TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji". Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. lecz widzialne np. oraz pochodne od nich barwy mieszane. oict-z. s. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce. Jak podaje J. żółta i niebieska. które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów. . Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia. która stanowi podstawę 11 . . że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk. Ponadto trzeba podkreślić.udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. Barwy dzieli się na:./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). Właściwie wszystko ma jakąś barwę. 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK. które oddziałują na człowieka. Reaguje on na największą liczbę bodźców. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego. czerwona.. jak: seledynowa. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność. . do których należą: biel. Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki). Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. Spostrzeżenia. lecz nie jest to zwykła ich suma. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej). lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom. brązowa.achromatyczne. Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części. lecz również barwy. Rothschild (1972... na n-n ua^wam^. na ogół jednak ocenia się go na 84 . 274) . że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne.chromatyczne. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona.90%. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu).zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. dla niektórych zwie•rząt.jest-więc połączeniem różnych wrażeń. Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych. W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia.. fioletowa itd.u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości . które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić. ^yv^. którym jest tzw.

Jest to tzw. s. celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. poruszaniu się w przestrzeni itd. 'których człowiek uczy się przez całe życie.funkcji orientacyjnej. to różne formy działania człowieka. 1.zapoznania z ruchem. których człowiek nabywa w ciągu życia. I. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka . lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami. Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych. . Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu.. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania.2. praca. . jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności). Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa. czyli zademonstrowania wzoru ruchu. Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów). W. czyli działa. którą człowiek stale poznaje i z którą się styka.funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. . Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. rysunków. w etapie zapoznania się ze wzorem . czynności zawodowych (produkcyjnych). które ma -opanować. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. nauka. Sołowjowa (1976.przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności. z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. .przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: .funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności... Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. czynny odpoczynek itd. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. Obserwują . w którym czynność jest wykonywana.modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych. 22) pisze. polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. Funkcję wzroku w działalności praktycznej . Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość. który nauczył się czytać. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu.do tworzenia wiedzy uogólnionej. przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. Zabawa.nabycia umiejętności wykonania ruchu. tabel itd. Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności. 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . koordynacja wzrokowo-ruchowa. O ile chodzi o małe dzieci. nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki.

regulacyjnej i kontrolnej. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. Zresztą i dorośli. wzoru ruchu czy czynności. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. i we wszelkich innych zajęciach. A. jedzenie itd. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego. i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu. Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych. kończyna górna. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. a następnie starają się ich naśladować. zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz . że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy.'1. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. zwłaszcza w nauce zawodu. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. Można więc stwierdzić. 13 1. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. Dąbrowski (1964. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. jak ubieranie się.one. a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. jak inni je wykonują. Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. np. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. a więc funkcji orientacyjnej. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. rzeczy i osób.3. który pozwala mu . następnie w szkole. który staje się zdolny do wykonywania. . s. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. W ten sposób narząd ruchowy.wizualna demonstrac-ja modelu. co się wokół niego dzieje i znajduje. który ma się nauczyć wykonywać. wzrasta sprawność. Wynika ono przede wszystkim stąd.

kiedy człowiek ogląda różne: • . Dwa podstawowe rodzaje defektu .:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. potrzeby. Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim.. czego potrzebują. czują. . Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych.niezadowólcie. Z uwagi na to. że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. • i co wiedzą. uroczystą akademię itd. postawa. wiadomości o sobie i świecie. Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień. 14 1. pozytywnym.). za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli.wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową. . wschód słońca. wśród nich także defekty sensoryczne. Emocje. właściwie cała mimika mówiącego. programy telewizyjne itp. których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe.od rana. aż do wieczora.zjawiska przyrody '(krajobrazy.5.iom. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego. Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. 2. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom. in. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa. a więc charakteryzować się irzyjemnością.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne. kiedy się budzi. przedstawienia teatralne czy baletowe. . pod wpływem bodźców zmysłowych.na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze. nieprzyjemność. jak również znak ujemny . Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka . Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji.). kiedy zasypia . co myślą. gesty. zadowoleniem. że emocje powstają m. Pojawiają się one. mogą mieć zarówno znak dodatni.). Z uwagi na to. czyli zdolność wywoływania emocji.). emocje.dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby. Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy. lasy itd. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-.. . kościoły. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. pałace. piłki nożnej itd.4. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. tęczę.

w oznacza. a mianowicie na: .stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane. Z uwagi na to. pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje. -. a więc osoby. . Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. zwłaszcza ślepota.zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). ' Biorąc pod uwagę omówione definicje. podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu. . które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi.niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu.ociemniałych. kardiologicznymi czy gastrologicznymi. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich. wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: .niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących. . . De-. Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -. całkowitą ślepotę. do których należą także niewidomi z poczuciem światła. czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku.niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką).resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena.niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa. Wynikają one stąd. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4.zupełny brak wzroku. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych. Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia. że wszystkie czynności organizmu .niedowidzących lub słabowidzących. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności. że jest ono bardzo duae. ' . które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. .całkowicie niewidomych. Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku". uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia. .niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji.niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą .wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). . Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. Należą do nich: . Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. .jak już podkreślono . czyli głuchoniewidomi.

W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. Przeciwnie. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i . lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. 3. Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych. Wszystkie bowiem zagadnienia. rozwoju i funkcjonowania osobowości. Majewski. U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą.konsekwencje dla innych. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie.pełni w nim określone role społeczne. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. z umysłowym upośledzeniem itd. do pracy zawodowej. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. a także w pewnym zakresie fizyczny. a więc psychiczny. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. emocji. Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. a więc tylko niewidomi. 2 T. Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. okresie życia. Wyrażały się one w tym. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. do samodzielnego i niezależnego życia. które stanowią przedmiot naszych rozważań. społecznej i fizycznej. Psychologia 17 od rzeczywistości. lecz działa nadal. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. społeczny.

Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych. W. s. determinizmu psychologicznego. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy. jakie są odrębności strukturalne. wybitnego umuzykalnienia. 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. a także takie cechy. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. wielu innych rzeczach. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. Podobnie jak inne zjawiska. III. "czystości duszy". czy niewidomy jest innym typem itd. Albo też przeciwnie. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem. naturalną skłonność do dobroci. naturalną skłonność do zła i niemoralność. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. Według M. okrucieństwo czy bezwzględność. 32) przypisywano im np. s. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. Kaziowa (1968. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. a często nawet fizycznego. o darze jasnowidzenia i o wielu. Dla przykładu można . jakie nasuwali niewidomi. l i 2). Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. po-pędliwość. rozdz. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami.pozwalającego odróżnić barwy. przeznaczeniem itp. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego. jak np. Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. jak też sama ślepota. jak mściwość. jak też psychicznych właściwości niewidomych. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. Dolański (1954. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. których odmawia ludziom widzącym". Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . a zwłaszcza tzw. które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por.przewlekle chorych. łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. Z przekonaniem. "cudownego" wprost dotyku .

] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim". na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego.przyp. Podobnie J.struktur albo nawet ich derywatów. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. Burklen (1924. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych. za: M. do którego dąży psychologia niewidomych. W 1917 roku również L. '5). czym jest ona ze swej istoty. 7). s. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. s. obiektywna ich ocena i na . Celem. Steinberga (1917). Burklen.wymienić W. aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . Grzegorzewska (1926. że wynikających z braku widzenia. autora). W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. 6). tj. że brakuje mu spostrzeżeń. pisze. s. s. s. . 12). Grzegorzewska. a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. . 1926. 1924. 1924. Raz. 95). przez utratę wzroku" (wg K. form dlatego typowych. s. 8) twierdził. że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. za: K. jest poznanie osobowości niewidomych. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . Blirklen (1924. czy psychiczna struktura niewido-. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. Mendruń (1967. »• 19 Również sam K. jak wrażenia wzrokowe". I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. s. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. Burklen. Podobnie K. a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. czyli elementów psychicznych". będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. Wymieniana już M. że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. poza tym. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek.

. Faktycznie.gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej. lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe. J Mendruń (1967.. 95) pisze. Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych. wyobrażeń przestrzennych. a więc bez udziału elementów wzrokowych. Jakościowe . że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. zawężenie zainteresowań. . istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia. opóźniony rozwój motoryczny. pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. niewidomych czy niedowidzących. lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona. wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne. cech) dotyczą. Odwrotnie.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych. . jak i samych niewido-. mych". Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do . Inna jakościowa. . Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy. s. 2. Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj. U dzieci niewidomych np. Tak więc należy przyjąć.Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi.podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. że . W sposobie rozwoju danego zjawiska. Oznacza to.gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. ponieważ one istnieją i są oczywiste". a nie występuje u widzących lub odwrotnie. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna.(spostrzeżenia. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych.będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. mowy. 2. Ilościowe . ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. Temporalnych (w czasie) . a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l.podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice. Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania.

np. stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych. 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób.badania psychologiczne osób z defektami wzroku. Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to.d. Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. 'które utraciły wzrok. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. zjawisko kompensacji. gdy rozważa się je w formie ogólnej. emocjonalnej. że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. 'Część tematyczna ma za zadanie: . Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą). schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it. lecz jest działem psychologii defektologicznej. jak też praktyczną (stosowaną). specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna .zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . pozostałe zmysły. . Ogólnie trzeba więc stwierdzić. a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów). niektórych testów. Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących. a także inne funkcje psychiczne.różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku. np. a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. że składają się na niego: . Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi.zagadnienia.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. akceptacja kalectwa. które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. jak też osób widzących. np. jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów.. że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę. głównie mowę (kompensacja werbalna). Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne. Niestety wielu metod. jak też behawioralnej. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. zjawisko "zmysłu przeszkód". reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku.

wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania . która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '.uszkodzenia wzroku i słuchu. umysłowe upośledzenie. wzroku w rozwoju i rewalidacji. Dotyczy to samego defektu. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. 1976. s. 2a fekty w zakresie mowy.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej. takie jej działy. 183). raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. . W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. Zachowując pewną tradycję. Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. trwałej. wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących. stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku. Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych). Defekt w tym .l) poznanie (ustalenie. czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących.mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii. Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych.(skutków pierwotnych). Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. M. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. Należą do nich defekty sensoryczne . opis. tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. 3) psychologię umysłowo upośledzonych. jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem.wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. 4. in. de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych. Ziemcowa. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. a nie konsekwencji. I. . różne dysfunkcje narządu ruchu. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. kwalifikację): . będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja. Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem. w dalszej części pracy w zależności od tego.

Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. można rozpatrywać w.. a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. a zwłaszcza logiczne. nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. 1978. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. ramach psychologii klinicznej. Zjawiska. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów). Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. Pierwsze konferencje w latach 1961. Ogólnie mówiąc. że całą problematykę. 48). 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. Sękowska (1979. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. s. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. głuchymi itd. ale nie patologiczne i(np. 1981). które rozważa psychologia defektologiczna. systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. 1979. 48). a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. Klimasiński. Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. nie mają takiego charakteru.początkowo charakter teoretyczny. "psychologii głuchych" itd. Wydaje się. Z. struktura czytania dotykowego u niewidomych. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. które stają się specyficzne. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. Kulczyc-ki. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. in. 1980. Niektórzy bowiem uważają. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. s. 1976. Szewczuk. 63 i K. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. choć są jakościowo . Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. Klimasiński. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. s. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. s. ich wyobrażenia surogatowe. s. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. mających . ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. 1980. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". 1979.

). jak psychologia kliniczna. z psychologią pracy. 50). Oczywiście nie oznacza to. Oznacza to. adaptacji stanowiska pracy. W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny. . klasyfikacje.psychologia normalnego człowieka". której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku. a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej. to przede . socjologią i techniką. s. Blirklen (1924. stwierdza. metody itd. Dotyczy to także osób niepełnosprawnych.wszystkim dotyczy on . ociemniali. np. . M..". O ile chodzi o związek z medycyną. 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin. in. ą więc i do tyfiopsychologii. Jarosz (1978. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego. Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. bo nie wymagają leczenia (np. 5. ' którym nie można przywrócić wzroku . to nie można ich określić jako patologiczne". co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka. . K. że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. oraz psychologia rozwojowa. którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. z psychologią defektologiczna . pojęcia. w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi. . Klimasiński (1980. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. Wychodząc z tego ścisłego związku. a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. 6. Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną. s. pedagogiką. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi.a także z psychologią wychowawczą. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna . w zakresie oceny zdolności do pracy. Już K. Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym. s. np. Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. m.różne od izjawisk u ludzi widzących. że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". 'Zi uwagi na to.. 10) 25 twierdził.

Jest to problem uwzględniania.. Wydaje się. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku. Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. Z. programów i metod pracy rewalidacyjnej. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. w tym również w tyfiopedagogice. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. prowadzący do całkowitej ślepoty.poważniejsze zaburzenia osobowości. Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą . Sękowska (1979.okulistyki. co nie jest bez znaczenia dla psychologa. Można również mówić o związkach z neurologią. które są skutkiem upośledzeń. W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. s. które pozostały. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. in. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. 26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. ale na dyspozycjach rozwojowych. Ogólnie można powiedzieć. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania. treści. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. tyfiopedagogiką. Są to więc te zjawiska. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. zwłaszcza. Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji.

Człowiek jest istotą społeczną. właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka. specyfika procesów poznawczych niewidomych. którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne. adaptacja psychiczna itd.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. .projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. Majewski <1971a. .gadnień. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. jak np. s. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne.. Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką. Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. . Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych. Aby miały one wartość. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. s. pełni w 'nim określone role. pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny. Są to więc zagadnienia. możliwości adaptacyjne itd.a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. do życia v/ społeczeństwie. Swierłow.projektowania i produkowania pomocy naukowych.przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia".zaspokojenia podstawowych potrzeb. W szczególności dotyczy to: . Żyje on w określonym środowisku społecznym.S. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy. Wyjątek stanowiły jednostki. jak też dalszym. że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń.adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących. l). Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. . . w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się. 28 7. Wynika on stąd. odmawiające niewidomym zdolności do nauki. posiada określone potrzeby społeczne. W tej sprawie T. takich jak akceptacja kalectwa. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji. zarówno w środowisku rodzinnym. również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. w tym. . Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii. a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe . Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami. Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią. zwany tyfiotechniką (W. które uzależniają go od innych ludzi. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . 1960. Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. do pracy.'aparatów. jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles. .

W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2.. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T. (zob. 100) .. psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por.' Hauy. Heller. Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. 1786). na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller.. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes". Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r. procesami sensorycznymi . Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927).osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. 1749). tzw. Grzegorzewska. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). którzy widząl. choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. Grzegorzewska (1926.pisze M. a mianowicie Psychologii . Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych. W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy. O ile chodzi 'o Francję. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. a ukazała się ona w 1749 r. Diderot. Wilhelm Wundt.funkcjonowaniem zmysłów. Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku.była słynna książka Diderota. W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. in. którzy m. przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. to wymienić trzeba P. interesował się m. zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. M. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. (1920) oraz Austriaka K. in. XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). s. '1926). które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości. V. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. Instytut Niewidomych. 1895).

Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. to wymienić trzeba T. Choldena. D. Grzegorzewską i W. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych. J. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. W dziedzinie testów osobowości mamy M. Wynika to z ogólnych tendencji.ma . 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. Obecnie mówi się . l). 'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń. A. Mieliśmy słynną M. wychowania i rehabilitacji. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta .skala Irwina-Bineta (wg: S. Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . Kułagina. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r. K. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. J.niewidomych". jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych. Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy. Hayes. Ziemcową. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. który zasłynął jako twórca . Dolańskiego. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. Jak już podkreślono . Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. Lewenfelda. Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. Kli-. Sokolański. Bateman i innych. ale również praktyczny. Hayesa. S.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. Już w 1914 r. Z. P. Sę-kowska z Uniwersytetu M. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. L. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. P.skal inteligencji dla niewidomych. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. 1976. w Związku Radzieckim.drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. Sołn-cewę. W. I. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska. Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. I. który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. Każdy kraj. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K. Carrolla i L. Bauman. a więc "stosowaną psychologią . s.dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. Swierłowa. B..

Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. społeczne i zawodowe. Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi.pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . że niewidomi . że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. Ta tendencja spowodowała to. pedagogiczne. *. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965). a więc fizyczne. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły).radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych.ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. ą także T. których nie zauważają osoby widzące. Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. Kształcenie dzieci niewidomych (1974). Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). J. Zauważono też. Dysponuje również pewnymi "rezerwami". u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. K. II. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu. W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu. s. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie. . 1979. że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. lecz głównie nauk biologicznych. Klimasiński.przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. U podstaw kompensacji leży fakt. Fakt wyższości. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. które w odpowiedni sposób uruchomione. 21). M. którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. Carrolla: Ślepota (1961). a więc medyczne. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. psychologiczne. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. psychiczne. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). Oznacza to. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. oraz z zakresu praktyki psychologicznej.

które mimo że nie urodziły się jako niewidome.wrażenia. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów. Klimasiński (1979. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów). Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. A więc teoria ta przyjmowała. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. Zastąpienie całkowite. / / 2. co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. perymentalnych w XIX wieku. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza. a więc części fizjologicznej. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. dolny próg podniety. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. 'którzy uważali. Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). aż do początków XX wieku. a mianowicie przez dotyk. aby powstało wrażenie. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. teoria "wikariatu" zakładała. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks.. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny.Na początku problemem było. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. 34 3. Zakładała ona. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów. 1. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K.1. którzy zajmowali się niewidomymi. s. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora. Problemem jednak pozostawała sprawa. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. zawierać odpowiednią energię fizyczną. że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. czyli części fizjologicznej. że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. próg podniety i próg różnicy. tym wrażliwość większa i . Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego .

in. Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. a nie innych wrażeń. M. 105). który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). np. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. które temu zaprzeczały. przyjmowała ona. przyrost siły dźwięku. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. który powoduje różnicę wrażenia. s. . Nie może więc być mowy o całkowitym . 65. jest dotyk. Przykładowo•można tu wymienić J. Podobnie P. Grzegorzewska 1926. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. Co więcej. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń.oraz wykazuje swoistość wrażeń. tzn. Kleina. 11. 66. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich. 99). Zarówno próg podniety.patrz rozdz. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:. jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. W. 21. że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . Griesbach. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy.2). Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . Muellera. in. istniały również takie. Do wyznawców takiego poglądu należał m. Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej. Witwicki 1946. przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. W XIX wieku obok badań. że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa. światła itd. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc.odwrotnie. s. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. że jedynym zmysłem. czyli minimalny przyrost bodźca. Hellera. należą badania S. 22. Do takich m.

w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów. w korze mózgowej.wrażeń.kompensacja percep-.1. a ściślej mówiąc na receptory. Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. 111 i 112). podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. w referacie pt. Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. Opierając się na badaniach J. Jednak w konkretnych i . przyjmując za podstawę naukę I. wyższej analizy. Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. M. A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego. czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. s. Sołowjowa (1976.. Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie. Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [.. Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. eyjna. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). a nie wrażliwości i czułości sensorycznej. że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej. teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy. W miarę nabywania nowych doświadczeń . które powstają . W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk.2. możemy wywnioskować. P. co określa się mianem. Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców . a zwłaszcza sprawności percepcyjne .cały proces spostrzegania.na nasze zmysły.(ostrości). a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę. dynamicznych układów strukturalnych. nazywane są dynamicznymi.przedmiotów czy zjawisk . s. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu". a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy. jak to można stwierdzić u normalnych. Związki czasowe. Tak więc układy strukturalne. I. nabytek jest natury psychologicznej". czyli skojarzenia intermodalne. związków czasowych. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza. GrzegorzeWska (1926.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości . Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M. wśród których wzrok. spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw.

. s. M.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. lecz skutkiem współdziałania.3. a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. zmienia ich rolę. a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. Kompensacja werbalna . / 37 M. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych. bardziej rozczłonkowane. dokładniejsze". s. 52) . że w miarę doskonalenia się tych układów. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). Wyjaśnienia wymaga jeszcze. rola zmysłów się nie zmniejsza. 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). słuch. kiedy rola receptorów jest większa. Grzegorzewska {1964. które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. fakt. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych". co sprawia. Dzieci.pisze M. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. zwłaszcza małe. węch itd. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów.określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). lecz cały ich zespół. wszystkich pozostałych zmysłów.nie podlegają mu poszczególne zmysły. nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów. ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania. mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. Grzegorzewska (1964. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora). "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów . Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. a nie pojedyncze człony tej struktury. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . 38 1. Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. psychicznego jednostki. U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. gdyż wskutek braku wzroku są oni. Dlatego wszystko. I tu należy zaznaczyć. odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących.

Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych. s. tzn. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . Sękowska :(1974.przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach. U niewidomych drugi układ sygnałowy. . Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych. gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło. Jest to zagadnienie tzw. wyjaśnień. co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw. w pracy zawodowej itd.] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. Kułagin. W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami".wym. A. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata". Ziemcowa. Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. I. której istota polega na tym. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych. 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych. Sękowska. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por. J. werbalizmu. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. 1956. które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących. Z.zastąpienie informacji. .) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. Z. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. . kompensacji werbalnej '(słownej).tych wszystkich zjawisk. aut.. rozwija się wyjątkowo dobrze. w przygotowaniu do pracy. [. III). że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok. Trzeba jednak podkreślić. krajobrazu. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: .przyp. który zapewnia im. niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej. pełną informację. 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa . • .zjawisk przyrody.. rozdz. Wynika z nich.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej. instruktażu itp. że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze. bez specjalnych zaburzeń. 1969. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas.Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. jak i środek komunikowania się z myślą ludzką.

ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować. to zachował on duże możliwości kompensacyjne. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). np. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. a nawet bólu. np. pomimo znacznego osłabienia. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. s. inne mniejsze znaczenie dla człowieka. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. podobnie jak ze zmysłem bólu. dotykaniu ostrza noża itp. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. gdzie są umieszczone. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. 2. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk.1. Ekel '(1976. Dotyk wchodzi w skład tzw. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła. Dlatego też W. Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. stanowiących tzw. s.działania poszczególnych zmysłów. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna.receptory o różnej budowie. a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów. Praktycznie jest on z nim połączony. O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono . W praktyce często wrażenia dotykowe. Swierłow (1957. Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. kończyny górne i kończyny dolne. w tej samej okolicy skóry na ciepło i . Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. zimna czy nawet bólu ziewają się. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. śluzówkach. Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku. to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. zimna. Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała. Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. a mianowicie: na bodźce dotykowe. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. zimna i bólu. a raz w innym miejscu". J. czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. w przypadku ślepoty. zachowuje swoją dominującą rolę. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. np. do którego należy kręgosłup. ciepła. Wrażenia kinestetyczne . Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne.zimno raz reaguje punkt położony w tym. zmysłów skórnych. "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . ciepła. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna).wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . narząd ruchu. na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. Jedne zmysły mają większe.

Do badaczy. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych. kierunek itd. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. wysokość. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu.btelniejszy . przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym. jak długość. a nawet bólu. polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . Dotyk czynny występuje wówczas. spoistość przedmiotów. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość).2. Z tego też powodu W. ciepła. M. a więc elementarne cechy przestrzenne. posiadała także w pewnym stopniu su. czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. który w 1855 r. s. Swierłow (1957.o-tzw. Podobnie w 189'1 roku. jakościowe właściwości powierzchni. Z uwagi na to. 36).informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . S. zmysł mięśniowo-stawowy. odległość. wyniki te potwierdził W. a co za tym idzie . chodziło o stwierdzenie. Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku. gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu. w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. 2. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. Również I. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. zmiany miejsca (przesuwania się). że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. ucisku lub oporu. 95) pisze. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej. gładkość oraz ich kształt. Inna głuchoniewidoma. Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. szerokość. zmysł mięśniowy. mieszczą .o ruchach dynamicznych. dotyk bierny i dotyk czynny. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko. Helena Keller.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. należy Czermak. Laury Bridgman. W 1895 r. progiem przestrzennym Webera. jak szorstkość.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. W związku z tym wyróżnia się tzw. ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. niekiedy bólu". przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. ich trójwymiarowość i ciężar". Sołowjowa (1976. np. s. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. ucisku lub oporu. funkcjonalnie sprawniejszy.

Loeve i Tornay w Anglii. Hellera przeprowadzone w 1892 r. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. Utożsamienie to szło tak dalece. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. dotyk jest kontaktoanalizatorem. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej..120°. a w płaszczyźnie pionowej . której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. 1926. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji. 17 . zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi. Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne. Wzrok należy do tzw. Wyznaczają je punkty.3. których wyniki nie wskazywały na takie różnice. że ręka percepcji dotykowej. dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. s.dotyk. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. Oznacza to. Ma ono kształt . Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r. teleanalizatorów. przyjmując. Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych. Do tych badaczy należy także W. podobnie jak w zakresie innych zmysłów. Różnice te. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku. Przeciwnie. uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. Natomiast o ile chodzi o odległość. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych.22). Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. wyjaśnia teoria kompensacji. Petkoff. 2. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego).

Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech.poznawania przedmiotów. miękkość. szerokość. które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej.przedmioty i ich cechy. . Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej. Podobnie jak w przypadku wzroku . wysokość). że działają na niego stale . dotyk może je ujmować. . Biorąc pod uwagę . że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych. a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. światło (jasność). czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. niezależnie od tego. który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym". co oznacza. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). horyzont i perspektywa. Jak wynika z przedstawionej analizy. '2.bodźce wizualne.działalności praktycznej. szorstkość itp. Ponadto trzeba podkreślić. W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy). a nie jest. 4. albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. a niektórych w ogóle nie może poznać. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych). albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji. jak: barwa. Natomiast o ile chodzi o kształt.orientacji przestrzennej i poruszania się. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk. przekazywana jednocześnie. Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. Inna różnica przejawia się w tym. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji.pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. długość. . że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. gładkość. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych. nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu. lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. 3. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. . albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . jak twardość. że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca.wyznaczony przez prawa ruchów ramion.

które są dla człowieka spostrzeganie. 87) podkreśla. a więc długość. że przedmiot ma wiele cech i właściwości. Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. zieleń dla łąki. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna. że niewidomi żyją w świecie kształtów. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. jak barwa. że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. strukturę całego przedmiotu. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie. w wargach czy innych częściach ciała.analizy i syntezy . W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. kształt dla stołu. Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej . Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. zapach dla cebuli. F. budynku. że łatwo może dostosować się do ich kształtów. z uwagi na to. Od samego przedmiotu zależy. temperatura. np. wysokość itd. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . które nie mają barwy. wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. samochodu. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. Palhegyi (1976. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. kształcie.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych.4. Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość. lecz tylko elementy przestrzenne. Zwykło się więc mówić. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. góry.który znajduje się w pozycji statycznej. na którym opiera się poznanie przedmiotów. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. szerokość. szorstkość itd. a następnie jego szczegóły. . które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. s. Stwierdza jednak.2. . o określonej długości. np. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu. kształt. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. twardość. chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. szerokości i wysokości.zbyt dużych.

' ' . jadącego pociągu. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. • Najlepiej niewidomi poznają . W związku z tym rozróżnia tzw. Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. Podkreśla również. np. wieży kościoła.zbyt oddalonych. Trzeba jednak zaznaczyć. co stwarzałoby analogiczne warunki. np. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . T. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego.swobody manipulowania rękoma (wg: M.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże. . które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych.w pewnych specjalnych stanach. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu. ze względu na brak . celem powiększenia pola percepcji dotykowej. Grzegorzewska (1926. Grzegorzewska. księżyca. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. . s. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych. Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów. iM. Hel-lera. Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe.. Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego.kombajmu czy piły tartacznej. Daje on jednak tylko bardzo ogólny.. . a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. jakie występują przy percepcji wzrokowej. Dotyk syntetyczny. pracującej maszyny . pisze: . 1926. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu. referując teorię T. płatka kwiatu. 153 i 154). s. np.zbyt małych. słońca. dotyk syntetyczny i analizujący. pajęczyny. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. statuy na pomniku. schematyczny obraz przedmiotu. np. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń". aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji. przedmiotu palącego się (ognia) itp. O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. 150). w stanach płynnych.w ruchu. według Hellera. Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. Uważa on. lecącego ptaka. Według autora .niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego.. mrówki. Przyjmował on. gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy.wody.

które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. schematów dotykowych w tym procesie. należą do świata zmysłów. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. których pełna percepcja jest utrudniona. Jest to możliwe dzięki temu. Są to puste ramy. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. Uważali oni. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu". T. s. kula itd. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. M.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. s. lecz mają charakter empiryczny. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. a następnie dopiero takie jego cechy.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. gładkość itd. schematyczny. Heller zwrócił także uwagę na' fakt.punktowe niż linie ciągłe. W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca. 1926. Polega ona na tym. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter.). 168 i nast. Grzegorzewska (1964. prostokąt. s. które są konieczne do poznania przedmiotu. 85) podkreśla. Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. 86) przyjmuje. Grzegorzewska (1964. w których przeważają czynniki geometryczne. iSteinjberg (1920). Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. Sękowska (1974. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. Braille'a. Steinberg. sześcian. mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów. jak kwadrat. M. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. które pozwalają na poznanie przedmiotów. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L.formy.psycholog W. Są one konkretnymi. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. Fis-cher. Schematy . że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska. koło. ze względu na 48 . Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy . że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. jak twardość. s. miękkość. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. Z. jak Villey. z pominięciena innych. np.

jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. M.roboczych u niewidomych wykazały. największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności. a zwłaszcza kinestetycznym.słownym objaśnianiu zespołu ruchów. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja". percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. Występuje to wówczas. Majewski. Trzeba podkreślić. Majewski. "Dla regulowania ruchu . 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. spoczywają. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu. że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego. gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. s. lecz nie jest to pełne i . s. 1971. 22) pisze. s. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów.pisze J. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych. wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. Psychologia . Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób.) dotyczące kształtowania ruchów. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji . Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. a więc automatyzacji jego wykonywania. które badany miał wykonać. Następ4 T. Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. ma on tutaj duże możliwości. Sołowjowa '(1976.5. lub po prostu niekonieczna. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki.formie umysłowej niewidomym wystarcza np. 2. 23) . Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce. 87 i nast.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale. Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. co robi. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę. Wymieniona Sołowjowa '(1976. Badania przeprowadzone przez autora (T. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców. że na analizatorze dotykowym. jego «wzorzec».wielkość.

a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się. Jest to tzw. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. duży kamień. Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji. Jego znaczenie polega na tym. krawężnik. To. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. płot. 2. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. w którym dana czynność jest wykonywana.zadowalające zastępstwo. co zostało tutaj podkreślone. widelca. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony. Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u .1. jak np. płaska itd. W ten . Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. spadzista.6. asfalt. po jakim się porusza. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. w której występuje wiele różnych przedmiotów. bruk) czy miękka (piaszczysta. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu.. tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane.pozwalająca na ocenę. proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. schody. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu. 3. dom itd. dotyk posream. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. igły itd. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. rozmokła). a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. zwane często "pamięcią mięśniową". to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca. kija. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową". 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych.

. Są to przede wszystkim dźwięki złożone. Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. szum morza itd. Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu. szelest papieru. rytmie itd. Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań. zwane szmerami. tym ton jest wyższy i odwrotnie. a więc zespoły tonów pojedynczych. które składają się z dźwięków o różnej sile. stanowiące zakończenie nerwu słuchowego.na sekundę. Bodźcami akustycznymi. tzn. Im więcej drgań na sekundę. jak np. które wywołują określone wrażenia słuchowe. herców ł. a więc odbierających bodźce.od 1500 .niskie tony. stuk maszyny do pisania.tony złożone. np. ' . 'poruszający się samochód. wysokości.fale krótkie . szelesty. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych). I tak fale krótkie powodują wysokie tony. a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. . Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami..powyżej 5000 Hz. czyli dźwięki.np.fale średnie . Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości. występujące np. np. szumy itd. pojedynczy ton fortepianu. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. że podobnie jak wzrok należy on do tzw. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. na które one reagują.niewidomych. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. tym fala jest dłuższa i odwrotnie. od odchylenia fali drgającego ciała. a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. jak np. barwie. czyli tzw.mianowicie: wysokość siłę i barwę. Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę. Im amplituda ta jest większa.5000 Hz. których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. ńp. są natomiast fale powietrza . Należą do nich hałasy. Dźwięki można podzielić na: . dzwonek. -l. Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej. wśród których można wyodrębnić: . . a fale długie .pewne cechy. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . syrena itd.fale dźwiękowe (dźwięki). • > 2. Wartość ta wynika stąd. a . dźwięk strun fortepianowych. teleanalizatorów. Szmery. 'tym dźwięk jest silniejszy. w muzyce.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty. 'mają . głośniejszy. Bodźce akustyczne. stuki. o różnej sile (głośności). towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. które stale oddziałują na zmysł słuchu. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych). O ile chodzi o receptory słuchowe. środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. i. wysokości i barwie. Tony. ' Jak już zaznaczono. dźwięk dzwonu. -.

że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M. w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń.wyższa sprawność słuchu u niewidomych. O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. natężenia. Grzegorzewska (1926. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu.wbijaniu gwoździa.. barwy itd.wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych.. M. zanik pewnych bodźców akustycznych. źródło informacji o tym środowisku. w tym również słuchu. Griesbach (1899) i Kunz (1908). "montowaniu elementów itd. Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża . jak: . s. Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi. W." Dzisiaj .wrodzony słuch muzyczny u niewidomych.np. Niektórzy ź nich. W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej.68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa. chodzeniu.jak wiemy . 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to. Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku. 1926. tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. . wysokości. 3.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). zwłaszcza niewidomego. podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów. 64 --67). Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . Swierłow (1957. na której się on(r) znajdują. jak np.silnych bodźców akustycznych.2. Do nich należą np. dynamicznych układów strukturalnych. zamiataniu.. . Te różnice stanowić' mogą dla człowieka. . co może być wywołane znacznymi róż-. Inni badacze. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały. s. barwy cey czasu tryania.jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę. pracy silników. ' 1 Herc (Hz) . ' . s. Grazzi (1896)..nawierzchni. . Gr-zegorzewska. badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M. Dufoura przeprowadzone w 1895 r. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia. nicami indywidualnymi. 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na . .bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany. .silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie.bodźców zmieniających? się pod względem siły.

Wielu tyfiologów. s. Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę.. Można je rozpatrywać w zakresie: . Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K. 25) z kolei uważa. . tłumacząc to czynnikami wrodzonymi. że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych. Ogólnie trzeba powiedzieć. Ze względu jednak na to. Biirklen (1924. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. Po prostu uważano.. dowodzą.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. że mają oni wrodzony słuch muzyczny. s. Javal (1903). że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących. niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki. Niewidomi natomiast. z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. jako źródło przeżyć estetycznych. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. co się słyszy. Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. 3. Grzegorzewska (1926. . s. słuch muzyczny. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą.poznawania przedmiotów i zjawisk.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony. Blirklen (1924. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M. zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych. . że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". a wśród nich Dufour (1895).działalności praktycznej. 1926. 27). zwłaszcza w orientacji przestrzennej". odbioru mowy dźwiękowej. zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. Grzegorzewska. Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących. Krogius (1907). lecz dodaje. 54 orientacji przestrzennej. W innym miejscu M. 68) stwierdza. Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi. K. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [.3. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku). s. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków).. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał). 121).że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [.] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych".

np. to dodaje jednak. 75) dodaje nawet: " . Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. Swierłow (1957. że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego.• wych. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem. . wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem. np. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. transpozycji intermodalnej.pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. brzęczenie pszczoły. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. które są zdolne reagować na bodźce . że trudno ich nie odróżnić lub pomylić. a więc dotykowymi. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny.. dźwięk otwieranych drzwi. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". samochodu. których sens nie jest dla niewidomego jasny .akustyczną. Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. Zjawisko to występuje wówczas. 3. . .] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi.] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się.4. jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń. że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku. dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. W. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. Jest to tzw.. dzwonka itd. budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [. praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. a niejedno-krotnic dominujący. Ogólnie trzeba powiedzieć. s. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych. W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . kinestycznymi. że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. s.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu. Rola słuchu w działalności. . skojarzenie intermodalne. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono. 22) podkreśla wprawdzie. I. węchowymi itd. Sołowjowa (1976. M.

wyjaśnienie.nalewaniu ulega pewnym zmianom.przeszkody w polu percepcji słuchowej. 56 3. które opierają się na znanych. ale nie najważniejsze.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . a. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. ogólnie trzeba stwierdzić.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku. 71). Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować. ukształtowanych ruchach. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. przestrzeń otwartą. 3) ustalenia odległości. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku. że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. (W.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku. który jest przedmiotem nauki. jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. np. odległość itd. Swierłow. halę produkcyjną czy tzw. którego źródłem jest 'praca maszyny. jak kierunek. A więc słuch. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. towarzyszy słowna instruk-c^. W niektórych przypadkach przy nauce . a więc przestrzeń. Podobnie zmiana dźwięku. Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. a więc kierunku i odległości od niewidomego. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu. w której możliwe jest poruszanie się.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . 1957. s. które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . o ile jest on źródłem dźwięku.5. A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu. że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących.nowych czynności.5. który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową. Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni .czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej.

Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni. ale również na ustalenie. jeśli są źródłem dźwięku.czy znajduje się w ruchu. to ustalenie go możliwe jest . a mówiąc dokładniej . Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu. że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości.auralne). celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. mają jednostajne i równomierne . Oczywiście. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. co głownie czyni dotyk.pisze W. np. zaczęło grać radio. ktoś zaczął wbijać gwóźdź. "Doświadczenie życiowe . Wynika 57 ono stąd. słysząc określony dźwięk.zmysłów. zawsze wyobraża sobie jego źródło. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie.5. człowiek. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. Przeciwnie. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom. w jakiej się od niego znajduje. że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. który zaczął do niego mówić. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze. z którego pochodzi dźwięk. Jednak niewidomy. siły i barwy. Ogólnie można więc powiedzieć.ma stałą lokalizację . Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. 58 3. albo wystąpiło określone zjawisko. o czym będzie mowa w dalszej części. Swierłow (1957. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu. 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się. sprowadza się do określenia kierunku. np. Wyobrażenia te są względnie dokładne.jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi.) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-. czy jest on stabilny . s.nie zmieniające się cechy akustyczne. węchowymi itd.2. który człapie łapkami. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. lub piesek.

w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. Mówiąc inaczej. Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz. taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe.dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę. czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. W przypadku znajomości przedmiotu może on sto. Jak już podkreślono. s.^ sunkowo dokładnie określić. skąd pochodzi dźwięk. a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie.jezdnię. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). Swierłow (1957. że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . a mówiąc dokładniej ucho. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. Ansaldi pod koniec XIX wieku. za: M. Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między.. . że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)". 2.. że droga dźwięku do obu uszu jest różna. Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . Generalnie trzeba powiedzieć. słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały.wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. 72) pisze w tym zakresie: . czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu. 66). Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku. s. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość. Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze. Jeśli chodzi o ustalenie. Puzyna <1977. 40 i 41). co powoduje. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia .' 1. czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. 3. Ansaldi dowodzi. co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". to niewidomi ustalają na podstawie tego. ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt. w jakiej odległości on się znajduje. W. 1926. Grzegorzewska.pisze on . Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. s. celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku. jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie. natężenia i barwy czy też nie.głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny. że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów..

tzw.. np.jego oddalaniem. a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie. 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. ale także jako źródło . Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem. Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w.5.6. gdy dany przedmiot. Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. potem silniejsze dźwięki. Dawniej sądzono. ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. s. samochód. przypadku.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. 3. 24). 1924. jest w ruchu. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze.lokalizacji. Podobnie C. •l" s. przejścia przez ulicę. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter. Burklen. Oczywiście.(1904) przyjmował. nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary". T. zmniejszanie siły dźwięku . 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. wysokości i barwie. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. Swierłow (1957. ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np.3. nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. Są to dźwięki o różnej sile. W. Dzisiaj przyjmuje się. towarzyszących. a więc od źródeł o dużej intensywności. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu. ocena odległości od samolotu czy pociągu. Wówczas . W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. s.. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości. że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone. Puzyna (1977. Oczywiście. dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie. czyli szmery.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. nadających mu określoną barwę. . Heller .

Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. skroni. "zmysł X". dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". recytacji. "dotyk na odległość". radości . Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt. zadowolenia. że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża. kinestetycznym itd. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. 4. które odbierałyby tego rodzaju wrażenia. 3. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u . odczuwa w okolicy czoła. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . np. "percepcja twarzą". Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni. płci. drzewa itp. zwłaszcza ze zmysłem dotyku. Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem.7. wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . Ogólnie można powiedzieć. że zjawisko "zmysłu przeszkód". "wrażenie przeszkody". (śmiech) itd. albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł". Objawia się ono w ten sposób. które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. 61 4.poznania pewnych cech osoby mówiącej. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt.. Zaobserwował on. odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego. ze słuch należy do teleanalizatorów . słupa telefonicznego.. słuchanie muzyki.2. których źródłem są bodźce wzrokowe.jak niektórzy określają . Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru. Ogólnie trzeba powiedzieć. zbliżając się do przeszkody w postaci np.jako źródła przeżyć estetycznych. które nie są źródłem dźwięku. Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość. że niewidomy. Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach. w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. np.rola jego w tym zestawie jest dość istotna. Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. którzy widzą. Otwarcie trzeba powiedzieć. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. Z przedstawionych rozważań wynika. budynku.stan przygnębienia."mrowienia". że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody. "tele-stezja". Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. gałek ocznych .1. Z uwagi na to. że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności.

Dolański. Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. W. s. zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. . s. Ponadto Kunz twierdzi. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi). Na podstawie wielu badań stwierdził on. Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. aby wywołać wrażenie słuchowe. że "modyfikacja odgłosów kroków. gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze. którzy stracili wzrok na skutek wypadku.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. . powieki oczu. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe. Teoria termiczna A. a mówiąc dokładniej . a zwłaszcza ich modyfikacjom. nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. które przeszły takie choroby. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze.bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". w szczególności na czoło. Zwrócił on także uwagę na fakt. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało. posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów. Wyniki tych badań wykazały. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. jak ospa. Kunsa Na podstawie swoich badań M. . . kiedy minie się ten obiekt. 1954. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. a z drugiej . Dolański (1954. 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. którego źródłem są kroki. ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W.niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość". a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . napełnione wodą. 1954. że: . Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym. Natomiast nie przypisuje L. Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu.' Zauważył on. odrą czy szkarlatyna. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód".niewidomych.ucisk fal powietrza na twarz. Kunz (1907) twierdzi. Dolański.na czarno.' ^ Teoria akustyczna L. 15). że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. 18). Teoria uciskowa M. Truschela L. Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym.zjawisko to intensyfikuje się. które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze. s.

powodem wyczucia przeszkody. Żaden z nich nie posiadał tej zdolności. Według A. Gdy zbliżamy się do przeszkody. Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód. że są one dla nas prawie niedosłyszalne. np. odcina nas ona od tego wszystkiego.Yilleya .że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne. to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela. a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie. że w przypadku przejściowej choroby. niż gdy były odwrócone stroną białą.istniały również teorie przyjmujące. v . gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa.w wyczuwaniu przeszkód na drodze. s. niewidomy wie wówczas z całą pewnością. 22) . kataru. do których się zwrócił w tej sprawie. a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu. W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza. Teoria J. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych.. jak też dotyku ma w nim swój udział. Heller (1904). . Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału . Takie stanowisko reprezentował T. Teoria akwtyciziw P. i z powstałej ciszy wnioskujemy. co się znajduje poza nią.pisze W. Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen . We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć.Villey sądzi . równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego.rzy wydawały im się bliższe.(Francja).:• P. -niewidomy zbliża się do przeszkody. że coś odgradza nas od reszty świata". bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych". że zarówno zmysł słuchu. którzy twierdzą. Doszedł do wniosku. Dolański (1954. które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła. który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. s. ciszy absolutnej nie ma. Dolański (1954. Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. Hellera Obok prób wyjaśnienia . 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. lecz nadaje jej inną interpretację.niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń". 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych.

wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie. Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. Widziała ona" to zjawisko szerzej . która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska. że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości. Majewakt. za: W. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia".ostrzegawczego. 25). . aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia. W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód". jakie nakłada na nie ślepota. . 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku.s. Cała jego struktura . należy przyjąć. że jest to zdolność nabyta przez istoty. ' Jak już zaznaczono .nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926. lecz w for65 5 T.według M. (1962. muśnięcie. jak też wysokości. której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego .nie jest żadnym zmysłem. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. s. Ponieważ nie możemy przypuścić. Psychologia mię zmienionej . o jasno zaznaczonej celowości. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. s.składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. Fale te również wracają do niewidomego. Teoria M. Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. to w genezie "izmysłu przeszkód" M. 94) . z którą się zetknęła. Grzegorzewska. Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M. o wyraźnym początku i końcu.Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych. Można w ogóle powątpiewać. A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej. których źródłem są kroki niewidomego.. A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną.jako odgłos (oddźwięk). przede wszystkim zaś dlatego. s. Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. Grzego-rzewskiej . Grzegorzewska (1964. 94) . policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk. skroni. mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt. Dolański 1954.

sile i barwie. Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. którego podstawą jest instynkt obronny. Dolanskiego Obok M. Dolański (niewidomy). który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. Wzięło w nich udział 42 niewidomych. zmiana kierunku. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie.muśnięcie na skroniach. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem.niebezpieczeństwa. . W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy. a uczucie muśnięcia na twarzy. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. Jako dowód przytacza fakt. lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. jak twierdzi Dotański. Pochodzą one zarówno od samego człowieka. główne bodźce natury słuchowej. jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". Teoria W. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt. a więc słuchowi. które znajdują się w pobliżu człowieka. a przecież muśnięcie czy ucisk. które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. niewidomi odczuwają na skroni. która dogłęb. Podobnie przedmiot--przeszkoda. Teoria W. odbite od przeszkody. Swierłowa. Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. Przyjmuje on (1949 i 1957). leży instynkt obronny. Jeśli są one dość silne. wówczas receptory . U podstaw tego zjawiska. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. odbija te dźwięki. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny. W. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. czole. wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. s. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. zwolnienie chodu). czyli w górnej części twarzy. Ostatecznie Dolański (1954. czole czy okolicach oczu. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. która znajdzie się na drodze niewidomego. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku.

Im większa i szersza przeszkoda. Na podstawie swych badań W. że zjawisko to ma charakter akustyczny. jakie one wywołują. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. Natomiast dźwięki. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością. a zwłaszcza szerokość przeszkody. 103) wykazały. wyrażniejsze. s. 105 i 106) stwierdził. dekoncentracja czy hałas. A więc jest to zmysł. Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów.W. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. który znajduje się ^v przewodach nosowych. że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. jak choroba. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . s. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu. "Obserwacje profesora Szyslina . które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. który tworzy przeszkodę. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. s. Swierłow (1957. który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. a 'nie. a wrażenie. do czego większość badaczy się skłania. niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. Być może. które trudno bliżej określić". ale jako słabe i niejasne wrażenie. ani temibru". które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . którzy 'starali się stworzyć własne teorie. choć taka nazwa u nas się przyjęła. Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. że należy on do teleanalizatorów. Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. zmęczenie. czyli na bodźce bardzo niskie. które posiadają największą energię. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych.pisze Swierłow (1957. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. nie posiadają "ani tonu.słuchowe reagują tylko na te spośród nich. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. Wydaje się jednak. przede wszystkim dlatego. wzrokowego". jak u widzących. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. Swierłow (1957. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. 5. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. podobne do dotyfcowego.

że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. niektóre zwierzęta itd. łąki. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. którą gotuje. leki. tzn. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. Oczywiście dotyczy to znanych tras. i kontrolowanie. a niekiedy metalu". Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. jak np. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. Swierłow (1957. dla którego nie jest on charakterystyczny. w której się poruszają. od których bodźce tę pochodzą. W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . apteka. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. Zapach np. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. piekarnia. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. że potrawa. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. albo że maszyna. czy zmierzają do obranego celu. trawnik z 'kwiatami. albowiem tylko w takim. posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla . w którym się znajdują. cech) i doskonaleniu się już istniejących. ulega przypaleniu. Dla przykładu można wymienić kwiaty. s. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. sad itd. produkty żywnościowe. a zwłaszcza w pracy zawodowej. lasu itd. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. III. Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). np. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. Przede wszystkim trzeba podkreślić. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. zapachy kwiatów. na której pracuje. Pozwala to im na ustalanie miejsca. Zaznaczyć wypada. od którego on pochodzi. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne.niewidomych.

pierwszy rok życia. Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także.jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych.dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka. W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych. a zwłaszcza pismem wypukłym.od 7 do 11 . Że- . Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej. i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego.. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym. . a więc w znaczeniu szerszym .rozwój działalności. młodszym szkolnym . Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym. które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy. Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka.od 3 do 7 lat. Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci.rozwój emocjonalny i społeczny. a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -. co wiąże się z kształtowaniem osobowości. środowiskowym. ponieanowlęcym . Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi.kształtowanie osobowości. które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym. który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość.od 12 do 17-18 lat. 2. które dziecko przynosi ze sobą na świat. zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby). jak też czynnikom zewnętrznym. M. Są to dzieci.rozwój fizyczny i motoryczny.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm).od l do 3 lat. Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później. . Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci.rozwój procesów poznawczych. które od urodzenia są niewidome.12 lat i dorastania .. . przedszkolnym . lecz również dzieci. Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego. u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku. Były też teorie. . Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej. która rozszerza liczbę czynników do czterech. celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku.

a zwłaszcza jego najważniejszej części . istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. Zebrowska (1979. M. Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. 3) wychowanie. 2) wpływ środowiska.zgodnie z teorią Pawiowa . 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. nie uszko72 dziła także kory mózgowej. która pozbawiła je wzroku. Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie. jak rap. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. . które tracą wzrok już po urodzeniu. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym..1. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". 154) pisze m. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci. Ogólnie trzeba powiedzieć.browska (1979. s. Ślepota może . Jest to wynikiem tego. o ile przyczyna. które ściśle ze sobą współdziałają. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki. [.4) własna aktywność dziecka. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów". Należą do nich: 1) zadatki organiczne. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. 2. in. . w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny.jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M. s. że układ nerwowy . Problemem jednak pozostaje. odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych. środowiskowych. Grzegorzewska (1955. Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. s. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego.kory mózgowej. 227) pisze. Oznacza to.

jak spastyczność. "Jest rzeczą wielce prawdopodobną . K. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. 47) pisze w tej sprawie: " . jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. U.pisze autor . a także różnych chorób. J. względnie znacznym jej ograniczeniem. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. złego odżywiania. Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . co każde inne dziecko. Baumann (1980. jak też centralnej. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego . zarówno części obwodowej. Podobnie Z. że w 1968 r. kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji.'. 49) stwierdza. s. Wpływ środowiska Jak już zaznaczono . że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi. atetoza (niezborność ruchowa). które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. s. utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości. potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty. s. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi. Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej. Sękowska (1968. które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego. W takiej sytuacji konieczna jest. które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. 16) podaje.że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku". Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić. można przyjąć. Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym". Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. ocenie odległości i kształtów. 'Uszkodzenia gałki ocznej. 2. zatrucia.normalnym.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego..2. Klimasiński (1977.jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. poza brakiem percepcji wzrokowej. jak również różnego rodzaju chorób matki.

a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców. s. a więc grupę społeczną. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne. 7) . Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to . . Sękowska (1974. cierpliwości. Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw. w której dziecko przebywa. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia. Bateman. •widomym. \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. B.. Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości. 5) postawę jawnego odrzucenia (por. V. jakim jest drugi człowiek. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego.właściwą. z którymi spotyka się na podwórzu. Liczne badania. należy uznać za postawę pozytywną i. do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. 1973. w parku. wykazały. umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój".robić.pisze Z. wśród nich także [niewidome. 4) postawę ukrytego odrzucenia. a więc to. ale bezwarunkowo konieczną. jak i co dalej . więcej specjalnej pomocy. w przedszkolu. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy . Nie tylko najbardziej pożądaną. 332). Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców.I.dziecka. 2. Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia.3) postawę nadmiernej opiekuńczości. społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju. którą określić trzeba jako postawę. ą później jego rówieśnicy . jakim ono jest.koledzy. pseudopozytywną. że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych.jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej. Zresztą dzieci niepełnosprawne. 2) postawę akceptacji dziecka. a więc takim. w szkole itd.2. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów.w sposób właściwy. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości. zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. lecz odrzucenia skutków kalectwa. Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome."Akceptacja dziecka i jego kalectwa . s. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa.

Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. nadmiernej opiekuńczości. a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. które mają w tym zakresie swój udział. 43). Są to bowiem postawy. "Obojętność rodziców. jego poczynań i kłopotów. Ma-jewski. s. jaką jest fakt ślepoty dziecka. zaniżający faktyczne możliwości dziecka. stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. którym stale . Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. 1971b. is. do pracy zawodowej. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. Majewski. a mianowicie: postawę obojętności. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw. że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego .do nauki. potrzeb swojego dziecka niewidomego. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. Postawa pseudopozytywna. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. jakim jest środowisko społeczne. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. narastającego przez wiele lat. charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. 43 i 44). który powoduje to. Wynika ona stąd. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. a często nawet powodują. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego. do udziału w życiu społecznym. które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. możliwości. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. T. wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. jakie sprawia. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. 1971b. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji.nawet negatywnymi. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą.'trzeba się opiekować i izajmować. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. to.

a później w szkole. przeznaczeniem. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy. być środowisko. z którymi dziecko się kontaktuje.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. T. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi. że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. które nie przebywają w internatach. do fizycznego znęcania się włącznie". również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. na ulicy. w sposób pośredni. na podwórzu. Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. Ogólnie trzeba powiedzieć.2.ośrodka szkolno-wychowawczego. Orkan-Łęcka (1974. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej. powinno to. s. W ten sposób społeczność pozarodzinna. że z reguły są to postawy niewłaściwe. A więc można powiedzieć. Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. 20) pisze: " . młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego .niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". w przedszkolu. Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. Majewski (1971b. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. s. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. że ślepota jest karą za grzechy rodziców. w jakim ma je dziecko widzące. W tej sprawie M. A przecież powinno być odwrotnie.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. . słyszą często aluzje pod ich adresem. może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. z którymi spotyka się w parku. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu . a nawet wręcz negatywne. Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. Z licznych obserwacji i badań wynika. jak prze- . że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. . a zwłaszcza jego rówieśników.2. W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. jakiemu podlegają dzieci. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci. 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. Początkowa niechęć do swych dzieci. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. 2.

Jak już zaznaczono. oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji.pisze T.z dziećmi niewidomymi. Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw. Bateman (1976. 178) . a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. i68 i nast. sytuacje. a zmniejsza się w klasach VI .zmienia zatem postawy wobec niewidomych". że sytuacje takie nie są przypadkowe. "Wzrost osobistego doświadczenia . "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących . .pisze autorka . To. Wychowanie .dzieci widzące. że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego. '» Najbardziej .).' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne. nie miała kontaktu . jest sprawą o olbrzymiej wadze.stwierdza. prawa w danej społeczności". uderzanie znienacka.77 zywanie. Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci . Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone.widzące zajmowała się B. Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [. s. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. traktują jako rozrywkę. które ich bezpośrednio nie dotknęło.oceny pozytywne wzrastały w . Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. s.(115) nigdy . Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. podkładanie przeszkód. a przede wszystkim długotrwała. . s .3. . To z kolei powoduje fakt. • W wyniku tych badań autorka stwierdziła. wywołują w ten sposób komiczne.kolejnych klasach. wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje. z którymi nie trzeba się liczyć.VIII. Dzieci i młodzież. że: . Majewski (1971'b.smutne jest to. s. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju. Połowa tych dzieci . Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna. Kie uświadamiają oni sobie. które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. . Bateman (1976. rzucanie kamieniami itd. 2. jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej . z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI. wyśmiewanie jego ułomności. że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych. ich zdaniem.'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie.1 Uważa się ich za jednostki nienormalne. że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa. . " W podsumowaniu B.

Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych.". Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas . Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. dostosowany do jego potrzeb. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka. s. w tym także w Polsce . Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi... bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. s. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. a więc musi mieć specjalne warunki szkolne. Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi.z nauczaniem i wychowaniem dziecka. Grzegorzewską (1964. któremu nie zapewni się nauki. zwłaszcza o ile .prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych . " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju. jeśli chodzi o naukę szkolną. Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie.Kolejnym. oczywiście przy współpracy z rodzicami. Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie. Na temat specjalnych metod nauczania Z.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. technik i środków nauczania . Trudno sobie wyobrazić. lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku.. lecz jest wychowywane przez dorosłych. Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów. 78 . Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem. lecz z konieczności adaptacji metod.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane . efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości.. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych.stosowamiu specjalnych metod nauczania. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M.istniejący w większości krajów. Sękowska '(1974. Dziecko.stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. lecz stosują odmienne metody i środki. . a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych.. które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły. będzie w po-. a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich.

143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: . Niestety nie zawsze jest to możliwe. Oczywiście najlepsze są te metody. Do nich należą zasady: indywidualizacji. Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. 2.. . Jej znaczenie polega na tym. . Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. jak wielkość. Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. mówiąc inaczej. rodzinnego. "Bez własnej aktywności . kiedy chodzi o szybki jego rozwój.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego". a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. konkretności nauczania. że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Janik (1963.pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). kształtuje bowiem te wartości. lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim. s. poznania nowych przedmiotów i zjawisk. jest jego . Nowogrodzki (1962. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por. Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem. 1974. proporcje itd. . które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać. jego własna działalność. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. Nie oznacza to. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania.pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga. 10).4. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne . Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych.samoaktywizacja. Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. własna aktywność albo. o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". działania. To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości.który decyduje o rozwoju dziecka. M. . Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną. Z. jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. s. Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom. s. Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska. Sękowska. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji. 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. co się wokół niego dzieje. ~ Ponadto B. 33) . zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu. . szkolnego itd. które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk.pisze T. że wywołuje ona potrzeby: ruchu.pomoce specyficzne dla niewidomych.

chodzić. na skutek tego. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. Majewskt. bieganiu itd. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. skakanie. 3. 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie. jak pełzanie. małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. automatyzacji i koordynacji ruchów. a także poruszanie się w nietypowym terenie. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów. różne przeszkody itd. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". aut. Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym.Dziecko niewidome.spontanicznie. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu. S. . Na skutek braku wizualnej styumlacji. po nawierzchni miękkiej. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . jakimi są bodźce wizualne. jak to występuje u dzieci widzących. s. np. chodzenie po górach. że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). trzeba podkreślić. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. Dreier (1980. Psychologia nych sytuacji. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. piaszczystej. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. przechodzenie przez rowy. z uwagi na brak wzroku. Można więc powiedzieć. w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. wspinanie się. .). jak też wewnętrzną.przyp. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. jak bieganie. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. Rezultaty. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących.

oddalenia itd. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania. Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. Dopiero w przedszkolu. stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. s. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. treningu itd.ruchów wykonywanych palcami rąk. Spłonek (1979. O ile chodzi o dzieci niewidome. Przejawia się ona w: . Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. które dziecko chwyciło. Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. M. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji.pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. w której rola wzroku jest dominująca.mówiąc już o tym. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów.. Spłonek (1979. 4-5 mieś. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu. życia i kształtuje się przez dłuższy czas". Przełącznikowa i H. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. Niektóre dzieci. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. początkowo obie razem. czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. . . to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. s. U dzieci tzw. W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. Zwracają na nie uwagę liczni torzy . . 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [.opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. ich wielkości.się ich naśladować. zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. ćwiczenia.". Przełącznikowa i H. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce. nie . M. 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk.formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany).

patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych. T. . widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. ple-ów i kończyn oraz układ kostny. jak też .zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci). Dobrzańska-Socha.(J. chwytanie go.emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi. 1971a. s.boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci). Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni. jak: skakanie. Dzieci niewidome nie tylko później siadają. 129) . l skoliozę i lordozę równocześnie. . s. Majewski.. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). (wg: A. A. W okresie. Dziedzic. 1975). Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s.2. Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. bawi się paluszkami i używa je do . 1975. Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. Sieradzka (1968).kyfoskoliozę .zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci).kyfozę . która przebadała grupę niewidomych dzieci. wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. "Niewidome niemowlę . bieganie. który podaje. 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". 3. kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych. że w pewnym zakładzie dla . . Podnosi głowę i obraca nią. jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy. brzańskaSocha. Sękowska. s. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha.połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci). Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. 21). W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić. choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie.skoliozę . W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. jak też manipulacyjnych. a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. Jest to okres czołgania.pisze L. to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących. O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych. 1960. wspinanie się itd. Zeuthen (1978. zaczynają chodzić. manipulowanie nim. koordynowanie ruchów obu rąk itd. tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści.ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. U postały ch wykryła: . poziom ten jest u nich znacznie obniżony. dzięki . kierowanych na określony cel w przestrzeni. A. 3 skoliozę. 1974.lordozę . wstają. ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową. 40). Ogólnie trzeba stwierdzić. Z.

Sękowska. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego . W tej sprawie cytowana już M. agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz. Podobnie A. s. Dreier.nie zdając sobie sprawy z faktu.gienicznych. Dobrzańska-Socha. poruszać się". ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności. nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. wstawać. Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. . Jednakże pomimo tej wyraźnej. •zęba podkreślić również fakt. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. "Rodzice . s.. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-.5. w związku z czym rozwija się znacznie wolniej. z uwagi. Dobrzańska-Socha 975.pisze A.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. lecz także chwytania przedmiotów. 1974. 47). 1980). wyciągania rączek w ich kierunku. W tym miejscu.Ji". co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia. że dziecko niewidome. a czasami nawet zaburzony". niż sięganie po zabawki. S. 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania . Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych. manipulowania itd. Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników. Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z.jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące. 20) pisze: " . Orkan-Łęcka (1979. choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki. 1974. s. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. s. pociągania ich..o .e: ". dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. dostępnymi sobie metodami. s. które dziecko widzi. Dreier (1980.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-. Orkan-Łęcka (1979. Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. . Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. nie rusza się do przodu. później zaczyna siadać. "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. itowości. Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich. A. Dobrzańska-Socha (1975. s. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. czę-. 20) . zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych. który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić".. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". 11. S. Sękowska. 'M. 1975. sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony. wykonywania zabiegów . 29) pi-'. jak też doskonalenie już ibytych.chwytania i wypuszczania przedmiotów.

Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej . co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu". chodzenie itd. procesy poznawcze. przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym.pełzanie. s. . . W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością. przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [.. bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać. 'Podobnie Z. 125) piszą: " . s. Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni.ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia. B. .ma na celu: . obracanie główką. Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. np. Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną. że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. s.wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych.. S. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie.zdaniem autorki .. Dobrzańska-Socha (1975. siadanie czy wstawanie. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii). Zeuthen . ' •'• Podobnie L. . Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. a więc jeszcze w przedszkolu. . które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. Pisze ona: " . A. Danilewicz i L. a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. a u opiekunów .ograniczenie jego swobody. jak też sprawności manipulacyjne . 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych".osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. . że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów. Dlatego nie należy . co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery.(1978.] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. Zdarza się często. Nie wolno. a coraz częściej siedzą". jak chwytanie. I. pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego. Dreier <1980. 12) pisze.brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. s. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. raczkowanie. Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja. aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . Sołcewa (1976.prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów). Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników.

Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). aby ochronić twarz. Z. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. odchylanie tułowia w tył. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. chód na sztywnych nogach. na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. tików nerwowych. tzw. niepotrzebnych. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. przekłada nogi jedną na drugą. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). 2. Miny i pozy. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. -przecieraniu ich. Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. 43). które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. stanie i chodzenie z .87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. Daje się także zauważyć. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. a często nawet odruchu warunkowego. J. Według autorki . bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. za: P. wyciąganie przed siebie rąk.3. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. towarzyszącego zwykle chodzeniu. s. potrząsanie głową. kręcenie się w kółko itp. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. próbuje ono bawić się samo.wykonywanie stereotypowych. M. s. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb". 3. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. Sękowska (1974. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. Dziedzic '(1960. poza ogólną sztywnością motoryki. s. chód z nieruchomymi ramionami. cofnięta głowa i tułów. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. 1964. lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. 3. brak rytmicznego kołysania przedramion. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. np. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. w których powinny wystąpić. Baillart. 4.

Hartman (1980. a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny. gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". które przekształciły się w nawyk. . Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw. 1976b. Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por. a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy.z zabiegami toaletowymi . stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego.1.4. Polega to na tym. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów. Klimasiński. S. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie. Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. czynności samoobsługowe. stawianie stopy z góry. Należą do nich czynności związane: . 4. zębów. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas. jest trudne. s. 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. działalności praktycznej. Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. 1976b. gdy prowadzi go osoba widząca". W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach. Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. K. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją.188). zapinanie guzików. 69 4. lateralizacji. . Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe. które można zaliczyć do tzw. Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. siedzenie na nocniku. bucika. Jak wykazały badania Z. picie z kubeczka. Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla).nakładanie koszulki. s.jedzenie łyżeczką. jeśli niemożliwe w przypadkach. Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. .mycie rąk. Klimasiński.ze spożywaniem posiłków . są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności.tułowiem odchylonym do tyłu. 188). jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji). K. s. 3.z ubieraniem się . S.

14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. czynności gospodarcze. Bardzo często na taką . Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . Orkan-Łęcka <1979. jak też sprawności wykonywania tych czynności. zarówno pod względem zakresu. 162) pisze:. Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. siedmio. a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności. \. Do nich należą: 1.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży. s. np.samodzielności jak dzieci widzące.czy nawet dziesięcioletnie. trzonika u łyżeczki. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. otworów na głowę i szyję w koszulce. M. s.Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. "Spotykamy dosyć często . pranie itd.pisze M. Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. które rzutują na to. że łyżka służy do jedzenia. jak też formowania się czynności. które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic". 2. choć przyznać trzeba. czyli opanowamie głównych elementów ruchów. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. Orkan-Łęcka (1979. który ono percypuje jako obraz wizualny. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . 's. Dzierżanka (1955. Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. s. rozwoju czynności samoobsługowych. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. Cytowana już A.. które zostały nazwane gospodarczymi. niejednokrotnie znaczne. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i.Dorosły stanowi dla dziecka wzór. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób. Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny".brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego. 3. jak przygotowywanie posiłków. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1. np.niewidome dzieci sześcio-. 14) . sprzątanie w domu. Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . Nie ulega najmniejszej wątpliwości. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. 90 A. Dzierżanka (1955. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym.

42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane.wymagają więcej inspiracji (stymulacji). s. trzeba zwrócić uwagę na fakt.wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u . Obawa i lęk rodziców. . Największe postępy w tym. Tonkoyić (1978. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia. . winy. Oczywiście. co dziecko niewidome potrzebuje więcej. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych.cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców. że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. upadki). to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia.ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności. s.zakresie opanowania czynności samoobsługowych. Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. pomocy. s. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie". Wymieniony F. że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. 3. niż rodzice się tego spodziewają. że: . że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. Tonkowić (1978. zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego . a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. Wielu rodziców uważa. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy. 46) .wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. Tego. co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci.pisze F. to: więcej ćwiczenia. Nie ulega wątpliwości. . myć się itd. Tonkovic (1878. • F. Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk. ponieważ czują się winni za jego ślepotę. co dziecko widzące. 2. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku. Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. codziennego. §2 "Jeśli rodzice . Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić.jak już zaznaczono . ubierać się. Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany.osiągają już zadowalający poziom. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych. Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. hamowane czy wyręczane przez rodziców.u . pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. pomocy i czasu".

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. wklęsłość itd. Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny. chropowatość. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. wypukłość. Stąd. zimno.ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). podobnie jak to . zlokalizowany . dźwięk grzechotki. a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt. dla poznania których wzrok jest wiodący. Wypada jeden z teleanalizatorów. następuje za pomocą dotyku. o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku. odczuwa się brak wzroku. dzwonka. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory).zasięgiem zmysłu dotyku. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego.okrągłość.ograniczeniem mobilności . stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. a także kształt . jakim jest wzrok. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości.mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. mówi się. W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. kinestetycznych i węchowych. np. słuchowych. słuchu i węchu. miękkość. prostokątność. W jego percepcji zaczyna dominować dotyk.poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. w ruchu. perspektywę. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. jak twardość.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. Trzeba tutaj podkreślić. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy. . co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. . na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk. . . dla niewidomych jest niedostępny. gładkość. a zwłaszcza o barwę. a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. że niewidomi żyją w świecie kształtów. horyzont. jak już zaznaczono. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. W rozwoju tych zmysłów. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. ciepło. Spowodowane jest ono:' .

słuchowych i węchowych. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. Wymieniana już S. Powinny to być przedmioty. W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". dominujące komponenty tego bodźca. aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. celem ich dokładnego poznania. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". Dopiero przy dalszych. Kułagin (1976. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. Z. 106) podkreśla. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. s. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. Już w I kwartale. kolejnych spostrzeżeniach. s. 97) pisze.są sygnałem przedmiotu. które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. które potrafią już chodzić. Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. zapach dla kwiatka. A. kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. na który składają się różne jego cechy i właściwości. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . Poza tym ważne jest. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. Oczywiście. słuch. 100 Ważne jest także to. Sę-kowska (1974. Jedne z nich stanowią podstawowe. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). np. Oczywiście dotyczy to dzieci.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. kształt dla pudełka. J. które znajdują się poza nim. dźwięk dla dzwonka. które nabierają znaczenia sygnałowego . zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. Węch). równocześnie ten zmysł. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem.

stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych. in. S. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. które mogą być 'odtworzone.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. co spostrzega. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć.odtwórcze (reprodukcyjne).pozostawiają określone ślady. w tzw. jak też dokładności. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). mają duże znaczenie dla człowieka. łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. M. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci. . Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. zabawach tematycznych. Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. jak również .2.1.wytwórcze (fantazyjne). od tego. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. często nawet bardzo długo. s. 5. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne. Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie. stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. Przełącznikowa i H. co faktycznie istnieje. natomiast wyobrażenia trwają. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: . Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. Wyobrażenia. powstałych w wyniku nałożenia się. że są niezainteresowane czy nawet leniwe. Przejawia się to m.2. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. Stopniowo zaczyna odróżniać to. Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. albowiem bazują na spostrzeżeniach.u widzących. Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. a zwłaszcza w myśleniu. Spłonek (1979. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji.

Z zagadnieniem tym związane jest następne. 151). Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego.spostrzegania.jak już zaznaczono . czyli z ciemnością.102 ich treści. Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła. a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach. II. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych. że niewidomi od urodzenia. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu. że jest to zmysł. Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania. który pozwala . że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami.. "W istocie rzeczy . Grzegorzewska (1964. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy..pisze M. Wynika to stąd.są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. 1964. Jasność należy porównać z jej brakiem. 153) . Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych. które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. 'oni w ogóle nic nie widzą . jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie. należy porównać ją z inną. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych. Grzegorzewska. które . Również przykład innej głuchoniewidomej M. a zwłaszcza nerw przewodzący. Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna.2. Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H. że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach. Zagadnienie to powstało stąd. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień. s. ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó. np. M. Keller. względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna). Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe.. słuchowe. Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . we. 4). Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć. kineste-tyczne itd. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne.2. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących. s. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy. 5.

s. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. Grzegorzewska (1964. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. 1964. transpozycją wrażeń. również bardzo szczegółowych. to zbliża je bardzo do dzieci widzących. jest sprawa treści. jakie podkładają oni pod te określenia. s.. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". Zarówno pobudzenia natury dotykowej. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych . Są jednak dzieci. Jeśli wzrok utracił wcześniej. 32) pisze. 77). Grzegorzewska i(1964. albowiem istniał w ich życiu. wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. że struktura psychiczna tych. •tracą na wyrazistości i dokładności. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. s. Oczywiście im dziecko później ociemniało. co łączy się z tzw. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. i z tego okresu zachowały się ślady. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. s. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. W innym miejscu P. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń. a więc stosowaniem języka ludzi widzących. różni się od tej.3. że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. Twierdzi on. których często występowałyby treści wizualne. Grzegorzewska. Baillart (1964. W tej sprawie M.2. W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. okres. jaki mają dzieci widzące. Wyobrażenia surogatowe określa M. ale różnica nie jest tak duża. P. jak można by przypuszczać. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. kiedy one widziały. które ludziom . Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. S. nawet sprzed wielu lat. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. Baillart (1964. jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. s.. ciemności) i podstawowych barw. Ogólnie trzeba powiedzieć. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. M. Jest to zagadnienie tzw. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe.

-Oznacza to.'np. s. jest niemożliwe. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń. M. na tle których one powstają. . samochód z silnikiem. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. wieża. góra.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami.niewidzącym. popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych. np. np. które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. zamek. A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. należące do różnych dziedzin zmysłowych [. wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. a więc głównie słuchowych (dźwięków). i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie. .pisze M. oraz ich treść (por. 1964. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami). w pełnym zakresie. a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej. jak T. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. a więc dotykowych. zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących. Grzegorzewska (1964.] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . s. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. .hoć nie tylko ona.pisze M. A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków. Heller (1904) i W. Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. są niedostępne. samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika.). błękitne niebo. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe. barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących". 92 i nast. wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych".Wobec tego . Steinberg (1920). s.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. np. 96) . np. Grzegorzewska (1964. a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). kościół z wieżą. powstaje u nich dążność do. "Analogia . Grzegorzewska. dom z kominem. zielona łąka. kobieta. w zupełności lub częściowo. w 1892 r. np. dziecko. dziecko) na podstawie wysokości. . Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku. 89) . wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek. wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących. 2.. głównie słuchowych. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw.

tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze. Są to tzw. głównie w trakcie nauki szkolnej. "Istnieje jednak . które nie są im bezpośrednio znane. uszy na głowie u psa. Oznacza to. głowa. nogi. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z. Wyniki tych badań wykazały. 153 i nast.).8%. że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. 83) . Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. które dostarczają pozostałe zmysły. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. sądzimy jednak. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych.4. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie.podstawie symboli i metafory. Jak już podkreślono. może jednak nie jedyną".2. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów.między nimi dość duża różnica. s. gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". Im więcej danych zmysłowych. a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska. czyli 74. których nigdy nie widzieli. Sękowska (1974. oraz prawidłowości w budowie . jest adekwatna do rzeczywistości. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. ogon u psa. analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. Nie ulega wątpliwości. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania.widzących. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku. tułów. po legająca na tym. Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia.właściwa lokalizacja elementów. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. Sękowska (1974. np. np. wyobrażenia wytwórcze. jak i u dzieci i dorosłych. że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych). Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. karoseria a koła u taksówki. np. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych. Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. . 5. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami. s. że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów.pisze Z.

Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. W.niewłaściwej jego lokalizacji. . to występują tutaj substytuty tych treści. 34 i 35). każde wrażenie lub . Ponadto pewien wpływ na to ma fakt. którą spełnia. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości. W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia.' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. niepełnego wrażenia.niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu".. W7 . W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. każdy sygnał. .Nieprawidłowości te sprowadzały się do: .: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów. Są to więc elementy pozazmysłowe.powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ". r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów.. że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. Ponadto autorka podkreśla. Oprócz tego badania wykazały wiele luk. "Wyobrażenia kształtu i wielkości . co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami. . Sękowska (1974. . w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. głównie słuchowymi i węchowymi. cech przedmiotów. s.pisze Z. . W związku z powyższym wydaje się. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe. ' Dzieci.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało). Jest to szczególnie istotne. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. umieszczenia go. s. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja). Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. a więc głównie barwę. niejasności-i niedokładności. l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe. np.] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami. a więc wyobrażenia zastępcze. Ba. natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [. Swierłow (1957. albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. Tak np. uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie. Godnym podkreślenia jest fakt.

jaką reprezentują. kształt). . Nie oznacza to jednak. Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie.. Swierłowa (1957. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana. a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. przedmioty statyczne i znajdujące się w .) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: . Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W.w orientacji w przestrzeni roboczej. to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii. u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych. a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. w której możliwe jest i poruszanie się. ruchliwy plac miasta. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. szerokość. im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska. s. Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych. w której dane działanie (praca. ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. 5. W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w .w zakresie poznania przedmiotów.. ma bardzo złożoną strukturę. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną. jaką reprezentują. czynności życia codziennego) ma miejsce. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. Dlatego nie należy go przeceniać.2. albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego. 3'5 i nast.5. które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni. wysokość.w orientacji w dużej przestrzeni. .orientacji przestrzennej.] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne. polna droga). Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. . Jeśli chodzi o pierwszą sprawę.

bez specjalnych ograniczeń. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: .stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych. . s. U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano . i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np. której przejawem są m. Swierłow (1957. Piageta.łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni.wyobrażenia (obrazy) kinetyczne .) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. Chodzi więc o to. praktycznie każdego jej fragmentu. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. in. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń. 17 i nast. do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni. Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną. uprzednio nie spostrzeganych. Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów. liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie.przedmiotów nieruchomych. s. Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących.ruchu. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego). barwy. Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. Klimasiński (1977. 6) twierdzi. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych. Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych.wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . tym orientacja przestrzenna będzie lepsza. in.przekształceń przedmiotów. zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego. Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. a co za tym idzie . że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze. W badaniach swoich opierał się m.przedmiotów znajdujących się w ruchu. słuchowych itd. Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. kineste-tycznych. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne . . na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. Przyjmuje ona.na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. funkcja symboliczna. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu. w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . wyobrażenia (obrazy umysłowe). W.wyobrażenia (obrazy) statyczne .

że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych.] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. krzyż itd. Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych. Eksperymenty polegały na tym. Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy . . W konkluzji K. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły .. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. 6). Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. s.) w celu dokładnego zapoznania się. jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por. Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących. .] oparte na dotyku i słuchu. . tzn. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. kwadrat. Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. . Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. Przełącznikowa. z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności. następnie 3 aż do 6.y^Ju w^uurazen przestrzennych. 27) wysunął hipotezę. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności." (K. M. s. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji. W swoich badaniach K. (zakres) zaczynając od 2. W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących. Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców. 1979. Klimasiński (1977. . Klimasiński.antycypacyjne. u niewidomych. statycznych układów przedmiotów. s. . 1977. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^.dotyk i słuch. Była więc to tzw. Klimasiński (1977. figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. ale można sądzić. mają mniejszy zakres. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. 448 i 449). 54 i 55) pisze: ". s. Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. .możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t. Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych.

3.statycznych wyobrażeń przestrzennych. Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne. Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania). We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące. Psychologia 113 . 180° i 270°. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym. Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII.. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów. W konkluzji K. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi. Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. 5. Jak wykazują szczegółowe wyniki. Majewski. • Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak.zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy. Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło. Klimasiński (1974. Z czasem pojemność pamięci wzrasta. 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących. W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T.. co świadczy . jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. trójkąt.o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja).aKże eksperymenty III serii. lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°.-jak się wydaje . Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły . stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów". bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. s. Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach. Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców.

jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej. O ile chodzi o niewidomych.4.porozumiewania . 42 i nast. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. stwierdza. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. jest lepiej wykształcona itd. mięci. K. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. K. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. które wywołują żywsze wyobrażenia. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących.). że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. kinestetyczną. Ogólnie stwierdza on. 310 i nast. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. Klimasińskiego (1976) wykazały. s. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. Polega ono na tym. Stwierdzili oni. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. dotykową czy werbalną. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów. że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. słuchową. W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. a więc pamięć dźwięków. Wręcz przeciwnie. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968). niż dzieci widzące. "Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. które wywołują wyobrażenia wzrokowe. które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. dawni tyfiopsychoilogowie uważali. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk. lepszej bezpośredniej reprodukcji. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. Podobnie. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-. melodii. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . 5. Natomiast badania K. że spełnia ona wiele istotnych funkcji. Blirklen (1924. s. Klimasiński (1979.

czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka. Doskonali się także funkcja symboliczna języka. czynności. pragnienia.reguł gramatycznych składających się na język. potrzeby itd.zdobywania wiedzy o świecie. Jego mowa mb. Ten obraz fonetycznych elementów mowy.ż. 5. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . wyrazów. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym". a mianowicie słownik i gramatyka (język). W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania. W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. L. że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. nie zawsze bardzo wyraźny. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej.1. s.znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji. a co przejawia się w tym.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. jak mimika i gestykulacja.1. Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. . W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak. których dziecko używa. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych. to . krtani i żuchwy. który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok.ust.. Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy. W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. osób. Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem. Stopniowo zwiększa się liczba słów. że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. 4 r. W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy. a zaznacza się związek mowy z myśleniem. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów. Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. Zarówno rozwój umiejętności pisania. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną). albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. Mowa ustna dzieci niewidomych . jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny.mowy pisanej {graficznej). Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy. Wołoszynowa (1979. choć. Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. przedmiotów. jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy .

że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. u których takie opóźnienia wystąpiły. a z drugiej strony . Jednak stwierdza się.Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. "Ten rodzaj stymulacji . Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. D. takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". Zwraca także uwagę na to. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie. 24) zwraca jednak uwagę na to. s. W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych. Gałkowski (1975. s. s. które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. równo opanowania strony dźwiękowej.. 1973. ogólnie stwierdza się. gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami.). że wiele dzieci. Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. a więc symboli słownych i zasad ich łączenia . wielkości czy stosunków przestrzennych. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. Tonković (1978. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. s. ogól<ny stan zdrowia. które decydują o jej rozwoju. Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. a także czynniki środowiskowe. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". s. że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. jak też rozwoju języka. Dotyczy to za-. in. badania Brielanda (1950). którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. 317). O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . Potwierdziły fo m. w późniejszym okresie je nadrobiły. Formy językowe. Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić. u których kora 116 ny fonetycznej mowy.jest szczególnie istotny w wieku tzw. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. Istnieje wiele czynników.wzrokowej stymulacji do mówienia. T. Sękowska <1974. T. Gałkowski (1975.gramatyki. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy. Podkreśla także. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". Batemau. rodzeństwa. Zakładając. pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. że czynniki te prawidłowo oddziałują. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. że obok decydującej roli słuchu. F. pytań. które odnoszą się do oceny dystansu.pisze on . poziom inteligencji. 194 i nast. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. Przyczyną może być tutaj fakt. 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych.

dzieci odpowiadały na takie pytania. że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. kto sprzedaje w sklepie itd. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych".autorka stosowała test językowy A. 4. s.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli. 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej . które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat.jest on bogatszy. s. rozwojem. Okazuje się. np.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. skąpy. czym są pokryte dachy itd. smutny. np. czasowników. Sękowskiej (1974. Nazw zawodów . stosunkach. 3. która pozbawiła je wzroku. że rozumieją znaczenie używanych słów. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej. nie uszkodziła także kory mózgowej. pochylać się. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu.) dotyczyła sprawy. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo. czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli. in. W badaniach wzięły udział te same dzieci. sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. . jaki posiadają ich widzący rówieśnicy.dzieci odpowiadały na takie pytania. że słownik dzieci niewidomych. jeśli przyczyna. s. . Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii. Z tego wynika wniosek. że: . jak: kto buduje dom. Sękowska (1974. lecz tylko 4 jego serie. Descoudres z 1929. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym. Nazw czynności . Badania te wykazały. 211) . z tego. że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). co świadczy o tym. a dzieci musiały je wykonywać. Sękowskiej wykazały. przeciągać itd. przymiotników itd. 2.podawano dziecku określony 117 przymiotnik. jak: z czego uszyte jest ubranie. Z. "Wynik badania pisze Z. Nazw właściwości przedmiotów . lecz przeciwnie . Badania Z. które dotyczyły: 1. Nazw materiałów . Sękowska (1974. 212 i nast.pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników. Wynika to m. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska.. nie tylko nie jest uboższy. Ze względu na to. pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. Tak więc ogólnie można przyjąć. Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". w jakich ono .potwierdza tezę. Druga seria badań Z.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów.

Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań. który czyta isię za pomocą dotyku. aby to. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację .4. Wydaje się więc słuszne. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet. 28) .118 się znajduje. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. nawet gdy nic nie widzi. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. to nie należy tego korygować. o ile to możliwe. które zawierają takie terminy. 36). «widzieć». Wydaje się. Oczywiście. kinestetycznego i słuchu. zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. kiedy do tego są przygotowane. a przy czytaniu głośnym także słuch. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu.do życia wśród widzących. s. Wymieniany już F. aby duchowy z nim związek stał się. «ja mogę to widzieć». aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. miły i pożyteczny". Dziecko musi wiedzieć. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . Opiera się om na tzw.2. Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty.pisze F. aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. co możliwe. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. Powinno nauczyć się również nazw kolorów. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. gdy dotyka przedmiot. o którym mówi. Tonković (1978. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. Pamiętać trzeba jednak. aby mogło ono chwycić. tzn. Baillart (1964. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. s. Tonković (1978.. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi. a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L. których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. 5. Domagają się mówienia od dziecka. że trawa jest zielona. A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. jak: »wzrok». albo używa podobnych wyrażeń. które tworzą kształt danego znaku. s. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia". niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze".. dotknąć czy samo zbadać przedmiot. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). to powstaje problem. Jeśli dziecko mówi. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania.

słowa pisanego . podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących.zaobo" wać trwałość znaków. 19'73. a ręki lewej bardziej analityczny. Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą. dotykając go bardzo dokładnie. Wynika to m. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. W przeciwieństwie do zwykłego pisma. W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza).całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca. Przede wszystkim uwzględnia on to. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji .alny. 137 i nast. Grzegorzewska (1964. aby .) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk. co pozwala na łatwe ich ujęcie. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. . . czasem imawet dwu. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez . Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. ' . lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka. mowa migowa głuchych. przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. że: .6). Bauman. Stosuje się 'tutaj łapeć j.odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera).dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę.120 . co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi. z tego.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej.(drukowanego) na druk wytłaczany. Jak wynika z doświadczeń. W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa. tak jak np. str. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. grubszy papier. tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej. zwanego popularnie "brajlem". Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter. D. Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. / . Ogólnie trzeba powiedzieć.czy trzykrotnie. co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej. po której ma się przesuwać. a zwłaszcza zmysłu dotyku. przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. in. że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie.znaku.prawej i lewej rę!ki. s. . podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku. ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć. 32. W miarę nabywania większej wprawy liczba . Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka.

analiza i synteza oraz operacje pochodne . Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich. wnioskowanie itd. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. Jedną z nich 'są tzw.120 słów w ciągu tego samego czasu. F. co trwa znacznie dłużej. s. M. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. a więc literą. W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. s. przechodzi ona przez różne poziomy. że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców. Przyczyną tego jest to. mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego. BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. Podobnie twierdzi autorka. maszyny czytające. że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. którego nie można porównywać z polem. Można więc przyjąć. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. 122) podaje. A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. do których należą tzw. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. skróty. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy. Fankhauser . Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. klasyfikowanie. dokonuje oceny. które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. Pismo punktowe L. wysuwa hipotezy. Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia . Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 . są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. abstrahowanie.porównywanie. operacje podstawowe . a więc tranisponuje je na • wzrokowe. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. uogólnianie. Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. Grzegorzewska (1964. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. dzieci ociemniałe. która reprezentuje. I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. 139) tłumaczy to tym. rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. 5.(1980.5. wyrazem itd. ' Jak wynika z doświadczenia.punktów schodzi na plan dalszy. jakie można objąć wzrokiem.

niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. s. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane. którą widzący ma przed oczyma". Wskutek braku . s. Ciągle się zjawia odruch badawczy. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. co to jest. globalny niż analityczny . którego materiałem są pojęcia. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. Ogólnie trzeba powiedzieć. Jedni uważają. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty. Klimasiński. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty .widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku. że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych . systematyzowania. z tym że. Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia. Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. zależy on od wielu czynników.na utrwalonych śladach spostrzeżeń . 260) pisze w tej sprawie. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. Klimasiński (1977. szukania pewnych analogii. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej. Sękowska (1974. Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły. ludziach i ich wzajemnym stosunku. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. . w sprawie sytuacji w otoczeniu.nie ma powodów spodziewać się. Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. O myśleniu niewidomych K.wyobrażeniach. Grzegorzewska {1964. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. 1974. K. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę. podobnie jak u dzieci widzących. in. 78) pisze natomiast. podkreśla się. synteza.inny niż u dzieci widzących". Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie.(por. że dzieci niewidome. że operacje myślowe jak analiza. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących.. Z.(abstrakcyjne). że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. wiązania w logiczne całości i schematyzowania. Jeśli się przyjmie pogląd. 8. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa. abstrahowanie. s. choćby np. s. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach. Z pewnością wynika to m. wnioskowanie itd. i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. Oznacza to. z tego. M. uogólnianie. porównywania. niektórzy . a inni wręcz przeciwnie -. klasyfikowania. Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe .

rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu. o badaniach którego wspomniano przy. albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . uzyskać określony skutek. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji.5. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych.. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje. omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych. in. 1968. . Klimasiński (1977). s. Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. Według J. Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi. A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności.J. nią charakter synpraktycizny.tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. aby dziecko mogło dojść do określanego celu. są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem. na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami. że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności. Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. a zwłaszcza na poziomie. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. czyli wyobrażenia. 26). aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). Nasuwa to przypuszczenie. co do których nie ma większych wątpliwości. Piageta (1966). W tym okresie.spostrzeżeń i wyobrażeń. musi wykonać pewne działanie. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia).Z. a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. czy wiernie odzwierciedlają istotne i. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono .na teorii rozwoju umysłowego . 5. ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. . 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne.myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. tzn. Sękowska.1.

s. czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień. Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących. a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami. która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa . a także o. 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego . obejmuje ono . Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [. zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne). że dziecko ..stadium operacji formalnych. w badaniach K.(operacji .Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. w którym. 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych.pisze A. Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu . 55 i nast. pojęć). (zadania). Odwracalność polega na tym. Jak już zaznaczono poprzednio.język). Jurkowski (1975.stadium operacji konkretnych.8 roku żyoia". '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości. s. z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu. Zgodnie z teorią J. którym odpowiadają pojęcia.] Myślenie. KTimasińskiego (1'9'T7.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. Klimasińskiego (1977. do tej. W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości. Chodziło mianowicie o stwierdzenie.) miała. w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne.biernemu. Nie oznacza to jednak.operacyjność i odwracalność jest już ogólna . Przed przystąpieniem do badań K. polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. w którym brakuje jeszcze odwracalności. które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu. pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń. rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III). s.. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie. próbę ich wyjaśnienia. Klimasiński (1977. określa się jako myślenie przedoperacyjne. 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego. Od 11 .12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia . na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego . iSeria II eksperymentów K. niezależnie od treści. jak też z poważnych proihlemów naukowych. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar. kształt) są stałe i niezmienne. Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. a zwłaszcza myślenia. . Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną. objętość. Celem badań K. autystycznemu. "Odwracalność .zasadniczo okres do 7 . s.może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej.

.VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny. K. co według teorii J. lecz go burzyły i układały go od nowa. Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego.. to znaczy ujmowały tylko jedną relację.III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ". stosowano wariant składający się z 5 linijek. dome były o wiele gorsze.. W grupie badanych z klas VII .". U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I . zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki. Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por. 5% przedoperacyjny.. . Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-. Jak można było się spodziewać. . a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego .konkretnych).III 20% dla poziomu operacyjnego. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące.]" Seria IV eksperymentów K. . 8). Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s.. a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle. Eksperymenty K. Dla przykładu można podać.wynosiła 2 cm. . albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych". W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła..)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. s.. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem. ciężaru ani objętości". 1977. 67 i nast. "krótszy od-. Dla badanych. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk. Klimasińskiego (1977.. Wyrażało się to w tym.". U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy.niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [. że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ. z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami . cji konkretnych. wyniki uzyskane przez dzieci niewi-. który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego. np. Klimasiński.. którzy nie potrafili tego zrobić. Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek.przedoperacyjnego. lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące.dłuższy od . u dzieci całkowicie .. W klasach I . W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch.. Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. K. wyobrażeń przestrzennych [. s. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności.] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić. Miller (1969).

127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące. Klimaisiński. 74 i nasrt. "leży pod". dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych. ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. K. z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. a więc relacji "większy od . Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych. Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego. 82). np. że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . 74).. że wyniki badań K... Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. albo dwukierunkowe.] Możma przypuszczać. Ogólnie trzeba stwierdzić.VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%. czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. . Ponadto były zadania. Klimasiński.nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań. K. i nieprze^ strzeninych. "mniej odważmy i odważny".. . z tym że w klasach VII . Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. . np.VIII zwiększył się on do 5l5%. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze). to jednak materiał. Zadania te. że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. co zadania w eksperymentach II serii. Seria V eksperymentów (s. "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem". "leży nad". które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • . których było 28. natomiast dla klas IV . "Dzieci niewidome. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. Klimasiński (1977. s..2. np. np. 1977. że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por.. 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " .) miała za zadanie stwierdzenie. np.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I . mniejszy od . Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować. l'977i. które określały relacje jednokierunikowe. s. W zadaniach tych występowały 2 przesłanki.5. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [. A>B i B>C. Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono.. że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [.. 5. najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia.dzieci widzących".III. "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C". s. . . na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę. . " itd.] Można wnioskować.

Jest to tzw. jak algebra.iij-i. Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. Sękowska (1974. tym częstsza 'będzie sposobność. . że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię. stosunki itd. p^s. zdolność łączenia ich . Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski. Chodzi mianowicie o to. które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania.VII. 235). jak abstrahowanie i uogólnianie. aut. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk.opanowanie przez nie znaczenia słów. kretene.przyp. jak abstrahowanie i uogólnianie. Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat).. które mają charakter jednostkowy i konkretny. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. cierpliwość. tzn. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń. powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne . geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje. dzięki takim przedmiotom. np.) stopniowo wzrasta. s. . Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego.'-^" ^^.proces myślenia dzieci niewidomych . Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy. czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. . Poprzednio wspomniano już. im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów. prawda. czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami.. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym. Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka .Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk.na rozwiązywanie określonych sytuacji .nie zawierać cech jednostkowych. rodzaj. a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk.. W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II . aby mogły spełniać swoją funkcję. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych. .. czyli atetrahiowanie cech podobnych. funkcja. ----. Są one wynikiem takich operacji umysłowych. czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na.pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej. Pojęcia. i Iim większa jest ta umiejętność. Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z.

93 i nast. Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A. to badania wykazały. rodzaju. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników.pisze A. s.wykrywanie wspólnej funkcji. 93) . test słownika i test wolnych skojarzeń. jak: test porównań. W koinkluzja autorka stwierdza. Majewski.wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech. Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- . którą reprezentują. 86 i nast. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. Autorka stosowała takie metody. to badania A. Jeśli chodzi o kategorie porównań. dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. Psychologia 129 zw. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. a więc od III do VIII klasy. Nie potrafią one wyodrębniać . głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych. że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę. .budowa. Ich synteza osiąga większy .).jLK. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień. pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. Szczechowicz (1976. "U uczniów niewidomych . że zarówno w grupie dzieci niewidomych. test przysłów. Szczechowicz (1976. i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw . W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju. wielkość iitp.iycn szKOi podstawowych. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe". Szczechowicz (1976. Polega ona na tym.cech wspólnych. a nie na wiek. Szczegółowa analiza wykazuje jednak.problemowych.) wykazały.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk.VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. s. Dla . kiształit.poziom. jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych . Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T. s. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych . Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć. nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie.

. ciężar.) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu. to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące. A. Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. Drugim zagadnieniem.] Poznanie konkretne ze względu. budowa. . a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść. Szczechowicz . w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym. ona (s. materiał schodziły na miejsca od III do IX.przyip. W konkluzji A. [. dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne.. wielkość. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza). Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie. barwa. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome.ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych. niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. a następnie funkcję. była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. Szc. Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". Okazało się. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. jak kształt. Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [. którym A. W każdym razie takie kategorie. takich jak: kształt. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych. materiał. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę. . Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. aut. Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami.nym. wielkość. wyższe. jak: budowa. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. Szczechowicz się zajmowała. Różnica zaznaczyła się jednak w itym. : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości. wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych". Sękowska i(19i7'4. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III. wielkość.s. 9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym. że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech.] Dopiero po przełamaniu tych barier. Ponadto pisze. smalcu i kirieistetyczny !(clężar). bardziej złożone etapy rozwoju myślenia".

uczucia estetyczne .przedmioty. aigresja. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. do określonej sytuacji. np. W. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne.zachwyt itd. w której się on znajduje. że rozwój myślenia. np. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. dla którego stanowią one materiał (myśle-. M. s. nie pojęciowe). a później zabawki itd. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. co wyraża się w płaczu. Niektóre bodźce . ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. sen). Oznacza to również. W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. zjawisk. . O ile chodzi o rozwój emocji. Z reguły o emocjach mówi się. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. O uczuciach. zazdrość itd. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm. Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne. a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. Przełącznikowa i H. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. 1979. 313). które w wielu przypadkach używane są zamiennie. butelki z pokarmem. uczucia moralne sprawiedliwość. ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por. jak: emocje i uczucia. w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność. s.zi'oim. jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. gniew. krzyku itd. Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. Szewczuk 1979. strachem.(1976. Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. i społeczne. Spłonek. radość. strach itd. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . a .1. s. 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych. a nie o emocjach mówimy. sympatia. 6. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych". 330).stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. Wynika to stąd.miłość. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. 6. zjawiska .

jałk poznawcze. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. krzykiem czy gniewem. gdy będzie głodne. stopniu. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. zjawisk. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. M. że udział per-. 399).chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. Przełącznikowa i H. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. T. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi. a więc słuchowe. gdy będzie nakarmione. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. s.. Spłonek. Gałkowiski. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z .. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych. emoo j analnego. s. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć. różnych stron otaczających je rzeczywistości". 26). 13S przedmiotów. A. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. L. 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. Dobrzańska-Socha. 1975. Z uwagi na to. określony już w znacznym. jak współczucie. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. Przede wszystkim trzeba podkreślić. 1979. Wołoszynowa (1979. moralne. niechęć czy nawet nienawiść (por. następuje także rozwój jego emocji. węchowe itd.percepcją wzrokową (por. W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). społeczne czy estetyczne. jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. dotykowe. W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. s. O ile ... nowej zabawki itd. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. Rzecz zrozumiała. zazdrość. : 1975. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". tj. których genezą są bodźce zewnętrzne. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. s. Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. miłość. a właściwie na jej uśmiech.zwłaszcza wzrokowe. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. ptaszków. Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. jaki isltoijeje ' . Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka. &).

. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. 'że. Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła. li9T5. natomiast 'dzieci niewidome tego. czego dotykają. dopiero w wieku 2-3 lat. Jest to sprawa tzw. gdy zostaje samo". 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. np. Gałkowski. 14). s. 19'715. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. Gałkowsiki. jako czynniki wyzwalające uśmiech [. że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. s. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T. które zniechęciło do badania otoczenia". .między matką a dzieckiem. Podkreśla również. ale może przestraszyć je samotność. że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. Lewe'nfeld <'1956. zwłaszcza nieuprzedzoina [. lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. 1975. niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. B. które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. przyciskanie). terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie. Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów. Już w piątym. który uważa. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. a.także głos (mowa).Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska. 12113'). że te dzieci. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. Pisze ona. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. przedmiotów albo też głosu. Lewenfeid (1956. Dreier (1980. ' ' Podobnie S. . Jest to zjawisko noirmalne. Bowliby'eigo (1869). Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. osoby itd.s. W tej sprawie B. . szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób.. gdy od niego 'odchodzę. Gałkowski. co widzą. 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. '12). że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. s.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. Również komponenty pozawzrokowe.] Moje dziecko płacze. nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki). S. poczucia bezpieczeństwa. "Freedman (1964) pisze. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno. s. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. . Wymieniona już S. s. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia.. to też zaczyna się ich bać.

. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć.ku ujemnym. albo przyjmuje ją dosłownie.co inne dzieci osiągają bez trudu. że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej. przeBizkody i niepowodzenia. Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. dużo w nich agresji. Nie będzie więc dużym błędem. a zwłaszcza społecznych i moralnych. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. w których czuje się . Dobrzańska-Socha (1975. Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych. A. Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. często reakcji gniewu". zazdrości.której albo nie rozumie. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza". Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. Wydaje się. sytuacje trudne. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. aby niewidomi mieli większe. Dotyczy to zarówno dka-iasu. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. Charakteryzują się one tym. jeśli się stwierdzi.. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych.zetknięcie się z twardą rzeczywistością. brak kontaktów z rówieśnikami.. Wyrażają się one często płaczem. właśnie na skutek braku wzroku. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć.pozbawione felgo wszystkiego . Źródłem ich są tzw. wrogości. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie .. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. zwane też stresowymi. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. Tak jak dziecko widzące . Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. kiedy umiejętność tę opanowały. osamotnienie. złości itd. jak również okresu późniejszego. którą trudno później zlikwidować. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. jako rzeczywistą groźbę. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni. a zwłaszcza mimikę twarzy.dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa. ograniczenia w tym zakresie. s. knzykiem. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne.

Prą-. często w ramach tzw. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty.. koleżeństwa. braćmi. życzliwość wobec innych. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych.się nieraz z okresu przedszkolnego.niemowlęcia z matką.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska. wyciągają ręce itd.społecznych.społeczną dziecka. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych. które dąży do kontaktów . Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . . które odwiedzają rodziców.rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych". Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka. podwórko. która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem.2. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. grup nieformalnych. Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. Na dziecko oddziałują teraz.6. skwer). s. Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany. Dziecko społecznie-przystosowane to takie. Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. wspólną zabawę. dziadkami itd. babciami. dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach. siostrami. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. 626) . lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami. Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości. Ogólnie można więc powiedzieć. jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh. Wół oszynoiwa •(19719. zbiorowych zajęciach.. którzy podchodzą do dziecka.szczególności .pisze L. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. np. współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób. do której dziecko przynależy. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej . wywodzące . "W . Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. a wśród nich inne dzieci. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. uśmiechają się do niego. W domu spotyka osoby. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . zainteresowanie życiem społecznym itd.

r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-.wspólnego udziału w zajęciach. jakie znaczenie tej sprawie będą.poznania nowych osób.odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. kim są. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych. Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób.. . Desmerger (1978. s. którą wraz z wiekiem musi rozwikłać.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt..możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców. ich kroki w domu czy na ulicy. . nip. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie . . M. ich lokalizacji. i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami. zapach charakterystyczny itd. wówczas nie ma wątpliwości. . w kontaktach interpersonalnych itd. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem. Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym. jakie z tego kontaktu płynie. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy. Słyszy ono ich głos (rozmowę). innymi dziećmi. odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd.. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia.poznania osób. jak np. Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej. na wspólnej zabawie. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację". na podstawie bodźców słuchowych (igłois). np. . .potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. Docierają do niego jednak inne bodźce.. które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne. dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd. lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. rodzeństwem. .Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: . że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . ich działania. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę.nawiązywania werbalnych kontaktów. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego.

lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. charakter. na którą składają się takie składniki. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. np. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. zdolności. Oznacza to. Wynika to m. stąd. in. postawy. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko. kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. jak: temperament. strukturę. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. . Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. "Młodszy wiek szkolny. które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym. w którym 'dziecko przebywa. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. 7. w zabawach. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny.. nawyki i wzory zachowania się. Nie ulega wątpliwości. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego. funkcje itd. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. w którym ono przebywa. Równocześnie trzeba podkreślić. Nie oznacza to jednak. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. zainteresowanie itd. Już niejednokrotnie podkreślano. jej genezę. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne.możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi... a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. Od stopnia adaptacji społecznej.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. Ogólnie trzeba powiedzieć. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych. potrzeby. że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności.

w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa. potrzeb itd. 95) twierdzi. Zebr owaka. Łapiń^ka i M. Wołoszynowa. Jednak moiżna przyjąć. Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . 7'69). Reykowski (1971. nauczycieli. który często przedłuża się poza wiek 18 lat.narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych.się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania. J. w którym przebywa. Obraz pozytywny daje pewność sie141 . że . W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym.1.(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. s. Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: . własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz.narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. s. J. s.się nowie" (L.zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". li979. Mendruń {1967. w którym przebywa. 1&79. niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. rówieśników). umiejętności.. Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy. który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. 771) pisze. lęk i różne objawy nieprzystosowania. to są one wynikiem błędów wychowawczych.. ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych. s. kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach". stosunku do innych ludzi. Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). 7. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. zdolności. Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu). . braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska. na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. . Obraz negatywny wywołuje niepokój.W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. 636). że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata.

Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega. które . W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego". oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju. gdzie 'leży agutoa [. W tej.). lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie . że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. lepsze wyniki w nauce". może tego (c)d razu podnieść. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym.przyp. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości. Jeżeli obraz ten jest właściwy. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8. Morę wzrok utraciły . s.. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej. to i . Lewenfeid (1956. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie.bie. Pisze ona. czy ślepota jest czynnikiem. co potrafi zrobić.oparte na nim aspiracje będą realne. lepsze kontakty z ludźmi. . nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności.".. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym.dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. Dobrząńskiej-Sochy (1976. równowagę emocjonalną. co je też utwierdza w przekonaniu. sprawie wymieniany już B. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie. udział w grach sportowych itd. aut. Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. zanim inni nie powiedzą mu. które dzięki temu może wykonywać. 6-12. możliwe do zrealizowania. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych. gdy coś mu upadnie i nie. s. np. by dostrzec wkrótce. ale za to ma rączki. s. 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd. Chodzi mianowicie o sprawę. przychylny stosunek do innych.. Badania porównawcze A. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny. W tej sprawie B.ociemniałych.] Dzieci są na tyle initeligentoe. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. uszy. Jeśli powiemy mu. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób.'że jego oczy nie pracują. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży. że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . Lewemfeild (•1'85'6.-że jest niewidome. Wielu autorów podkreśla. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. tzn.

s.1964. stykając się z osobami. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji.] Słuszna jest uwaga. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . że ślepota może stwarzać warunki do tego. Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. zachowując pewien dystans.istotna. wyboru zawodu. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych. Lecz niekoniecznie musi to być regułą. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą". że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy". możliwości wykonywania pewnych czynności. B. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. obcości. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. s.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. Tak jak już podkreśliła A. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. t j. że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego". bazie. bezradności.sprawy [. jest więc zajęte . Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. Często mają poczucie inności. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka. s. Często podkreśla się. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego. 37) . że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. wiele. Bailliard (. np. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". ciągłej zależności od innych. poddaje się mniej chętnie. 5i2). ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu. Sękowska (1974.. cele i zadania życiowe i zawodowe. co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną.. które muszą być oparte na realnej. na zajmowanie się samym sobą. P. Pozostawione w środowisku nieznajomym. których głos słyszy po raz pierwszy. . Lewenfeid {1956. Dobrzańska-Socha. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych. ale mogłoby być inaczej. rezerwę'wobec innych ludzi. Wydaje się słusznym stanowisko.

Przełącznikowa (1979. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku.pisze M. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. można przyjąć. że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. zjawisk. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi. Czynią one wiele wysiłku. Nie oznacza to. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych. O potrzebie mówimy bowiem wówczas. które wymagają zaspokojenia. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem. kontaktów z innymi dziećmi itp. względnie w pełni zaspokojone. A więc przy błędach wychowawczych. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. czego jednostka oczekuje. s.7. Potrzeby występują wówczas. ałbo też gdy to.2. aby przywrócić zachwianą równowagę. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. ludzi. Na pewno ślepota . że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. kiedy •odczuwa brak pokarmu. Z uwagi na to. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. albo potrzeby kontaktu społecznego. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. jak np. Wprawdzie brak jest głębszych badań. Problemem pozostaje jedniak. Stanowią więc one motywy jego działania. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata.nie powstanie. "Potrzeba psychiczna . Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. to jednak hipotetycznie można przyjąć. aby je w pełni zaspokajać. snu itd. 503) . lecz także psychicznych i społecznych. Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. . albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie.

Jednak nie. 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. s. jak potrzeba afiliacji. którzy nie widzą [.niezależności i samourzeczywistnienia..) lub dotykowych. dzieł sztuki . . Sękowska (1974.społecznym". Cytowana już kilkakrotnie Z. słuchową (mowa. Problemem pozostaje natomiast. s. w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. . uznania itd. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym. . Sękowska (1974. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę.. akceptacji społecznej. . . poezja itd. potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane.to przeżycie charakterystyczne dla ludzi.(zestawy barw).] Samotność . a więc drogą dotykową. że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie. że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia. niezależności i samodzielności.obrazów. Majewski. Przejawia się to w . W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. Z.intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów. Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. Z uwagi na to. a mianowicie oglądania krajobrazów . odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie". Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone.piękna przyrody. Wydaje się. pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. które rozwijają się głównie. również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. pewnej izolacji i wyobcowania [. których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć . Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić. zadawanie pytań itd. Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne.] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji..w sferze bodźców akustycznych (muzyką. Ich źródłem są trwałe nastawienia. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej. Podobnie jak u dzieci widzących. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną. . których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka . że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. harmonia kształtów itd. choć nie wyłącznie. czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby. '. uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. fotografii czy rzeźb. .dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb.). wszystkie 10 T.

Nasuwa siłę więc pytanie. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd. dysharmonii). Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym . Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi.3. 30) . stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka. Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym. Do-brzańSkaSocha (1975.składnikiem osobowości są także zainteresowania. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci.to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych.-' . Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach." . "Jeśli chodzi o zainteresowania -. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę.'oznych. Z uwagi na to. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały.7. Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej. telewizji itd. Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących.pisze A. Ogólnie trzeba podkreślić. należy przyjąć. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi. 8. jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. ilorazem inteligencji. a więc zaburzeń czynności psychicznych. urazach czaszki itd. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . brakiem oddziaływania filmów. udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka.przedmiotów i zjawisk. Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12. s. W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy. wylewach do mózgu.

Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji. Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. a zwłaszcza intelektualne. Jednak . Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci. że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi. U podłoża zmian psychicznych. Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. . co powoduje. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. niewidomych umysłowo upośledzonych. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych.przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa. Ogólnie trzeba stwierdzić. Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. głównie intelektualnych. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi. Najliczniejszą . że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować.znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących. W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny.często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. "szkoły życia". których liczba jest również znaczna. Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne.bierności czy apatii. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane".dzieci niewidome z normą intelektualną. i.grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia.jak już podkreślono . i rewalidacyjnej. które w możliwie najwyższym atopniu . Są to dzieci. Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z. Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i . bądź też w spowolnieniu reakcji . Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . analloigicznie jak u dzieci widzących. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna.

Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. Nieśmiałością. Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego . niskim poziomem energii. charakteru-. na które częściej narażone są dzieci niewidome". a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. . wywołujące silne przeżycia emocjonalne. . mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. 31). że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. nagłe. s. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych.nastroju. Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". Wielu autorów podkreśla. inicjatywy. Może to wynikać stąd. 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. 2. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej. . która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. s. neurotyczności. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. a więc sztywnością. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. bardzo długo. a więc o osobowości schizoidalnej. tiki. a zwłaszcza młodzieży niewidomej. Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. zwłaszcza w zakresie temperamentu.4. Są to pojawiające się okresowo. że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. że 'np. możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. Wydaje się. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. sfery emocjonalnej i popędowej. Dowodem tego są liczne obserwacje. . Często u dzieci. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. P. a zwłaszcza warunki. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. . o których wspomniano przy okazji blindyzmów. Baillart '(1964. 3. Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym. że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące. Brakiem aktywności. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy.wydarzeniami w otoczeniu.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. Prze/ ciwnie. które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. tzn. SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. podejrzliwością czy nadwrażliwością. stanowiące urazy. Ogólnie można powiedzieć. Dolbrzańska-So-cha (1975. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego.

Bateman (1973. . oraz fakt. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. niewyraźny. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. *>. O ile chodzi o pierwszą sprawę. s. 150 Podobnie W. jest bardzo mało [.widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych.5. że "osobników z absolutną ślepotą. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju. a IWo posiadało poczucie światła. że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. z niewyraźną . chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. fragmentaryczny. Dzieci niewidome z 1'es. l Przede wszystkim trzeba podkreślić.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. D. B. U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. tzn. Tendencjami do zachowań agresywnych. że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo. że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy.". . Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. . 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. s. . Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. 6. ale nadal funkcjonuje. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji. wprawdzie w ograniczonym zakresie. Są to więc dzieci. . ogólnych jego kształtów czy innych cech. to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. 40) pisze. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . Swierłow (1957. mglisty. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej.

ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. a często może być też dla niewidomego zwodniczy. Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. to jednak ta szarość ma swoje odcienie. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. 43 i 44). "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni . a więc dzieci ociemniałych. zwłaszcza kolory podstawowe . które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. że nie można jej wyrazić cyframi". Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. Należy przy tym pamiętać. zwłaszcza te. jak już podkreślono. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia.pisze W. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. s. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem. 23 i 24) .czerwony. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni. s. Wręcz odwrotnie.barwą. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. Taka tendencja występuje głównie u dzieci.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. żółty i niebieski. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni. jaki dostarczają resztki wzroku.05). Swierłow (1955. Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. zielony. 1957. mglisty. często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek. słuchu. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. węchu itd. niby drogowskazami w podróży. zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. gdy jego siła jest tak minimalna. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. których stopień zbliża się do górnej granicy (0. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. które widziały i utraciły wzrok. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku. Swierłow.. jest bardzo niewyraźny. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. .

odgrywających istotną rolę w kompensacji. Batemań. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. D. Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku.152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd.postawy wobec siebie jako niewidomego. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. nych układów strukturalnych. 1973. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. np. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji. Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. U starszych. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy . Postawa . 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. <wg: B. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. Może się to przejawiać w lekceważeniu. wzrokowym. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. N. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. jakie płyną kanałem. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej. s: 342). W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. Drugą 'sprawą. W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153.

pełnienie ról społecznych itd. . a reszta radzi sobie w szkołach masowych. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. wzroku. zwłaszcza tych. w internacie. że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka. na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. in. powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. związku z tym. B. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . s. 338 i nast. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi. wynika między innymi z faktu. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. na obozach itd. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. Jeżeli jest to prawdziwe. u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". D. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. Zachara •(1981. lub pedagogicznym niż psychologicznym. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. Pilecka i B. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę. sprawami ludzi niedowidzących. O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne. . kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole. Jednakże badania . Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić.czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych. IV. 336) stwierdza jednak. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. B. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych.taka ujawnia się w sytuacjach. lub choćby bliskie prawdy. że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. tym. że wiele tych dzieci musi korzystać . że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. Niewłaściwe bo-.brak większego zainteresowania wśród naukowców. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. Bateman (1973.) tłumaczy ten fakt m. s.ze specjalnych form nauczania i wychowania. to możemy przypuszczać. 'Podobnie W. pomimo że osób niedowidzących jest 2. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół. pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. Bateman (1973. s. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych.

wzroku. 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia. stosunku do otoczenia". Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie. w .uważa się w tym przypadku osoby. Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. wpływu na sferę poznawczą 'dziecka. s. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu . że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych.naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". Pasternak (1978. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości. Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym).3..1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0.05 uznawane są za niewidome. kogo należy uważać za osobę niedowidzącą.04 (np. Znaczy to. na kształtowanie się uczuć. 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega . że osoby z ostrością wzroku do 0. » 2. Ziemcowa (1976. a mianowicie obniżenie ostrości wzroku. 7). a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi. Dotyczy to zarówno dolnej. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. 1979. pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. Podobnie E. s. nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia.0. w NRD) i górną granicę do 0. u której. zakładając. I. 162).jak już podkreślono . pomimo znacznego uszkodzenia. tzn. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości . Oznacza to. Można spotkać też definicje. Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. które mają wpływ na poziom wiedzy.poznawania przedmiotów. a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta. Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt. Jurewicz-Tuz i K. charakteru. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. które dolną granicę obniżają do 0.25. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 . Klimasiński. s. na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota.05 . Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu. ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. wywołuje przeszkody i trudności. jak też górnej granicy tego defektu. stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G. wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk". Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. Za osobę niedowidzącą . Innym zagadnieniem jest sprawa. orientacji przestrzennej.rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku). że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących. Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd.

podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych. a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń. s. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby. Ogólnie osoby niedowidzące. które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku.mi. Sprowadza się ono do pytania. tzn. inwalidztwa i zatrudnienia.praktycznej. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać. Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku.się z def-fnicją oftalmologiczną. Klimasiński. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych. np. w których wzrok odgrywa doniosłą rolę.ęuzy niewidomy.--»v*^^^. a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych. . Jurewicz-Tuz i K. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). np. specjalnie powiększających pomocy optycznych. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. albo jednego i drugiego (por. Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. 3. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania. które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. 1979. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół. Znaczy to.dzia-" łalności praktycznej itd. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery. Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. jakie dostarczają jej bodźce wizualne. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem. albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku. 14).. lup. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma. .c s±ciiin. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych. J-". G. . Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. ^.e luJ.

jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy). Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych. . Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego .1.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. 159 1. o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. ako-modacji (nastawności). czopki i pręciki. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. soczewka i ciało szkliste. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. Jest to ta część siatkówki. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. zwłaszcza . Składa się na niego "rogówka. soczewka.funkcją wzroku. stereoskopowego i barwnego. Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. czyli tzw. określone zmiany chemiczne. która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. ' . Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. Proces widzenia odbywa się w ten sposób. . ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna. Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. plamce żółtej. przechodząc przez źrenicę. gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego). że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka. regulująca i kontrolująca wzroku) itd.1.fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty. czyli wadzenie plamką żółtą. zwłaszcza małe. Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. która je spo158 wodowała (etiologu). Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka. 3. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. tzw. Zaburzenia widzenia " Normalne oko. Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem. w których pod wpływem światła zachodzą . Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej. Nie oznacza to. jak też w dali.w czopkach i pręcikach. obwodowego. które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych. jest najważniejszą . i ich szczegóły. Na proces ten składa się: .

J. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką. w . że jest on zamazany. bardzo małych elementów. Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia).75 mm . do tej.przy odległości 3 m. 1.07 mm przy odległości 25 cm.5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. astygmatyzm.maksymalnym zbliżeniu. Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. przy dolnej granicy słabowzroczności. l mm . Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza.. zamazany. 1951. nieostry. zmętnienie lub brak soczewki itd. . dalekowzroczność. s. 17. Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena. Na ile te proporcje są zachwiane. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw. Jak z tego wynika.przy odległości 5 m. czyli na tym. Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas.różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary). Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . Wada ta występuje wówczas. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką. którą powinien widzieć. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów. co powinny widzieć z 20 m.' jak krótkowzroczność. którą widzi. stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. o wielkości 16.przy odległości 50 m. co powoduje.07 mm z odległości 25 cm. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu. gdy aparat łamiący (rogówka. Melanowski. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to. która polega na zmętnieniu soczewki. co powoduje.małe. szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża. Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry. H. 71 i 72).est to wada wzroku.75 cm) z odległości 50 m itd. Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie). widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie. Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. W. Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm . Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk). a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4.5 mm . ostrości wzroku. Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości.iprzy odległości 1000 m (por. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu.5 mm {1. ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku. lecz przecinają się przed nią. co odpowiada wielkościom 0.

widzenie lunetowe. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . 81).1. to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. lewostronna jest mniej uciążliwa. że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. Majewski. Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. 3. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym.pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami.2. zwane też widzeniem pręcikowym. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego. W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. przy czytaniu drobnego druku. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. 2. . Widzenie połowicze (ślepota połowicza). Do najważniejszych należą: • . Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki. Melanowski. 3. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. a więc przedmiotów jako brył. H. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. 1951. często zmętnienie to osiąga taki stopień. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. 3. co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). Dokonuje . Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe.po lewej lub prawej stronie. Psychologia 161 klucza lub rurę. Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. s. Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por. przestrzeni jako głębi i perspektywy.1.3. W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. l. a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe.

62świetlnych. 332).2.. Człowiek widzi otaczający świat w barwach. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. Jest to możliwe dlatego. Jednak. 1979. Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. . Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości. 526). stereoskopowego czy barwnego. przestrzeń z 2 różnych punktów. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. a także odległości. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku.tritanopia.. s. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. stosunek do innych przedmiotów itd. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. 2) dichromatyzm. czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną. barwy. Szewczuk. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). Zaburzenia widzenia barwnego .4. Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego. Galewska (1973. że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. czyli całkowitą ślepotę na barwy. jak podaje Z. 3. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. . człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię). s. nie reaguje na barwy w ogóle. za osoby niedowidzące uważamy jednostki.protanopia. czyli ślepota na barwę czerwoną. które stanowią pewną funkcjonalną całość. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny. lokalizacji w przestrzeni. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej. głębi itd. a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną. w którym brak jest czopków. że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. 3.deuteranopia.się to dzięki temu. Istnieje pewien procent jednostek. . że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. wielkości. do którego należy: . Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni.1. Powoduje to. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot.

S. jak wielkość. Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". Dalej autorka pisze. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. s. czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. zwłaszcza małe lub bardzo małe. że " . relacjonując. Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. rozczłonowanie kształtów. Odnosi się to do takich ich cech. badania J.spostrzeganie. s. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. Nartowska (1980. np. że niektóre przedmioty. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny). . Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących. ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji..Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. 2. widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata. ' ' Podobnie H. . niedokładnie. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. lecz subtelne różnice kształtów. Oznacza to. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych". Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. co. W. Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia. którymi pisane są książki. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku. barwa itd. 75 . w miarę ich oddalania się od oka. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. Mogą one otrzymy-. zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . Pilecka i B.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry. 4). Im wada ta jest głębsza. statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. jak i normalnie. pola spostrzeżeniowe-' go. lecz także jakość zaburzenia [. a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce. niedokładnych. tym ograniczenie to jest większe. . A.76) pisze: "Jest pewne. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. prasa codzienna itd. s. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza. Schwarz (1976. Zachara (1981. 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. jakie między tymi elementami zachodzą. 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. podręczniki. widzi więc dobrze. spostrzega powierzchownie. Percepcji przestrzeni. kształt. Kułagina i(1967). że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l.

Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego). Należy więc założyć.wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. np. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. 67) pisze. Schwarz (1976. Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S.braku przerzutności uwagi. s.mentów z całości. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych. . s. Stwierdziła ona mianowicie. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku".psychologiczne. odpisywanie z książki czy z tablicy. przejrzysty i typowy. pisanie. choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane.jak twierdzi autorka . Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. 3). wyobrażeń. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. bardziej adekwatny. -^ Potwierdzeniem. Trzeba jednak podkreślić. Zwraca ona uwagę także na to. akustyczne.S. s. poczynając od wrażeń. czynników.z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. aby obraz wzrokowy był zróżnicowany.wystarczy. że proces percepcji nie.). Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". powodując. dokładne . aut. poza defektem wzroku. duży. s. lecz również czynniki . Jest to wynikiem . że dzieci . pamięci aż do myślenia. 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku. 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie . Podając konkretne . jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich. Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. w których dominują inne bodźce. Jest on zintegrowany w pewną całość. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem. Rytkę '(1979. że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. są badania przeprowadzone przez A. . lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia. dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości. Schwarz (1976.przyp. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. s. jak: czytanie. Dalej autor <1966.

Wymieniany już kilkakrotnie S. Kodejszko (1973. pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [.jak obecnie być czymś sporadycznym.objaśnienia. gry w piłkę. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną. J. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. s. J. . np. Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu. Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. .] Brak widzenia dwuocznego. Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". 59) pisze. wskazówki do obserwacji. podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. 523) pisze. a więc kreślić niekształtne litery. Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. s. wskutek tego także i upadki [. że: "Ćwiczenie obserwacji. np.] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik. a -nie . s. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. 81) pisze. a . biegania. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. odległości i głębokości". czyli stereoskopowego. «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. rodzaj nawierzchni (kałuża. Dzieci takie mogą pisać "brzydko". Nartowska (1980. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. lecz z pewnych wskazań profilaktycznych. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń. przerw itd. Dziedzic (1963. Nie należy oczywiście zapominać. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . Nie ulega wątpliwości. krawężnik itd. Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. skakanie). nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. s. Schwarz (1976. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt. H. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. . . a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. ćwiczeń fizycznych.). a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu.

typów lamp. oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. Chodzi mianowicie o to. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. Kurcz. produkowanych w kraju i za granicą. jak: krótkowzroczność. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. lunetki. epidiaskopy i rzutniki. jak np.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. linijki optyczne itd.3. wisk pracy itd. lornetki. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne.) dla niedowidzących. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). Bielickiej (1974). pracownikom odpowiednich stano-. stany po odwarstwieniach siatkówek. a mianowicie o warunkach. Do warunków tych należą: 1. które należy spełnić. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. 3. w domu itd. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. tzn. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. • 3. Odpowiednie 'warunki barwne. Cis-Bankiewicz i E. która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. uczą się czy pracują. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. układanki literowe. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. olśnienia. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. w których osoby niedowidzące przebywają. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. lupy o różnym stopniu powiększenia. jak np. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. Problem sprowadza się do tego. 2. W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". J. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H. 4. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. 1980). w miejscu pracy. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. Jest to sprawa. jak też sztucznego. monitory telewizyjne (Magniyision). czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . 4.

koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). słownik i labirynty. która stwarza im odpowiednie warunki. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji. Średni iloraz inteligencji wynosił 113. a w których gorsze. z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr).1. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie. B. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I . Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr. Już w 1930 roku E. =100 dla całej grupy.1. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących. Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy . Okazało się. z tym że dzieci. miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze. Podobnie R. mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów).(podtest rozumienia). aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce.I. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach . Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta. Również inne badania potwierJ68 dziły to. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych .109. 105 i nast. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. Stwierdzono. w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej. dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z.106. Świadczy to o tym.l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. że dzieci z wysokim 1.1. Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1.Badaniem inteligencji. pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny.należy przypisać temu. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych. Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej. które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy. ucząc się razem z dziećmi widzącymi. Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących.umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ. a dla skali bezsłownej 104. z tym że dla skali słownejwynosił on 115. Bateman (1973. Autorka analizowała także przypadki. . że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi.). a tylko 9% powyżej .1. Wyniki wskazywały. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji.=9i5. Sękowska (1978. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie.1.zdaniem autorki . tempa pracy. że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. Uzyskała ona średni 1.96.^s. s. Również B. do prawidłowego rozwoju. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym .

Chodzi tutaj o te cechy osobowości. R. l i nast. Autorka (1980. Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym. tzn. pł. a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku.wzrokiem dzieci. 243) twierdzi. że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. Bateman. Bateman (1973. Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. które często same narzucają się.) na podstawie własnych badań pisze. aby mogli się identyfikować z niewidomymi. Wynikiem tego jest fakt. s. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? . Podoibnie T. że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych".1. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. s. a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". w środkach lokomocji. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. . 16& 5. Bateman (1973. s. Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. kanałem słuchowym. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. 1973. 242 i 243). 4) pisze. natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. Końćzyk (1980. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku. Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. 5. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. widzących swego kalectwa i Jego skutków. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". to są jednak pewne dane wskazujące. B. 342) pisze w tej .2. w sklepie.na ulicy. że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. że "wewnętrzny fekonflikt. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza. s. s. a w innych za niewidome '(wg: B. Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym . które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. widzących powodują to. również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących.

których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. M. że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa.związanych. Schwarz (1976. Wymieniana już kilkakrotnie B. 1973.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. Podobnie S. podobnie jak ikażde inne dziecko. s. s. "Byłoby błędem . Bateman. s. introwertyczni. że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. Young (1952. 243) stwierdza. . Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. depresji. lękliwi. wychowawcy. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. Może to być spowodowane tym. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. izolacji. 76) zaznacza. że dziecko niedowidzące. Schwarz (1976. R. Brak pełnej akceptacji społecznej moż.przyjęcie założenia. jak wykazuje doświadczenie. osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. 5) potwierdzają. grach itd. 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. choć istnieją także przeciwne przykłady. i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. zamknięcia się w sobie. Osoby . Bateman (1973. a także własną. s. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. Kończyk (1980. co chcieliby jego rodzice. bezsilności. że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi". 1973. a tym bardziej jak niewidome. również z uwagi na charakter swego kalectwa. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień. Pisze ona. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. 342). że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. Podkreśla ona. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci. egoizmu. s. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa.może być mniej zdolne. ocena. że reakcje rodziny. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". rezygnacji. lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. mogą być. s. DalekÓ-widze. Faktycznie. . że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. Rzeczywiście. 17) pisze.niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. postawy społeczeństwa. Nie widzi się natomiast tego. s. Podobnie 171 badania T.pisze S. wane przez swoich widzących rówieśników. jak również nauczycieli. Wymieniona M. może być mniej motywowane do robienia tego.e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. Inną' charakterystyczną cechą jest to. 66) . Young (1952^ s. czy . 343). Bateman. Force (1958) stwierdza. a nawet aspołeczni.

: Podobnie M. . że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. Kończyk (1980.leniwi. Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. s. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie. przystosowania emocjonalnego. czują się po172 krzywdzeni. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. ' . a także uczęszczających dozwykłych szkół. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). Podobne B. nierozumienie. T. s. jak też psychiczne komponenty. Stwierdziła ona. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej. Young (1952.. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych. przy jaskrze itd. K. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. mieszkających w internatach. D. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. s. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne.1). a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne. 77) relacjonując te badania pisze: . Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0. Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. np. Klimasiński (1979. zawierający zarówno organiczne. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. K.3-0. dlaczego są oni mniej zdolni. nieuważni. 170 i 171) podkreśla. bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm). Bauman.3) wykazywały średni stopień. Ujawniają większe napięcie. np. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek. Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. ze zwyrodnieniem siatkówki. 5) pisze. Podkreśla ona także. Ogólnie trzeba powiedzieć. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. niewidoma".. Bauman (1973.

podobnie jak dzieci niewidome. W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. 152 i nast. jak bieganie. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. szacunku. /' 5. Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. Wynikają one bowiem zarówno z tego. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. Zagadnieniem tym : -' . że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. rówieśnicy. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. samourzeczywistnienia. Autorka tłumaczy to tym. estetycznych. Young (1952-. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. Dwa rodzaje potrzeb. Palak (1978.3.rodzice. . s. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. a.zwłaszcza takie jej formy. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące. 171) podkreśla. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań).). Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań. Powstaje więc pytanie. ruchu i samodzielności. bezpieczeństwa. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym. planów. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. że stosunkowo mało jest potrzeb. skakanie itd. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. wychowawcy. bo ją-się przyszłości. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne.173 zajmowała się u nas Z. miłości i przynależności (afiliacji).. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego. dzieciom. to autorka tłumaczy totym że środowisko. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. Za A. s. Badania wykazały. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących.Wymieniona już M. Nie można jednak ich generalizować. w którym one przebywają . Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku.

Reykowski (1971.mogą występować z większym nasileniem). Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. od spokojnej czujności do stanu. czyli wzrost poziomu aktywacji. 1971a). tzn. 2. utracie wzroku towarzyszą . trwały stres.których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. lecz wywołuje określone. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. jakim jest wzrok. '1958. Rusalem.pisze autor . a więc osób. który wywołuje trwały stres. a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców. samourzeczywistnienia). L. potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. A. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". T. J. Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. Sękowska. albowiem są to jednostki. Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. 174 V. Należy więc przyjąć. s. Cholden. 'Ł. Majewski. człowieka. i" z reguły bardzo silne reakcje. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. że utrata wzroku jest silnym stresorem. Jak wykazują liczne badania <H. "Stres . że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. chodzi tutaj o osoby. Lewicki '(1969. który można nazwać podnieceniem. 1958.. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich . 1952. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu.powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. s.

59-60). czasem nawet z przesadną wyrazistością. Rusalem (1952. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. s. Sytuacje. s. Płeć. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. s. Żemis. Zwykle dopiero wtedy. przed którym stoi przyszłość otwo-. Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. s. Sposób utraty wzroku. bezradny. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. Sękowska w dalszej części pisze. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. która zaistniała po utracie przez nią wzroku. dolegliwości i choroby somatyczne). że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. 208). czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. -. ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. Cholden (1958. 1960. tzn. St. 55. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. co utraciły.1.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. s." 4. który realizuje swoje plany życiowe. Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). 1952. 1958. Są one następujące: . ' 1. na wychowanie dzieci. Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. "Nieco łatwiej . stopniowo. 5. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. •6. Rusalem. To. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym. konsekwencje swego kalectwa". doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. Sękowska (1960. W nowej sytuacji. L. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. H. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. 73 i nast. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości.1.pisze Z.1. 2. 3. twarzy itd. Cholden. czy też powoli. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego. s. Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. 219) . Ma upokarzające ją poczucie. którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. inaczej u człowieka w wieku dojrzałym.liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. Wymieniona Z. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają. pełen cierpień. tzn. 176 2. albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . 2. a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. rem. na przestrzeni określonego czasu (H. niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. a także L. a mianowicie: okres szoku. czy nastąpiła ona nagle.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. ale te angażują całe jej uczucie. 73). że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej".

rozpaczy itd. L. krzyku. : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia).oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. Napawa go to rozpaczą. która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. agresji słownej. s. 113). Uważa. że wszystko jest dla niego stracone. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. które może przybrać różne formy. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. trudną emocjonalnie. trudną do zniesienia. Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. Przejawia się to m. 1971. procesami pobudzania i hamowania. Dochodzi często do wniosku. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac.1. nie może darować sobie swej lekkomyślności. 2. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych. jeśli sam był winien swego kalectwa. a więc pełnych żalu. Nie znajduje również żadnych wartości. długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. Jest to okres głębokiej depresji. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. iń. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. Jedni całą rozpacz. Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu.2. (zupełnie nowe sytuacje stresowe). Wydaje mu się. po której nie przedstawia już żadnej wartości. obwinia zakład pracy czy współpracowników.(zaburzeń reaktywnych). Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. Szuka winnych. co stracił na skutek ślepoty. że poniósł wielką stratę. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia. gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. w jakich nagle znalazł się 12 T. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. Majewski. wpadają po prostu w szał. dla których miałby żyć. Paryzek. Stan ten ulega . w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. powodując zachwianie równowagi między. a więc jako szczególnie trudną sytuację. swego nieszczęścia. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. a zwłaszcza psychologa.

81) pisze. s. 2. Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego. podobnie jak u nagle ociemniałych stany. Rusalem (1962.2. L.3.pisze . jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji. Nie wiedząc. Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. realizować konkretne cele życiowe. dążyć do stabilizacji swego życia. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy. że oprócz doznanych ograniczeń i . pewnymi skokami. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości. 61) . hamują często likwidację depresji. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu.mowym. że wprawdzie stracił wzrok. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności. Bywają także przypadki. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. Cholden (1958. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań. ogół procesem trudnym i długotrwałym. s.pewnością i niepokojem następują. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. że jego badania wskazują na to. potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. "Co więcej . gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko. 2. zmieniających się warunków .przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi".1. nawet z cofaniem się. W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--. Stopniowo przekonuje się on. względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia.H. a czasem nawet ją pogłębiają. Trudności i nikłe rezultaty.jest momentem przeło-. czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota. Uważa ponadto. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych.

co jest atrybutem wzroku. cech osobowości itd.na rozwój poszczególnych procesów. jak też osobowości. kto go traci. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie. rodzinne. J. Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. 3. jak też ociemniali nie widzą . s. T. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". a dotyczą one nie tylko sery poznania. opóźnienia czy ograniczenia. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie. Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. społeczne i zawodowe ociemniałego. 1. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki. Carrol (1961. powodując pewne zahamowania. hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. Istotną sprawą jest też fakt. Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. ruchu itd. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności.życiowych. którym podlega. 3. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych..1. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. jakim jest kanał wzrokowy. że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji. lecz także działania. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. zwłaszcza działalności praktycznej. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie . Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. 57) pisze w tej sprawie.1. Ci. Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. przeżywają ją na ogół mocno". u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę..osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków. ą właściwie "czarny". Tutaj należy jednak podkreślić fakt. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. w której wzrok ma dominujące znaczenie. Najlepiej przekonuje się o tym ten.

To samo. "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. s.które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego. Ociemniały przekonuje się bowiem. które dotychczas uchodziły jego uwagi. ale ściśle ze sobą współdziałają. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. s. z którymi nie . 18). Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne.analizatory nie działają oddzielnie. przy współudziale wzroku. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . Carroll. czy dotyk go nie myli. J. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu.pochodzącym'z zewnątrz. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. co to jest i skąd pochodzi. 1964. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. sprawdza ponadto wzrokowo. które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o . Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. działają kompleksowo. Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. W poprzednich układach. . 52). w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. Grzegorzewska. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów. głównie słuchowych. Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. 3. źródła. analizatorów. Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców.. przy dotykowym ustalaniu np. chcąc się przekonać. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia. wartości nionet.może sobie poradzić. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. 1961.2.

Na ogół . osłabienie jej . Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. temperament. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych.205). Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego. który utracił wzrok. Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący. Tyborowska. Wright. Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. 1964. 1967. Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. 1965. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. K. do kawiarni. Nowacki. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. na spacer. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej. że podobnie jak dzieci niewidome. po zakupy. B. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. zdolności. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. 182 3. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się. 1961. s. do teatru. jakie spadają na psychikę człowieka. nie mówiąc już o innych formach poruszania. 667. 204 . człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych.w działaniu. które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. s. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa. będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. A. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. przekonania. Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji. jest dezintegracja jego osobowości. jak. które można też uznać za . Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. 200-201. Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. jak bieganie czy skakanie. Człowiek.3. Hilgard. również osoby. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia . które wywołują określone zainteresowania.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. s. który utracił wzrok. . że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania. Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności.samodzielności. 233). Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. s. do znajomych itp. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. charakter) o określonej strukturze.

z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw. Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. . gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji .1.własne umiejętności i zdolności. W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie.) stwierdza. Jak podaje B. a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę).to co mi się należy od innych. . żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka. t\. J.własna pozycja wśród innych ludzi. 35 i 36). jak: . Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała. posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. ile z tym. Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie.znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem.aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. Ogólnie trzeba powiedzieć. . Wright (1965.obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne ..3. cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury ."ja fizyczne". -własne postawy i potrzeby.każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie. że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną.widzenie. 3. ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne . Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji. s.oczekiwania . Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. podkreśla. wychodząc z założenia. Ossowski (1979.własny wygląd i fizyczne właściwości.jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". 158) . • Podobnie J. czego nie da się ukryć przed otoczeniem. w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości". Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). jak też psychiczne. Można więc przyjąć. jakim jest inwalidztwo. s. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu. upośledzonym na ciele. Reykowski (1971. a sam człowiek inwalidą. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu. 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka". ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego. Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R. zwłaszcza społecznych. . A. Mówiąc o reakcji na trwały stres. a więc regulujący postępowanie człowieka. Organizm człowieka staje się niewidzący. że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe".jak określa autor . własny obraz swego ciała. s. że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach. Rey183 KOWSKI u»(i. Obraz własnej osoby . Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. s.

2. członków rodziny. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości. oczy są najmniejszą cząstką. wyznacza cele i zadania życiowe. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. 67) pisze. ludzi widzących. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". która stała się inwalidą. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. Jak już podkreślono. wypływa stąd. brak wiary we własne siły). który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. stosunki interpersonalne. A. osobistego doświadczenia itd. Głównie psychika człowieka podlega zmianie. s. 3. Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. T. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). że człowiek. Ogólnie trzeba powiedzieć. w istocie staje się inną osobą od tej. Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. 51 i 52) pisze: "Jednostka. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". s. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. które pogłębiają depresję i. rodzinnego. w których jest i czuje się bezradny. ograniczony i uzależniony od innych. że: "Na skutek. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". ulegają zmianie cele i plany życiowe. że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. aspiracje itd.3. W przypadku ślepoty. J. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia. Jego aspiracje. że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych. 36) podkreśla. ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. która zostaje uszkodzona. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego. L. obraz swego ciała.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. nabytych umiejętności. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. powodują również to. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. Cholden (1958. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. jaką była poprzednio. jeśli nie całkowicie zmienione". Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. apatię. Hulek (1961. społecznego i zawodowego. a także reguluje jego zachowanie. Ogólnie można więc powiedzieć. traci on wiele z nabytych umiejętności. a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. Carroll {1961. s. To daje mu poczucie własnej wartości. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone.

4. wykonywaniem wielu czynności.jego obowiązków rodzinnych. Człowiek. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^. .8. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem.ojca.] Nie stwierdziłam. są tak silne i długotrwałe. Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. jak również przyczynia się on do ich pomnażania. Z. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym. nie tylko istotą psychofizyczną. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę.1.' które mógłby sam wykonywać. dziecka . jak już podkreślono. na które on sam i które również na niego oddziałuje. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu. co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. schizoidalnych itd. lecz także społeczną. zwłaszcza emocjonalne. III. Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. matki. jestj. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. cykibtymicznych. Sękowska (1965. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. odchodzących wraz z nim". a także. '3. co się często zdarza. podobnie jak to zostało omówione w rozdz. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną. Z tego też powodu reakcje.ma określone zadanie i obowiązki.4. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. 3. . Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli . Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka. w którym żyje i pracuje. parano-idalnych. jaką jest rodzina. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. . wychowaniem dzieci. oświatowych i socjalnych. s. 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •.] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża.

Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska. właściwie cała mimika mówiącego. Utrata wzroku wpraw-. do którego przynależeli od najmłodszych lat. Podobna sytuacja istnieje. Rzadko spotyka się przypadki. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. ubolewanie. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. W oczach większości widzących. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. podczas rozmowy. np. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. ulega na ogół stopniowej zmianie. istnieje bardzo wiele. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć. gesty. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie.3. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i . ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa.dzie utrudnia i ogranicza. wyłączeni ze środowiska.mówiącym jest ociemniały. gdy. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. przedstawiający niższą wartość społeczną. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. którzy utracili wzrok. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie. Jak jednak wykazuje doświadczenie. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. który traci wzrok. wyizolowani z niego.4. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . politycznym czy narodowym. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy. Wielu błędnie mniema.nie potrafią z nimi rozmawiać. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty. postawa. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. zrywając dotychczasowe koń. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. nie jest pewien. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego.• takty. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie. kolegów i znajomych.2. W wyniku tego pozostają oni sami. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół.3. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. lecz także wyraz twarzy. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. Takich sytuacji. Wiąże się to z faktem. 3. Nie bez winy są tutaj widzący. Zdarzają się też <s 187 przypadki. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego.4. który w dalszym ciągu mówi do niego.

na tym. jak ciemnych okularów. Nie pociąga tego za sobą np.przedsięwzięć. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m. które powoduje stratę anonimowości. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji. z którymi zżył się. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych.świadczy najlepiej fakt. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów. białych lasek itp. opasek na rękę. powoduje często nadmierne zmęczenie. która dawała mu zadowolenie. filmów. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał.5. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki. Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości . wykresów. robienia notatek itd. prowadzenia korespondencji prywatnej. Zostaje nagle pozbawiony pracy. Przeciwnie 'człowiek. głuchota. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę. 1971a. który stracił wzrok. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek). rysunków. Niemożliwość . Nie. Ślepota jest więc kalectwem. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają.4. Utracił pracę. s. łowienie ryb.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach.3. Majewski. szkiców. itd. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam. udział w grach towarzyskich. turystykę (wycieczki) itd. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy. Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. i służbowej. że mają . którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu.4. wypełniania druków. .4. in. .ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. Jiyeh imprezach kulturalnych.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności. ogłoszeń. znużenie czy rozdrażnienie.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. książek. znaków informacyjnych. jeżdżących w autobusach i tramwajach.. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. 3. . 25). oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T. że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie.

''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. urazy itp. wtedy.4. ale np. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4.ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka. W rzeczywistości tak nie jest. W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. albo do zawodu. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. O ile nie ma innych dodatkowych powodów . Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . Są one jednak procentowo nieliczne. jak wykazaliśmy. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi. 4. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. 3.1. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków. a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. Nie ulega wątpliwości.6. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . Wprawdzie ślepota.niewielu jest takich. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć. zapalenie czy guz mózgu. że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. Tak samo brak rehabilitacji. Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych. nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw. Spotkać można wśród widzących pogląd. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką. że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. . pozbawionym jedynie jednego z podstawowych. że osoby pozbawione widzenia są . w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie.. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. Ociemniały jest normalnym człowiekiem. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego. Jak już zaznaczaliśmy . Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom.

Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych.pisze A. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. "Istota rehabilitacji . 13) . a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. 7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji.' . W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku. Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą. aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. s. uzależniony . 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją.do "zaniedbania". • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych.jak się to określa . stanów lękowych itp. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania). Hulek (1961. 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia.i zdezorientowany. natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych. Chodzi bowiem o to. 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa. Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację. czyli . 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej. a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne". warunkach defektu wzroku. 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej.polega na tym.życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -. Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku. rodzinnego. w których jest on bezradny.

że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono.etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. zakładu pracy. natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. psychiczne i społeczne. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. 1925) postawa wobec rehabilitacji. W związku z tym . w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji . społecznej i zawodowej. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. Z uwagi na to. 4. że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. Pierwsza faza obejmuje okres tzw. że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji.. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne. 6) postawa wobec widzących. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona. gospodarczym. 7) postawa widzących wobec ociemniałych. psychiczne. 3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na . Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej.oświatowym. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie. społeczne i zawodowe. Nie oznacza to. Składają się na nią takie zagadnienia.w zależności od elementów. społecznym i politycznym. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. 12) przygotowanie środowiska (rodziny. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym.otaczającego świata. której ce-. Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska).2. 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. rehabilitacji podstawowej. psychicznej. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne). lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne.

Z. s. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. Proces korekcji. która zmienia tak bardzo osobowość. Sękowska (1965. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. Im człowiek później stracił wzrok. Wymieniany już L. Wymienia ona także takie czynniki. Cholden (1957. a więc dotykowych. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. 4. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji. jak środowisko geograficzne i społeczne. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. 2. słuchowych czy węchowych. Majewski. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). która musi nastąpić. że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu. tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. nieszkodliwe ich wykorzystanie. 52) pisze. Ogólnie twierdzi ona. s. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. Wydaje się. wykształcenie. które posiada inwalidztwo. a także typ układu nerwowego. a więc. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. Wiek. że w przypadku ślepoty. który upłynął od utraty wzroku. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self).zmysłów. Nie oznacza to jednak. Sękowska (1965. a także właściwości psychiczne ociemniałego. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. którzy np. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. Sposób utraty wzroku. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. 77) stwierdza. s. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego. w którym nastąpiła utrata wzroku. 79) pisze. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji.3.

Majewski. 171) stwierdza. s. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. T.istniejące i za cząstkę samego siebie. a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. Przyjmując. Wright (19'65. Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku. albowiem jest to sprawa poważna. a więc i ociemniały ma. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. A. B. że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. Wręcz przeciwnie. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. ale czasami w próbie samobójstwa. S. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. B. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. Szuman (1947. s. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. s. Każdy człowiek. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. 34). Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. I to jest chyba największa wartość. ten nie jest zdolny do wielkich czynów. Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. które uczyniłyby ją trwałą. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. prawo do powodzenia w życiu. s. Powodzenie. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. 197 la. Wright (1965. s. dla Ittórych warto żyć. Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. który zmienia stosunek człowieka do życia. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach. posiadającej poczucie swego sensu. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". zdrowie. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. A. do pracy nad sobą. znienawidzenie.^ Zwraca ona . że istnieją wartości. 118) pisze. a nawet wstręt do własnego istnienia. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. życia w społeczeństwie.

Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. 4. Na pewno jest. które jego elementy wypadły lub. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. przeobrażeniem w sferze intelektualnej. projekcja. która jest konieczna. J. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. to musi on zrozumieć. Posiada on duże możliwości. 36) podkreśla. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. Hulek (1969. w świadomości człowieka. Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. właściwości somtyczne i psychiczne. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. musi uświadomić sobie. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. uległy zmianie. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. Reykowski (1971. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . racjonalizacja. Ignorancja i dawne przesądy.4. uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. przetwarzania wartości względnych w stałe itd. Zachował on wiele zdolności. ale nie wszystko. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. mogą być zrealizowane. Często także zdarza się. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. że wprawdzie stracił wiele. sprawności. depresja itd. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. regresja. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. ucieczka. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. że trudno z niej łatwo zrezygnować. s. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. czyli samoocenę". umiejętności. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. s. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. znaleźć dla niej wartości zastępcze.np. to słuszne. A.

Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia. Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami. zawodowe itd. Ich usiłowania. jaki on jest w rzeczywistości. nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji.. zwłaszcza u nowo ociemniałych. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących). Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi.'. i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach . niż rzeczywiście posiada. z którą można się spotkać. Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. traci wiarę w skuteczność swego działania.się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej.: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała. Błędna . W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej. a co za tym idzie.e jest inny. którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej . Zarówno jedna.. lub nie potrafią. narażając się na porażkę. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych.niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny. Ociemniały porównując siebie z widzącymi. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki.społecznego. obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. Mówiąc o kształtowaniu . Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa. niż w rzeczywiście posiada. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. co łączy się z brakiem jego akceptacji. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. ści.postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa. albo-. a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania. Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. przekonuje się bardzo często. których wykonać nie mogą. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. a więc obrazem samego siebie. jakie wyznacza im ślepota. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego.' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. Postawa przeceniania charakteryzuje się tym. •z. W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym".

wy198 korzystywanie czasu wolnego. jak również środowiska społecznego. Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń.postawę lękową. Jak już podkreślono.się on w stałe poczucie lęku . organizacji społecznej i tego wszystkiego. ulegają znacznemu .reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. który traci wzrok. Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać.daje ociemniałym satysfakcję. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. co wyraża się w jego działalności społecznej. modyfikacja i rekonstrukcja planów. jakim człowiek jest i jakim chciałby być. W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. Z uwagi na to. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. kariera zawodowa. "Poczucie osobistej wyższości. C. poczucie własnej mocy pisze Z. 225) . Taki chroniczny stan lękowy powoduje to. Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby. do których on zmierza (por. które mogą zjawić się znienacka.realnych podstawach. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. "ja świado-Jnym". plany życiowe człowieka. Wyznaczanie sobie . Sękowska (1960. jak też "ja idealnym". strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań.rozbiciu lub zburzeniu. s. w tym głównie planów zawodowych. U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. -w którym człowiek żyje. biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego. aby nie wywołać przeciwnej reakcji. zarówno tzw. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych.to może przeobrazić . Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. a także "ja idealne" musi być oparte na . 1979. jak: nauka. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości. wynika stąd. którzy realnie siebie oceniają. 3). a więc takim. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia. s. . pobudza energię i inicjatywę. 4. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie. a więc rodziny. Banach.5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. Konieczność uwzględniania realnych podstaw.

Łatwo zrozumieć. 1969. czyli założenie rodziny. Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. turystyki itd. w tym zawodowych.przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). zdobycia nowego zawodu. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. które utraciły wzrok.. Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. braku wiary we własne siły. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych. są w stosunkowo krótkim czasie. 117). Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele. jakim jest efektywna rehabilitacja. które realizowane.sprawa rodziny. bierności itd. Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych. s. Zasada ta odnosi się również do osób. Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji. t99 _--. a więc kompleksu niższości. czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości . Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. Chodzi tutaj o to. 4.6.-". Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości .a.*^^^^v-^ JJJ. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A. . a zwłaszcza nowo ociemniałych.plany zawodowe. czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków. . a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się. Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej. należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. systematyczne uprawianie sportu. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym. jak: .działalność społeczna. Hulek.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym. jest ich postawa wobec rehabilitacji. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. który utracił wzrok. Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty. .

U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. wstydzenie się niewidomego (22% badanych). Chodzi tutaj o. litość i współczucie (48% badanych). w którym te potrzeby może zaspokoić. ćwiczenia itd. a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę.zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i .). Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko. 3) rozmowy na temat inwalidztwa.siły". Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . "Opanowanie przeszkód . co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność. Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. drwiny. 11) . potrzeba samourzeczywistnienia. krytykowanie. że nie jest on samowystarczalny. Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem. Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. potrzeba bezpieczeństwa. jakie czekają ociemniałego w przyszłości. s. lekceważenie. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania. R. 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych. jego przyczyn (44% badanych). celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. szyderstwo. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym".pisze S. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku. Jest faktem. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia. 6) obojętność. potrzeba pozycji itd. Jak już niejednokrotnie podkreślono . Ossowski (1979. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. s.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych).człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną. Szu-man (1947. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. Uspołecznienie człowieka wynika stąd.7. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. ubliżanie. 2) nadmierna chęć niesienia pomocy. Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki. dokuczanie (62% badanych). takie jak: potrzeba przynależności i miłości. 4. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach. 201 .

Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . jak też innych inwalidów wzroku. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . Niewielu istnieje ociemniałych. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. o których dawniej się rozmawiało. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. mają więcej sobie do powiedzenia. Istnieją bowiem tacy. Dotyczy to zarówno osób widzących. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. Tłumaczą to przeważnie tym.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. że wśród sobie równych czują się swobodniej. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. kiedy widzieli. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego. Nie oznacza to jednak. którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. Taki pierwszy udany kontakt może stać . lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. które miały miejsce przed utratą wzroku. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. na którą często jest skazany przez całe życie. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. Inicjatywa w tym kierunku. że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp.

Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . ulega nieraz poważnym zmianom. kłopotów itd. Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie. jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. Z reguły pozbawiany jest również informacji. współpracowników w zakładzie pracy.współmieszkańców wioski czy miasta. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. 4. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności. społecznymi i politycznymi. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. Wręcz przeciwnie. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego. Jak już podkreślono . postawę negatywną i postawę pseudopozytywną. jak fizyczne znęcanie się. "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej. sukcesów czy niepowodzeń. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. np. Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego.członków rodziny oraz środowisko dalsze . agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. Do łagodniejszych form . Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej. w ramach której wzajemnie się kontaktują.zaspokojenie potrzeb społecznych. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. z którym spólnie zamieszkują.współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe .8. z którym mają wspólnie żyć i pracować. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. -który traci wzrok. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. które trudno usunąć. jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu.postawa ich wobec człowieka. Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich.

okazywanie tego. wobec ociemniałych. Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek . Charakteryzuje się ona tym. rzucanie kamieniami. jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne. się opiekować. w której wzajemne kontakty są luźne. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. którą można określić jako pseudopozytywną. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych. • • . Szkodliwość jej polega na tym. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących. na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. natomiast wszyscy powinni jemu służyć. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się. że członkowie rodziny uważają.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się. spółdzielnie niewidomych itd. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi. Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f . Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy. Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. że jest ciężarem dla rodziny.. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej. jak: uderzenie znienacka. Nie może więc pracować zawodowo. awantur czy wymówek.miłości czy przyjaźni. Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. a więc wynikających z . którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki. : ' :.zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. Niewłaściwe zachowanie się. łych miasteczkach i na wsiach.. panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. \ " :. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. ociemniałego za człowieka. . Ociemniały staje się osobą. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. agresja słowna itd.. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań. w domu nie powinien nic robić. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. Na tym tle może dochodzić często do kłótni. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących.).. Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma.

rodzinnego. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. Niewielu jest bowiem ludzi. Tomaszewski (1976. in. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. podróży). nawet najzdrowszego. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych. są one tak szkodliwe. T. s. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych.osoby. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. zamierzeń. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. 1965. Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw. tramwaju czy na ulicy.zachowania się' reaktywnego. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. R. ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). Sytuacja wyznacza mu określone zadanie. 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. Przez sytuację T. pracy itd. a co za tym idzie . Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. którzy utracili wzrok. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym. wyrażanie współczucia. można również spotkać w / autobusie. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. . Istnieją "filantropi". Jeśli istnieje . wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów.9. O ile chodzi o środowisko rodzinne. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów.. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . nietakty. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby). którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. Majewski 1971a. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. które powodują m. 4. że nie występują w nim określone zmiany. Nie oznacza to jednak. zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd.postawy pseudopozytywnej. potrzeb..nie wie. jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi. do rozwiązania sytuacji. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. środowisko rodzinne. warunki i czynności. Ossowski" 1979). dlatego nie. zmusza do określonego działania. np. najsprawniejszego. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe.przedmioty. Sękowska. to. Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka.

konfliktowe decyzje (brak pewności.zagrożenia fizyczne (zdrowia. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . materiał osoby). do warunków funkcjonowania widzących).). utrudnienia. że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego. s.9.przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań . Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. s. . 4.pisze R. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne. W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań. "trudne do zniesienia". . Ossowski (1979. pośrednie. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. Ossowskiego (1979. Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. Odnosi się to^j w . które dostosowane jest dla ludzi widzących. uszkodzenia ciała). prawdopodobne). i. 32 i nast. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków.1. s. Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania". zagrożenia i konfliktowe. "Obserwacja życia niewidomych . 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: .świat dostosowany jest.pozwala nam dostrzec.każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. a więc wywołującą określone negatywne emocje (por. warunków i czynności. 50-51). Jednakże można zaryzykować stwierdzenie. A.przyp. zbędnych. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem. Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych. aut. I odwrotnie. a mianowicie: sytuacje deprywacji. Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". przeciążenia. na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych.(działalności praktycznej). wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie.czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych.równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia. 1969. s. ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia.braki informacyjne (informacje niepełne. że normalny przebieg działania . wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. Ogólnie trzeba stwierdzić. Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". nieprzewidzianych elementów.) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych. T. 19) . że nieomal w . Według R. czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna). w których występuje utrudnienie wykonania zadania. Tomaszewski (1976. dodatkowych. Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi . sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. Lewicki. osiągnąć zamierzoną wartość itd.

U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. Tomaszewski (1976. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. że ociemniały oddaje się bezczynności. decyzyjne i wykonawcze. że występują one ze znacznym nasileniem. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów. np. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. narzędzi. fi Sytuacje deprywacji. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. 33) . informacji. W normalnych warunkach ekonomicznych. s. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne.| to więc sytuacje. Sytuacje utrudnienia. jak też psychologicznych czy społecznych. że są one w szczególny sposób odczuwane. -materiału. Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. Majewski. Są.t. pobudzenia emocjonalnego. do wydłużania się czasów reakcji. są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka.zwłaszcza ta pierwsza. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. Sytuacje. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących. Jak twierdził T. .szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. T. zawężenia pola świadomości". Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to. który powoduje . 1971a. Potrzeba aktywności. działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej. Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. Potrzeby te. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. 44). innych osób. Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. s. życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. Są to sytuacje.

jego samego i jego bliskich." Są to sytuacje. Wymieniony już R. Pisze on. Ossowski (1979. Majewski. . zdobywanie wielu 209 T. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. które powstają. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja". s. '•. Sytuacjfe przeciążenia. Sytuacje konfliktowe. w pośpiechu. Ossowski :(1979. a wykonać je musi lub pragnie. R.znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego.stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania. 18) pisze. to sytuacje. które może popełnić. samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. gdy człowiek . Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. Wynika to stąd. odsunięty że . 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: .braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. Ossowski (1979. pozycji społecznej. poddany krytyce. Sytuacje zagrożenia. Psychologia koniecznych informacji.psychicznymi (intelektualnymi). wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania. że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym. Sytuacje zagrożenia. Z uwagi na to.względu na inwalidztwo lub błędy. fizycznymi człowieka. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. samodzielne poruszanie się. w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. uprawnień. Chodzi tutaj o sytuacje. czy nie zostanie ośmieszony. zdrowia. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących. możliwości podejmowania właściwych decyzji. dobrego imienia. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. zwłaszcza po terenie mało znanym. podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji. aby zadanie wykonać. Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania. s. dla dobrego imienia ociemniałego.konieczność działania pod presją czasową. że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. Powstają one wówczas. . brak możliwości kontroli efektów swego działania. R. według T. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . poglądów. własności. Tomaszewskiego (1976. U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja". dobrego samopoczucia lub samooceny itd. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości".utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo. 34). s. np. s. własnego dzieła. że "niewidomy w trakcie codziennej.

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

w których występują zakłócenia i zagrożenia. Przejawiały lęk przed porażką. Ossowskiego (1979. Inny wniosek wynikający z badań R. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji.kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne. to R. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. stąd częstsze porażki.zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok. wywołujące reakcje zwalczania trudności. Można więc przyjąć twierdzenie. aby zmienić jego postępowanie. 111). racjonalizację oraz rezygnację z celu. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. reguły formę racjonalizacji. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. Badania R. odejście lub ucieczkę. Jest to związane z tym.reakcjami obronnymi. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany.. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. fiksacji lub rezygnacji z celu (s. Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą". s.. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. że sytuacje zakłócające i zagrażające. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces. 216 3. W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji). których rozwiązania nie podejmują się. Ossowskiego . nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. sprzyjają . Ossowski (1979. albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe.. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje. Na koniec 1979 r. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa. Jest to więc grupa mało odporna.(1979. O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. 142) wyjaśnia w ten sposób. wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej . s. Różnice te autor (s. a na sytuacje społecznie trudne . Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek.VI. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji.

Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny. 1981. B. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego.s. Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. inni krócej. zależnością od innych. s. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą. inni wolniej. życia". Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów. T. pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok. młodzieńczości i dojrzałości. 5). Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. Często dominuje tutaj pogląd. a więc tych. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: . sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny.(wiek starczy) powyżej 70 lat. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. l. jedni żyją dłużej. Z reguły są to niewidomi. Okres inwolucji. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych. a więc nie potrzebują rehabilitacji. . . jak też zewnętrznych. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby. na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny. 2. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . Według D. . Bromleya (1969. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. co stanowi 52°/o ogółu. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por.niewidomych. a nie psycholog. niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. 3.(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. Gałkowski. że ludzie ci mają już życie poza sobą. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne. które okresy dzieciństwa. Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe.ociemniałych w wieku starszym.60 lat.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

Gałkowski. Klimański. s.powinna być raczej procesem ciągłym. genezie i przebiegu ewentuał-. To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego. że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido. zwłaszcza lekarz okulista. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K. gdy dziecko prze-. Wynika to stąd. np. internacie. który ją ustala. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu.. Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. wynikające z defektu wzro•ku. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz. Diagnozę początkową . W tym miejscu trzeba podkreślić. szkole. jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych. 31). Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. Nie oznacza to jednak. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. . 1978. Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe. bywa w przedszkolu. które mają swój udział w genezie tych niedoborów.spełnia on . ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa.. 35). rodziców. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów.funkcję doradcy rodziców.. o istocie. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. a także 'z reguły . uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. 1980. s. wychowawców. nego osób z defektami wzroku. Powinna ona także podawać.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych. 2. s. nauczycieli.. Klimasiński (1979. K. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. że powinna to być diagnoza ciągła. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki.psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:. . sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu". towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji.sporządzaną w momencie. 8) pisze.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. T. Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na. czy nauczycieli i wychowawców. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer.

Z aktualnym stanem wzroku. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. 3. Z etiologią i patogenezą. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. ewentualnie dla widzących. jak np. słabowzroczność). ortopedy. Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. . scho22& rżeń wewnętrznych. Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. . a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania.uszkodzenia centralnego układu nerwowego. a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka. pochodzi. lekarza neurologa. . psychiatry.Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. : 2. . Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną. Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. uszkodzenia narządu ruchu. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego . . wzrok szczątkowy. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. np. które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd. które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. . zaburzenia słuchu. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. . wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. ' . laryngologa. internisty.. w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których.

orientacji przestrzennej i poruszaniu się.percepcji barw podstawowych i mieszanych." • . którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny. kolegów. Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. . a więc: _ • . 2. b) rodzeństwa .inne dzieci w rodzinie. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej.poznawania przedmiotów.ich wiek. Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego. wynika przede wszystkim z tego. a więc: a) rodziców .wieś. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji. a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej). ogólnej aktywności społecznej). małe miasteczko. Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. Warunków materialnych .1.funkcji orientacyjnej. Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców.ślepoty jako takiej. stan zdrowia. dodatkowych kalectw i schorzeń. wykształcenie. środowiska społecznego i kulturowego. 2. Miejsca zamieszkania . dotykowo-ruchowego.czynników środowiskowych . w jakim celu sporządza się diagnozę. zwłaszcza: . 3. Rozwoju motorycznego. duże miasto. . 4. W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. szkoły. Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane. wych. Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-. Sytuacji rodzinnej. . a zwłaszcza w zakresie: . zwłaszcza praca zawodowa matki. 2. 7.i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych.sprawności lokomocyjnych. warunki mieszkaniowe. Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi.czynników somatycznych . wychowawców. ^ 5.. a . zaburzeń neurologicznych. 'miejsca zamieszkania.źródło utrzymania rodziców. .środowiska rodzinnego. 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów.czynników wychowawczych . internatu. Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji). . Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku. ich wiek. 3. Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu.kolegów. 6. Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej . praca zawodowa. .sprawności manualnych.

W diagnozie tej. .samodzielność . opóźnień czy dysharmonii rozwojowych.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: . . a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego . jak już podkreślono.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane.ocena psychicznej gotowości dziecka do . manualnych i umysłowych. w tym również resztek wzroku. wyrażający się zainteresowaniem nauką {por.dużą motorykę . Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych.rozwój kontaktów społecznych.sprawności pozostałych zmysłów. na którą składa się: . biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku. a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom. 1979. Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka. . M. gdy dziecko wychowywane jest w domu.diagnoza psychologiczna .sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego.ocena stanu zdrowia dziecka. 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową. Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej. .określony zasób wiadomości. Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. s. 7 i nast. Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym. że na jej strukturę składa się: . które powinny być przeprowadzone przez rodziców. 3. . Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej. lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych. Tego rodzaju diagnoza .to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978. Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie. a więc informacje dotyczące odchyleń.diagnoza pedagogiczna . -.gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej. Przełącznikowa.określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia. -.diagnoza lekarska .więc ocenę rozwoju fizycznego. . s. Z reguły przyjmiuje się. i(r) .funkcje poznawcze . wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia.ocena zasobu niezbędnych wiadomości. względnie opóźnień lub luk w tym zakresie. chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej.wykonywanie czynności życia codziennego. .sprawności manipulacyjne.poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym. 517).określony system rozmaitych czynności ruchowych. lub przez wychowawczynie.socjalizację .język.małą motorykę •. jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy. trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych. . .

4. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku. . Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. wych.tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej.2. przy pisaniu i czytaniu zwykłego. to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1.sprawności dotyku . którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. W . jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej. niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. Często potrze-. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. 1. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych. . . 3. zwłaszcza . płaskiego pisma. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby.z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych. a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności.sprawności lokomocyjnych. 2. Sprawności pozostałych zmysłów. Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego. które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. do szkoły dla dzieci niedowidzących. Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku). efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. . zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących.rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów).podjęcia nauki szkolnej. usprawniających itd. a więc: . czy dziecko . 232 5. Sprawności motorycznej. reedukacyjnych. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych. Jak już podkreślono .lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych.sprawności słuchu '•.Sprawności manualnych. Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. lecz diagnozy cząstkowej. ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej.potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. Jest to .różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. a zwłaszcza: .foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji).

Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. 3) uzyskane z badań psychologicznych. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia.czego on sam maże od niego się spodziewać. 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego. a zwłaszcza niektórych jej cech. Inną ważną informacją jest to. liczba dzieci. miejsce i warunki zamieszkania. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo. Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone. Pozwala to również na określenie tego.ma szczególne znaczenie dla tego.wieś. przed którym stoi jeszcze przyszłość. Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz.człowiek w wieku starszym. Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych. czego środowisko od badanego oczekuje i . O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. małe miasteczko. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie. IX). Miejsce zamieszkania . Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . 8.zy to okresu. chodzi mianowicie o to. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej.więc diagnoza dla niego samego. dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne. a inaczej . a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. takie jak stan cywilny. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże. duże miasto •. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków. Przede wszystkim doty-. czy w ogóle lekarskiej. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to.<. które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane.

której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. 3. 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. w tym również niewidomych i niedowidzących. 5. technologii. na które zwrócono tutaj uwagę. 6. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy.ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. Jego postawy wobec rehabilitacji. 1971a. Zewnętrznych warunków pracy. 4. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. np. Jego postaw wobec widzących. Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: .sprawność . mówiąc inaczej. oceny poziomu inteligencji. Majewski. a więc cech i właściwości osób. 2. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. sprawności fizyczne . Jego postawy wobec członków rodziny. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te. s. Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. Wewnętrznych warunków pracy. 79). z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2. jak: stan zdrowia.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. s. materiałów. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. maszyn.fizyczne. a więc czynności i operacji. które ten zawód lub pracę mają wykonywać. T.3. .diagnozę początkową . Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków. narzędzi. której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. • sprawności manualnych itd. (por. 1. J. socjoterapii itd'. Karney (1979. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii.zawierać ocenę: 1. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy.

ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. zdolności. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. Sprowadza się ona do ustalenia. . kwalifikacje itd. umiejętności. temperamentalne. intelektualne. ". a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota.Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń. Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów. Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia..doradcę zawodowego. . .badania lekarskiego . cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych.badania psychologicznego . jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie. Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów. . niedowidzenie). pochodzenie. takich jak: lekarza czy lekarzy. oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych. Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy.badania socjologicznego (środowiskowe) -. psychologa lub psychologów (psychologa . jak też ogólno-/ -lekarski. . postawy. wśród których należy wyodrębnić: -. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. . użyteczne resztki wzroku. osobowościowe. miejsce zamieszkania. Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: .ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem. psychologa klinicznego).ewentualnie inne badania specjalistyczne.psychiczne.poszczególnych narządów i organów. -•' badania internistyczne.badania okulistyczne.społeczne. jak: przynależność do grupy społecznej. . -. w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować. jak: cechy psychofizjologiczne. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie. ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku. wykształcenie.

jak: -wykształcenie. czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. a mianowicie: ' . a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna.. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych. problemem pozostaje. Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania. internistyczną i ewentualnie inną. 2. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki.funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej. . Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. w dużym mieście.którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. czy mieszka razem z rodzicami itd. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy..okulistyczną. czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej. Psycholog przystępując do oceny psychologicznych . co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem. W przypadku osób ociemniałych. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy. czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1. tzn. Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe. Stanowią one bardzo ważne informacje.danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. . miejsce zamieszkania itd. które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań. a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna).. .komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: . a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej. np. Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny. czy ma dzieci i w jakim wieku. dotychczasowe doświadczenie zawodowe. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej).diagnozą lekarską .funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. Sprawność pozostałych zmysłów. poprzez szkolenie przywarsztatowe. '- . w małym miasteczku. go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków.funkcje orientacyjną. sytuacja rodzinna. Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. . . czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi.

reakcje na trudności i niepowodzenia. Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. 7.uciążliwa. Ogólną sprawność umysłową {inteligencję). • "2. albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy . . 8. 3. do zakładu pracy). ^' 4. w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących. . Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego.formę przygotowania do pracy.motywację do pracy. a zwłaszcza: .3. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby. . Sprawność manualną. szkodliwa dla zdrowia. 238 .postawę wobec rehabilitacji. w zakładzie rehabilitacji zawodowej. . 5. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie .umiejętność organizacji sobie pracy. zdyscyplinowanie w pracy. punktualność. dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. . a więc w zwykłym zakładzie pracy.postawę wobec widzących. . Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : . . w systemie pracy nakładczej. Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający). . Ogólne uwagi o m.etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. 6. . w zakładzie zwartym. w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów.1. .staranność.formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania.cała jego przyszłość zawodowa. w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Poziom rehabilitacji psychicznej.akceptację ślepoty i jej skutków. a więc w specjalnej szkole zawodowej. Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: . Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne.umiejętność postępowania według instrukcji.postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości). Zainteresowania zawodowe.aspiracje zawodowe. . Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. nielubiana itd.umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie. a w szczególności: 1. Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). w zakładzie pracy chronionej. zwłaszcza w środowisku. 2. systematyczność. dokładność. Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej. że psychologiczne badania diagnostyczne .

że przekonanie to ma swoje źródło w tym. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia.obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole.. . Nie znaczy to jednak. okres prenatalny. Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku.mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku.wywiad psychologiczny.kwestionariusze (inwentarze) osobowości.testy. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych.' Ogólnie trzeba powiedzieć. -. .wywiad i rozmowę z rodzicami. 31) twierdzi jednak. przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. ' . że wszystkie metody czy . . warunki środowiskowe. uwzględnieniu specyfiki osób badanych. np. albowiem wiele testów. a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody..testy psychologiczne. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. w czasie wolnym itd. jak: . zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku. Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie.niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod. w internacie.obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych. Wydaje się. że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych.. s. jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi". . często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. w tym głównie na testach. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących. wczesne dzieciństwa. które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników. • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej.eksperyment naturalny i laboratoryjny.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku. nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji.wywiad i rozmowę z dzieckiem. f . K. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . .. . Kli-masiński (1978. zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka. choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające). sytuację rodzinną itd. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i.

Klimasiński (1978. Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących.r. a następnie M. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. .całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych.testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie. że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana. Są wśród nich: . Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M.różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. 31) . 23 . Majewskt..testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących. lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku. Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. K. K. 16 T.różnego rodzaju kwestionariusze. Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi.jaki pisze K. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie. . Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S.obserwacja. głównie testów.. . Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych.niedowidzących mające na. s.test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację. potrzeb osób z defektem wzroku.1967 rozesłała ona kwestionariusz do . należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku. Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników. typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu.32).2. testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do. Ogólnie trzeba powiedzieć. to najczęściej stosowane są tutaj: . Psychologia 241 albowiem . Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. Bauman (b. np. zainteresowań. Zanim zostanie to omówione. Bauman. . Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem. P. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy). . s. Hayes. 2.próby pracy.wywiad zawodowy. Na przełomie lat 1966 . .testy przeznaczone dla widzących. .

które przeznaczone są dla widzących.skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze). . bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego". że nie można ich w Polsce znormalizować.testy inteligencji . Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów. Jak już zaznaczono . że "testy mają [. a . . Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. . że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem. Klimasiński (1978. z uwagi na dużą różnorodność. nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie. Powstaje więc problem. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami.testy osiągnięć szkolnych. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych.. Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. wśród których autorka wyodrębniła: . s. którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. Jest to jednak zagadnienie szersze. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować. jaka . . że niewidomi. M.psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. również nie ma polskiej normalizacji. jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. albowiem wiele testów. lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane. .testy sprawności manualnych. . porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. Z uwagi na to. Wynika to z faktu. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku.r. s. . K. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. Znaczy to.. Bauman (b.testy osobowości .testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. Wydaje się. że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności.wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem.stosowane bez lub z niewielkimi zmianami.testy specjalnych zdolności.testy zainteresowań. Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem. Wyniki tej akcji wykazały. 11) twierdzi. częstotliwości ich stosowania. co w odniesieniu do widzących. a często nawet. 31) twierdzi na przykład. czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich. K. że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach.

kostki. jak koieczki.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. zarówno ich wielkości. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. Okazało się. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku.r. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. Wynikać on może stąd. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. Uległ on zdecydowanej poprawie. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. P. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. kształtów. elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. którzy zaczynają pracę z niewidomymi.. że badana uzyskała bardzo niski wynik. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych. że czytanie brajlem. wkładanie kołeczków do otworów. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. np. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. Powstaje jednak pewien problem wówczas. Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. kształty itp. gdy tekst napisany jest brajlem. s. M. Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. gdy jej odczytywano zadania testowe. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. . Bauman (b. K. M. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. Wynika to stąd. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego. To samo występuje. Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. K. 5) stwierdzają. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów. Odwrotna sytuacja istnieje. śrubki i nakrętki. Tkwią one w tym. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. lokalizacji. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. Bauman i S. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. Hayes (1951. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. że psychologowie. Związany jest on z tym. aby dokładnie poznać jego wielkość. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. s.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

3. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). trójkąty o różnych wielkościach. uwypuklenia itd.115°. s. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. wklęsłości.5. 12. 9. organizacja pracy. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości.był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. 15 i 18 g). które umieszczone są w jednym pudełku. 2. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku.zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki.kształcie. Kowalczewska (1962. Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla. walce o różnych wielkościach. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. lecz różnym ciężarze (6. Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test. jak koncentracjia uwagi. 4. orientacja na stanowisku pracy. Zadaniami testowymi . że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. 2 mm. * Należy jeszcze dodać.układy 2-punktowe o odległości 10. prostopadłościany. Ich wadą jest jednak to. Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem.135° i 160°. Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania. kwadraty. Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach.ułożyć parami figury o tym samym . a mianowicie polecając badanemu: . . Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się.zestaw figur geometrycznych płaskich: koła. Układy te są następujące: . że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych. 8. 2.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny.5 do kilku setnych milimetra. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej. . . sześciany. prostokąty. Klawe i J.. Test ciężarków. 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości.dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. .Test krążków. 45°. od 1. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów. jak też liczby błędów. Test śrubek. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności.

poruszającego się samochodu czy motocykla. tzn. Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy. /. a zwłaszcza orientacji przestrzennej. 2. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów... Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. 2. Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych. K.układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. np. matka. skrzypiące drzwi. zbliżającego się człowieka itp.6. Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l.5. 3. Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych. i ich koordynację. zwierząt (pies. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu. ' . zwłaszcza -i niewidomych. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. kura. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. ojciec). lecz należy do zakresu balań lekarskich. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku. mężczyzna. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. jak np. jak minesotański test manipulacji . a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. zwłaszcza pracy typu produkcyjnego.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. Bauman. Waga tego typu badań wynika stąd. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego.. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych. gotowanie wody. szum drzew itd. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. Q. Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. pracujące] ^ maszyny. . Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności. pszczoła). dziecko. Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej.

Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych. ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami"). 42) posiada 2 zadani. a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących. W. 1972. Zastosowała ona skalę centy Iową. lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup. s. Carter . Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania. Adaptacja ivi. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. a więc zadanie takie samo jak dla widzących. . próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J. Zawiera ona takie elementy. A. koordynacja obu rąkitd Pensylwańska. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku. a mianowicie: . Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA). Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk. s.skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej. Test ten składa się z 2 zadań testowych. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań. Bauman {1958. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób. rs. 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań. że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. K. 46 . .przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. R.. Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa. postępowanie według instrukcji. koncentracja.ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2. . jak: motywacja. a wersja z 19619 r. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej. s. Rusalem.(1958.(1969. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe.a testowe.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej. a mianowicie: . K. Bauman . orientacja na desce testowej. które uwzględniają stopień utraty wzroku. i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. s. płeć i wiek. aż 5. 144).obracanie krążków.

na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. Próbę . zarówTło kobiety. lecz wykonujących różne ruchy. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od. W. 18 do 5f& lait. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych. Cartera 1(1972. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. Wymieniony już W. K. które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. do takich prac jak: miontaż. 22) i M. K. Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . s. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. lewej ręki. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. pakowanie.na. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. K. obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J. pierścień i znów podkładki.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. Carter (1969. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. w kolejności: podkładka. Test ten składa się z 4 zadań. jak też mężczyzn. Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. Z uwagi . obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. którzy ocenili go jako odpowiedni. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). s.

5 dla czterech miesięcy itd. zwłaszcza u nas w kraju. porozumiewaniu się. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. 1972. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . że usunęła ona te zadanie testowe. 258). oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E. N. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. Raskin. Doiła. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. M. 16) stwierdza. Norris polegała na tym. Raskin. Wynika to z pewnością stąd. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. z których po 20 przeznaczonych j-est ' A. jedzeniu.7. Maxfielda i S. grzechotki. J. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. s. Adaptacja ta została dokonana przez K.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. s. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. E. s. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną.. s. życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. socjalizacji. J. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. K. wiek społeczny. 10). Cattella. łyżki. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy.nie będzie nigdy widzieć. Raskin."zmysłowych. Składa się z 85 pozycji. lalki itd. Bauman i(b. chociaż nie pierwszą. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. Klawe i J. Kowalczewska '(1962. 1972. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki.r. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. a następnie biorąc pod uwagę wiek. s. . J. na wzór skal binetowskich. 2. że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. 1972. kubki. że zgodnie z opinią wielu psychologów. Buchholz. 259). aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N. Adaptacja M. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. a po 15 dla trzech następnych lat. 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. 258). A. że ich dziecko . Są one często nie ujawniane przez rodziców.

rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności. 17 T. Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik.małej motoryki .. Wchodzi on w skład tzw. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku. Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych. l). s. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących. Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami.raczej nieodpowiednie. -. Majewski.funkcji poznawczych. Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. 2. Z tego też.. Oregonski .. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1. a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego. aż do 5 . które swoim początkiem . Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci.poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por. Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności. które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych.ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących. 1&78.czynności manipulacyjnych. . czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych). .. .6. 24).dużej motoryki ^. należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych..8. s.. który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por.samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. a także badań medycznych i środowiskowych. celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por. 1&7'8. s. Oregońskiego Programu Rehabilitacji. . 7. Oregoński. psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących). Wymieniony inwentarz służy 3 celom: .socjalizacji. które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . Oregonski. 1-2 itd. .. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego. 1978. Jak już zaznaczomo.. . zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci.języka. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6. Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych. Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales).

Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. s. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence). Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. 1'9'76.o wyższym poziomie umysłowym. wiek umysłowy (inteligencji). 24 i 25) pisze. P. zostaną tutaj przedstawione. 2) porównywanie 2 linijek. która zawiera wskazówki. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. Na przykład dla. Tenmana i M. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. nym przystosowaniu badanych. które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. B. Merrtll. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. S. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. O ile chodzi o tę pierwszą cechę. i jest adaptacją skali L. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. s. \ 6) powtórzenie krótkich zdań. 5) nazywanie znanych przedmiotów. kiedy francuski psycholog A. Najważniejsze z nich. słuchu itd. Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących. a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. koncentracji uwagi (attention). s.. l). 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. Hayes. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. 11) . P. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. jak zaburzenia mowy. 1905. Skala Biineta.jak poda je'S. Hayes (1976. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . Ostatnia jej wersja. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S. Hayes (1976. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). W 1914 r. Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. to . W wyniku tego otrzymuje się tzw. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. 258 w Stanach Zjednoczonych R. 3) rozumienie słów.. P. Hayes'(1976. P.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony .sięgają r. W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. s. 4) wskazanie części ciała. która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. P. pochodzi z 1&412 r. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). iloraz inteligencji. H. Irwin i H. jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością.

niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. M.. s. Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących. a współczynniki . Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S. . K. s.88 do 0.91 (por. s.do rozkładu. Janca. 155). 1951. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. Składają się na 'niego: . Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . 61). O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa. s. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1.testy rozumienia Burta. Testowi temu zarzuca się jednak. angielska psycholożka Ivy W.96.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. że. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego. Klimasiński. a więc testami typu wykona w-i.90. 1978. ł. L. Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych. . Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. M. 155). P. Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. L.0. to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0. 4). Różnica przejawia się tylko w tym. "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por. Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. 1976. s. 1976. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. Za-:.słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M). -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? . Bauman i S. K. Janca. Zarówna. 29).w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. . Z uwagi na to. czego. Hayes. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0. P.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii. 1979. że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej . . Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych.-. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej".6 miesięcy (por..uzyskujących wysokie i niskie ilorazy. Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r.5 miesięcy i w stopniu III . 47). w stopniu II . s.94 dla całej grupy. Hayes. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat. lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących. a metody połówkowej 0. 1976. że różnice w wynikach były minimalne.

Wechsiera. test klocków.6 testów.83»/o. Spośród 319 psychologów. Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej. tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji. Zdecydowana większość tych psychologów uważa. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. test układanka. i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł. jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. test pamięci liczb oraz test słownika.WA. Williiams podjęła L. które tworzą tzw.6 testów i skalę bezsłowną . test rozumienia. Na--. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego.r. bezsłownej i pełnej (globalnej). a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel. Stwierdza ona (19'76. Bauman i S. Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. M. że tzw. 27 i 27 zalecają stosowanie do .91«/o. s. P.50 do 0. Hayes (1951. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M. Następnie w 1949 r. s. 237 stosuje w swojej pracy WISC. albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. Baumain i(b. tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne.60 lat. 157). Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku. Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 . Bellevue . Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku. skalę słowną . wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich. -Próbę polskiej adaptacji Testu M.89. K. Na skalę słowną składają się: test wiadomości. że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . s. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue. a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. K. WAIS . Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję. w którym onapowstała. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). 224 .trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0.. test rozumowania arytmetycznego. którzy nadesłali odpowiedzi. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC). Skale Inteligencji Wechsiera . bezsłownej i globalnej. 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku. Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS). test uzupełniania braków na obrazkach.89%). Pełna skala składa si<f z 12 testów.

Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). Miały one na celu sprawdzenie. a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji. Tillmana (1976. . Shurrager (1964. jak będziesz starał się z niego wydostać?".: "Co powinieneś zrobić.5'7). Zarówna •(1978. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce. Postawiła ona sobie problem.. H.lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb".46)."Pamięci liczb". -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". K. który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego.Słownik". Podobnie H. s. że . Równocześnie autor stwierdza.żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC".) i zawsze należy podawać. Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic.przyp. które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne". 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. np. że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . Klimasiński (1979. s. gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. "Wiadomości" i . 29 . Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat. Zadania tego podjęła się M. Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . 65) pisze w związku z tym. Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna).badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami. Jest rzeczą zrozumiałą. że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. s. i Ph. "Wiadomości" i "Słownik" . s. że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. s. do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych.tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne". jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-. W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat.w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. 46 . Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". aut. H. co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim. 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym. Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. 46) stwierdza. W wyniku tych badań M.. czy test Langan. Tillman (1976.

z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. Shurrager. Składa się ono z 2 części . a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. 2) kostek. kwadrat. Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. Badanie tym testem polega na tym. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. co w konsekwencji daje 2 trójkąty. kończyny).części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy. np.. 6) liczenia na krążkach. Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. B. a mianowicie: lalka (tułów. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C. Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła. W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów. Shurrager i Phii S. Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3. Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. Badanie polega na tym. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie.3 punkty itd. kula. sześcian. ręka (dłoń i palce).5 cm). że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce. Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. ogon u konia. Również wartość krążków jest zróżnicowana. 264 . Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. '3) . Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb.składania przedmiotów. że niewidomy po. np. Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności. Badanie polega na tym. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi. Łącznie w tekście występuje 14 zadań. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie.część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków.Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych.5 punktów. głowa. jak również ich dodawaniu. na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części. zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. trójkąt itd. 263 4) wykrywania braków. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). Watson. trójkąt . a także ich student S. W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty. 5) kołeczków. koło u autka (zabawki).). Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część. . koło .

M.964. s. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają.0. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind). Według H. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. Jedna z nich jest biało^czerwona. s. 21 i 22). Shurrager. 1. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. Shurrager. H. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. Zwracają oni także uwagę. Shurrager. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S. a druga . niebieskim i ibiałym. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind). Dautem-raan '('l 966. Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H.65 (por. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji.niebiesko-żółta. C. s. W 1&64 r.95. w Stanach Zjednoczonych. że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. Należy on do grupy testów wykonawczych. 1964.Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. s. a metody połówkowej . Rzetelność tej skali jest dość wysoka. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. i Ph.91. S. Ociemniali. Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. które można było dotykowo odróżniać. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. 1964. '9). dokonali jednak tylu zmian. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. Ph. 24). Sutnn i W. że powstał nieomal nowy test. Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat. Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. w którym badany utracił wzrok. L. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. Współczynnik korelacji wynosił 0. Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. żółtym. i Ph. Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. a także okres trwania ślepoty. którzy realizowali to zadanie. 2 -17). powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20. R. że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. nowe i trudniejsze wzory.

reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego. . -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku.. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej. Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej. Do tego celu autorzy opracowali specjalny. Ponadto trzeba podkreślić. Szósta ścianka jest w połowie gładika.czarną.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku".. dotyku z pomocą wzroku . s. Z uwagi na to. ale stosunkowo niski 0. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji. Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy . Adaptacja ich polega na tym.1). cienką płytą plastikową. że są to testy.9 kostek i w końcu '-. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych. Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy. a w połowie . trochę grubszą gumą.5 cm. Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych. a jedna ścianka . i biała. Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0. stosunku do badań.w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [.posługując się tabelą wyników centylowych. że uzyskane wyniki istotnie się różniły.. co daje w komsekweńcji 2 trójkąty. Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów. Klimasiński (1979. przystosowania się do badania. wynik surowy. również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność. szorstką. następnie .'. . że należy .niedowidzący.197 całkowicie niewidomych.szorstka i czarna '(guma).05). autorzy (19'6i6. Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości. że cztery ścianki pokryte są białą. gładką.86. Z tego też powodu K. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych. s. Jest to tzw. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera. Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności.2. -. Tak jak w każdych badaniach testowych. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych.16 kostek. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. a mianowicie: .24.niewidomi z resztkami wzroku i wzroku . Współ-'zynnik jest dodatni. 70) pisze. który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie.104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0. dość szczegółowy plan obserwacji.

3. t3w r. Hayes. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. zmęczenie fizyczne. 6. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób". A. Skala optymizmu. P. koszmarne sny itd. należy do bardzo trudnych i złożonych. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. 4. chęć przewodzenia w grupie. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy. 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych.że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. bóle głowy. takich jak napięcie nerwowe. Skala współżycia społecznego. s. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. ich intencji. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. jakim jest ślepota. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. 37). Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. Składa się on ze 170 pozycji . S. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. Skala fizycznego samopoczucia. 1951. P. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. i2. lękli-wości. Skala poczucia niewydolności. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości). która ma ujawniać wiarę w przyszłość. s. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. ivi. K. łatwego popadania w przygnębienie. Bauman i S.która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. poczucie. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. tendencji do denerwowania się. dolegliwości żołądkowe. Hayes (1976. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni. 5. 267 v. przeznaczony dla niewidomych dorosłych. Skalę wrażliwości . . szczerości i uczciwości. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. 2. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. Stara się on badać te cechy osobowości.Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. grupowych testów inteligencji. która bada tendencje do przeceniania samego siebie.9. łatwość nawiązywania rozmowy itd.. że życie jest nic nie warte. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. brak zaufania do własnych decyzji itd. . Tworzą one 7 następujących skal: l. rozmyślania nad trudnościami. nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. a tym bardziej z defektem wzroku. Trzeba jednak zaznaczyć. Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. odczuwania urazów. w przeciwieństwie do poczucia.

Inwentarz posiada także skalę kłamstwa. Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. 74 .".54). (validation). Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r. Trzy dodatko-l we są następujące: l. s. Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań. "W życiu muszę. Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. odrębne dla kobiet ... należące do metod projekcyjnych. Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. Fragmenty. z. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M. planów . że jest się interesującym.". Klimasiński i S. . Skala 'stosunków rodzinnych. np.). K."'. zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. o radę. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi. Skala przystosowania szkolnego. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat.KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K. która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców. 2. w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. zamierzeń. 523 i nast. i mężczyzn. 65 .. Składają się one z fragmentów zdań. Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju. które badany musi uzupełnić. którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. poczucia niewydolności. 3. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących. pragnień.. która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. Bauman. podejrzliwości.66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe. rodzeństwo j innych członków rodziny. . Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych. depresji. Kotwica-Zapar-cińska (1977. s.Moja matka .. Ogółem inwentarz zawiera 9 skal. Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. objawów somatycznych. tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ). gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. M.7i6). Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt.. W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman. K. który musi udzielić odpowiedzi. przekonania. postaw wobec kalectwa. s. potrzeb. te zwane trzonami lub hasłami. uczuć. 51 . Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K. KMmasiński. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach. "Chciałbym bardzo .7. Skala postawy wobec ślepoty. 1&79. sądów. s. . która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego. lubianym przez osoby płci odmiennej. Bauman 1958. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. współżycia społecznego.

Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach. .. 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków. 1971a. 270 2. Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku. Autor (1971a. s.z ogółem społe|--cz>eństwa. co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody. 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. 4) stosunków rodzinnych. stosunków w swoim środowisku społecznym . jaki uważa on za najwłaściwszy. postaw wobec siebie itd. które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji . co badany w określonej sytuacji zrobiłby. J.1959 przez R. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób. "Jeśli proszą ciebie o coś. które zostały przedstawione w rozdziale V. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę. Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -. 3) stosunków z przełożoa-iyimd.postawy wobec rehabilitacji. Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J. .itd. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości). lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego. Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego.osobami o tym samym statusie społecznym."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy. ty możesz .). C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej. Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni.". ty możesz . 46 i nast. Sidneya. pomyślałby czy odczuwałby. 2) .Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory. Sacksa i L. 5) postawy wobec widzących. np. Majewski. ty możesz . 6) stosunków z przyjaciółmi. 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T. . s. który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku...kama .. Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone).". 4) postawy wobec rodziny. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy. M. czego ty nie potrafisz. * The Sentence Completion Test.

a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny). Teare. w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia. Są one następujące: . Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych. Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem. (por. A. w jakich mogą się oni . 5.znaleźć.r.unikanie. z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać.poddanie się (rezygnacja i porażka).która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie.swej apinii.tlo. E. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje.agresja.). 35 i nast. Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) . Stosunki rodzinne (family relationship) . R. Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. .ok on blindness) . " Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej. 6. 2.dominacja. A. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych.która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi.wewnętrzne tłumienie. 271 4. gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji. Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por.zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych). J. * Ądjustment to Blindness Scalę. Wydaje się. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny. 3. Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu. który proszony jest o wyrażenie . Postawa wobec pracy (occupational outlook) .8). .pozytywne dostosowanie się.bierne wycofywanie się.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi. W szczególności chodzą tutaj o ocenę. s. Obraz samego siebie (morale) . zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. . . Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach. b. Pogląd na ślepotę (ov. l . . Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1. Fitting.która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty. . s. żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych. zależności i niezależności od nich. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) . E. 1954. czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. .

że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory. Badaniami objęto stosunkowo małą grupę. Przede wszystkim. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60). w których wzrok odgrywa znaczną rolę. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". pytania . R. 6) skala paranoi. jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S. że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . pytania badawcze były odczytywane niewidomym. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". Klimasiński (1968. Ch. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. s. Klimasińskiego. 56) stwierdza. 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. s. jak to bywa u osób widzących. uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". 4) skala psychopatii. Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. W wyniku przeprowadzonych badań K. zamiast czytania samodzielniie.Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. 2) skala depresji. 33 i nast. tzn. 7) skala psychiatrii. Badanie polega na tym. Hathawaya i psychiatrę J. Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). K. Klimasiński. 9) skala manii. Wydaje się. 1968. które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". s. 272 1) sikała hipochondri. 8) isikala schizofrenii. Mc Kinieya. że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K. 3) sikała histerii.(K. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. Klimasiński (1968.oceny ich stanu psychicznego. 16). to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się".

. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. 4) zabiegi psychoikorekcyjine. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. działania praktycznego itd. społeczne i zawodowe. akcję korygowania i usprawniania. które mają za zadanie uzupełnaenie. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju. 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). Według M. VIII. Z. rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- . celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. Grzegorzewsikiej (1964. s.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. Sękowska. w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem. psychiczne. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia. 1974. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. s. 44). aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego. Wskazano także. względnie innych przyczyn. których głównym celem jest: . Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze. lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów. w którym dzieci te przebywają i wychowują się.napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka.

Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku. "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" . . Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej. Jak z powyższego wynika. aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym.kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku.defrustracja. Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej. kinezyterapeuci. Składa się on z 3 części: 1.me progu tolerancji na frustrację.VJI. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie). Instrukcji dla realizujących program. stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę. .dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. zarówmo wśród ludzi widzących. 2. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka.których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. . rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym. lekarze. . który został omówiony w poprzednim rozdziale. Inwentarza osiągnięć rozwojowych. Nie oznacza to. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. jak: nauczyciele. Podobnie jak dzieci widzące. w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów. że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie. które pozwolą dziecku na . jak 'też wychowanie. 6) zabiegi socjaterapeutyczne. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa.rozdz. jak też niewidomych. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-. które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów. dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. l. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym. aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. Zarówno nauczanie. -. psycholodzy. wychowawcy.!). która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. W rewalidacji dzieci.(1978). . . a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny. 5) zabiegi socjalizujące.

wychowaniu i rewalidacji. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece. Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego..ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka.oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka. W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych.udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. socjalizacji.defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka. l .wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych). Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych. . '( .). która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński. języka. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo. które obejmowałoby: | . jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. s. Jak już podkreślono . Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych.. jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. . . Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1. Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -. jego opiece. 8 i nast. muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim. wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka.przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. .3. 1978. Od 1981 r. s .

są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej. o które nietrudno. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się.. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej.. dojrzałości szkolnej. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. która w znacznym 1 w p. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d. . Na pewno są tego plusy i minusy. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni..-iic^^ ^^^"". a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu.kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji.. a więc takich przemian psychofizycznych.-. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe. Powstaje więc pytanie. 277 to praca bardzo żmudna. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji. Godnym podkreślenia jest fakt. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny.' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy. Są to placówki połączone z internatem. 2. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań. systematyczna i kontynuowana do momentu. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie. a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej. Laskach k/War-szawy. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane. a z drugiej .

4. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog.określenie niedoborów rozwojowych. niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . 3. do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. Urz. zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy. póz. Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. a także przyczyn trudności w nauce.1975 r. 278 stopniu decyduje o tym. Wydaje saę. w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. . Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. -MOiW nr 7) . Łodzi i Warszawie. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. obserwacji iin279 nych pracowników. wywiadów z rodzicami. w której on pracuje. psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do . a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych.określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r. które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację.niedowidzących w Lublinie. MOiW nr B 14. do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji. które z pełnym powodzeniem je kończą.masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz.wyjaśnianie ich przyczyn. Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań.reedukacyj-nych. Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: . 2. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. Aby . Urz. wyników badań okulistycznych itd. . w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. to niewiele jest takich dzieci.kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy.

• Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami. Grzegorzewska (1964. 4. szkoły zawodowej. Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku.bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. zaburzenia zachowania itd.kształtuje się w wyniku . zainteresowań.dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej.wybór zawodu.. Osobowość bowiem . Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. Opieki nad absolwentami szkół zawodowych. 3. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia . a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych. Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. 2. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono . który w pewnym zakresie łączy. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. rozwój zainteresowań zawodowych itd. wychowawców i innych specjalistów. Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat). a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych. miejsca i warunków zatrudnienia. koordynuje oddziaływania nauczycieli. Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. umiejętności uczniów.!. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . M. VII. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień. a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej.). kiedy dziecko przebywa w domu. IX.jak już zaznaczono . gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. rozdz.VIII. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. s.

głównie psychologa. Potrzebna jest mu pomoc innych osób. głównie psychologicznych. że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: . Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem. 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". który dysponuje odpowiednimi środkami . jako procesie. Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. A. ' . albowiem one wzajemnie się warunkują. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie. • Z powyższego wynika. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. 4. jak też niewidomych.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań. można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych .jako zespół oddziaływań. a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym.adaptacji jednostki do otoczenia. podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy.samego . s. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). ocen. kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych. W adaptacji! psychicznej. . Hulek (1969.odbudowanie uszkodzonego obrazu . których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów.do ponownej integracji osobowości. 3. a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. 2. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej. ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych. Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku. Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. pewnych przemian. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. 5. nastawień i oczekiwań od innych ludzi. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. Adaptację w sferze behawi oralne j. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty. a co za tym idzie . Adaptację w sferze percepcji.

• ^ . kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza.e ślepota jest faktem nieodwracalnym. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. jak serdeczny uśmiech. 21). 2. czy w warunkach domowych.. to przede wszystkim. jest bardzo duża.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku.itacyjnego.rezultatów. . Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L. w rozmowie. sugestii itd. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum. 2. np. więź emocjonalna między ludźmi. -.wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp. ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. poradzie. Kratochvil. 1958. . należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą. funkcji narządów zmysłowych. . które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. Majewski. wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie. S. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. Cholden. W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: . Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne.akceptacji ślepoty i jej skutków. . 283 W tej fazie rola lekarza.szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: . celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por. jak też procesów somatycznych. miejsca w społeczeństwie. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone. W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej. . T. rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. 'kontakcie psychoterapeutycznym. wyrażenie gestem serdeczności. Ponadto trzeba ''podkreślić zna.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby. w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. przyszłości. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. ż. zwłaszcza lekarza okulisty. s. 1971 i 1972). 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. 1974.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. funkcjonowania osobowości.

poglądów. -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. . aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. b.wyjaśnienie. piisze. jakie prezentują nasi niewidomi".zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji. Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku. ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się.odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia.odreagowanie. W zależności od celu oddziaływań: a. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). s. trening. przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. 33). gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. poglądy.Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. . . gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw. w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej. zjawisko katharsis . . Psychoterapię indywidualną . gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości. gdy chodzi o redukcję. U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku. L. celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. Psychoterapię racjonalną .oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. 3. że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. . W zależności od kierunku oddziaływania: a. . a. to.oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego). 4.reorientację. niepewności i powstałych problemów u pacjenta. kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd. 2. Psychoterapię odreagowującą .7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. W zależności od sposobu oddziaływania: a. Prz. Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną). b. Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). Cholden (1958. Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . umiejętności i sprawności. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. Jej istotę stanowi tzw.

'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. z uwagi na jej podstawowe znaczenie.bądź co bądź nieprzyjemną. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. 3. Psychoterapię grupową .jest lekarz. wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności.zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie. a nawet nie chce być zwiastunem złych . zrozumienia. już w szpi%6 talu. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości. a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. 3. że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny.stąd. s. z reguły lekarz okulista. pomocy. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny.rehabilitacja psychiczna. Osobą. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji.aterapia. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku. a zwłaszcza rodzinne. przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie . Oczywiście. Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. Istotny w tym. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw.Gcy. powinna rozpocząć się jak najwcześniej. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska. Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób. W. w której panowałaby atmosfera życzliwości. wobec rehabilitacji. Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono . społeczności terapeutycznej. w którym przebywają. Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty.prawdę. kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . Nikt z nas nie lubi. Nie tylko powiedzieć. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza. która powinna przekazać pacjentowi tę . 1979. jak terapia zajęciowa. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii. Szewczuk. niałego może mieć a. Wynika ono .1. sportowo--turystyczne itd. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska. Właściwe oddziaływanie na środowisko. 274). wobec widzących itd. a nawet tragiczną wiadomość . usprawnienie fizyczne kinezyterapia.ib.dla przebiegu leczenia (por. bezkonfliktowości itd. nowo ociemniały musi znać tę diagnozę.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków.

wiadomości. 3. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. samodzielność i niezależność życiową. który nie tylko powie o fakcie ślepoty. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie. Wydaje się mu. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. 4. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. Powiedzenie ociemniałemu. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. połączone czasem z próbami samobójstwa. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą. a tym samym akceptacji kalectwa. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku. jak i gdzie to uczynić. ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi. który nie tylko będzie goił "psychiczne rany". Przemawiają za tym następujące względy: 1. który przecież domyśla się. 2. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. . Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. 3. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu.odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy . jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego .lekarz powinien jednak wziąć . kiedy. lecz zagadnieniem pozostaje.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza. 2. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. lecz także o tym. lecz jest to konieczne. Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków.jako inwalidy i wobec rehabilitacji. 4. W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. Nie jest więc zagadnieniem. że decyzja tutaj należy do lekarza. .

wiadomości i fakty. Szuman (196'5) podaje. rzeczowo i osobiście. czy będzie nadal widziała. Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy.obok pacjentów. dla pacjenta.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik.pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. wyczerpany nerwowo i psychicznie. Na ogół jednak lekarz powinien. to. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. wzroku jest przez niego odczuwany. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. w okresie niepewności. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. Przede wszystkim należy. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta. kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych.następnie. że pewna pacjentka. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. S. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. Przespała natomiast całą noc i następne. podać to jako prawdopodobieństwo. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. że nie odzyska już wzroku. np. naświetlić przyczyny utraty wzroku. istnieje bardzo wielu. . gdyż stopniowo pogarszający się stan . Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie.się on. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. Cholden (1958. po pewnym okresie. po -ciężkim wypadku. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. W. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. s. Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. nie mogła spać przez kilka tygodni. aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności. kiedy dowiedziała się. jego reakcje i zachowanie. przez pielęgniarkę. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. . a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. . Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. Jak już wspomniano . długotrwałej chorobie. Nie ma tutaj gotowej recepty. Amerykański psychiatra L. Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. gdyż leczy go od dłuższego czasu. w sposób zrozumiały. Po prostu domyśla .

jak żyć w nowych i zmienionych warunkach. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego. Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. najlepiej w pokoju lekarskim. przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem. wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. go i zawodowego. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją.2. psychoterapię podtrzymującą. rozpaczy. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. . Jak już wspomniano •. cierpień i tragizmu. : Jak już podkreślono . w najbliższych latach nie zostanie spełniona. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. że niełatwo dobrać słowa. a także udzielać mu pierwszych wskazówek. 3. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania.Zdajemy sobie sprawę z tego.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. a . Trzeba starać się. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. na korytarzu. na której znajdują się inni pacjenci. miejsca w społeczeństwie i przyszłości. o ile dla pacjenta jest to możliwe. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. Majewski. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. w gabinecie.

psychoterapii odreagowującej. Mogą to być pewne zainteresowania.. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i. który stracił wzrok. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. "Takie wyładowanie emocjonalne . pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości. które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej. ] 6. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość. Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. Możliwość wykonywaniia niektórych. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. Lewicki (1969. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku.w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki. Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. zdobywania wiedzy i umiejętności. 3. 4. który jest przyczyną przykrych napięć. które zostały wyparte do podświadomości. . zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". a tym samym możliwość utrzymania rodziny.pisze A. Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . s. Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. 5. które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. 2.mianowicie: 1. a także wysoką kulturę osobistą. . przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). towarzyskiego i sportowo-turystycznego. Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . często . Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. Są to czynniki. > . szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go. 124) . Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko. ."wygadania się" i wyżalenia się. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. co przynosi mu cierpienie i ból. Możliwość uczenia się.^wówczas tzw. "punktów zaczepienia". Występu je.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika.

Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania. musi sam być przekonany o tym. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności. poprzez zapoznawanie no. które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa. Są jednostki.ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę . Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu .. ubieraniem się itp. w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. Wiele zależy w tym względzie od lekarza. Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza. Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji. a zwłaszcza salowe. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania . przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta.wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. przedstawiał życie człowieka ociemniałego. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. umywalni.. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty. bezpośrednim kontakcie . w codziennym.się od innych. zrozumienia. z którychpacjent może samodzielnie korzystać . a więc pielęgniarek i salowych. aby pozostały personel. Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. Chodzi bowiem o to. a nawet rozmawiać w ogóle. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych. Zdarzają się bowiem przypadki. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. a nawet przyjaźni. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. również w sposób właściwy.wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. potrzebna j-est atmosfera życzliwości. mebli na-sali itp. Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji.ubikacji. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia). że pielęgniarki.Oczywiście że do takiej rozmowy. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach. obok serdeczności i troskliwej opieki.w budynkach-i parku szpitalnym. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji. Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. a także . który ukierunkowany przez lekarza.

Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. służąc mu zawsze pomocą i radą. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. zegarek brajlowski. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu. Potrafi. potrafiły sobie poradzić. winien zaprosić go. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. ta. wyczucia sytuacji (intuicji) .wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją. Praktyka wielu lat wykazuje. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego. Wręcz przeciwnie. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. Organizacja. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. akcentując przyjacielski. często nawet decydującym.'jak: biała laska. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. W wyniku tego mamy przypadki. Pamiętać ponadto należy. które znajdując się w podobnych warunkach. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. jak żadna inna instytucja. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. lekarz po-|. Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta. jest bezpośredni przykład osób. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem.'".to . gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego. Nie ulega wątpliwości. życzliwy stosunek lekarza. Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie. Braille'a. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć. zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego.

kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie. | VII. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? . W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2.l. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to. 294 4. W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji. zwłaszcza w chwili obecnej. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. Jak już podkreślono . Lekarz okulista jest więc tym. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych. jak: 1. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. socjoterapię. psychoterapię grupową.celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki .4. ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3.oraz umiejętności działania. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków.

bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie .psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. tzn. Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia. a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. Jest rzeczą zrozumiałą. które zostały ujawnione w czasie badań. 81 .w zakresie rehabilitacji. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. 1971a s. I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych.inne zajęcia. przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko. T. Etap modyfikacji pojęć. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych. przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. Majewski. Z nowo ociemniałymi. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty. 295 4.1. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por. W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy. bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie.do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań. o tyle droga . uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . które wymagają uświadomienia.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa. a stopniowo na dalszą . Z reguły były to osoby.w zakresie planów życiowych i zawodowych. Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość . W tym okresie . a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych.

ustaleniu zajęć. że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . Zwracano również uwagę na to. starano się o to. aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań. że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. Na ogół ociemniali spodziewali się. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. na to. . że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni . pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. a także przełamania pewnych nawyków.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. o ile takie miały miejsce. niż się tego spodziewają. Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej. oraz analiza przyczyn niepowodzeń. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. Wręcz przeciwnie. aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach. że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. teraz musieli przechodzić do czynu. wykazywać. Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to. społecznego i zawodowego. które wypełniałyby cały dzień. które zdążyły się już zakorzenić.wyniki w rehabilitacji były nikłe. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością".pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej. Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym. czy potrafią. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. że efekty tej pracy zjawią się później. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. W wielu przypadkach .motywacji. Polegało to na tym.

Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty. Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny.stopniowania trudności. które nasuwałyby im myśl o kalectwie. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. 298 na niewyznaczaniu im zadań. W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa.ie reagujące.to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej. Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. że inni łatwiej i szybciej robią postępy. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). 'Pierwsza grupa to ociemniali.wn. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. aby żalił się tak długo. Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. Jest to zjawisko zupełnie naturalne. jeżeli się zważy na indywidualne różnice. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących . które w każdym środowisku są nieuniknione. jakie istnieją między ociemniałymi. aż nie wypowie wszystkiego. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego. Łatwo się z nimi współpracowało. których można określić jako typy pozyty. poprawiało się jego samopoczucie. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. konflikty w samej grupie ociemniałych. ły obciążał innych winą za swoje kalectwo.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. Miało to miejsce wówczas. aby omówić nurtujące ich problemy. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . jak konflikty z personelem. . dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych. Grupa ta składała się na . Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. co go gnębi i boli. Często sami szukali kontaktu z psychologiem. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. Z uwagi na to. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne.

Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot. co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter.rozważania swego stanowiska i postępowania. w świetlicy itp. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. niż to miało miejsce w poprzedniej grupie. prowadzona była dalej na innym poziomie. że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. co często okazywało się skuteczne. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata.. . na spacerze. Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. . Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. Była to psychoterapia głęboka. upłynął okres kilku tygodni. Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. zapatrywaniami i postawami. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów. w pokoju mieszkalnym. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-. Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące. Uciekano się do niej przejściowo.ogół z dawniej ociemniałych. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą.' .wiać. Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. Zdarzały się także sytuacje. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. np. starając się pozyskać zaufanie ociemniałego. odbywało się w sposób podstępny. bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . z którymi trudno było nawiązać kontakt.psychicznego ociemniałego. Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. zajmowano się przyczynami. których można określić jako .

7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów. Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. Terapia ta polega na tym. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. jakiś mu towarzyszą. z tym jednak. udzielać wyjaśnień i rad. Podstawową zasadą tej metody jest to. Praca psy-. że pacjent. zamiast zadawać pytania. lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. głównie nowo ociemniałych.od 10 minut do 'nawet l godziny. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. w naszym przypadku ociemniały. R. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw. w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta).bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych. Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa.. to kształtował się on bardzo różnie . Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K. swoich kłopotach i emocjach. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami. jest sam sobie psychoterapeutą. swych problemów i emocji. Rogersa. lecz nie stosowali ich w praktyce. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość . Przy czym kładzie się .hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału.do własnej rehabilitacji. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7.typy obojętne. W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia.'• Kości w kierunku rehabilitacji.

W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne. podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne.. W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. T. Zaletą tej metody . Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty. K.2. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. Rogers uważa. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. inni je kontynuowali. s. może ją jedynie uzupełniać.ak powinni postępować. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. ani nie udzialając rad. 19 . Stąd 302 duża oszczędność czasu. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por. była psychoterapia grupowa. j. Zdarzały się przypadki. R. że każdy może poznać samego siebie. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?". Również sam decydował. jeśli stworzy się mu właściwe warunki. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy.jest to.acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę.z punktu widzenia psychologa .tutaj większy r. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. psy-chicznej ociemniałych. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. zbiorową formą . wówczas psycholog rzucał takie pyta.21). Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. Majewski. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem. 1972. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. 4. W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. jako motywy do określonego działania.

a więc miało -charakter psychokatartyczny. były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. Tę formę . jak inni rozwiązują podobne problemy. Wykład na temat celu i sensu . jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie"... co ich boli i gnębi. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. kształtowali własne poglądy i postępowanie. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie.. s.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie. lecz także ci. Poza tym wszystkie rady i uwagi. Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład). Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych. Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie . Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety. Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. 379) podkreśla. uczyli się sami. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. wszelkie socjalne i zawodowe problemy. Dowiadując się. ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . Kretschmer (1958. Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko. społecznym i zawodowym. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. Wykład. E.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych. "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych. Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. który miał być poruszony na danym posiedzeniu. Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. Były to: 1. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na.

swojej drogi do pełnej rehabilitacji. Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych. C. 3. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka. wości w kontaktach międzyludzkich. zaproszonych na posiedzenie.! wraził-. głównie związaną z postawami społecznymi. . Zdarzali się również tacy. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy. uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy. Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. Stosowano 2 rodzaje życiorysów . Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi.pozytywne i negatywne. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję. Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi. Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut..psychoterapii .pisze S. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [.23). 1972. Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. Majewski.ociemniałych. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. 2. Dyskusja nad problematyką ogólną. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. R. którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy. "Kierunek encounter . s.] Encounter znaczy . 21 . Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu. Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C. 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń. . wzmacnianiu indywidualnych wartości. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. 4. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych. Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. interesującą wszystkich ociemniałych. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. Pierwsze z nich przedstawiały. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T. Kratochvil (1974. s. raczej in plus. R.

Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . które wpływają na zachowanie się ociemniałych. co odczuwasz w tej chwili. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader).opowiedz. . Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja. swoich problemów życiowych i kłopotów. co inni. wyrażaniem uczuć".spotkanie. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt. na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób. Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. które samowolnie się narzucają.opowiedz grupie o swojej samotności. które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. W określonym' kontekście rozumie się otwarty. aby w świadomości zjawiły się przeżycia. tzn. po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków. . . oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. 3. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny. . Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach. np. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy. . w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód. . co czujesz do ludzi widzących. Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią.wszyscy ludzie są dobrzy.były także osoby widzące. 20 T. Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi. a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. Na spotkania zapraszane. jak w poprzednim przykładzie. miała w zasadzie charakter stały.każdy może być szczęśliwy. A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad. myśli. co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość.z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog. W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki. 2.: . Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. Grupa. Majewski. . .szczęście zależy od nas samych. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach.opowiedz grupie. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie.

aprobaty poprzez skłon-głowy itd. Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej. oraz o tym. Zwracano jednak uwagę na to. 33 . Niewidomy nie ma takiej możliwości. co różni ich od innych ludzi.. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami.. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. Twierdził on. Cholden wyodrębnia 2 fazy. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi). W tym okresie L. W pracy grup terapeutycznych L. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. Często wydaje się im. to obok podobnych korzyści. . Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. aby każdy pomyślał o kimś. R. musi być on świadomy. co chciałby mu powiedzieć. ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. że ich problemy emocjonalne. Uważa on również. w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą. L. polemiki.47). a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. zapoznanie się z celami. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. są czymś specyficznym tylko dla nich. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . 4. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych. ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś. Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. jak lęk. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. Liczyły one od 8 do 10 osób. krytykowania wypowiedzi innych. gdyby go spotkał. Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. że wielu ociemniałych myśli. że terapia grupowa/ ? z. s. jakie żywi do niego. • . osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. olbawa. Cholden (1958. stany depresyjne itd. ociemniałymi prowadzona przez L. dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. ja306 kie im towarzyszą. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. Ta faza była też okresem. Prowadzący grupę zalecał. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału.

przeciągała się często do 3-4 spotkań.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. 3. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. jej prowadzącego oraz zapoznanie się. to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego. 40). związane z różnymi sytuacjami społecznymi. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1. przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . ' . Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. a na tym tle uczucie zazdrości. która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. zależność od innych. T. ta pierwsza faza.-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. lecz tworzył wraz z . zagadnienie "inności" .. nie był odizolowany od innych. s. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. Majewski. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. .różnic w porównaniu z widzącymi. skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie.3.).(leader). 2. Druga faza. . Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie. Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne. 1971a. 4. Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. izolacja. 90 i nast. izolację społeczną. Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty.(s. W podsumowaniu autor (s.wpływy 308 środowiska społecznego (por. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw.dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. 47) stwierdza. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości. ' . Ponadto twierdzi on. L. Ociemniały nie był w Zakładzie sam.dowiedzieli się o tym. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji. szczególnie trudnymi emocjonalnie. Jak podaje autor . że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. w której chodziło o ukształtowanie się grupy. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku.

która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery. . o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. Jak wykazały obserwacje . Wielu z ociemniałych. Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany. jakim jest rehabilitacja. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich.'. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. Już sam przyjazd do Zakładu. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków. Wzajemne rozmowy. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie.nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia. który był specjalnie powołany do tego zadania. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy. a nie tylko psychologa.4. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się. Wynika stąd wniosek. 309 4. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. nie pozostawało bez śladu. którzy trafili do Zakładu. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją. którzy chwalili się swoimi osiągnięciami.a ich postawę wobec rehabilitacji. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy. Zdarzały się również przypadki. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. a mianowicie . gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą.

nauka czynności życia codziennego. wyrabiają wytrwałość w. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . Wszystkie rozrywki. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia.. a także z jego realizacją. audycje muzyczne. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. instruk. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. których zadaniem było: 1. Na jego barkach spoczywa troska o to. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. Do rozrywek. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec .siebie jako inwalidy. Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół. Nie ulega wątpliwości. należą: gry stolikowe. 3. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:. Związane są one z doborem programu. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty.rehabilitacji. 1. 2. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. a mianowicie . Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. słuchowiska radiowe. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny. przedstawienia teatralne.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej. które temu celowi nie służą. zabawy taneczne i towarzyskie. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności.

jaka zaistniała w związku ze ślepotą.nietowarzyskie z autyzmu. kardiologicznych. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. że znajduje on zrozumienie j. że najważniejszym tego rodzaju . które dotknięte są wyłącznie ślepotą. gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. przygotowanie członków rodziny. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. Nie dotyczy to oczywiście przypadków. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. wyjścia do teatrów itp. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. np. Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. życiu zakładowym wydarzeniami. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. a później wspominali przez najbliższe dni.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. opiekę u swoich bliskich. Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. pulmonologicznych. duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. Majewski. które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. T. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. tzn. były w naszym. 1971a. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. s. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. 77). które ma również swój aspekt psychologiczny. ^ 311 Istnieje wiele czynników. Zabawy taneczne. W przypadkach. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie.

przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego. Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw . . Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. jeśli dotychczas takiej okazji nie miały. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady. jeśli występują w konkretnym przypadku. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej.sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych.-Chorzowie i Krakowie. Wprawdzie 314 . . Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki. oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących. X. Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych.zawodowych. względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych. a mianowicie: w Bydgoszczy. Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych . której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum. w wieku 16-40 lat.zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy .w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. a zwłaszcza ociemniałych.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy.stanowiska i warunków pracy.. . Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u. Sytuacja taka powoduje to.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych. 1. W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: . w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. ^ v.

a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej. Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów. Oznacza to. s. zwłaszcza psychicznej. a mianowicie: .. . zmiany kierunku szkolenia itd. Dowodem tego jest fakt. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej. O ile chodzi o zatrudnienie. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. ..doradcy zawodowego. w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa". inwalidy. W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej. że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce. fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^. a więc ustalania kierunku szkolenia. O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ . Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. o ile taka potrzeba zachodzi. .psychoterapeuty. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących. 3. Mahnowski (1980. że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa.. Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. Nie może też być mowy o pełnym. 2. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów. Pełni on bowiem wiele funkcji.doradcy dla nauczycieli i wychowawców.. Jego zadania są bardzo zróżnicowane. 2. ^.głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. Udzielania nauczycielom. wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. 42) pisze. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy. to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów. Stanowią one bowiem zespół problemów. O znacze31& niu tej opieki J. 4.

45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników. w zwykłych zakładach pracy.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii.te sprowadzają się do następujących: .prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej. rozmowy itd..) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: . .przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników.. pogadanki. rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji. chorobę itd. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników. . Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania . W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni. .kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni.przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych.przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego. . . Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć. to wymieniony autor (1980. Podobnie A. ze względu na wiek. .współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu.instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami.udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami. że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką.rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni. . Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej. .opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. dyskusje.współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników. sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. . doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu.sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej.udzielania porad w problemach życia codziennego. zadania psychologa sprowadzają się do: . Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny. . ". w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych. V. s. . s. 2 i nast. . . Józkowicz (1981.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy. . ..

and Hayes S. 1749.: Beitraege żur Blinden-psychologie. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent. WSiP. ' 5. Cholden L. I. w: Unser blindes Kind. K '(red. PZN. 19. . INHJ. 9. Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program. Warszawa 19<S9. Dąbrowski A. Boston-Toronto 1961.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. MZiOS oraz PZN.: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in. Banach Cz. w: Klimasiński K. Bauman M. ' 6. Dolański W. ' 10.' / 31823. Danilewicz Z.BIBLIOGRAFIA 1.: Metody pedagogiki specjalnej. Warszawa 1!978. K. K. "Przegląd Typologiczny" 1975. Moskwa. i Sołncewa L.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych.: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. New York 1958. Lipsk 1978. (red. KE SRPN. Baillart P.: Tyfiopsychologia.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. nr 1/3. 16.: Yocational Evaluation. "Pedagogika" 1974 (maszynopis). 15. Warszawa 1980. • 3. Cohn L. 21. Desmerger M. Bindt J. Kraków 1976 (maszynopis). ' .: Blindenpsychologie. 20. Bauman M. w:Harmg N. * . Bromley D. Dobrzańska-Socha A. U. in Counseling Bitnd Persons. P. Bieleckaja W. the blind at different ages.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych. ^congenital visual handicaps.r. 2. . L.: A Psychiatrist Works with Blindness. i Kurcz E. Biirklen K. Handbook for the Blind. Warszawa 1954^ . "^-. / 7. J.: Dziecko niewidome. New York 1958.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind. G. D. :24.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka. Londreś. 11. i Schie-felbusch R. .: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. Leipzig 1924.12. 4. Warszawa 1979.: Dzieci niewidome i niedowidzące. PWN. Hans Huber Publishers. Warszawa 1864. ' 14. 13.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni. New York 1952. Carter W. New York 1951. PWN. Cis-Bankiewicz H. Lipsk 19i24 (maszynopis)..: A Manual of Norms for Tests Used.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Kraków 1976 (maszynopis). Baumann J. Bauman M. B. 8. w: Klimasiński. Warszawa 1964. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. I.: A. 18.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales. Chicago 19'69. Bateman B.: Blindness. Washington (b. K. PZN. Diderot (Denis):. K. Burklen K. Carroll T. ' 22. Bern 1980.). Leipzig 1917.: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons. 17. B.: Psychologia starzenia się. Bateman B.

Ekel J. Psych. "' .PWN.: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. Grzegorzewska M. Warszawa-LwóW 1926. w: Tomaszewski T. Fromm W. 42. t. w: Unser blindes Kind. _41. Fankhauser F. KE SRPN. Dzierżanka A. AEB. Warszawa 1973. • . Hans Huber Publishers. Dueren Th. PWN. Dueren Th. Warszawa 1976. •27. "Przegląd Typologiczny" 1975. PWN. •w: Rehabilitation of the visually disąbled and . . t. . Lipsk 1978. •43. . II. Grzegorzewska M. A. • 25. ' 40. i Tomaszewski T. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages. •w: Unser blindes K. w: Materiały III Kraj.: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren. 30. nr 4. Gerhardt D. KE SRPN.: Psychologia niewidomych. . Warszawa 1980. 44. 31.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym.: Wybór pism. Gałkowski T. • 38.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. PZWL. Hans Huber Publishers. 39.: Das Spiel. 26. KE SRPN. Dreier S. 33. nr 1/3. 28. Lipsk 1978.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących. Warszawa 1964.: Orientacja w otoczeniu. 32. Warszawa 1964. Warszawa •1981. . "Problemy" 1854.ind. . Grzegorzewska M. nr 1. Symp. New York 1954.1. PZWS.: Materialen żur Blindenpsychologie. 36.): Psychologia. "Studia Pedagogiczne" 1955.33.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. 46.: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk. Fitting A. w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages. '' .: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych.: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych. Lipsk 1978. . Gałkowski T. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. In Pfluegers Archiv 1899. •45.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym. >' . Hartmann S. • 37. Defekt. "Studia Pedagogiczne" 1955. WUW. •w: Unser blindes Kind.: Legendy o rzeczywistości. "Szkoła Spęcjął-" na" 1983.: Sinneserziehung. PWN.. Wrocław 1980.: Evaluation of Adjustment to Blindness. Dolański W.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind. (red. Dziedzic J.35. Dziedzic J. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. Bern 1980. II. Langensałza 1918.34. Galewska Z. .: Die musische Erziehung. . Grzegorzewska M.: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej. Bern 1980. Gałkowski T. w: Wy• bór pism.

9. Heller Th. Klawe H.: Studien żur Blindenpsychologie.)': Psychologia pracy. Kraków 19'68. MOiW. W... UJ (praca magisterska). 'Warszawa 1981.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden. . 47. Klimasiński K. Warszawa 1964. .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Hilgard E. . 1892..: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych. '. .: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD.: Podstawy rehabilitacji inwalidów. Wien 1819. WSiP. • . PZWL. (red.: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących. ' . Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. Warszawa F976.: System der Blindenpaedagogik. . Janik M. Hulek A. Wrocław 1977. m. Kraków 1976 '(maszynopis). Jurewicz-Tuz G. w: Klimasiński K. Klimasiński K. Czytelnik.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji.: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej.): Wybrane problemy tyfiopsychólogii. Klein J. MOiW oraz . Klimasiński K. • . PZWL-'Janca ti. (red.. : . MOiW oraz PTP. t. 50.3. "Szkoła Specjalna" 1963. E. nr 11.: Ontogeneza mowy i myślenia. Heller S.• . .: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych. • Klimasiński K. Warszawa 1979. 51. Jarosz M. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych.: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów. . Warszawa 1979. i Klimasiński K. Wrocław 1968. . w: Klimasiński K. Warszawa 1979. -Klimasiński K. PZWL.: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących..Karney J. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. Paris 1786. Ossolineum. 49. "Pochodnia" 1978.Keitlen T. PWN.: Pożegnanie z lękiem. P. "Przegląd Psychologiczny" 1977. .: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych.: Wybrane problemy tyfiopsychólogii.: O zastosowaniu piągetow.: Postać niewidomego w oczach poetów. Hayes S. Langensolza 1892. Warszawa 1967.: Próba stosowania testu M.kiej.: Kompensacja sensory czna u niewidomych.: Badanie inteligencji niewidomych.-(red. Warszawa 1969.^i Kotwica-Zaparcińska St. . Jurkowski A. w: Gliszczyńska X. Warszawa 1974. (red. Bern 1980.oraz PZN.: Essai sur L'Education des Avegles.: Wprowadzenie do psychologii. 111. Kraków 1976b (maszynopis). Warszawa 1976a. In Ber. Warszawa 1975.. 319 Hitschmann F. PZWL. Warszawa 1978. Ossolineum. . PWN.. w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Hans Huber Publishers. Warszawa 1962 (maszynopis). i Kowalczewska J. nr 3. ..: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie. 'Klimasiński K. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej..: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych..: Dobór zawodowy. Leipzig 1895 i 1904. nr 3. Klimasiński K. .: Psychologia lekarska.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. 48. : . Klimasiński K. Józkowicz A.: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ. w: Jurewicz-Tuz G. Kaziów M. • .the blind at different ages. Klimasiński K. i Klimasiński K. Warszawa 1961. "Przegląd Psychologiczny" 1976. Haiiy V.'. Hulek A. '(red.

nr 23. WUW. Izd. 92. Kretschmer E. Lewicki A. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne.. 88.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych..: Psychologia lekarska.: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. Kułagin J. . w: Inwalidztwo ź rehabilitacja. 83. Kratochvil S. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. Moskwa 1967. Wrocław 1980. Uniw. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej. ATK. w: Klimasiński K..: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A. Moskwa 1969. Kraków 1976 (maszynopis). Springfieid.74.PZN. Wrocław 1'979. . Kułagin J..: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych.Majewski T. . 81. Majewski T.. . 93..: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Warszawa 1972. Warszawa 1958. Defekt. ' Kończyk T.: Psychologia gerontolopiczna. Symp. 85. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii. PWN. PZWL. Wrocław 1S80. A. Pedagogika. ' .: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów. '. Warszawa 1973. A.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. Majewski T. i • ' • 91. Lewenteid B. Warszawa 19. Warszawa 1971a. Kulczycki M. .: Psychologia kliniczna. 80. Majewski T. Warszawa 1979. 82.' ' • 89.. 87. i Żebrowska M. Warszawa 1971. (red. B. PZWL90. ' '. <red. Klimasiński K. 78. Majewski T. . Morozowa N. nr 11. 86. Kodejszko J.: Slabo. War' szawa 1972 (maszynopis). 84. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów. Illinois 1956.P. Psych.: Our Blind Chźidren. w: Zebrowska M. Łapińska R. "s-uchodnia" 1978. Warszawa 1966 (maszynopis). Wrocł.:. • .widylszczije dieti. Warszawa lOTłb. Majewski ^T. PWN.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych. 79. Kułagin J. G. PZWL. i Zibinowa M. w: Materiały III Kraj.: Wiek dorastania.: Psychoterapia. w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów. .) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. PZWL.: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy. Warszawa 1969. PWN. A.

Majewski T. 101. Majewski T.w spótdziel96../.E. 1957. 105. 98.wstaje . PZWS. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6. nr 7/8. Psychologia . Nowogrodzki T. . Found for tnę Blind. . . Palhegyi F.: "Ja sam". Warszawa 1962. . . ' . Warszawa 1973. w: Sękowska Z. Lublin 1978. Warszawa 1951.: Blindness and Chiidren. Ossowski R. Maxfield K.: Okulistyka.. Warszawa 1961. Spaulding P. Norris M. Orkan-Łęcka M. 97.: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania.: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. • WSiP. . • : 107.Malinowski J. i Brodie F.: Testy psychologiczne dla niewidomych. . nr 3119. . H. 103. . PZWL. " ' • }. PWN. ' 106. <red.: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1. Kraków 1976 . Melanowski H. • 104. . i Buchholz S. 0. 108. Preschool Chźidren. w: System kompleksowej rehabilitacji . "Pochodnia" 1979.: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych. Warszawa 1980.. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. nr 21. 100. w: Klimasiński K.: Zarys psychologii. . New York.(maszynopis). nr 1/1. (red. . ' . 1978 (maszynopis).321 9.: Niewidomi wśród widzących. Palak Z.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych. . "Pochodnia" 1979. Warszawa 1979^ PZWL.94.: Psycholog. . Nartowska H. Orkan-Łęcka M. Pasternak E. 1957. . ' -. Majewgki.: A social Maturźty Scalę for Blinia. UMCS. Chicago 102.: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii. 96. nr 12. . PZWS.: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci. Majewski T. Warszawa-Poznań 1979.: Siadam .. "Pochodnia" 1967. . • • .: Psychologia rozwojowa.: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. Amer. nr 2/2. .chodzę. 21 T.^ ' / . Warszawa 1'9'80.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. J. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971. 1._. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974. . Mendruń J.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących.. PZWL. Orkan-Łęcka M. 99. • • Nowacki T.: Stres w . •niach inwalidów. ' • 2. Paryzek L. / .

w: Zebrowska M. PWN. w: Hulek A. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. i(red. Warszawa 1974.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego. Rytka A. Fremont 1978. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. Lublin 1968. (red. i Levine E. Schwarz S.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne. Warszawa 1979. Roessing L. Rusalem H. w. Warszawa 1972. (red. w: Klimasiński K. (red. '.. Sękows^ 2.-fióio w f^.): Pedagogika re•^a-lidac^^. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. II. Warszawa .: Rehabilitation o} tnę BUnd. (red. LeipzigJena 1-966. Przełącznikowa M. KUL. Illinois 1952.: Coping with the Unseen Environment. Winnetka. F. nr 4/5.: Osobowość a trwały stres. Reykowski J. Raskin N. . Rothschild J.: Wiek przedszkolny. Kraków 197'6 (maszynopis).): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży. F. w: Garret J.): Prafc-. .): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących. Schoeffier M. t. ' ' l. PWN. i.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. UMCS. i Zachara B.. "Szkoła Specjalna" 19. S.: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących. (red. Pilecka W. w: Garret J. L Piaget J. . PWN. Warszawa 1979.. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. •w: Sękowska Z. J. Warszawa 1972. Sękowska Z."Warszawa 1977.): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. • ..: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych .: Kształcenie dzieci niewidomych. Rusalem H.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego. PZWL. PZWL. PWN. i Levins F.: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących. PZWL.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. . Warszawa 1971. Sękowska Z. Lublin 1978. PWN. PZWL. Warszawa 1979. Warszawa 1966.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. Reykowski J. New York 197i2. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów. . PWN.: Studia z psychologii dziecka.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb.: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy. i Spłonek H. Zebrowska M. UMCS.Warszawa 1973.: Niedowidzenie i ślepoto. . Warszawa 1966.: Functional Vision Checklists. Sękowska Z. . Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej.: Gtuchoniewidomi. Przełącznikowa M. nr 4.charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. i. Lublin 1965. Sęlsows'^' 2. Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt. S. (red.60.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.: Der Blinde im Leben des Volkes. Puzyna C.: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania. Warszawa 1981.

: Learning to be Independent. • Sizserar'11'16 M.1••'• Roz. ".1978.^_" '• .: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd. Chicago 1964. '^ifcri'1'1111'1^ W.: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera. 1966.) 1979. iS-tudiEł pedagogiczne" (b. ^^u^"laii W.: Niewidomy o niewidomych.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. Paris 1924. PWN. Paris 1927 164. (red. Wiedza Po^^echna. 1949.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach..: Wychowanie nżewźdomego dziecka. Sti-urra S61 H.^szewski T. w: Unser blindes Kind.^^szewski T. it. w:. Me Lean. (red.M.: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants. iffio-w-^ywa. J. • • ' • Y^a-^ić F. ł^^Ęe-wa L.): Psychologia dzieci głuchych. i'wie:9eiłow W. ' . 163. Lipsk A^-KS SRPN.(td. Villey P. Ps-ychu ^Sy Kesearch. WSiP. Muenschen 1820. 323 162. Stanford Univ.r. Yirginia (b. Warszawa (b.Interdysc-ir .: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia. . (red. i-wiertriow W.: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a. Warszawa 1971. l. .li(t».dów z resztkami wzroku. Sfceirifc^(r)1^ W. w: Unser blindes Kind."^a-wczuk -w. ^ '''iman S. XI. w: Hulek A. PZWS. M. ' ' .). itlinrC3 B. (red. t. Liipsk . Kraków 1976. -w: Klimasiński K.1.).: Deceloping Linguał Es:pression. ^^^-masiński K.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne.: Der Blinde als Persoenlichkeżt.: The . Viney P. Gebethner i Wollf. "•'K-O c. Wiśniewska-Roszkowska K. Warszawa 1976.: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku.): Psychologia. w: Unser blindśs Kind.: Orientacja niewidomych w przestrzeni. L. i Dauterman W. . / "^. zczĘsechowicz A. .): Słownik psychologiczny.r. Moskwa 1S60.: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych. (ted.'78.: Le mowie des Avengeles.marny charakter pedagogiki specjalne. iS-wicierto-w W.: Wstęp do psychologii.czpu^driz. Stary człowiek w rodzinie. KE SRPN.): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego. I. PWN. Leipzig l'9il7. -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. i Shurrager Ph. Warszawa .: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. Warszawa 1OT9. Seltows^s 7-'. ' : it-einifci^S W. PZWS. ""^ ^roan M. Moskwa 1967. C. S. rir 35. H. Lipsk 1978. •^E SKPN.: Tyflotżechnika. Warszawa 196.r. 1 . . w: .witije slepogo riebionka. ^'lEl^are %. . Katowice 1947.9.^er ^wdes Kilid. Kraków 1976 (maszynopis).: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden.• (rełnce^73 L. Warszawa 1916. UMCS. Leningrad 1955 (maszynopis). Lipsk 1978. S-wi&geriow W. Pł^^gogika-ałnce wa '^'.Sentence Completion Test. . ^i^-Wtó F. "Klinika Oczna" 1965.).): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących. .: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld. Warszawa 1957. (red.

PZWL. Disabiłity. w: Dieti s glubokim^ . C-: Phe Partially Seemg.::. 170. Kraków 1976 (maszynopis). Wołoszynowa L. Ziemeowa M. 168. .' ^ ' 176. UMCS. PZWL. •«" .ia-ruszenijami zrienija. Lublin 1978. "• nr 4/5.173. (red. t ' 169. •.Q<). A.: Zmiany w -psychice łudzi . Washington 1952. Rutkie-•wicz (red. Warszawa 1970. "Szkoła Specjalna" 1960. Kraków 1946.naruszenijami zrienija. Ziemcowa M. Zemis St. '' • 167. Moskwa 1956. Wolter-Czerwińska H.: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^.^3. Rozwój umysl'/wy .'174. Zeuthen L.. :• .): Geriatria. Zebrowska M. PWN.: Młodszy wiek szkolny. Wright B.w. w: J. Young M. Niektóre cechy swoiste rozwoju.): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży.M (red.^k-'. KlimasińsKi). ' . 166.1965. . w: 2rete.'. . (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ . pWN^W*? .ind. V. . Lipsk 1978.. Warszawa 1979. •w:. psychicznego dzieci nie •o^-••. Warszawa !'.''.: Psychologia. KE SRPN. domych i niedowidzących (opracowanie K. Zarówna M.1 1979.: Physical Training and Movement Teaching. 171. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. A.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Psychological Aspęcts o f Physica!. w: Unser biźndes ^ K. Witwicki W. • dowidzących. Ziemcowa M. w: Sękowska Z. ' : ' 165. Moskwa 1967.iemnialych.: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan. I. 175. .^^szawa. L: Puti"kompiensacji ślepoty. . Pedagogika. Izd.1975 PZWL. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s . • • ! .172.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful