZWL.. i Żebrowska M. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. Warszawa 1971a. . Warszawa lOTłb.

.: Stres w . H. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971.E. 97. Warszawa 1962. Melanowski H.chodzę. Ossowski R.: Zarys psychologii. • : 107. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974. Found for tnę Blind. . Majewski T. •niach inwalidów. Warszawa 1'9'80.: "Ja sam".w spótdziel96. nr 7/8. 101. ' 106.: Okulistyka.^ ' / .94.: Blindness and Chiidren. PWN. Warszawa 1979^ PZWL. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. nr 21. 98.: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. nr 12..: Siadam .. .: A social Maturźty Scalę for Blinia. PZWS. Majewski T. 1978 (maszynopis). / . . PZWS. ' . . . PZWL. Orkan-Łęcka M. ' • 2. w: System kompleksowej rehabilitacji . Majewgki. • • . 1. • WSiP.: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1. nr 3119. Orkan-Łęcka M._. 100.: Psycholog. Kraków 1976 . UMCS. <red. . w: Sękowska Z. New York. 108.: Testy psychologiczne dla niewidomych. J. Warszawa 1961. 99. "Pochodnia" 1979. . Orkan-Łęcka M.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. 0.: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. Warszawa 1973./. "Pochodnia" 1979. Lublin 1978. Warszawa-Poznań 1979. Chicago 102. Nowogrodzki T. Maxfield K. nr 1/1. i Brodie F.. . Mendruń J. . Amer. 103. Preschool Chźidren.wstaje . (red.. ' -. ' . . "Pochodnia" 1967. Psychologia .: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania. . • • Nowacki T. PZWL. " ' • }. . Palak Z. Warszawa 1980. . . 1957. Nartowska H.(maszynopis). 105. Warszawa 1951.Malinowski J. nr 2/2.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych.: Psychologia rozwojowa. i Buchholz S. 1957.321 9. Norris M. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6. . • 104. . Palhegyi F.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących. . .: Niewidomi wśród widzących. .: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci.: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. Spaulding P. w: Klimasiński K. Majewski T. 21 T.: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii. Paryzek L. 96. Pasternak E.

Sękowska Z. i Levine E. PWN. Schwarz S.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. (red. Sękowska Z. w: Zebrowska M. Warszawa 1979. S. Lublin 1978. w: Hulek A. . PWN.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego.: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy. Rusalem H. (red.-fióio w f^.: Functional Vision Checklists. L Piaget J. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów.: Rehabilitation o} tnę BUnd. S. Warszawa 1972. (red."Warszawa 1977. Fremont 1978.. Sękows^ 2. Puzyna C.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących.: Osobowość a trwały stres.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży. PWN. ..: Gtuchoniewidomi. Lublin 1965. F. PZWL. Illinois 1952. nr 4/5. . PZWL.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. w: Klimasiński K. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. Pilecka W.: Niedowidzenie i ślepoto. w.: Wiek przedszkolny. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. w: Garret J.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.): Prafc-.: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania. Rothschild J. i Levins F. ' ' l.: Coping with the Unseen Environment.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi. Przełącznikowa M. . • . PWN.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb. Reykowski J. i. Schoeffier M. (red. . Winnetka. PWN. New York 197i2. Warszawa 1981. Sękowska Z.: Kształcenie dzieci niewidomych. Warszawa 1979. Rusalem H. UMCS. F. Warszawa 1966. Warszawa 1972. Sęlsows'^' 2. LeipzigJena 1-966. Przełącznikowa M.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego. II.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych . .: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących. Rytka A. i.: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących.Warszawa 1973. (red. (red. i Spłonek H. Kraków 197'6 (maszynopis).życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne. KUL. . Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt. UMCS. J. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów.: Studia z psychologii dziecka. '. Reykowski J. Warszawa 1979.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. w: Garret J. PZWL.. "Szkoła Specjalna" 19. t.60. Warszawa 1974. nr 4..): Pedagogika re•^a-lidac^^. Warszawa .): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów.: Der Blinde im Leben des Volkes. •w: Sękowska Z. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. Warszawa 1971. Zebrowska M. Roessing L. PWN. Warszawa 1966. i(red. Raskin N. PZWL. Lublin 1968. i Zachara B.

1.r. Me Lean. PWN.: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. . PZWS. zczĘsechowicz A. Wiśniewska-Roszkowska K. Katowice 1947.Sentence Completion Test. J. (red. 1949.: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld. i-wiertriow W. C.: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a. . Sti-urra S61 H. Warszawa 196. ' .• (rełnce^73 L.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach.: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera. w: Hulek A. Gebethner i Wollf. Warszawa 1957. Paris 1927 164. Warszawa 1916. iS-tudiEł pedagogiczne" (b. 1966. Leipzig l'9il7.: Le mowie des Avengeles. Muenschen 1820. rir 35. Lipsk 1978. . KE SRPN. Moskwa 1S60.r. '^ifcri'1'1111'1^ W. Wiedza Po^^echna. w: Unser blindes Kind. Lipsk A^-KS SRPN. Warszawa . ^i^-Wtó F.: The . Viney P.).: Wstęp do psychologii. w:. ' ' .: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants.^er ^wdes Kilid."^a-wczuk -w. .): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego. Kraków 1976.witije slepogo riebionka. Kraków 1976 (maszynopis). Chicago 1964. Paris 1924.. Ps-ychu ^Sy Kesearch. w: Unser blindśs Kind. Stanford Univ. ". (red.Interdysc-ir .: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden. Lipsk 1978.: Deceloping Linguał Es:pression. • • ' • Y^a-^ić F. w: .9. ^^u^"laii W.): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących.r.li(t».): Psychologia. Warszawa (b.): Psychologia dzieci głuchych.): Słownik psychologiczny. iffio-w-^ywa. M. Leningrad 1955 (maszynopis). t. Sfceirifc^(r)1^ W.dów z resztkami wzroku. itlinrC3 B. l. 163. (red. UMCS. PWN. (ted. / "^.: Niewidomy o niewidomych. (red. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. i'wie:9eiłow W. ^^^-masiński K.czpu^driz. Liipsk . S-wi&geriow W. Warszawa 1971.^szewski T. . Warszawa 1OT9. -w: Klimasiński K. Stary człowiek w rodzinie. ' : it-einifci^S W. "•'K-O c.). H. L. ^'lEl^are %. 323 162.M.: Learning to be Independent.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne.: Tyflotżechnika. ^ '''iman S. I.: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych. 1 . . Warszawa 1976.marny charakter pedagogiki specjalne.^_" '• .^^szewski T.: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia. ł^^Ęe-wa L. "Klinika Oczna" 1965. Moskwa 1967. i Shurrager Ph.(td. iS-wicierto-w W. • Sizserar'11'16 M. . i Dauterman W.: Der Blinde als Persoenlichkeżt.: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku. •^E SKPN. ""^ ^roan M. Seltows^s 7-'.). WSiP. (red. . PZWS. Yirginia (b. XI. Pł^^gogika-ałnce wa '^'.'78.: Orientacja niewidomych w przestrzeni. S.1••'• Roz. Villey P.) 1979.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. w: Unser blindes Kind.: Wychowanie nżewźdomego dziecka.1978. it.

w: 2rete.ind. Ziemcowa M.Q<). ' : ' 165. "Szkoła Specjalna" 1960. • • ! .172.: Psychologia. KE SRPN. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s . Zemis St. Lipsk 1978.w.: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^.::.' ^ ' 176. w: Sękowska Z. Rozwój umysl'/wy . domych i niedowidzących (opracowanie K. Pedagogika. psychicznego dzieci nie •o^-••.: Młodszy wiek szkolny. PZWL. w: Unser biźndes ^ K. . Young M. UMCS. Rutkie-•wicz (red. Izd. Washington 1952.: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan. Wright B. Ziemeowa M. Moskwa 1967.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce.173. Niektóre cechy swoiste rozwoju. I. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. '' • 167. Zarówna M. :• . (red.1 1979. V.. KlimasińsKi).iemnialych. w: J. Zebrowska M. Disabiłity. . Moskwa 1956. Warszawa !'. Warszawa 1979. • dowidzących.^^szawa. Kraków 1946.'.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.): Geriatria. 166.): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży. 175.naruszenijami zrienija. A.^3.ia-ruszenijami zrienija. Wołoszynowa L. PWN. PZWL.'174.M (red. 171. Ziemcowa M. Psychological Aspęcts o f Physica!. •w:. t ' 169. . •. Lublin 1978. C-: Phe Partially Seemg. 168. (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ . w: Dieti s glubokim^ .''. "• nr 4/5. . . •«" .. Wolter-Czerwińska H. 170.^k-'.1965. Witwicki W. ' . Zeuthen L.: Zmiany w -psychice łudzi .: Physical Training and Movement Teaching. A. Kraków 1976 (maszynopis). L: Puti"kompiensacji ślepoty. . pWN^W*? . Warszawa 1970.1975 PZWL.