Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

Kresowianie. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej. W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności.hańba i potępienie. Był czas. wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych. „Kłamstwo . Będziemy przypominać o OUN i UPA. dlaczego. trwamy.„Naród.” Hasła te mówią wszystko to. Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany. który traci pamięć. UPA i SS Galizien. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu. marginalizowany i pomijany. „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. że działają w myśl zasady. Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP.. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie. a nasze kolejno rządy nie reagowały. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Dziękujemy Im. Przecież nikt nie będzie nas szanował.”. pamiętamy. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie. nawet w którymś pokoleniu. Tarnowski My. „Nie o zemstę. jak zwykle pięknie zorganizowane . zamienia się w sforę” Ks. kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt. w 2012r. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo. przypominamy i będziemy przypominać. „szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie.Koźlu.odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. Nawet trudno się domyślać.

a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń.9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. 6 7 . osób (72. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. propagandzista. p. Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”). Stepan Hawryluk ze wsi Potok. W legalnych organizacjach ukraińskich. Polska nie była państwem totalitarnym. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie. Udostępniony autorce przez p. 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu . Uciekł po wojnie do USA. zarówno ofiar jak i ich oprawców. Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. Organizatorka służby medycznej UPA. W 1939 r.. materiał polskiego podziemia. Posługując się źródłami. 33. Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku. w Złotej Słobodzie. Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN. Niestety. Osyp Diaki z Olesina . żołnierze. Ideolog OUN . W tych miejscach występują wykropkowania [. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. Orłan z Białokiernicy. Łemko. Pseudonimy: Jarłan.6 tys. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich. prowidnyk OUN na Zakerzonii. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . niepodpisany i niedatowany. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. Stojan. redaktor Wisti i Junaka. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”. której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy. Pochodzi z roku 1943. Od 1943 w SS-Galizien. w Krakowie. jednak. Dmytro Myron z miejscowości Raj.gospodarczego. Powiat miał 11 gmin . Zastępca prowidnyka na Wołyń. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna. W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. W 1941 r. Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa. zły stan zachowania i braki w tekście. Wasyl Mizerny ps.1 tys.. Ukraińców. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej.573 Rusinów (Ukraińców). „Na Rubieży” nr 2 (16). uczestniczył w II Kongresie OUN. Halina Dydyk – ze wsi Szybalin. miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. W UPA był sotnikiem . że gdyby. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. Działała do 1939 r. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. stron 30. od 1935 r. „Brzeżański bastion nacjonalizmu. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. Bej. Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony.1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach. Ren z Wierzbowa. Wasyl Bej ps. Danych zbiorczych brak i z tego powodu. Ułas z Litwinowa. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. 1-9. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni. Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. Centrum terroru”. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić. Nie ulega wątpliwości. się znaki zapytania (?). 7548 Żydów. 29 775 Polaków. Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny.925 osób w tym 54. W 1944 . Jana i Konrada Sura.szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku. a w 1939 do 113 tys. ps. podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy).Ukraińcom. Adnotacje ręczne. m. 1996 s. Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej. Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego. 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. dowódca taktycznego odcinka UPA. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie. Stiach.członków lwowskiego AK w czasie okupacji. Od początku 1945 r. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. prowidnyk junaków OUN powiatu. Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. policjanci. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom . Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. Żydów).in. Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków.. Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł. Członek OUN od 1929 r. Od końca 1945 r. 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”.dr. policji. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. Polaków i 7. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku.8 tys. hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. potem okręgu tarnopolskiego. można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach. a przede wszystkim z powodu upływu czasu. Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków. Autor broszur i artykułów. którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego.3 tys. Od jesieni 1939 r.]. sądów i wojska.organizator Junaków OUN.dowódca sotni UPA. bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). działacze społeczni). redaktor Biuletynu OUN. 29 Niemców i innych narodowości. Wasyl Hałasa ps. Bulba. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk.politwychownik. Ze względu na bardzo zły stan dokumentu. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu.

ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np. Do masowego palenia folwarków. w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów. był to Piemont ukraiński. Siekierka Sz.. kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa. Buczacz. tym bardziej mnożyły się zamachy. a nawet mordów. „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie. Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej. ale dlatego. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN. Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy. 129. że w lecie 1930 istniała już OUN. 6 Tajna bojowa. 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. jakże wrogi polskości. która paląc po drodze folwarki. spółdzielnie. bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania. skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia).rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. Na jej czele stał do roku 1922 E. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko . To obala twierdzenie.in. Sprawców. m. w „Głosie Brzeżańskim”.ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. Konowalec. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków. Od początku związana z wywiadem niemieckim. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). czy artykuł pt. 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”. do organizowania napadów. szkoły. zbiorowe protesty w lokalnej prasie. W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921). Ludobójstwo…. 50 osób. 9 Komański H. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw. Podhajce. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922. Brzeżany. a trzecia koło Zbaraża8. Fakty są inne. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. Ukazywały się ukraińskie gazety. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. przeszła przez powiaty: Przemyślany. gospodarstw. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską. I taki niestety był cel terrorystów.. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10. Niewiele to jednak pomogło. 8 Jan Salwa. że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . stodół. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych. Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). Rozwijał się. których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść. mordując. Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. Tak.. choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”. Procesy te były trudne. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości. Czortków i Borszczów.1. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. Działały ukraińskie organizacje społeczne. 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. s. często związane z zabójstwami.2). sianie wrogości do Polaków. w Pradze. nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. niemal faszystowskie państwo polskie.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. gnębieni przez totalitarne. Akcje te historycy przypisują jednak UWO. Jednak im bliżej wybuchu wojny.ukraińskie. że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca. ich napad na „biedniaków”. też z września 1935 r. Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. Głowę rodziny zamordowano.rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. W Małopolsce Wschodniej. osady. powołana do życia 30 VIII 1920 r. 8 9 . były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9. Brak reakcji na przestępstwa i mordy . rozbrajając posterunki policji. Już w roku 1920 w pow.

zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P. udał się do Niemczyna. 14 Np. Bemko i dr. w Byszkach pow. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. skazany na 1. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. W tej chwili zgasło światło. Teodor Kurka. donosił o tym wydarzeniu. realizując plan „komendanta” Tutki. za przechowywanie literatury OUN. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno. Tak było w roku 1936. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. Rohatyn. Od członka bandy otrzymał karabin. a wykonanie zawiesił na lat 3. że w listopadzie 1935 r. 18 Ibidem. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury. Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. informował. 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. w Olchowcu. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. Herszka Pobika i Samuela Teichberga. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia. w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. Hryniewicz. ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. Antoni Buczko11. a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. Dochodzenie ujawniło. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. Buczkę na 3 miesiące aresztu. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim.5 roku więzienia. Sobieskiego) odbywały się corocznie. skazał ks. 16 Anna zeznała. Policji udało się też ustalić. za to. W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22. odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN . subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. że 31 sierpnia 1933 r. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. 2 uniewinniono.5 roku więzienia. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej. W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. przeciw miejscowemu posterunkowemu. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3. proboszcza z Potoku pow. Andrzej Zasiedko. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. że gdy siedziała z matką przy kolacji. Franciszka Roztworowicza. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju). swoje rocznice narodowe. gdzie zastrzelił Tutkową. ktoś zapukał do drzwi. Przemyślany. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r.do 2 lat więzienia. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. W śledztwie udowodniono. Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15. do władz państwowych. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. rohatyńskim”. Dochodziło też do napaści na Polaków.okazało się fałszywe. Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. Oskarżonych bronili adw. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. Brzeżany. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. dr. zwabionych nadzieją zarobku. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. dnia 16 IX 1935 r. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow. Zachidny. włamania do sklepu Bychmana. opisywał to wydarzenie. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. Oskarżeni skazani zostali na karę 1. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam.OUN. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO .5. 10 11 . kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem. bo Ukraina idzie” 18.

33 Komański H. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie.25.Polaka z Taurowa. napadli. a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33. Wierzbowie. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego. Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29. Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r.. bijąc ich i niszcząc ich towar. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu. s.. Stryhańcach 26. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch.630-631. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. pow. zamieszkałego w Potutynie. Brzeżany. Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom. Sąd skazał też Hryńka Kozaka. W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie. sołtysa . Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. przed sądem okręgowym w Brzeżanach. Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia. Zginął. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. dozorca lasów Fundacji im. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32. Adolf Czuba30. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle. Czynu tego dokonał Ukrainiec. Brzeżany. Wystarczającym powodem do napaści było to. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków. „Na Rubieży” nr 44/2000. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak. zamieszkałym w Taurowie. zamieszanego w tę sprawę. Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna. zaś Józefa Olszańskiego. Jakuba hr.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego. 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi. W numerze tym na s. Tarczuk Michał z Żornisk gm.129. Potockiego. Leśniki. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo. Siekierka Sz. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy. za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . Ludobójstwo…. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański).społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność. Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia. We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27. s. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. 1938 roku.Rusina25. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela . napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont. 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. „OUN nie śpi”. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24.in Łapszynie. 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe. Morderców złapano31. Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki. pozostali napastnicy zbiegli23. 12 13 . pod groźbą śmierci. 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938. nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny. ale nawet się wzmogły. Ludobójstwo…. Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci.. aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow. Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom. s. Dnia 11 VIII 1937 r. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej. Siekierka Sz.. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r.5 roku więzienia. Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art. Iwan Przyjdun. m.

„Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym. Relacja Stanisława Osieckiego. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru. 36 za: Komański H. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna. Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. zastępcę wójta z Leśnik. Na porządku dziennym była też tzw. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem. Rusina z Dubszcza. pt. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki. s. W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach.znowu polała się krew polska w pow. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. polskie godło państwowe zostało porąbane. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku. 37.. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę.111. zastali budynek szkolny bez szyldu. prawdopodobnie benzyną. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości. orzełki itp.– kat. którzy przyjechali do szkoły z odczytem. W Leśnikach k. asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości. Przykładem była wieś Olesin. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole. „Bomba w mogile pod krzyżem”. brzeżański. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie. Ludobójstwo…. relacja Józefa Tomaszewskiego. art. „Nawet szkołom nie darują”. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy.organizacji społecznych. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne. Lawirował między obu stronami. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów. Szyld zerwali wandale. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r. a uciekła do lasu40. na skutek czego spłonęła stodoła. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN. synowie ojca. i na s. Kazimierza Pączko. Był to więc akt zemsty38. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele. również z materiałami wybuchowymi w środku.Wsi39.. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą. W książce pt. O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”. Mimo. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej. zagrodę Teodora Tybina. ochrzczonych 14 15 .. ze wsi Olesin.642 i 134.flagi. wieczorem w Urmaniu pow. W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. a napis zamazany błotem. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna. że Narajewski. Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r. która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim. Siekierka Sz.. Kiedy został zamordowany przez swoich. „Hajdamacy znowu hulają. a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. 14 stycznia 1939 bm. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego.. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono. Żona Tybija była Polką. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”. 60 kop zboża.. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny. raniąc lekko kilka osób. Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków. po południu. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. 37 Komański H. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. brzeżańskim”. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni. Obiektem ataku stał się leśniczy. „kradzież polskich dusz”.35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN. zaś w kościele narodowości polskiej. Siekierka Sz. Ludobójstwo…. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”.34. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł. Gdy tuż przed manifestacją..

we wsi Poruczyn k. syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. odbywających nocne ćwiczenia. zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul. Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach.Michała Kinala. 16 17 . Tym razem nie było go. Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. ale z wielu źródeł można się domyślać. Turkowski Roman zam. Stefan Kuropatnicki 1914. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie. uzbrojonych w sztachety i drągi. Wasyli Kuropatnicki 1932. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60). 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż. Akcję szkoleniowo . trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43. których dotkliwie pobili. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. Michał Kuropatnicki 1922.ojciec był Polakiem. strzałów. matka Ukrainką. 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem. Miron Kuropatnicki 1938. Gaiku Szybalińskiego. 1923. Jan Martynowski 1925. „Manewry ukraińskie w Szybalinie”. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. Leon Krzyżanowski 1928.. Bohdan Martynowski 1937. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców. 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy. W tym czasie w powiecie brzeżańskim. Wyrok w procesie OUN”). Nie tylko w życiu doczesnym. ale niewykluczone. art. W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . 16-letniego Piotra Latonia. chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu. Warszawa 2003. dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw. Józef Kuropatnicki 1920. że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. Ludobójstwo…. „Jeszcze im w głowie OUN. który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz. Leon Kuropatnicki 1914. 44 Komański H. Helenkę lat 5. Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty.letniego Tadeusza Jelitę. a jedna zginęła. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. art. Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. Michał Misiurka 1930. a gdy kondukt przybył na cmentarz. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami. W maju 1939 roku w Poruczynie gm. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939. brzeżańskiego.dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych. napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. z Brzeżan. Grzegorz Kuropatnicki 1938. Maria Kamińska 1929. natknął się na grupę ok. Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. w Kaju . W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców. Józia lat 11. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią. Jana Zawadzkiego. 97 par. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni. 632 i na s. 23. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa. Leona lat l4. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. art. popełnioną przez należenie do OUN. Jan Kuropatnicki 1932. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44. Teodora Łupynosa z Potoku. „Tajemnicze sygnały świetlne”. Brzeżany). W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby). Terror bynajmniej nie ustał. więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę. Zawieszono. nie zastał tam grabarza. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka . w wyniku której wymieniony został skazany na 3. Według innej wersji. Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. mordu dokonano już we wrześniu 1939 r. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46. 2 stowarzyszenia gimnastyczno . Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np.K. Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. Polaka.. Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”). 48 Lewandowska St. że miały one miejsce i wcześniej. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939. W czasie gdy kondukt przechodził. Siekierka Sz. ur. Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala.. „Do Berezy z Brzeżan”.wioskach na tym terenie.sportowe „Sokił”. przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r. Michał Martynowski 1929. 1 K. Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. Oddano do niego kilka.. 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. na szczęście niecelnych. i same pogrzebały zmarłego. 20-letniego Jana Woźniaka i 25. relacja Michała Lipińskiego s..Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany . 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939. 16-letniego Edwarda Kawalca.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. Posterunkowi też użyli broni palnej. Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia. Dnia 1 maja 1939 r. 25). Posunięcia te były jednak spóźnione. aby zapobiec aktom przemocy. Ale jeśli zważymy. synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow.dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. art. przechodząc obok lasu Topieliska k. Włodzimierz Martynowicz 1933. w cerkwi. Anna Lasota 1935.

a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza. wiązania i częściowo belki. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r. kultywować swoją mowę i kulturę podczas.. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej. Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. Oto kilka następnych przykładów. zmarł w godzinach porannych58.. 131: 3 marca 1938 r. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. 55 ibidem. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska.żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54. Były to nowe akty terroru OUN. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. art. Dnia 16 kwietnia o godz.... 52 Spalone sterty znajdowały się w polu.. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow. Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). „Zabudowania Polaków płoną”. mieszkańca Olesina. 58 Ibidem. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań. któremu z ust sączyła się krew. „Śmiertelne pobicie”. Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce. W trakcie rewizji. s. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. Spłonął słomiany dach. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia.20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem. Dnia 18 maja 1939 r. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. Zmarły był rodem z ziemi radomskiej. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”. Polaka. art. Siekierka Sz. we własnym. około 100 sztuk naboi. członka Związku Strzeleckiego. 16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu. Tak było np. „Zwyrodnialcy”. art. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej. Ludobójstwo…. szczególnie koło czytelni „Poświty”. art. 60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”. 2. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. 49 Komański H. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50. członka OUN. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. Śmiertelnie poraniony. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały. „W Olesinie napadają Polaków”. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . we wsi Rybniki. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 . Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł.. Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. art. „W Trościańcu podpalają”. Polaka. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. jak by nie było kraju. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow. A więc to nie Ukraińcy.. art. art. zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. zabierając karabin zabitego posterunkowego. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej. „I w Wymysłówce czerwony kur”. Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . art. Preisner. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu. rzekomo prześladowanej. 3 marca 1939 r. z Tarnopola60. 56 ibidem. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki. który na widok policjantów rzucił się do ucieczki.. którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53. Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp. art. zabraniano mówić po polsku. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki. śpiewu. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559. „Znowu kur OUN”. Ogień powstał w rogu domu. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”.Karola Woyciechowskiego52. Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51.

. a bywało że kradziono. których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia.. Popi i zakonnicy z monastyru św. Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r. W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. w zbożu koło Wymysłówki. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani. członka OUN z Żukowa.terroryści ostrzeliwali tabory.) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą .Preisner osierocił żonę i czworo dzieci. ukryty na strychu. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy. Na prowincji ginęli też ci Rusini . zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście.. zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył. że starcie to przypominało walkę z cieniem. tarnopolskim.Ukraińcy.. gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę.rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (. włodawskim rozpoczęły dywersyjno . 10 godzin przypatrywał się. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe). mordowali pojedynczych żołnierzy. zaopatrzony w pancerz kuloochronny. Hryńka Dudzę. ten. główny generał Kordian Zamorski. 20 21 . Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich. grzebano w obejściach. Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły. Broń przysyłano z Niemiec. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy. Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna. Ubraną w biało .. Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański. dobijali rannych. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję.) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”. Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim. Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców. Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość. przenikała z państw ościennych. która trwała ok.terrorystyczną działalność bojówki OUN . przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj. nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym. 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń. ale jest ich za mała garstka.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści. Został on skazany na 3 lata więzienia. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r.) Już w połowie września 1939 roku w pow. policji. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. a ich ciała topiono w bagnach. które otoczyły dom. Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę. a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (. przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. Polska ludność czuła się bezradna.czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. Tak OUN wymuszała posłuch. lat 2761.. zakopywano na polach.. gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia. jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”. w sądzie okręgowym w Brzeżanach. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. kładąc go trupem na miejscu. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. Wymordowano tam 30 osób. Pogrzeb odbył się Tarnopolu. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. Walce. Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. polskich uciekinierach. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie. Ciężko raniony w głowę.. Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r. lat 22. bandyty. gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. skupywano ją. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23). Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych. Napady na młodzież polską nie ustawały. Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r.

obejmującej około 50 rodzin) (. Pańczyszyn. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. Nadbużańskiego Podlasia…. t.. które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem.pomordowanych: jeden pchnięty nożem.. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel .. na przestrzeni od Iłży do Rejowca. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania. Włodzimierza.) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. znaczków pocztowych.„heroje” nastraszeni uciekli.. niedatowany. drugi półnagi z poderżniętym gardłem. sędziów. 22 23 . W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np. spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi.. 1 ckb bez zamka i 1 rkm). Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”. oficerów. Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska. Nowosada (sygn. które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków. K. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński. kierownicy ukraińskich szkół. Biłgoraju. rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. nauczycielstwo. trzymając na ręku córeczkę. która pierzchła po wymianie strzałów.) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia. Zorganizowali oni „sądy doraźne”. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej.) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa. Horodła. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików. „. wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek. oprócz zatrzymanych przez nas trzech. rzemieślników. niszcząc wszystko. Sieniawy. rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (. Syweńki w Sławetynie. wszystkich powystrzelają itd. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64. a realizowany w okolicznych wsiach. Petrycki w Taurowie..”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (. hamowana częściowo przez władze polskie. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku.. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami. sprawy) w: CA MSWiA. Janowa i Lwowa. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii. Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności. 64 Dokument niepodpisany. z archiwum Z. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach. I-A-c/2.. plecaków. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn. Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji.Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich. słabo zabezpieczeni. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji. owsa itp. zespół SN. pow. Jaworowa. adwokatów.. w książce pt. zebrany kiedyś w jedną całość. Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi. Kowla.. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków. jako komuniści. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. 63 Lewandowska St. 439. 46-61. prokuratorów. stosy koców.. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. ks. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków. będzie dokumentem grozą przejmującym. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). (np. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem. co polskie. p. 7874. Podhajce. „ściśle poufne”. wsie pójdą z dymem. I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk. Zażądałem podwód. (Broni nie wyjmowali. Franko /syn Iwana/. Krasnego Stawu.. kupców. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. doktor Studyński i doktor. dziś w IPN. Zażądałem otwarcia tej szkoły. Wystąpiło to w okolicach Kowla. którzy grozili im wyrżnięciem. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. 66 Warszawa 2012. Hrubieszowa. W rezultacie bandyci . sporządzony przez naocznych świadków. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób. który jechał na koniu spienionym. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej. ks.Oficjalnymi. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy . Sławenty.

ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944. w tym zasypywania żywcem w mogiłach. Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie). Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku. Szczepanikowa. Leśnik. Łosyk Piotr. Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor.Persok Buszcze. Członkowie OUN którzy w Augustówce. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej. Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. jednego z wydziału śledczego. przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. s. Na uroczystość zjechało ok. znaleźć można min. Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku. karabiny. szpadle.Krężel NN. pod patronatem miejscowego OUN. Sarańczuk. Wierzbowa. 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone. Stanisławski (służył potem w SS).67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy. Niebo i piekło mojej ziemi. 191474. 617-618. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”. Siekierka Sz. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku... Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. Zornisk. s.. Tarnopolskiego. Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób). siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin). 71 Komański H. kosy. Część polskich mieszkańców ukryła się. siekiery. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa . siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73. 73 Komański H. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć.. walizy zabrali: Tęcza Józef. 10-13. zamieszkał posterunkowy. rozpoczęli krwawy terror. Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami.103. rzeczy jego zrabowali. Szpundar Iwan. Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68. jedną kobietę.104. nr 2 (16) z 1996 r. 74 Komański H. U księdza greckokat. Budyłów.. łopaty. Byszek. Moroz Naścia. natomiast wymordowano uciekinierów. motyki. w r. Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72.. Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju. 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki. drugiego z policji mundurowej. ksiądz nie stanął w obronie Polaków. W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia.. w „Na Rubieży”. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska. ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek. (trafił potem do policji we Lwowie).w siekiery. widły. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców. Ludobójstwo…. Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy. Siekierka Sz. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września. Wymazał Jan. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa.wsi. W opracowaniu czytamy: „Ks. Byli to uciekinierzy.. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę. widły. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii. Rybnik. Augustówka gm. Olchowca.jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego). Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”.. Napastnicy byli uzbrojeni w kosy. 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin). akuszerka70. Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić. 5 tys. Siekierka Sz. s. Kohut Iwan. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. Ludobójstwo…. Polaków na wozie zamordowano siekierami. Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. rewolwery itd. Błotni. Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. Ludobójstwo…. 24 25 . Iwanoczko.”. którzy przejeżdżali przez tę wieś. Ciochoń Władysław. Wóz. Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN.. 500 Żydów. Stryhaniec.” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. s. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi. Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj. konie. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. Tęcza Józef (Polak . Kotowa. noże. i Ceniowa. Łysyk Piotr. był nawet zatarg wśród morderców o ten koc).

80 Komański H. Urmań. syn Mikołaja. Blicharski. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych . syn Jana. Biłan Jan lat 30. syn Mikołaja. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. Rotiachacz Wasyl lat 26. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. 26 27 . który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”.uciekinierów z centralnej Polski.. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. Dupaj Michał lat 32. Żak Mikołaj. ojciec na wojnie. Dane te potwierdza Cz. s. syn Stefana.. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. syn Michała. Dworce.in. Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12. żona Franciszka. syn Dmytra. Podłużny Jan lat 36. Skałuba Franciszek. córka Franciszka. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . Blachowska (Blacharska) Maria lat 36. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni. Podusowski Michał lat 30. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr.syn Franciszka. syn Grzegorza. żona Józefa (w ciąży). Mimo to istnieją pewne niezgodności. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. Dupaj Mikołaj lat 23. żołnierzy polskich. Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. syn Mikołaja. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. Żak Anna lat 3. który mieszkał pod Dryszczowem. Podłużny Paweł lat 30. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. córka Józefa. Buszcze. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok. Leszczyszyn Roman lat 35. Wrocław 1998 s. syn Józefa. Rajter (Reiter) Piotr lat 38. rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”. Baran Wasyl lat 30. żona Józefa.. „Na Rubieży” nr 45 /2000. 67. W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. wśród których był kapelan wojskowy76. Broń tę złożyli u rolnika Worony. 77 Z dokumentu wynika.uciekinierów z Polski centralnej. noży i bagnetów. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. syn Mikołaja.46. Witkowski Michał lat 22. Sawczuk Michał lat 33. Suda Filip lat 35. Potoczany. często okrutnie torturując. Fedczyszyn Stefan lat 4. syn Piotra. co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku. syn Mikołaja. syn Piotra. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. syn Franciszka. Żak Piotr lat 58. Kinal Katarzyna lat 30. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. syn Dmytra. Żak Maria lat 27. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. Masny Iwan lat 32. syn Mikołaja. Żak Józef lat 32. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. Kinal Anna lat 6. syn Ilka. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito. W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . Strychańce. Bycz Michał lat 23. wydał im 25 karabinów. Ludobójstwo…. Wijatek Jan lat 32.14-15. Rekszyn.107. żona Mikołaja. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. 76 Blicharski Cz. Petruniu. Wilgusz Mikoła lat 26. Siekierka Sz. syn Antoniego.. 15. Rawski Antoni. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. Michała. Buczkowski Piotr lat 15. syn Teodora. lat 5 syn Józefa. Szumlany.38. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny).jeden z członków wyprawy.. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską. syn Grzegorza. syn Teodora. syn Jana. Fedczyszyn Stanisław lat 3.. w którym mordowano powracających do domu. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie).Byszki gm. Baran Michał lat 27. ani nie postawiono upamiętnienia. Siekierka Sz.. 250 polskich żołnierzy. Poruczyn. W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. większość zamordowano przy użyciu siekier. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek . Ludobójstwo…. syn Pawła. Żuków. Kowalczuk Wasyl lat 30. Nakoneczny Władysław lat 30. Besz Wasyl lat 34. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. Hinowice. Kinal Mikołaj lat 38. s. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36. Wierzbów. Hasurek Aleksander lat 44.. Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. s. 30 lat77. pochodzili z tej samej miejscowości. syn Mikołaja. syn Jana. syn Anastazji. Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16. Dryszczów gm. Biłan Katarzyna lat 36. Charaba Mikołaj lat 53. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r. liczący wówczas ok. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany. 15. Baran Paraskewia lat 50. córka Mikołaja. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic. Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. Kowalczuk Mikołaj lat 35. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. pojedynczo lub małymi grupkami. s.106. W ten sposób zamordowano ok. Według relacji Ukraińców i Polaków. komendanta polskiej policji w Urmaniu. syn Mikołaja. s. Ukraińscy mordercy. które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych. W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów. Sawczuk Grzegorz lat 30. W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński. 22 osób79. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN. Nakoneczny Stefan lat 32. Mazurek Stefan lat 2. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali. syn Michała.

82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki).brak świadków. 24-25. dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli)...47. Tomasz Wójcik. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku.17. 10. Łopot (gajowy).. w łóżku. „Na Rubieży” 28 29 . 16 jest informacja. dawny urzędnik (do r. Ludobójstwo…. Jakubowce gm. 85 Wg.16. Kędziora Emil zam. 8. nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną). „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina. noży i siekier.109 i Relacja Józefa Bereziuka s. nr 2 (16) 1996 s. Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1. W nocy z 18 na 19. zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora. w Jakubowcach. Erazmus Grzegorz. s. Nikt z tej grupy nie ocalał. aresztowany w młynie w Ceniowie. Pertuniu... W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84. Mikołaja pochodzący z Olesina.67. zamieszkały w Jakubowcach. 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter. 81 Komański H. 89 Komański H. 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s.. Jana i Smoczyło Wasyl s. 108 i relacja Jana Krasowskiego s. s.. 9. Ich małoletnie dziecko ocalało. Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. 2. s. Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie. 1939) gminy Kozowa81. w Jakubowcach. Gaik gm. rodzina Jana Kryżka (3 osoby). Obaj z Olesina. rodzina Władysława Percaka (3 osoby). s. którym przewodził Iwan Kozłowśkyj. bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów.. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu. Ukrainiec.88. Lehun Paweł. zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina. sołtys z Hinowic. Dubszcze gm.107.625. Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób..613. 68. zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. Petruniu. pochodził z Olesina.. w Jakubowcach. ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów... Siekierka Sz. Persak Karol (lub Percak) zam. Stanisław Wilk z żoną85 . Krężel z dwoma synami87. s.N. Glinna (gm. relacji świadków. Blicharski Cz. Ludobójstwo.. 86 Komański H. zabili go Kuseń Michał s. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów.17 i nr 45 /2000. 7. Mordu dokonano przy użyciu kos. s. Petruniu.642. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety .. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach. że młody chłopiec. Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi. rezerwy) i jego kolega szkolny .. że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej. Siekierka Sz.Bazyli N.. 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna. s. w Jakubowcach.67. Zamordował go Krych Mikołaj. Ludobójstwo…. Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba. wideł. Blicharski Cz. 87 Komański H. s. Blicharski Cz. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin. jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo.. s.uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu. relacja Mariana Rzeszutki s. 67. Ćwiek Józef zam. rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby). Hinowice gm. Część osób spalono żywcem.. zamordowani nocą. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN. 5.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski. Siekierka Sz. Ludobójstwo…. Garstka Jan zam. Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina. Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel.. rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). świadkiem był syn Tadeusz.. Ludobójstwo…... s. zamordowany w Byszkach.. Zamordowali go Kuseń Józef s. Krężel Ludwik. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich.. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby). Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina. 4. Blicharski Cz.. Siekierka Sz. Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82.. Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86. rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby).109. Blicharski informuje. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina. Petruniu…. Siekierka Sz.. 6. Ludobójstwo…. Erazmus Andrzej . gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83. Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości. Siekierka Sz. 88 Komański H. 3. Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych.

200. 13.1.700. Dom. 12.1. 39.2. 194190. Petruniu.. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby).2.200. młynek i tp. 35. 30 31 . 32.200.200.800. zestawienie z opracowania.7. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan. Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby).3.000.200. 7. sieczkarnia. sieczBal Paweł karnia. 17. Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu.2.3. 30..- 90 Blicharski Cz.500.000.÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1.2. sieczkarnia. 31. 22. zamordowany przez Smaczyłę Józefa.4.2000. 44.2. 40.000.1. sieczkarnia. stajnia.1.000.1. zbiór zboża. Hetman Władysław 28. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła. zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19..2.1.2. 45.500.000. stodoła. 29.900. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3.800. stodoła. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r.800. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom. 5. stodoła.800. 12.2. 34.2. 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby). 43.300. 10. młynek.000.2.2. stajnia.200.600.2. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.200.500. s. stajnia..200. stodoła. młynek.500. Krużek Jan z rodziną (3 osoby). 11. 24. młynek.4. 15.1.2. zbiór zboża. Szczepan 26.2. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1.2.- 2. 13.000.000. Dom. uchodźca z zachodu.200.000. 42.300.400. Rogalski Leon z rodziną (4 osoby).200. 37.200. stajnia. 8. 14. 38.600.000.----------2.2. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom. 33. brat Stanisława. sieczkarnia. Percak Władysław z rodziną (3 osoby). młocarnia.050. Kuszcz Ignacy 21. 41. Świadkiem był Jędrusiek Jan. 4. 16.11. Krężek Paweł zamordowany w r.- 1.1.2.500. 23.1. Gałęźniak. 6. Gromek Ludwika 2.500. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25. 3. młynek.200.2.3.2. 46.2. stajnia. 36. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec.800. cały zbiór zboża. stajnia. zbiór zboża.050.200.2. 9.2.800.2000.1. Mista Adam 20. Podwika Marcin 27. 18.- ÷ --Dom.

Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. Pączko Kacper. stajnia. Sprawcy: Misiurka Wojciech. Od tej pory słuch po nim zaginął. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego. 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr. Kużda Maria. Czornous Łukasz. Hładczuk Leon.. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi. Po przyjściu Niemców. Kuryszyn Mikołaj syn Jana. Baryłka Jan syn Stefana.. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN. Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi. w tym burmistrz tego miasta. Smaczyło Dymitr syn Stefana. s. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem.111. Kulbaczyński Michał syn Teodora. Biernacki Piotr.700. Kulbaczyński Józef syn Grzegorza. Jacyk Anastazja. Smaczyło Józef syn Jana. Andrijów Józef.4. Więcej jak pewne. ci przystąpili do obrony. że sprzątnęli go sprytnie. Pirożyk Józef. Władysław Dworkiewicz. ÷ 53. Kędziora Aleksandra.. Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. sieczkarnia... że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym.500. przeciw nim świadczący.000. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. Ludobójstwo…. Schuala Polaka.500. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. Warto wspomnieć.. Kuseń Michał syn Mikołaja. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski. Szczurek Józef ÷ 51. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili.000. s. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja. Szpyrtis Wojciech 48.000. Suszel Aniela ÷ Dom. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92. Kornicki Mikołaj. Petruniu…. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie. ks. Świteńki Mikołaj syn Matwija. Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka. Ludobójstwo…. zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki. otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939.3. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła.638: O napadzie na posterunek. Reszta sprawców nieznana. Ludobójstwo…. inni. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93.000.500. Rzucili granat między napastników. s. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa.4. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy. Blicharski Cz. Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks. Siekierka Sz. młynek. Diaków Maria. że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”.19-20. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan. s.3. Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą.4. Informacje na ten temat też w: Komański H. 220 osób. ograbieni i wymordowani nad potokiem. ÷ Józef --------------------- 1. 32 33 .3. zbiór zboża Dom. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr.800. którzy przez adw.1.500. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30.3.ok. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96. Olejnik Tekla. Siekierka Sz. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks. Szczurek Władysław młockarnia. Goraja. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. stodoła. 93 Relacja za: Komański H.7. zbiór zboża 50. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym. 1996 s. Wszelkie poszukiwania dr.- 17 lub 18 września tłum ukraiński.. Baryłko Michał syn Józefa 17. – Lecz niestety wszystko bez skutku. w tym bojówka OUN. Gach. Jacyk Jan.47. Inne źródło mówi. Kędziora Aleksander ÷ 52.111. Jedni twierdzili. aby nie pozostał ślad jaki. 30 osób). Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba. 49. Świteńka Maria. 92 Komański H. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”. Kuseń Józef syn Jana. Maksymów Jan. Rogowski Leon ÷ 55. Siekierka Sz. Franciszek Goraj. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16). Horyń Wasyl. Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks. Dumanowski Wład. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin .67.

Ks. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem). Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. 17.. gimnazjum. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s.. Jan Kuczmajewski – kominiarz.. 1996 s. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego. Oprócz wymienionych. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych... 67. Instruktorem . oczy wyłupione. 19. ale w czerwcu 1941. Sitarskyj Fedio. 100 Blicharski Cz. Kiernicki ze wsi Krzywe. 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca).. Kierownik Dorosz został aresztowany. 20. gimn. w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi).. s.. Spyrka Józef98. syn Iwana. Pertuniu. za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego. Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. Krych Jan i Leon. 69: jest informacja o jego zamordowaniu. Łysnyj Iwan. s. odzierani po śmierci z obuwia i mundurów. Blicharski Cz. Siekierka Sz. Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek. Buczyński Emil (potem policjant ukr. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne). Wszyscy którzy wybierali boczne. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie. Szanajda ze wsi Krzywa. Świadek naoczny widział.20. Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora. 16. jego żona znała sprawców). powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje. Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. Steć Hilko s. pracował w Kozowej. w Tarnopolu w więzieniu. w więzieniu okrutnie skatowany. Jan i Mieczysław Pytlów . Adamów Józef z Kuropatnik105. Ludobójstwo…. uduszony z postronkiem na szyi. Pytel (dwóch braci). 112-113. 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia. 19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe). uciekinier z Polski centralnej.. jak twierdzą inni. Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami. Drugi mieszkał w Kozowej.. 105 Wychowanek ks. 1996 s. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16). wywieziony z Kozowej do Tarnopola. zagrzebanego. Flone Jan (ojciec Polak. W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona. Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. Kuczmajewski103.. Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców. Ludobójstwo….. Zamordowali go chłopi z Kozówki. 34 35 . W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. 101 Komański H. Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz... Kozówka gm. z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym. Tadeusz Kramarczuk.20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne). Według tego źródła. W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski. Józef Bartman. 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany.. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi. Kobel Leon. 99 Blicharski Cz. Siekierka Sz. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Blicharski Cz. Tam go umieścił w orkiestrze.wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego.. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. 1920) narodowości żydowskiej101. Grania Leon. Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki.bracia... której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł.” s. Edward Paterek. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. Łupnyj Iwan – 7 kl. Adam (Andrzej) Kimala. aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska. 106 Komański H. Moroz Jarosław. zamordowany w okrutny sposób). Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego). Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne). Tomczaka. męczony długo. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani. Znaleziono go w polu. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał. Steć Hilko. Steć Wasyl.113. Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach. s. brat Iwana). kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. Horochiwakyj Hilko. Graniak Józef. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach. 18. Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej.68. 15. zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem. jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę. szkoły podst. ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską. Kramarczuk Tadeusz104. były urzędnik gminy. s. Petruniu. Kurs trwał tylko jeden tydzień107. Regaz z Dubszcza 8 kl. Steć Mikołaj. Horochiwakyj Jan. Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku. 19. Wieczorem znikły. Karol Funks student (ur. zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie. w roku 1941 po wkroczeniu Niemców. zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. Horochiwakyj Iwan syn Leona.. Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu. Z uroczystości tej nie powrócił. Józef Adamów miał 26 lat. albo. 102 Zabrany przez policję ukraińską. sołtys). Blicharskiego99. Petruniu. Petruniu.68.. mający 6 kl.Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. Rozpiatowski ze wsi Krzywe. s.. Jan Zając. Horochiwakyj Wasyl..

W końcu i tych zabrakło.. Droga została zastawiona belkami. 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą. brat Iwana. nawet dwie walizki z rzeczami. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł. ur. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław. s. 109 Komański H. 47.. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . 113. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko. które występowały w roli sanitariuszek. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. a Ukrainiec Łypny Dmytro. Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch. Trupy odwożono do lasu. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą.. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. Szofer który woził majora Wojska Polskiego.Ukrainki w białych chustkach na głowach. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina.Rohatyn. Służąca Rybickiej. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. na szosie Brzeżany . że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. że kula przeszyła jego pokój. ranny. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. syn Romana i Paraskewii ur. Wyleczony został w Kozówce. zabrały rannego Podelczuka. tym czterech oficerów. gdy zeszliśmy na dół. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. Jego syn. a trupy wywieźli do lasu. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. wszędzie leżały sterty słomy. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. odbierano im rowery i szukano broni. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów. o godz. obok posiadłości pana Kolbeka. Okazało się. Na nic się to zdało. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni.. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r. nauczyciel. 1914-1918 Józef Jędrzejewski.. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. Siekierka Sz. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. Ludobójstwo…. z wyjątkiem komisarza. Kmieć Michał lat 26. Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa. W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. Okazało się. Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku. prosił o darowanie mu życia. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią. do dziś dnia nie wiadomo. Biała chustka była umówionym hasłem.”. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. Dziewczęta Ukrainki. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. w liczbie 6-ciu osób. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego.. 108 „18 września 1939 r. 36 37 . Stwierdzono. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną. Leon. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary. Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci.. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. Przy zabitych były dokumenty. Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę. Zapanowała panika. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r. bo zostawił w domu pięcioro dzieci. Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”. Hałas podnosił się coraz silniejszy. z Tomaszowa Lubelskiego. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. Leśniki gm. U Jaremy na podwórzu.. a pasażerowie. Wszystkie drzwi były porąbane. które stały w kancelarii szkolnej. Pozostałe na drodze 18 trupów w. Odpowiedziały nasze strzały. Ukraińcy wymordowali. Oddział powiatowej Komendy PP. Zamordowano go razem z majorem. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. gdzie je zakopano. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. w Kuropatnikach: Józef Różański. Ocalałe akta oddano do sołtysa. Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi. 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. zrabowali wszystko. Kuropatniki gm. której jednak nie znaleziono. w obronie własnej. zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana. który cudem uciekł. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych.. bez względu na wiek i płeć mordowani. Gdy z dole zaczęto strzelać. Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”.

do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn. Diakowicz Michał. który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. Ludobójstwo…. bicia. Chudoba Dmytro.w. Z Zornisk. wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja. s. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór. Ludobójstwo…. Bodnar Iwan. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami. Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r.. Pańków Semen syn Stacha. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939. Łesków Iwan. Szaczko Wasyl. w Leśnikach. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach.w. – j. rozbrajał wojsko polskie – policjant. rabunek poczty w 1939 roku. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir). a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. i trzech kobiet113. Pryjdun Iwan syn Fedka. W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów. 68. zamordowaną 20 XI 1939 r. Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego.19.. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska. Petruniu…. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki. s.Boryszko i Trudzik. ograbili go.. Szczur Włodzimierz. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie. o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. Warczak Eliasz. Mirecką Paulinę. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r. Kliaszów Stach. rabunek polskich żołnierzy. Petruniu. leżących obok Leśnik.. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego. powracających z wojny. Litiatyn. Żołnierzy torturowano.. znęcał się nad Polakami w 1939 roku. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan. Jarema Piotr – bił Polaków. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. Diakowski Michał. były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem. Siekierka Sz.. a potem zabijano. który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków. Medyński Stefan. Senyszyn Roman syn Piotra.Tańczuk l. brał udział w mordach Wasyl Szydło. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy.Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111.55. by nie pozostał ślad po zbrodni. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. rozbrajał wojsko polskie. 111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy. Pryjdun Mikołaj.Duryświt Jan i bracia. Blicharski Cz. zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole. i 1 VII 1941 r. Doły później wyrównano. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan. 113 Komański H. Łeśków Mikołaj syn Iwana – j. 38 39 . Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939. rozbrajanie polskiego wojska.. Aktualnie rosną tam ponad drzewa116. Zaharków Michał syn Dmytra. Turczyn Stefan – j.48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka). który schwytany przez policję niemiecką.. Szepata Andrzej. Łapszyn gm. potem karabinem na Polaka . a leżącego w rowie w Leśnikach. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r. rabunek uchodźców polskich w r.w. s. Chudoba Michał syn Iwana. figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r. Semczyszyn Dmytro.. Łeheta Iwan. 1939. Senyszyn Wasyl. Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz.115. Polowy Michał syn Mikołaja. 116 „Na Rubieży” 45/2000. Jacyszyn Iwan.w. Pańków Piotr syn Stefana – j. uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku. Szopak Włodzimierz. Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. Zacharko Dmytro. miejscowi i z okolic. utworzyli „sąd”. Medyński Stefan. nacjonaliści ukraińscy. Chudoba Michał s.. Blicharski Cz. podaje dwa nazwiska zabitych kobiet .21. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 18. 68.. 115 Komański H. s. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s.. Seńków Mikołaj. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska. Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi.. Wolańską Annę matkę Mireckiej. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami). Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców.. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60. Siekierka Sz. Pańków Piotr syn Wasyla – organizator.

ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118. 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Wierzbowa i Błotni.niemieckiej w roku 1939. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119.. posterunek policji i inne. Narajów gm. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki . syna weterana z 1863 roku. rewolwery. Ludobójstwo…. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba.. Spaliła się część budynków gospodarczych.. Potutory: 18 września 1939 r. siekiery itp. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek. Zapustu. Siekierka Sz. a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty. s. autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok. później. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził. 21-22. Kurzany: 10 II 1940 r.Polki. W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach. Przytoczył przypadek Ukraińca. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych. W dniu 18 IX 1939 r. W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. w kierunku Dunajowa.. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach.. s. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się.Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H.117. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch.. Ludobójstwo…. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko. niebezpieczna. Bemko. lat 70). padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć. s. strzelając z początku dla postrachu. Blicharski Cz. Petruniu. podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę. w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie. a jeden zabity (pochodzący z Błotni). Zmarł na początku listopada117. gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem. Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie. Punktualnie o godz. 119 Komański H. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się. Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców. a schwytanych najpierw ograbiano. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi. że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków. świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. 118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r. Policja. Siekierka Sz. Ćwierci.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan. Tłum na ten widok znikł121.Mieczyszczów gm. Nadorożniów gm. a potem wciągano w las i mordowano. 68. Tak było przez całą dobę. napadały na miasto. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa..118. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej. Miejscowy Ukrainiec. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. Równocześnie z wybuchem pożaru. Mohyła. iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów. Siekierka Sz. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. ściętymi drzewami. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża.. skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa. Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. grupy uzbrojone w karabiny. s. wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki. że zasłużył na to w czasie wojny polsko . by już nikt nie mógł się wymknąć. Pierwszy napad na Narajów.117. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi. grupa OUN 40 41 . Na szosie Narajów . który dostał się do niewoli niemieckiej. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę. Z ran zmarło później dwóch kolejnych.starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”.21. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. 100 os. Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji. widły. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję. i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą). Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. Ludobójstwo…. Załoga stawiła opór atakującym. Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat. Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku.. s. Nocą owa podróż była b. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty. 13.

126 Mieli to być: 1.) Wasyl. Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn... Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami. Kołodziej Jan.. a także w napadzie na Narajów126.... W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk.). Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r.. Kordiak Diśko128. 124 W świetle relacji... Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego. Pawlik (.. Zory (?) i G(.... Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (... Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów.. Nartowski Antoni...) Eugeniusz i jego siostra Stefka.. Atak został odparty.. Narajów Wieś..) Andrzej Jan. brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939..118 znajduje się informacja o tym. Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku... Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić. za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO. (...... Drabyk Paweł... (..... W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.Władysława Naruszczaka (?). s. Należały do niej kobiety i mężczyźni. Łużny Wasyl syn Iwana.. Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola.sekretarz gminy. (... Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu. trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób. narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (...). Pawłow Wasyl zwany Szkrab.. Przysalak (?) Sewko. gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem. Rozbrajały ich i mordowały. Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków. Łuźny brał udział w dywersjach. Słaboduch Włodzimierz.Narajów Wieś. prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników. rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO.. Birnyk(?) Kuba.68.. Jarkowski Kazimierz.)..) Zaleski. Nebor Michał.....)..liczba nie ustalona.. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku...... niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym. potem policjant ukraiński.. Nykołajski Wasyl syn Iwana. (. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub. (. Olchowiec gm. 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?). Łuźny Iwan syn Wasyla. zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców. który zaginął bez wieści124...).. (. (..Narajów Wieś.Narajów Miasto.. aresztowali miejscowego strzelca – Polaka .). Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj. Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób.)Władysław. 42 43 .) Beluchowska Janina. 128 Pochodził z Rybnik. Ludobójstwo…... Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej.. (.... który wówczas był w wojsku. żona z Olchowca. Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr.. Petruniu. że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa .Narajów . w Narajowie).). Stupiński Michał syn Nykoły.). czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J.) i (.. Łużny Michał syn Hryńka.Narajów Wieś... syn Michała... W pracy: Komański H.. Laskowski Wasyl syn Stefana127..) Jan z Narajowa.. Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy. obrabowali połamali i poranili rękę. Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach. występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r...... Maczuba wyskakiwał przez okno.. policjant ukraiński – brał udział w dywersjach.Narajów Miasto. zwany Jantoni.. Garnicki Jan. Raj Mikołaj. Hinowic i Leśnik. Walka trwała ok.. szkolił w dywersji swój oddział.s.. syna majora Wojska Polskiego. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach. zarówno ofiar jak i sprawców. nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi.. (.) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie. instruktor. Raj Michał... komendantem był Łuźny Michał syn Iwana.... które były wykonywane.... 125 Według zawartych w dokumencie danych..Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich. i Karajewski Bohdan z Rohaczyna. Jacyk Wasyl z Narajowa. Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie. 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum).. (. Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna.) (zamordował pułkownika polskiego).. w Potutorach. obrabowali. którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków.) z powiatu lwowskiego. których miano aresztować i rozstrzelać (. Worenacz (?) Michał (.. Narajów Wieś. Narajów Wieś.. Na liście znajdowali się między innymi: p.. (. zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125. brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach.) miejscowego przedwojennego kowala (. Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach.. Stachów Michał. Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?).Narajów. przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu. (. We wrześniu 1939 r.. UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków.. Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry .) syn Krągłego. W pierwszych dniach lipca 1941 r... Janczyński (Janczycki) (?) (. udało się przeżyć.. (. Jej dalszy los nie jest znany.... Zbili go. Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (. Charyszyn Sławko zwany Kościuki.. w Potutorach..... Żak Jan posterunkowy. brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r. Siekierka Sz..... Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor... na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów.....)... Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa. (.) Jan.” Blicharski Cz.. Fortel jednak się nie udał.. 4 godzin. W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego. Łużny Michał syn Fedia. Dnia 17 IX 1939 r.). zwany Juszczyszyn. zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni..) Wasyl (..

133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów. 8. Petruniu. Kulińska L. 44 45 . s. 68 znajdziemy potwierdzenie faktu. Został zatrzymany nad rowem. 6.Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. 22. Czosnowicz Zygmunt. Kaczmaryk Michał.. Michał Dobrowolski 6.. Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8. 25. Łesyk Władysław. Podwysokie gm. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego. Dobrowolski Julian.. Kaczmaryk Jan. Petruniu. już po wkroczeniu Niemców.. 69. Obaj zostali pochowani w lesie. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1.. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier. przed wkroczeniem Niemców. Blicharski Cz. Kolasa Kornelat. Siekierka Sz. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości.. s. i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier. 3. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni. NN.. Płaucza Wielka gm. Ludobójstwo…. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej.. Edward Hauptman 50 lat 4. 146. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131. gdzie wydobywa się piasek.Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków. Emil Dobrowolski 47 lat 3. 4. Petruniu. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny.Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny.... Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r. Hryńko Daniel. Radaczyńskiej w: Komański H. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942. Posnuk Michał. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2. jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130.Kaczmaryk Hryńko. Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). Kraków 2006.. Dzieci Kresów II. głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego. Dobrowolski Michał.. (Żyd). Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9. Poruczyn gm. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok. Żyd zmarł od ran 5. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina. Blicharski Cz... 20 lat (zmarł od ran) 7. Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich. W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Lisdwan Michał. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja. Baryłko Jan. s. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem. Jeger N. 2.627. Lisdwan Stanisław. Ludobójstwo…. Petruniu. 68. w jarze. Siekierka Sz.Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. Abraham Jeger. 5. 7. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina.. s. Także w czerwcu. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132. W czerwcu roku 1941. patrz przypis 53. s.. s. Haupt Edward.68. 130 Komański H. Posuchów gm.Żyd.N. 625627. Trzem osobom udało się zbiec. Michał Lisowski. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. wśród nich: NN.. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133.. Jan i Władysław Muszyńscy129. 22. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan. s. 100 osób. 22. znajdujemy też: Blicharski Cz. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan. Jan Muszyński. s. Brywnak Michał. noży i wideł. Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1.Abraham. a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz...

s. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników. „Tabaka”. Stabelska Anna. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina. Jeden z nich. a później zorientowali się. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. Rękę zabandażowali mu. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. Dżumak Czopek. Juśków Władysław. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów. że jak umrze. dały mu gorącego mleka. Ukrainka. Dunajewski Michał. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”. W dzień zabrano ich na furę do szpitala. Kizyma Mikołaj. U tegoż Matusa była przechowywana broń. potem stać i znów 2 km prowadzili..124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. Było ich tam razem 11 ciężko rannych. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta. Hudzik137 rzeć. zabrali mu wszystko. trafiony został w obojczyk. Informację tę potwierdzają inne relacje136. Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich. 126. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy. Rannego przeniesiono do sąsiadki p. zrobili przy nim rewizje osobistą. zdawało mu się że umierał. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. Zabitych zostało 30-kilka osób . Sahajdaczny Józef. 2. Upadł i udawał. Tańczuk Anastazja. Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego. Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. Największe zdarzenie dla niego było. 1898 – zamordowany 2 VI 1941.chwilami mówił od rzeczy. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. „Niny” oficer z Poznania. Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. zegarek. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. Siekierka Sz. Najwięcej utkwił w pamięci p. Było kilku rannych. Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. 3. Zapukał do chaty nad rzeką. 135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim). Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN. uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. „Niny”. rzucali ręczne granaty . często wspominał córkę i choć rana zagoiła się . Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach). zeznawał. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. Iwankiewicz Jan. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła. 4. wybitnie przystojny. postanowili bronić się. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala. Tamtych sześciu oficerów padło. u której był gościnnie przyjęty.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach. Klecor Włodzimierz. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. Kapitan płakał. że są w polskim domu. Jarema Jakin. zwłok nie odnaleziono. Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa. że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. Blicharski 46 47 . który opowiadał. Prosił o ołówek i papier. W tę samą noc na podwórzu p. Kusznier Maria. Na drodze Brzeżany . Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy.. który ich chował zeznawał później.1. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. Iwankiewicz Łewko. Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r. pieniądze. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd. Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach.. on był ostatni. Siekierka Sz. podał adres i prosił. Myśków Katarzyna. przez który przeszła kula. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się. Biłyk Stefan. że to Polacy. Grabarz. Semegen Wójt. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób. cały był czarny.Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło. 134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. kula wyszła mu nad czołem. w Posuchowie. Zaciął zęby i nawet nie drgnął. Miał żonę i córkę. Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. tam jest wspólna ich mogiła. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r. został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. przyniesiono do p. potem konfident okupantów).dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. Stracił do wszystkich zaufanie. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. był ranny w głowę. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Stebelski Dymitr. Zemmer Edward lat 21. Ludobójstwo…. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. Stracił przytomność i usnął. „Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por. że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć). że nie żyje. Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. Otoczeni zostali przez Ukraińców. Zbliżył się do nich. Hawryluk Włodzimierz. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. że Ukraińcy napadli na nich. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi. tylko miejsce na przegubie ręki. Okryła ich wspólna mogiła. zwłoki znaleziono w Baranówce. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. „Niny” trzej oficerowie .słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. że musiał „specjalnie duże jamy kopać. które zobaczył. auto stanęło im. prosząc o ratunek i schronienie. zamordowany 28 VI 1941 r. Z początku bali się zdrady. a to byli Ukraińcy. Matus Ilko. s.. Demnia i Podwysokie. Kułyk Stefan. Leżeli wszyscy pod nr 5. Diakow Ilko. gdzie był owinięty różaniec pozostało białe.” 136 Komański H. ażeby pamiętały. Leżał w rowie . 137 Komański H. Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim. Maślaj Józef ur. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135. P. Kazali im kłaść się na ziemi. wziął rower męża p. To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. nie wiedzieli do kogo przyszli. Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. metrykę itp. Tańczuk Józef. 27. Nim jednak zdjęli te buty. Komarzańska Genowefa. ciągnęli go po ziemi. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę. Łosyk Michał ps.liczba dokładna jest nieustalona. W tę samą noc przybyli i nocowali u p. Ukraińcy w łupem odeszli. Siwka. tylko części ubrania. Był pewny. Ludobójstwo…. Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r.

Siekierka Sz. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. kapral WP. Petrycki. Petrycki powiedział. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. Bronisław Budzan139. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r. Karaś Wasyl. powiedziała chorym.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. 143 Według zeznań. spisała protokół. Ciesielski Grzegorz. Petryckiego143. Karaś Andrzej. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski). 25. „Na Rubieży” nr 44/2000. Ks. Biłyk Wasyl. który z nim razem był w Obronie Narodowej.129. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa. 141 Komański H. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania. po wkroczeniu Niemców. Korczyński Mikołaj. 25 lat. s. Ukraińcy z Sarańczuk. utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny. Siekierka Sz.). Łoptuch Wasyl. na probostwie. s. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. Bolesław Kozakiewicz. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie. przez które miał przemaszerować batalion. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków. Piotr Zapotoczny. Redka Iwan. Przewozili oni sprzęt wojskowy.. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. Czerwiński. Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim. kapral WP. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki .. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu.. Zostawił żonę i czworo dzieci. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. przyjechał do Taurowa ks.. 25 lat. Samaryj. a oczy powybijane. 140 Za lżenie narodu polskiego. Ciesielski Wasyl. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. 24 lata. wachmistrz WP. żołądki powypruwane. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali. s. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni. s. 48 49 . 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych. Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. Jaworskiego138. że nic nie wie. Czajkę. który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu.. Karaś Miron. kapral WP. 25. z 12 wozami taborowymi. Semeć Mikołaj. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. Budyłów: 17 września 1939 r.68.Janowa).. Ukrainka z Sarańczuk. Mandzij Wasyl. Kowaliński Marian kapral WP142. Stanisław Gużda 18 lat. 26 lat. Po odkopaniu kilku grobów okazało się.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H. Taurów gm. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego. Bobko Grzegorz. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie. greckokat. Marian Nawaryński. zbiegli i w ten sposób uratowali życie. Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r. kapral WP. Korczyński Miron. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda. Jan Perec 35 lat. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek . ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii. bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”. który do 1939 r. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. Jan Zapotoczny. siedział więzieniu w Drohobyczu140. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów. Dwie osoby z patrolu wycofały się. Karaś Piotr. Łyczko Stefan. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”. Lenartowicz Jan. Buhaj Grzegorz. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego. że zamordowani byli zmasakrowani. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”. Franciszek Soczyński. Karaś Leon. Dubczyk Teodor. Kowalczuk Wasyl.. zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym. 138 Kazimierz Jaworski. kapr. która w maju 1941 r. Antoni Żerebecki. strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. Znaleziono ślady krwi. 30 lat.129. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę. Ludobójstwo…. Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. kapral WP. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1. Kurka Iwan. Ofiary zwabiano podstępem. Karpluk Ilko. Cz.Kotów. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”. W lipcu 1941 roku. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. 45 lat. Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. Emil Zapotoczny.. Petruniu. Dziewczynka Irka Szynklarska. Jan Kłak 25 lat.Ks. Pabas Wasyl. s. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. Dyduk Stefan. Ludobójstwo…. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej. Redka Stach.

Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”.Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. Jana Smolińskiego kłuli nożami.. Chrynowski Iwan (ps. a ponieważ była Ukrainką ocalała. Blicharski Cz. (. miejscowy nauczyciel145. 50 51 . Urmań gm. a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (. Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). doszło do bójek o podział łupów.3. Choma Roman lat 20. 147 Pow. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości.) przeciągały mękę Natalii i Leona. NN.. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną. W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu. a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu. który miał sądzić „kapitalistów”.) tak. Petryckiego144. Wawriw Nikodem. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię. Dola Leon i Mikołaj. Lubiński Emil... że na tym skończyła się ich zemsta. Ludobójstwo…. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce.Humenny (Homenny?) Piotr. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża. Smolińscy myśląc. Pośredni udział w mordzie brał też ks. mężczyzn – gospodarzy i NN. Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną.131. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski.”. Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice. mógłby siebie obronić. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach. Libiński Włodzimierz. Zrabowali cały majątek ruchomy. 30 lat. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło.. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało. bydło. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską... znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to. Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata. w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie. Antypolska akcja nacjonalistów. Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników. Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego. meble. Szumlany koło Trościańca gm. s. Ludobójstwo….. Trościaniec gm. 27. 145 Komański H. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego.leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148.. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież.. szaty liturgiczne i wyposażenie. Woroniw Iwan. Jego nie zabili od razu.. bo czuł się niewinny. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r. Lisiewicz Piotr. Choma Mikołaj. komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście. wrócili. właściciel majątku Grabowski. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej.. Jana Smolińskiego. wyniesiono obrazy. Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp. Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r. Przed sądem stanął. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim. Chrynowski Piotr.. Zapanował straszliwy terror. Bidny Mikołaj i Wasyl. Jedni mordowali druga partia rabowała mienie. s. 149 Komański H. Mroczko Kyryło (komendant policji).68.. Wyciągnięto zwłoki z trumien. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan. Podhajce. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie. Roliński A. chorągwie. Nadachowscy ograbieni. Petruniu. Smolińskiego.. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu.130. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego. „kulawy”). Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr.. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał. Polak. odarto z ubrań i obuwia. Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych.. Rozbito drzwi. syn Hilka „prokurator” 4. Wawryw Iwan. jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp. 146 Kulińska L. Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN. to jest pasiekę. dozorca leśny z rodziną. Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko. Chomiszyn Leon.... Natalia po godzinnej męczarni umarła.. który mając broń. sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . s. Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”.. Siekierka Sz.. Chomiszyn Iwan lat 25. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu. sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu. Gdy śp. Profanacja trwała trzy dni. w tym komunikanty i kielichy. Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków. Kosak Mikołaj lat 28.. Lisiewicz Emil. Syn jej męczył się 13 godzin.Choma Mikołaj. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie... że była Polką. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić. Siekierka Sz. s.. Matusiewicz Michał zięć ks.. Mroczko Dmytro. Niszczono świętości. Mordowała młodzież.

Sobojkiewicz. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy.. Korbyło Jurko syn Tarki. którzy uchodząc polami.. W skład weszli: Syrowiec Anna. oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje. Grubiak (Grubek?).. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla. Siekierka Sz. Siekierka Sz. konia... Ukrainiec. 154 Komański H. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej.. Duch Józef .. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. s. Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?). Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. Mikołaj i Tymko Kamińscy.68. Dywersanci rozkręcili tory. Siekierka Sz. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków. Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. Wyrok wykonali tzn.. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż. maszynę do szycia Stefan Fajfurka.. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir. Czwartacki Jan syn Michała. Uwsie gm. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi.Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego. według świadków. Wierzbów gm. ale nie zostały zinwentaryzowane. Rabowali: Michał Pierożyk. 150 Komański H. Ludobójstwo…. młynek do zboża Grzegorz Bożyk. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. 68. wstąpili do Wierzbowa. Ludobójstwo….pług zabrał mu Władysław Szwec. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat. 18 września 1939 r. Wszyscy mieli być rozstrzelani. s.. Narajów: 18 września 1939 r. Michała Walkiewicza syna Pawła. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław). Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki. 155 Komański H. Petruniu. W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego. Blicharski Cz. Chorowa Pawła. Kromego Jana syna Demki.s.. relacja Józefa Tomaszewskiego. i kilku nieznanych osobników. rower. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy. Anna Panki. NN. dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu. Banda została zmuszona do odwrotu. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny. 16 września 1939 r. młocarnię. 17 września 1939 r. Petruniu.134-135. byli podstępnie mordowani. Ludobójstwo…. Korolus Michał syn Andrucha i inni. miejscowy kowal. Żołnówka: W r. s. który aby mu usłużyć odstawił karabin. żona i jedno lub dwoje dzieci)154. zginęło tam ok. 52 53 . syn Łukasza. Blicharski Cz. Według świadków. jako przewodniczący. Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r. Zapust Lwowski gm. a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich. Andruch Korolna. Jan Sokolski. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice . Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. ojciec i syn Władysław150. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. 642-643. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych.. Iwanuch Julia. Choriw Wasyl syn Iwana.. W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151. 131. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan. s.Urytwa gm.. Żuków gm. 28. 1000 żołnierzy. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki.

Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów. Leszczuk Hryńko lat 34. 11-14. gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. Roliński A. tuż pod lasem. Duda Semko lat 28. opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. Powiat Brzeżany 1) Żuków.3. uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan). osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. wójt za bolszewików. 2. kiedy trwała już na tym terenie. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców.U.W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. 3) Sawczuk Jarosław.7. Pewien chłop ukraiński Leszczuk. 149. Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl. 54 55 . dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17. 16722/1. iż O. Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. Równolegle do tych wypadków działa druga banda. gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego.. ruszyło na Hajdamaków. Łeszczuk Hryńko. Ossol. matka. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943. Hawrysz Stefan lat 18. żona Aleksa. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN.Chamar Aleksander lat 60. i portrety cięli nożem. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. s. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. Zamordowano również matkę staruszkę. (oprac). Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami. podhajeckim i buczackim. 2) Wydyk Mikołaj.N. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r. Mikoliszyn Paweł lat 18. Wojsko rozsypało się z pociągu. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan.. Chamar Anastazja lat 60. Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim. Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca.”. NKWD stwierdziło zakopanie broni. Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach. które rozbrajano. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa. 113-114. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim.” W innym dokumencie (zbiorczym... książki. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka. Mikoliszyn Piotr lat 18. dwoje staruszków. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie. (oprac). Trzaskowski Mikołaj lat 29. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić. którą zabrała. Mekoliszyn Wasyl. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj. Łeśków Wasyl lat 21. jako komendant. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły. Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. Hawrylak Michał lat 32. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. pobiera broń.. obok karabinów wszystkich powystrzela. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. B. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. 5) Żuków. Roliński A. piece. s. jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje. mieszkający przy szosie do Brzeżan. a nawet w komin włazili. Antypolska akcja nacjonalistów…. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. (oprac). powiat Brzeżany.6. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. Za nami szukali na strychu. mieszka przy gościńcu złoczowskim. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. B. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza. zakopali opodal domu stare karabiny. 3) Urmań. drzwi zniszczone.5. Antypolska akcja nacjonalistów…. udzielał gościny znużonym żołnierzom. Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni. ratując w ten sposób życie. który skrył się pogrzebał ich pod domem. Stepowany Michał lat 18. spalili w Żukowie około 30 budynków. P. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. s. „Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi. Ojciec kaleka bez nogi. A więc okna. „I. którzy czmychnęli do wsi i lasu. zostawiając wszystko we wsi. w Żukowie. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. 4. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz. których w nocy. Ukraińcy. 2) Dryszczów. (oprac). że właścicielka ukryła broń. 1939 mam pewne zastrzeżenie. piskiem. sygn. Na wspólnej mogile na podwórzu. W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. przed chatą jest postawiony krzyż. rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. 4) Leśniki. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20. Kiernicki Wasyl. byłego sołtysa. który został zmobilizowany. Ten sam los spotkał dom kolejnego . Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX. 158 Kulińska L. 157 Kulińska L. lustra. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się. Pietruszewski Piotr lat 32. Chmar Mikołaj lat 55. która wybitnie tam się „oznaczyła”156. Potem przyszedł rabunek i kradzież. „Do bojówki terrorystycznej. a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. Dońka Biłyk. Syn. 16722/2. Petrów Michał lat 19. sygn. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie.09. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. mordującej we wrześniu 1939 r. złożoną z 3 osób. Ossol. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan.Michała Leśnego. Sawczuk Jarosław lat 18. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny. 31-32. Stefania Stefanów. Dydyk Mikołaj lat 23.. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1. Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja. s. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem.

a przede wszystkim 1944. oraz około 50 innych rodzin polskich. Powiat Podhajce. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich.. że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków. Zamordowano żonę. których mordowano w nieludzki sposób. 1) Wyczółki. gospodarczy. w powiecie Turka. s. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN. II. wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy. wojskowy i inne). Mykoła Senyszyn. po 3 osoby. Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. Zamordowano nauczycielkę Zdebową. w Łapszynie.137. On sam zdołał zbiec. powstała z parcelacji majątku polskiego. Ludobójstwo…. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej. zamordowanym 18 VIII 39 . Z tych niepełnych i szacunkowych danych. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. 2) Szumlany. mordowano ich w bestialski sposób. OUN stała się instytucją centralną. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom. powiat Brzeżany. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób. 9) Mazurskie Łany . Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. III. administracyjny. między innymi dlatego. kolejarzy i innych osób cywilnych”. Ukraińcy dekonspirowali się. dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego. Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). 3) Horożanka. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat. Hrihoryj Steciuk. zorganizowane były bojówki. . nad którą się bestialsko znęcano159. w powiecie Podhajce około 150 osób.117. Siekierka Sz.jak ad 7). 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb. jakie miały miejsce i wcześniej. że są to dane dalece niepełne. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja. Według wywiadu polskiego podziemia. że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. Wiśniowczyk. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy.jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów.250. w powiecie Złoczów. a przynajmniej autonomicznej Ukrainy.. Roman Staruch. choć z miernym skutkiem. (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). z uwagi na brak dokumentów i relacji. 10) Koniuchy. powiat Podhajce. 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H.. 8) Józefówka. – jak ad 7).. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn.s. XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939. 80 Ukraińców161.. pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika.6) Kuropatniki. Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy. Wiadomo.. Powiat Buczacz. Jarosław Staruch. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich. Hryhory Pryszak. Brak ten wynika miedzy innymi z tego. Siekierka Sz. s. powiat Brzeżany. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko. w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej. 56 57 . wśród których jest ok. została zupełnie zniszczona i spalona. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich. wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej. Do zgody skłaniał ich. 6) Hołhocze. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy.. których zabijano. Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. 4) Sławentyn. w powiecie Rohatyn itd. w powiecie Buczacz około 120 osób. a ludność w znacznej części wybita. a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie. Obejmuje on tylko miejscowości. 1) Mużyłów. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego. Ludobójstwo…. że zamordowano co najmniej 735 osób. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. jak np. 5) Krasucko. między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą.

na polu. w lesie. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. Olechowiec dał 150 m. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. ale też ich logicznym następstwem. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. od ustępujących bolszewików. nożem i arkanem. Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy. W IPN zachowały się nieliczne. których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane. Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”. w tym siekierą. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. Działali tak jak przed wojną. np. w roku 1941. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. W skład UWO wchodziły sądy wojskowe. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. Do oszukania obrońców członkowie OUN. OUN 146-149). na którym byli w r.lenia niezbędnych fachowców. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. Ale to już inny temat. Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. w sierpniu 1943 koło Koniuch166. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. kursy w Krynicy i Zakopanem. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. Wszystkie wsie złożyły płótno (np. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety. Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. w systemie piątkowym. Wiele. organizowali im Niemcy. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. 1941 Ukraińcy z Kozówki). Ludzi. Broń była przechowywana i konserwowana. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych. Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. płótna). 58 59 . Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. a następnie. brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. co ułatwiało prowokacje i podstępy167. brzeżańskim). nic niezaplanowanego. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach. kroił je Żyd Sztern.

Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej.Prof. Ważne były też sprawy religii. Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego.1. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13. Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami. w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja. czy polsko-ruskie. czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. że ludność Wołynia w r. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski.2. przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. Leszek S. że w r. Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw). W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie. Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje. jak się dawniej mówiło. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. żydowskiej. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia. która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa.Uwagi ogólne. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1. 1. Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj. wokół którego zaczęło powstawać miasto.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł).3. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować. 1385 cała Ukraina. czasem tylko sięgając do innych województw. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura.39. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy. 1. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria. Na ziemiach ruskich. bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. in. Dla książki Siekierki i in39. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r.40. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. Poliszczuk23. 981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom. które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego. tak. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja. układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w. Dzięki unii Polski z Litwą w r. dr hab. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. 1918 była już prawosławna. celem tego artykułu jest m. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią.

które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie. Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r. Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami. Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium. Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę. mleczarska. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami). Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości. którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz.5.1939 r. 1. która zabraniała szkodzić innym. spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią.4.1%. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną. w byłym województwie tarnopolskim 49. W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r. Książka Doncowa była wydana w r. było wiele organizacji. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów.. w lwowskim 57. Ukraińcy 13. lecz w zdobywaniu. a więc. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność. Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie. o charakterze terrorystycznym15. Żydzi 10% ludności)..27 i Himka6. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01. zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność.2 %39.spolitej Polskiej: lwowskie. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35. Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini.  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r. 53.5. W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych. która nienawidziła drapieżne instynkty. a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku. 62 63 . 16.01. jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy. które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego. że ziemie te powinny należeć do Polski. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4). prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki.6%).3% (rzymsko-katolików 36. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24. która życie ceniła ponad wszystko. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria.. 1.rządzi elita. Zdobyć jeszcze więcej. Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r.. a więc prawie równolegle z Mein Kampf. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo.5%... W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce. zabójstwo. np. W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów.-kat. Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana). Świetnie rozwijała się prasa ukraińska.  Pisma D. Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość. elitaryzm . Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi. reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”.7%). gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu.Te moralne idee są dobre.4% (rzym. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy. a Polacy uważali.1926. 1. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście. obok szkół polskich były ukraińskie.) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory.9% i Niemcy 1. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku. tarnopolskie i stanisławowskie. gwałt. w stanisławowskim 22. inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku. Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy..7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego). W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa. Opisuje je Partacz21. Prawdopodobnie obawiano się.. przegraną Zachodnich Ukraińców. zwłaszcza Lwów. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej. Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie. Żydzi 31. W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r.).8%.

1939 r. 572... 5. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. (strony 519. 714). Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r.. W Koniuchach pow.. o potęgę (w oryginale potężność). I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r. 2. W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński. 987).  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. O sprawie nie mów z tym z kim można. 874. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach. jego istotą jest walka o przewagę.. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie.. a nawet na listonoszy. 750. 614. 769. Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków. Armii Sowieckiej (606g). mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. (np. 714)11. Świadczy to. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?.  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa. 7.. ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia. czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei. 527. 820. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. chwały.31. 860. 976. przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. Trzy narodowości. 856. 916. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. 631. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23. na str. Nie mniej.. 808. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17. 661. Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23. Co do kwestii jak działać. jest czynnikiem biernym. wieś żyła swoim życiem i na ogół. Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach.. I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625). że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. 662. że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską. Stamtąd (631. wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533.. 64 65 . albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. 980. albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r. już pod koniec lat trzydziestych XX w.. Będziesz dążyć do poszerzenia siły.09. Jeśli chodzi o opinię. lecz z tym z kim trzeba. Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy. potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego. Jest to grupa. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333).. 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami). 1937 zginął sołtys. Taurów) pochodzi informacja. Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy. jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10..... albo zginiesz w walce o nie. listonosz (638) a w Żukowie (pow. nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu. np. 921. o rozrost i poszerzenie. ani groźby. kiedy te dobre stosunki się skończyły. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. 694. 921.Atakujcie i bądźcie zdobywcami.  Bądź dumny z tego. 4. trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533). Sensem życia jest posiadanie i panowanie.37. pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach. Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. 2. 6. Ja – Duch odwiecznego żywiołu.. ani tortury. aż do lat tuż przed wojną. 527. że wcześniej.  Ani prośby. późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy. która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele. 3. który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1. zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów.) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową. w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre.). Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość. Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty. było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich.

Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń. Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię. wywieziono na zesłanie około 300 tys. Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow. Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny.1939 – 22. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow. 897). np.1. itd. których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3). który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895). w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a. a w czasie drugiej okupacji sowieckiej. Do tego potrzebna była im broń. Buczacz) (662). Zarówno jak w przypadku Polaków. Potwierdza się fakt. albo też bite tak. w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). potajemnie się szkolili. Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego. razem 199. który znamy z innych źródeł. Ciekawe jest zeznanie chłopca. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622). policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej. Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan. jeżeli nie powszechnie. i pierwsza okupacja sowiecka 17.06. w Ubinie pow. że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania. Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. Trembowla) (865) z tym. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r. (976). 695). Dlaczego mówimy. Wojna 1939 r.Złoczów. po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946.09. 66 67 . do których zaliczono policjantów. 3. Tarnopol (847). gajowy. i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631.Brzeżany) w 1938 r. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach. którego byli obywatelami). wliczając w to ok. w pow. w oparciu na dane radzieckie. które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa. Powstanie. Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach. Na początku okupacji sowieckiej. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np. jest sporo. zanim Sowieci weszli. W nich z Niemiec przychodziła broń. np. Np. Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób. Niestety. 3. Polaków. Ihrowica pow. przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami. str. działaczy Związku Strzeleckiego. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża. księży. Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow. 977). a mordowano z premedytacją. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów.2. Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow. Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy. Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. np. lub więcej22. policjantów. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny. W Skorodyńcach pow. na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło. Brzeżany. Nie mniej. wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane. Mordy żołnierzy polskich. 865). Donosy W wielu miejscowościach.  Preludium ludobójstwa.364 osoby. czerwonej milicji i w administracji.830. 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. byłych wojskowych. Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów. 643/644). że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76. 3. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana. urzędników państwowych. Według Hryciuka i in7.181 a w latach 1948-52 jeszcze 87. Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców.1941. posiadaczy ziemskich. ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. Kamionka Strumiłowa (725).

Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca. Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front. aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów. Dywizja Grenadierów SS (1.(około 7. 25). Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r..25.39. w Hucie Pieniackiej. Wątpliwe. Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy. pow. ponieważ wiadomo było. Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów.1. na początku lipca 1941 r. która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo. Generalnym Gubernatorstwie. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi. Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy. 4. Wymordowano wtedy około 2000 . potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano]. w Taurowie.3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543).. W Czechowie. Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw.3). aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a. Wśród nich były też małe dzieci. Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631). Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej. 540-541) 68 69 . np. szczególnie od stycznia do marca 1944 r.06. Galicyjska). Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów.3. jak się ocenia. bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6). W kwietniu 1943 r. Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r. Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości. choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi. w Podkamieniu. o której wspomniano14a. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono. kilkanaście tysięcy ludzi. Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej. Istnieje także mocne podejrzenie. Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23.16a). in. Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m. w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy. Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób.16a.24 4. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej. Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t. 4. Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał. którym roztrzaskiwano główki o futryny (148). W Połowcach 6 lipca 1941 r.000 zabitych i zaginionych). Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców. że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu. Przed inwazją na Związek Radziecki (22. tak że we lwowskich więzieniach mieli. lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej. Np.41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie.  Lwów. Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei). gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej. zwłaszcza na Lubelszczyźnie24. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności. Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r. pow.rozstrzelali lub wytruli więźniów. (rozdział 4.14a. 4. zw.2. że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall. Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24. Początek okupacji niemieckiej. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością . przeważnie Polaków. także w czasie powstania warszawskiego6. Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu). w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695). Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych. Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach. Nastąpił pogrom Żydów.

że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów. W lipcu 1942 r. Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi. żółty kwiat. na przykład. panował tam tłok i głód. Buczacz (654/55). Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. przy współudziale OUN. znacznie ponad 750  000 Żydów. 824 000 Żydów (Prus 35). zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy. Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku . Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6. W kwietniu 1942 r. 5. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. W maju 1942 roku. Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano. Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. my już nie wrócim na ten świat”. W maju i czerwcu 1943 roku. głównie młodzieży. można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. obok cmentarza żydowskiego. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach. Brody (571) na początku 1942 r. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. że wkrótce dojdą do Uralu.  Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. 1942 i w pierwszej połowie r. w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję. W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie. że ktoś im musiał donosić żywność). przez zakopanie żywcem. Zimą 1942/43 r. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. Wkrótce potem. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów. Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. lub bardzo rzadko ukraińskich. Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów. o słowach „czerwona róża. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. stanisławowskie.) 5. kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. 1943. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito. W Germakówce. W Podkamieniu. Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości.1. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich. Skala jego była ogromna. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. szerzyły się różne choroby.5. Mordowano w okrutny sposób. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś. że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy. Ludobójstwo Żydów. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola). Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. około 100 osób. np. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow.1941 – do około maja 1943 r. pow.ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy. pow. U Ukrainki Olgi 70 71 . Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. np.2. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów.

aby wpadali do dołu. tak jakby rozmawiał z Bogiem. czasami romantycznych powodów. Trwało to przez chwilę. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu. Adamiuk pisze Pamiętam. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. Niemcy. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę. którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów. czeka ich rozstrzelanie. a bogatszych Żydów. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością. Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. Zginęło wtedy 112 osób. Tym. Jeden z nich zdołał uciec. Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. około 1000 osób. relacja Jana Szojera. chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. Wieś Kamionki pow. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich. Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów. konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. Sąsiad Adamiuka. Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki. Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane. A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. Getto utworzono wiosną 1942 r. która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi. 107 i 109). Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. 72 73 . a gdy będą spotkani poza gettem. ze srebrną brodą. Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. o których wiemy z innych źródeł (287). Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). Podczas gdy chłopcy kończyli dół. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa. pozostałych zastrzelono. że po tym ogłoszeniu.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . jak wysoki. Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół. kazano rozebrać się i rozstrzelano. Ukraińców nie zabijano. Zginęło wtedy wielu Żydów.). Zastrzelono wszystkich czworo za miastem. lat 45. albo wywożeni do obozów zagłady. Na mieście rozlepiono afisze. żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. Żydówka. Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy. (Woł. Gdy byli na kładce strzelano do nich tak.wielce szlachetny postępek. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów. Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r.. Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. Skałat (816).matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo. W pobliskim Chołojowie. że sami również mogą być rozstrzelani. Inny przykład z Radziechowy (815). Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec. W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. chyba. że wynikało z osobistych. Jan Szojer pisze. W marcu 1944 r. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta.. około 800 osób w czerwcu 1943 r. którzy przechowywali się w tej wsi. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się. kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”. w tym 15 Żydów. głównie jako zwiadowcy. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. miejscami poplamioną krwią.

Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano). Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą. Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro.Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni. jak dzieci rozdzierali na kawałki. drobnoustroje.) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem. nawet przypadkowy.. co to są mikroby. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek.. 6. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu. W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1. amunicję i bezcenny karabin maszynowy. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B.. Ta dzicz.. ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości. Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r.. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. ale tak się nam oni wówczas przedstawili. Powracali z tzw. mordowali.. sami też czuliśmy się jak psy. które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń. że trudno nam było się poruszać. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów. kierowaną przez młodego uzurpatora. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie. którzy znienacka zaatakowali szpital. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. po prostu nie miała zielonego pojęcia. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi.208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor).. Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”. Uwolnili nas obu polscy chłopcy. 94). Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom.1.. wirusy itp. To. Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa. akcji.E. a nas uwolnili.. Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem. Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow. co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance. bo w każdej chwili mógł paść strzał. E. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2.. Rys historyczny powstania i działalności UPA24. nie dały rezultatu. lub czasem dobrowolnie 74 75 . oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r. gwałcili.. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia. że w UPA był ogromny brak lekarzy..P. np. Faktem jest. dyszeli samogonem i czosnkiem. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz. Dzięki tym chłopcom. Jestem doktorem nauk medycznych. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. tak dalece. Żołnierze niemieccy z rodzin. Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E.dobrowolnych członkach UPA. Jego kolega Bushbaun pisze:. rusznikarzy. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce. nastrojonego bardziej radykalnie . Takich przykładów było znacznie więcej. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów. a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej.. Prusem35 (str.. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a.) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec. które mało mają wspólnego z prawdą.. antyżydowskim charakterze UPA. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą. farmaceutów i niektórych rzemieślników. W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r. J.. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r... tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp.Stepana Banderę. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu. 6. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r. o Żydach . że aż głowa bolała. Była to organizacja tajna. obaj byliśmy skuci łańcuchami. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach. wybili straż. Łańcuchy były przymocowane do pryczy. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy.

. Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy. Powodem tego był m. sprawnej komendy i dobrej koordynacji. że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich. 42. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny.1943 r. Poza tym. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. zw. nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy.13. w kolonii Parośla I. bacząc. niedostatek polskiej inteligencji. Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów.11). Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9.2. 11. 39. Po pierwszych masowych mordach np. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia. 39. Oczywiście. 6. 40. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów. Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220). a może lekceważenie ostrzeżeń. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców. Na ich podstawie.02. Druga grupa wchodziła do wsi. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach. 7. akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. co trwało cały rok 1943. 09. aż do przyjścia Armii Radzieckiej. 40. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli. Często. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem. Rybcza42 i inne. 6.  Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18.3. ginęli księża przy ołtarzu. w pow. W Przebrażu uratowało się około 10 tys.18a). Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. np. Pańska Dolina42. Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. dostarczali im broni i amunicji 24.in. Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA. organizowała się w t. co zwykle również kończyło się śmiercią. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r. 38 i na zachód od rzeki San1. Wreszcie. że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz. Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach. ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej. gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. W kwietniu 1943 r. Przebraże2. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA.do UPA. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi. 42.

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

34. W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. 545. gdy szły do Czortkowa. gdyż były stosowane nagminnie.11. „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił.1944 r. Gdy skonał zabili i ją. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. Przemyślany (779). 779. raz wykrzyczał. 553. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca. Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. pow. który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. 763. relacja Józefa Siekierki. że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. 544. 808. Szereg takich 84 85 . 914. 803. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. pow. Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia. Relacja Wiktora Błaszków. Za bestialstwo. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. Wieś Krosienko. (875). 1900 do swojej śmierci 01.). W 1943 r. relacja J. 707. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np. Musiała na to patrzeć jego matka. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe. Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa. Zrozpaczony. że zapewne Bóg go ukarał za to. zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. 915. 924/25. W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców. Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA. 760. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. aby ją dobito. że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat. Okrucieństwo OUN-UPA. a skutki tego zaniechania były straszne. gdy pozwalał na to czas. W Petlikowcach Starych (655). Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r.1. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego. pow. biorąc pod uwagę. Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur. 43a) zajmował to stanowisko od r. Boże zmiłuj się nade mną”. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę. 923. 9. Trembowla.8. i P. prawie w każdym przypadku. 693. 9. obie piersi. w którym nakładał klątwę na każdego. pow. Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz. Buczacz. czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem. Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych.5. 200143a. że biskup Twardowski powinien interweniować. kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. Podhajce (764/65). 745.  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem. w kościołach. Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow. na to metropolita Szeptycki odpowiedział. np. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało. że upowcy uważali się za chrześcijan. ale nie zrobił tego. W czasie. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. Wieś Tołstobaby pow. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca. Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. 954. Majowskich ze wsi Dołhe.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. Złoczów (982) małego Zenka Denysa.

Rodzin takich było na Podolu dużo. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. Bukowski Włodzimierz. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. w liście zaznaczono. Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. itp. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów. że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”. Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek. Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi. W sumie.Danyło uderzył w nich siekierą. synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. 408. Profesor Szawłowski44. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła. członków OUN-UPA. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. 9. Inny przypadek też z Wołynia . Zapalił lampę. aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości. która schroniła się w mieście (506). to nie był wykonywany w praktyce. Jakiś czas potem. 240. Wieś Poczapy. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. gm. Nie dziwmy się więc. Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. Tak więc. Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. pow. Wieś Stechnikowce. upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506). Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA. 301. Miało to straszny. Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej. gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli. W tej samej wsi Poczapy. na stronach 123. Złoczów. Siemaszko42 z Wołynia. kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. Świętojańskiego i A. a pół roku później zabito również jego córkę. aby zabijali swoje matki Polki i siostry. w rodzinach mieszanych. proboszcz Wojciech Rogowski. Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony.we wsi Tarczyn w pow. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. gm.01. prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. i E. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń. Oni głosili tezę. Stąd rozkazy do synów. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. ginął również sam. że zabił swojego ojca i brata. Zginął tam ks. żeby zobaczyć kto go napadał. że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. 473. Łozowa. która za akt genocydu 86 87 . Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow. Tak więc uważali. Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. Według starego zwyczaju. polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. 396. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. 130. Okazało się. o czym świadczy powszechność tego zjawiska. Został wraz z żoną zabity.3. Skwarzyna pow. do mężów i żon wydawano rozkazy. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi .przykładów podają W. a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je. Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. A. Relacja z Palikrowów (pow. 9. Szuchewycza (Czuprynkę). Niejeden z nich.2.45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi. Nie wykonał tego. Brody). pow. Relacja Cz. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. Kilarski Józef Polak.

sąsiadom. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza.. Brody (596/97). że szykują atak na wielką skalę. Ze wsi Płaucza Mała. czy to kryjąc się w schronach. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak. bardzo dużo było rodzin mieszanych. pow. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie. ciociom. Borszczów (527/28).Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik. Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. że 11 listopada 1941 r. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców. Miejscowi ich nie wydali. że ona sama się boi. Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. 931. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym. czy jedynie konkretną miejscowość.. wszyscy lżej lub ciężej ranni. Czułam. 630. ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli. Wieś Stryjówka. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada. Pisze. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona. Wieś Maleniska. przyszło jej na myśl. pow. etnicznej lub religijnej na danym terytorium. Wieś Palikrowy pow. np. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii.. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy.. że samoobrona nie zdołała się zebrać.. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą. Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców. 88 89 . 10. u której już raz nocowała. kuzynom. Brzeżany (628g). Zbaraż (926). który należał do UPA powiedział ojcu. Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała.. dobijając jeszcze tych co się ruszali. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. wujkom. 904. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec. Dała mi gorącego mleka. Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie.nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. a czasem zupełnie obcym. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz. 640. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś. Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy.. żeby iść do wdowy. że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. 601śr. Do domu nie mogła wracać. że jej młodszej siostry nie ma w domu.03. na stronach: 627d.. W ten sposób uratowała ją... kto ma być zabity.. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś. kolegom ze szkoły. Po trzech dniach syn. Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np. przy czym rzeczą drugorzędna jest. Inne przypadki ostrzeżeń są. zrobiłam to również wobec innych Ukraińców. więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować. czy sprawcom chodziło o cały kraj. pow.Kiedy w r. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób. pow. 629. Obronę wsi ułatwiał fakt. Wybuchnęłam płaczem. Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców. spali na słomie rozścielonej na podłodze. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście. region. Napad nastąpił 12. Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. pościeliła koło pieca i położyła do snu. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi. Wśród nich była i autorka relacji. Niestety. Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38). że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców.. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu. bo w domu byli uzbrojeni banderowcy... Ale i tam było niebezpiecznie. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. Relacja Stanisławy Piotrowskiej.44 w sposób tak podstępny. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam. Współżycie mieszkańców wsi. którzy udzielali mi schronienia. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów. Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc.. Widać było. na stronach: 536g. Oto jej słowa: Wreszcie. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. 807. Kobieta ta ulitowała się nade mną. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go.

Mieszkanie należało do starej Ukrainki. Po śladach krwi szli banderowcy.pow. Podobny przypadek opisano na str. Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia. Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha. Tam znalazła schronienie. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu. że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy . 715d. 811.in. jednak bali się bardzo o własne rodziny. 846. Siostrę swoją z małym dzieckiem. Czasem zdarzały się „nawrócenia”. Banderowcy myśleli. 844 śr/g. 844śr/d. 788śr. masz małe dzieci. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie. 850. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa. W czasie napadu. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle. córkę kowala (Polaka). Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego. 865. że u niej go nie ma. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec. gdyż było ich tak wiele. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. że mogła udać się do domu swojego ojca. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca. gdzie została wyleczona. Leżała zalana krwią do rana. 949g. Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. w nocy 23.to są Ci ludzie. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów. 857d. 893. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. że nie sposób wszystkich wyliczać. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun.. Wieś Berezowica Mała pow. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. 910. 760g. We wsi Sorocko pow.. mimo.. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow.”. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec. 867 we wsi Tiutków. że nie żyje. 864. Straciła przytomność. który zabrał go do mieszkania i opatrzył. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. relacja Jana Nowaka. 902. Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu. 987/88. Herc ukrył się na strychu za kominem. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca.. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem.. Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole. We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. pow.44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. 903. Buczacz (669).W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. 90 91 . We wsi Ciemierzyńce pow. 963g. która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach. Na szczęście w szpitalu uratowano go. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. Wielka chwała im za ich zasługi. 759śr. 884. którego banderowcy postrzelili w brzuch.02. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem. Brzeżany (637). Tym większa. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował.. We wsi Skomorochy pow. Ne dam” obie zostały zabite11.. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem.. 717d. We wsi Soroki. Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam. Pomagał Polakom m. 849. Zbaraż. że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem. Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie. Inne są opisane na stronach: 692.. Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19. 696g. 792śr/d. Staruszka była głucha na pokusy. i rozstrzelanie”. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49). ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji. (912). 712. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry. 826śr..

jednak.000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. Dubno i inne). Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana. już nie miał 92 93 . 1048)]. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi.1. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej. dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. Wsi nie zdobyli. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje. narzędzia gospodarskie. nawet bardzo słabe. jak się później okazało. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn. 11. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. weterynarzy. gdy była po temu okazja. Zbrojni byli w widły. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne. może być Głęboczek pow. Wieś została prawie bezbronna. że trzeba organizować samoobronę. pow. często ich bliskich sąsiadów. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie. Krzemieniec. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli.. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. na ogół nie gromadzili broni wtedy. natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione. lipcu 1941 r. Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r. Rybcza gm. Przykładem. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. stąd i liczba ofiar była mniejsza. Było to. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. w obronie brały duży udział kobiety. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. w tym 15 tysięcy cywilów. Trościaniec. zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami. W kwietniu 1943 r. że Ukraińcom za posiadanie broni. Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. siekiery itp. Niemcy zapewne cieszyli się. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. Trzeba jednak pamiętać.. do Kazachstanu lub na Syberię. Polskie Samoobrony 11. które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. Na Wołyniu powstało mało samoobron. Katerburg. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. Łuck. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front.527 ludzi (Woł. bardzo kosztowne. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. to jest jesienią 1939 r. Borszczów (528-29). Samoobrony. surowe kary. pow. zaś Polakom groziły za posiadanie broni. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. którzy zostali skierowani do prac przy drogach. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. Kiedy powstały i ich losy. i w czerwcu. Gdy nastąpił trzeci napad. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie. których UPA mordowała wraz z rodzinami. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. na ogół nie groziły żadne konsekwencje. Ukraińcy. a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. jak wspomniano. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów. Pańska Dolina pow. prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi.

którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani. Chwała ich obrońcom. poza domem połączone z nim tunelem. Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. Zorganizowano szpital. bardzo potem przydatne. 650-654 i 629/30). bezpieczniejsze pozycje. Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności. 11. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami. Kilkadziesiąt osób. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin. mieli także 2 działka.2 Obrona Przebraża. bunkrów i rowów strzeleckich. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. 31 sierpnia 1943 r. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. którzy nie chcieli się ewakuować. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. Pod koniec grudnia 1943 r. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy.5 tys. W czerwcu 1943 r. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. liczącą w 1938 r. jak np. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. ludzie pochowali się po schronach. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. Stosunkowo wcześnie. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi. że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi. gdzie był kościół. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. Przebraże było dużą kolonią polską. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. Wielu ludzi ginęło w ten sposób. W Rybczy koło Krzemieńca. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione.. przeważnie zadając im wymyślne tortury. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. Podhajce. który został zamknięty od zewnątrz. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. pow. Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. sporo uratowało się w kościele. Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. w Czerwonogrodzie pow. Ciężkie walki trwały cały dzień. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa. choć był on przygotowywany. W lipcu 1943 r. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. Stworzono też zakład rusznikarski. dzięki którym unikano zaskoczenia. w marcu 1943 r. skutek był taki. Ukraińcy. np. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło.. w których była silna samoobrona. Oprócz tego. Zborów pozostawił Edward Prus36. utworzono kaplicę w Przebrażu. 42. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. w Dobrowodach pow. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. czujki i patrole konne i piesze. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. tych. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. 200 zagród i 1150 mieszkańców. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. co zmyliło napastników. każda osobno skoszarowana. że służyli nawet tak młodzi chłopcy.kto bronić wsi. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11. Zacięta walka trwała kilka godzin. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże. Atak był starannie przygotowany. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 . które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10.

688. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. 96 97 . 647. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. w tym 7 lekarzy..979. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną). 940-2. 898. 778. 909.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG). zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców. 529. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. to nas wzmacnia”. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice. 960/1. 931.2. Zawiadomiono władze niemieckie. 26 przedstawicieli inteligencji. 932/3. siedziby oddziału upowców. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. 899. Np. 870. we wsi Głęboczek.3. pow. Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. pow. Wkrótce ogłoszono. 930. 843/4. We wsi Barysz w pow. Np. 905. 833. że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. Pewnej nocy strażujący Polak został zabity. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. 652. Zasługują na osobne opracowanie. Walka zakończyła się klęską upowców. (St. Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. 887. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. We wsi Kosów. 699. 944/5. Samoobronę rozbrojono. 687. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. 12. niektórych członków skazano na więzienie. Nie wspomina. Wiadomo było kto dokonał mordu.667. 54 nauczycieli szkół średnich. O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać. mieszkańców. 498-502). Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic. Buczacz (687). nie jako ofiary. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał. a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. 834. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą). 854. 866. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. 771. gm. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. 900. Z jednej strony woleliby. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. 967. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. 671. Silno. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom.1. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. 762/3. pow. prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny. 728. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera. 663. We wsi Germakówka. 918. 11. Oddział upowców rozbito. 767. We wsi Busk. Ukraińcy zastrzelili go. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. że w obu przypadkach. bydło i zboże odebrano. W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka. 632. 645. Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą. wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego. w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. 12 nauczycieli z powiatu. 907. 937. Przyjechało kilkunastu Niemców. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej. 12. ale nie na prowincji. żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r. sabotażowe i militarne. gdzie znaleziono zwłoki. a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. 11.ppor. pow. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych.

Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca. w końcu. że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację. straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia. na skutek wyjaśnień. że tam. bo w cywilu jest profesorem muzyki. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska. Zamordował go bojówkarz OUN. że 23. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. Starosta niemiecki dr Wendt. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem. czyby nie mógł grać na organach w kościele. pow. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. Gdy ich ostrzelano z dział. Przykładem może być wieś Maruszka w pow.ze wsi Pawłów pow. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow.01. bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc. uciekli w popłochu zostawiając zabitych. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd. Eskortowali ich do Chmielna. (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. Morawin. W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. W Potoku Złotym. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca. Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce. Szaraniewicz. 635). Złoczów (981/982). wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców. Złoczów (980): ”Nie było wypadku. wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona.43 r. Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. 98 99 . We wsi Kruhów dnia 24. syn księdza greckokatolickiego. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. Jeszcze inna relacja . pow. Inna relacja . Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała. 12. do Lwowa. pow. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza. Mimo upływu krwi. Czortków (695) donosi. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą. ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. Tam. nie użyli broni palnej. pow. Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. Brzeżany (614).12. i obecnie jest mężatką. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. że w Maruszcze jest polska partyzantka. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu. Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty.44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. pow. Skałat) (819).3. Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków. Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. Brzeżany (620d). kilku z nich zostało rozstrzelanych. że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków.Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow. 613/614. Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. ale zdarzały się. szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie. I ten sam autor opisuje. A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. że atakują Niemcy. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. pow. Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni. Gdy samoobrona polska zorientowała się. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę.

Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków. Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego. Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. 592-93). upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. W futorze Poczajów.1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców. natomiast. Stryj (St. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. 969/970. gmina Krupiec. Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć. Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa. Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. musieli rozebrać się do naga. Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5.patrz 821/22.07. Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. około lipca 1941 r.to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów. Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. To spowodowało. jak już wspomniano. że OUN wykonało na nim wyrok. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. We wsi Kosów. że cały czas mieli 100 101 . Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r. Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. 74). pow. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. Rożniatów. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. Mimo. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). W czasie napadu 8 września 43 r. Oficerowie. pow. pow. Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. pow. Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli. gm. Napad groził lada chwila. potem ich skrępowali i rozstrzelali. pow. We wsi Krościenko. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. 13. Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. Dubno (Woł. że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). Dolina (St. W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku. dzięki temu ocaleli. W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). Gestapo. gdy groził napad. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. 943. ks. Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. pow. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. Okazuje się. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” . w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. Dubno na Wołyniu (Woł. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. Podobnie w majątku Bokujma. We wsi Siemiginów. pow. gmina Kniahinin. I tak w Radziwiłłowie-Mieście.

. 111. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych. i podobne. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA. także liczne z innych województw np. Należało więc wywrzeć nacisk. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r. bogatych kupców i fabrykantów. dowódca AK (19. Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. W każdym razie.. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać. Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała. Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla.41 r. Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . Ta z kolei wydawałoby się silna. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki. aresztowany został 27. którą ojciec 102 103 . jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów. – to też było straszne ludobójstwo.). Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA.na stronach St 46. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie.W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu. tutaj była bezradna. pow. Śniatyń (St. 665. We wsi Wołczkowce. a więc wyszukiwano wszystkich. Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania. Oficerów albo zabijano na miejscu. gm.03.1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe. Bardzo mało pozostało też ludzi. Miednoje. Początkowo tolerowano tych. którzy znali się na wojskowości. gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi. o kupowaniu broni od nich (St. (na przykład oblicza się. Zabłotów. 252. Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA.705). Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć.. Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany.. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami. 486).banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne)..01. wywieziono. W połowie stycznia 1945 r.. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich. Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać. zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki.1944 r. 524. 705. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. 513. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów. To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać.45 r. wielu księży.. że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować. wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK. kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa. wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. zaczęło się prześladowanie akowców. Plany usunięcia z tych terenów Polaków. Wiadomo było. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal.) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow. 957) 14. Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). 486. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. komunista Ukrainiec i Żyd. 887. od 2. Szeregowych na ogół puszczano wolno. Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić. 648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób.07.1939-VI. z Tarnopolszczyzny (528. Chodziło im przede wszystkim o to. którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków). Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli).45 r. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. Kuropatach i w innych miejscach kaźni..12. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r. aby naród nie mógł się bronić.

napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami. 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim.O. w czym będziecie się myli. Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P.O. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści.D. W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność. Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. Wołyń i Polissja. Punkt 6. Stepańgród.08. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r. Weźcie tę miednicę. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne. Hutę. Ostrzegamy przed tymi przybyszami. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia. pow.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 . Nowa seria. z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie. W.B. Hutę (gm. szczególnie z Małopolski Wschodniej. UPA ta zapillja.II. (Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi.D.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli. (Woł. Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. Sarny) i wieś Stepańgród (gm. Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15. tym też są niebezpieczniejsi.R-ów do dnia 15. Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P. (Woł. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P. wszystkie w gm.4.2. że to Dmytro Koryneć) 15. Włodzimierzec).D.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie. 1944 r. 15. Tłumaczenie polskie W. Włodzimierzec).  Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg). Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich.1945 r.R. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania.B. Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz).3.R. a przez to także odchodzi z naszej grupy.R. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie. Dubowe. kto Wam tam da miednicę. Inspektor Podokręgu II W.2. Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r.D. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań. 1278). Włodzimierzec. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów. a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm. P. W tym samym czerwcu 1943 r. Włodzimierzec). oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2.1. t.). łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga.K. Oddziały komandyra Kory i Worona. O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się.K. (futor) Ostry Róg. wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji. Punkt 10.IX.znajomej często wspomagał żywnością. – Powiatowy Delegat Rządu. wielu jest na usługach Gestapo.

i operacja „Wisła” 16. Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33. były palone zagrody.. . którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano].. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski.kowelskim. Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi. Działania te rzeczywiście były skuteczne. korzystając z różnych amnestii. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji. UPA w PRL po zakończeniu wojny. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi. prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. Nikt nie mordował niewinnych cywilów. za Prusem33). Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz.. ale Sawur zagroził mi sądem polowym. że rozpęta się trzecia wojna światowa. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. Nic podobnego nie nastąpiło. wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania. nie niszczył infrastruktury kraju. po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. Walki te były bardzo trudne. cyt. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń. Wielu senatorów miało złudną nadzieję. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić. ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. czyli jak mówi Edward Prus33. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa. Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne. Potem dopiero pod przymusem. czasem. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami.W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze. Stąd też powroty. 16. zapominając. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. 16. bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu.. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. gdy już było wolno wracać. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”.1. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. aby wspomóc działające tam siły upowskie. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza. przesiedlono na 106 107 . zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r.2. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r. zwykle skanalizowane i zelektryfikowane. że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć. Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. Naturalnie nie są to dane dokładne. nie były zbyt częste. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16. tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu. Sytuacja była skomplikowana. Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii).. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji.5.

Ugrupowań takich jest wiele. Warto by było. ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda).mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami. Elektryczność ich przerażała. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”. b. Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób... Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów .. Tam. że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela. Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było. ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej.. Australii itd.. Partia powstała w r. jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”. który 108 109 . 2009 mówi. Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel). Fleminga: a..3.. Zaznacza też..742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu. Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M..000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej. To im zapewniło bezkarność (m.Rosenberga i J. Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A. Banderze i Łebiediowi). „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego. na własna rękę.. (.” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie. Podłoga wydawała im się nazbyt pańska.V. Prócz tego około 355. Kanady.. ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”. Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego. a kursem strategicznym . Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11. ten sam.. Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. Potem. Prof. o których mowa. że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego. dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów.” d. c.. w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich.. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy.. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100..Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków.000 żołnierzy. 17. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L.. podoficerów i szeregowców. wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim. pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje. Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A. 1947. Oficjalny program Swobody z r. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć. 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU). aby ktoś to określił bardziej szczegółowo.. co im jest potrzebne. a z I. 115..” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady.) – Naruszenia. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba. Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof. Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić.33. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami.. R. 16. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”.in. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe.760. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga.263 osoby.Niemców. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1. swego przeciwnika. co było praktyką powszechną. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7. Szawłowski44a. przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych. mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko. (a to) świadczyło o. Stwierdza również.P. Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może. nosili glinę. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka.

bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków. W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera.. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. Recenzja prof. ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5. Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np. aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. W przewodniku wydanym w 2010 r. a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa. B. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . To jest moje stanowisko. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. Według prof. Tezy są tak napisane. pomija się także wielu ważnych autorów jak W. aby uczniowie. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane.. ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu. rasistowskie. żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej. to jest stanowisko partii. Poliszczuka. Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali. w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy..  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. przez fundację Ukraina-Ruś . Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA. Grotta i innych. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów. natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. 2012. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. Wynikałoby z tego.. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. Wysockiego.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom.był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP. 18. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof. Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej. 2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25. W czasie wyborów komunalnych w r. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom). „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. To wszystko zakrawa już na szaleństwo.. my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców. „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r. z tym. Uczeń jednak nie wie. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy.. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. zwłaszcza młodzieży. Gdyby to wiedział. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa. Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r. W innej wypowiedzi wzywa. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. czy Łemków. Apelował także. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane. Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach. Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców. Głoszone są hasła antypolskie. w których biorą udział tysiące ludzi. Na szczęście.. Wysockiego. Na przykład.

Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. 2002. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Sienkiewicz W. W.2011. Isajewicz J. 2008. Montreal. Komański H. 14a Korman A. Boreć J. 2004. Tom 9.. Wrocław. 12. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Wyd. 8a Jankiewicz L. np. Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22. W: Grott B. 01. Juchniewicz M. Black Rose Books.06. 2002. Księgarnia Akademicka. Wrocław 14.05. 15. (ed. Czerwone noce. The Organization of Ukrainian Nacionalists.. Littman S. Jastrzębski S. the Ukrainian Police and the holocaust. Bellona. Wyd. Ukrajina. 5 zmienione. Cybulski H. Borec Homes Pty Ltd. 5. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. W swojej ostatniej książce18a prof. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to. Tłum. Hryciuk G. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Dębowska M.S. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. Żbikowski A. Wyd. 3. Z krwawych dni Lwowa 1941 r. Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r. Grott B. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów..Korman A. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi. 2008. 13. Szaynok A. Tokarczuk Internet. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej. (red. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. wymuszonych grozą śmierci.. 2006. 19. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych.A. Wyd. Wyd.Komański H. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Grott B. Wrocław. Warszawa. W: Ajnenkiel A. 2006. Siekierka S. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Koło Lwowian. Stow. Wyd. Nacjonalizm chrześcijański. 2004. Kulińska L. Księgarnia Akademicka. 2002. wypędzenia i ucieczki 1939-1959. ATLA 2. Nortom. Polihymnia Lublin. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne. nie mniej. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie. Atlas ziem Polski.S. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach.. UPA u wiri borot’by. Wysiedlenia.2012.10. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. Wrocław. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów. 16-17. około 1989/1990.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich. Wyd. Londyn... Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Warszawa. Kędzierzyn-Koźle. Konieczny Z. Wyd. 2011. 11.. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939. Nortom.. Kuczerpa M. Warszawa. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze). rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. 2010. Makarczuk S. Kęsik J. 2012. 7. Demart S. Witold Listowski. 2009. 2012. Kraków. Instytut Pamięci Narodowej. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945. Wyd. który poszedł inną drogą. Serhijczuk W.. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. Pure soldiers or sinister Legion. 2009. Klimecki M. Warszawa. 2011.. Duchowieństwo diecezji łuckiej. Kulińska L. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. 8. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Wrocław. str. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy.ze swoich gospodarstw. Polska-Ukraina: trudne pytania. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. Australia i Studia Oleś.. Teki Edukacyjne. 16. 1939-1946. Nortom. 2007.. 4.): Polityczne. W: Listowski W. 2. 2003. 1990. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich. Himka J-P. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1. Filar W. 112 113 . Kraków. Siekierka S. 9. Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta. Popek L. 10. 6. 7a. 16a. Jankiewicz L.

41. 24. Wyd. Nakł. rok wyd. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie.. Źródła zbrodni OUN i UPA. Komański H. W. Wrocław. 36.7-8 (116-117). W: Grott B. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. 2009. Toronto – Warszawa . Wyd. von borowiecky. 33. Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946. 2012. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10. http://www. 45. 23.. Powiat Kraśnik. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908.386) 21. Siemaszko W. 2000. 40. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. W: Grott B.. analiza. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). 25-26. Wyd. Kraków. Wysocki J. 1999. Prus E. Kury. Wyd. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. Toronto.Wilczur J. 2. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej.A. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. 38. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Tak było w Bieszczadach. Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. Warszawa. Księgarnia Akademicka. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. Komański H. Listowski. Wyd. Volumen. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN. Legenda Kresów. 2001. Wyd. Wołczański J. 2004. Nortom. Kraków. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Przegląd stanowisk badawczych. Patriarcha galicyjski. Nakł. Wrocław. 37. 30. Str. Motyka G. Poliszczuk W. 2007/2008. 1996. Wyd. Wyd. Wrocław. Partacz Cz. 2000. 2011. 2005. 27. Sutanna umaczana we krwi. Nortom.) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz. Poliszczuk. 2003a. Wrocław. Niedzielko R. Motyka G. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. (Patrz str. 2006. 42.html. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Materiały źródłowe Cz. tom II. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. Toruń. autora. Nacjonalizm ukraiński. Uniwersytetu Wrocławskiego. 1939-1946. Siemaszko E. 76-112. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. 46. 19. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. Wrocław. 2006. Nortom. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 35.I. 2003b. Nr. Nr 23-25. Wyd. dostęp marzec 2012 r. Na Rubieży 120:43-58. Siemaszko E. Tom I. 2010.Poliszczuk W. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Poliszczuk W. Toronto. Woczeja S. Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego.) Polityczne.63. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. Kraków. Bulzacki K. 39. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. I. Wydawnictwo Literackie. Jakuba Strzemię Archidiec. Siemaszko E. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. Szawłowski R. Strutyński M. autora. Prus E. 43a. Poliszczuk W.17. Glos Kresowian. Poliszczuk W. Warszawa 44a. Cz.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Nortom.. Sowiński L. Ukraińska powstańcza Armia. W: Paź B. (red. 2006. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. 2003. 2011. Nakładem autora. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. 31.Szawłowski R. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa. Nakł. Toronto. Poliszczuk W. 2005. Nr 88: 57.kki. Różański E. Wrocław. Kędzierzyn-Koźle.Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. Poliszczuk 2002. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. 41a. Wrocław. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego. Warszawa. Ludobójstwo. Nortom. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Poliszczuk. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. Niewiński J. Wilno. Nakładem autora. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd.Kijów. 1939-1945. 2007. Wyd. 2003c. Wyd. Pawłowiczowa M. Toronto. Komański H.). W: Listowski W. Siekierka S. 207-228. Operacja „Wisła” w świetle prawa. Toronto 28. 32. str. Rękopis rozesłany do wielu ludzi. Wrocław 2011. 1996. Na rubieży.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz. 18. Bilans zbrodni. 34. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. Instytut Pamięci Narodowej. 44. 2001. Katowice-Oświęcim. Siekierka S. 2. Nortom. W. 48. Prus E. Warszawa 43. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. tom I i II. Siekierka S. Prus E. Warszawa. 47.. W. 2008. Recenzja. 25. 1995. Dowody zbrodni OUN i UPA. Poliszczuk W. tekst. Od Badeniego do Potockiego. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). Wrocław. Operacja „Wisła”. Doktryna Dmytra Doncowa. Poliszczuk W. (ed. Toronto. 1999. 2012. 22. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. 2006. Toronto 29. Michała Gałkowskiego. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 2006. 1861. 2004. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. 1939-1947. Masłowśkyj W. Wyd. Wyd.. Wrocław. Prus E. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Poliszczuk W. Wyd. Warszawa. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. 1999. Warszawa. 18a. Nakł. 2008. 2006. 20. 26. Wyd. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. Adam Marszałek. 114 115 . Gorzka prawda . Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. pod redakcją R. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków. autora. Bł. 2010. Wyd.II.

z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. ojcowie. – parafia. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa. Bielsk Podlaski. Leszek S. par. a w miastach i miasteczkach. str.180) Stefan Fabijański. Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne. w 1912 r. o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej.1939 razem z ks.09. byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich. ur. Teren. Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. a po tzw. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. . par. Biała Podlaska. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. – powiat. pow. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). także bardzo liczni Żydzi. diec. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim. 2. Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA.. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”. przez 116 117 . – gmina. dr hab. itp. ks. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia. – archidiecezja. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej. Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich. pow. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. proboszcz par.brat zakonny. Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury. policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich. Antoni Beszta-Borowski ur. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. stanisławowskie i tarnopolskie. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi.* (  KS) Ks. dek. Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami. ... –dekanat.*  (J. archidiec. wołyńskie. siostry zakonne. Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1. Dub. czyli ówczesne województwa: lwowskie. 2007) dla województwa stanisławowskiego. np. Możejko. Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem. lub o wymianę informacji. – ksiądz. 3..*  (KS) B. „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany. W przedstawionej liście. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. z książek ks.. Niedzielki (2007) „Niedz”. Tomaszów Lubelski. s. – ojciec. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). Ludobójstwo. w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego.. Stosowane skróty: gm. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in.1939 r. (ok. pow. Stefan Babiński salezjanin ur. oo. ss – siostra. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. kleryk.09. br. w 1880 r.urodzony. Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców. zamordowany dnia 25. Zamordowany 25. o. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców. i popom prawosławnym. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. a z książki R.Prof.diecezja.

przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r. J str.J).*  (str. Jakub Dymitrowski. (  SP) Ks. janowski (diec. pow. w r. 95) Ks. dek. J str. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce. podczas próby przejścia pułku przez granicę. zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r. 2.*  (str. dek.. 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej.12. Potok Górny. Ks. w 1916 r. dek. lubelska).  (str. w 1900 r. lat 41. Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub. 1943 r. i pow. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 .1915 należał do zgromadzenia oo. pow. dnia 25.04. w 1914 r. w 1870 r.1941 r.09. Borów. 05. Biłgoraj (diec. Kraśnik. w 1911 r. proboszcz par.*  (KS) Ks. (19.*  (J str. Jaworów (diec. 16. podlaska). Żmudź.02. 5. rozstrzelany w marcu 1944 r. 4. Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20. 191) Ks.*  (SP. Leżajsk w pow. zamordowany 08.*  (SP.02. 8.210). Ks. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach. 10. lubelska. 64). gdy był w ogrodzie. dek. Władysław Jacniacki. pow. gm. zamordowany we wsi Dub.  (J str. (diec.07.1907. (archidiec. w r. proboszcz par. 14. 9. 10.08. 11. rozstrzelany w sierpniu 1941 r. 8. 5. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02. lubelska. Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony. lubelska. W lipcu 1943 r. kapelan 9 pp.1939. Świrz).07. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13. Rudki. Brzeżany. 7.40 r. Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04. Wieś i gm. 6. (  SP. zmarł w obozie w Dachau 12. gdy wrócił po przyjściu Sowietów. 118 119 . bernardynów we Lwowie. lubelska dek. Jakub Jachuła. dek. 997) Ks.1944 r. lubelska. 13. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27. Świdnik. Hrubieszów (diec. Województwo lwowskie 1. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01. Jarocin. dek. Stanisław Gustkowicz ur.) S.1941 r. 9. Albin Barnaś lat 40.1939 r. w Komarnie. przemyska. kleryk. Tomaszów Lubelski (diec. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom. Alojzy Strakowski. pow. Bełz). Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02. kap. Chełm zamordowany po torturach 13. 17.*  (KS) Ks. proboszcz parafii Gdeszyn. Ulanów nad Sanem). lwowska. par.01. Jana Kazimierza. Łańcut (diec. Tomaszów Lub. proboszcz parafii Lubień. Stanisław Galewski. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. przez nacjonalistów ukraińskich. ur. Szutowa. lat 71. Ratując życie uciekł do Lwowa. podobno za to. gm. dek.*  (KS) Ks. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r.09. przemyska. został zastrzelony przez policjantów ukraińskich.1944 r. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. kapelan 24 p. Sokal.).1944. proboszcz par. 1169) Ks. Ks.06.145).1943 r. Miasto. 04. lwowska. Łukasz Żezuliński ur. lat 60. J str. lubelska. na Węgry. 6. 7.06.. wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im.10. Tyszowce. Stanisław Skielimowski proboszcz par.1939 r. pow.. Włodawa (diec. Tomaszów Lubelski) 4. dek. ur. dek. na wzgórzach Wuleckich. 17) Ks. lat 42. gm.  (KS) Ks.1944. 352) Ks. Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo.1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA.  (str. Krosno. ktoś go zastrzelił. dek. lat 40.*  (SP) Alumn Józef Janas ur. lubelska. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15.. Tomaszów Lubelski (diec. Jaworów).*  (KS) Ks. przemyska.. 180) B. 15. par. pow. 12. proboszcz par. Klesztów.1943 r. 1944 r. Biłgoraj). Tomaszów Lubelski). 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18. pow. Krężnica. Szutowa. 25. 81) Ks. Chełm. Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r.*  (J str. 1942.40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich. pow. Stanisław Kołodziej ur. pow. Bóbrka (archidiec.  (SP.05. rtm rez. Czesław Broda ur. pow. lubelska.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub. Nisko (diec.1941 r. 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r. rez. Hrubieszów (diec. J str. pow. (  J str. Władysław Tchórzewski ur. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo. Tomaszów Lubelski (diec.180). J str. 1885. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur. pow. 12. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy).09.*  (KS) B. (diec. proboszcz par. Marcin Kędzierski. dek. 3.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze. Błażej Nowosad. pow. Mikołaj Kapuściński. pow. proboszcz parafii Kobylany. Ks Marceli Weiss.  (KS) Ks. pow. NN proboszcz parafii Klelów.*  (SP. w 1909 r.  (KS) Ks.*  (SP.36) Ks. Dr Władysław Komornicki ur. Zygmunt Pisarski. pow. dek. Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko.05.09. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25. wikariusz par. proboszcz parafii Nabroż.

gm. KS str.* (  KS) Ks. pow. 904) Ksiądz NN. Zamordowany przez banderowców dnia 12. Patrz woj.*  (str. Lwów (archidiec. gm. 31. Jarosław (archidiec. 27. i par. Dobromil (diec.07.*  (KS) Ks. 25. w 1881 r. Malechów pow. bernardynów. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie. lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. W 1941 r. Sambor (archidiec.1941 r. Wieś Wysocko.1943 r. Lesko. proboszcz par. w majątku Przyłbice pow. zginął w obozie w Dachau w 1942 r. pow. jezuita. par. dek. Jaćmierz). zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich . Zginął w Dachau w 1941 r. proboszcz parafii Borysław pow. Kamionka Strumiłowska (archidiec. dek. Wietlin. Drohobycz. Mariusz Skibniewski ur. pow.06. Turka (archidiec. pow. pow. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. Michał Duszeńko . Dobromil (diec. gm Laszki pow. Stanisław Kwiatkowski lat 64. Bełz). lwowska. 1105) Ksiądz NN. wieś. Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. Józef Kopeć wieś i par.  (KS) Ks. Bóbrka (archidiec. Józef ur. dek. pow. -. 16. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43. 12. 1902 r.. 13. zmarł 2 dni później.39 r. gm. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09. zamordowany w więzieniu we Lwowie. i gm. Wieś. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie.*  (KS) Ks. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. gdzie został zamęczony 16. przemyska. zesłany do Auschwitz. Wieś Kornałowice.*  (str. lwowska.20) Ks. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora. 1903. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną. 28. 280) Ks. 22.09. Adam Korczak ur. dek. przez syna popa z Boratynka. Świrz.11. w 1907 r.*  (str. gm. zginął w Oświęcimiu. O.*  (str.03.jest możliwe. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci. Pruchnik Miasto. lwowska. proboszcz parafii Równe pow. dr. par.09.  (KS) Ks. 124) Ks. w 1895 r. Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja. kpt. Przemyśl Zamiejski). Jarosław. rez. Jan Siuzdak ur. Kazimierz Lach. (SP) Ks. Tuligłowy pow. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r.03. został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz. 32. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29. 24. lwowska. wikary par. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie. proboszcz par. 20. 415) Ks. zabito go w czerwcu 1944 r. tarnopolskie ks. 33.. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom. pow. Jarosław-Wschód). Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej. Wieś. 15. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo. Żochatyn pow. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków).1943 r. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej. 26. przez nacjonalistów ukraińskich. był w klasztorze we Lwowie. Nawaria.12.1944 r. Tarnawka. Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. par.patrz woj. dek. 14..  (str. tarnopolskie.*  (str. pow. 1007) O. Wywieziony do Majdanka zginął 29. kpt.05.1943 r. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. 75) Ks. proboszcz par. żołnierza SS-Galizien. przemyska). aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. Szczerzec). 1170) Ksiądz NN proboszcz. Bolesław Mróz. pow. Pantałowice. Władysław Sarna ur. dek. Dydynia. gm. Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców. że to ta sama osoba. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks.1907.*  (str. i gm. lwowska. w 1905 r. dek. (Do wyjaśnienia) 23. lat 36 proboszcz par.  (KS) Ks. 17. ale nie zgadzają się inne dane. 283) Ksiądz NN.  (str. w par. pow. 18. 21. lwowska. Kończuga. Borownica. Dydynia. proboszcz parafii. 19. lwowska. W kwietniu 1943 r. lwowska.1944 r. siedziba gminy i par. w 1898 r. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow. 541.1944 r. dek. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. Franciszek Strzelczyk ur. Franciszek Stańko ur.79) Ks Jan Mazur.  (str. Brzozów (archidiec.  (KS) Ks. Świrz). 89) Ks. Brzozów). z klasztoru Zabuże w Sokalu. 120 121 . Dublany). Malechów pow. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27.  (str. 29. w odwet za wykonany wyrok na ks. greckokatolickim Michaile Hajdiuku. Krystynopol.280) Ks. pow.*  (str. kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow. 30. Sokal (archidiec.*  (KS) Ks. Karol Potoczny proboszcz par. lwowski.*  (KS) Ks. podczas wycofywania się wojsk sowieckich. i gm.(str. Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.*  (str. Matków. Andrzej Osikowicz ur. Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy. Wołkowyja (także siedziba gminy).*  (str. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica). Sambor). W 1939 r.06.46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par.*  (str.1942 r. Dublany.1900 r.12. 541) Ks. 619) Ksiądz NN. Banderowcy zabili księdza 25. dek. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa.

11.10. proboszcz par. proboszcz par. pow. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Chyrów – miasto. katecheta z parafii Równe na Wołyniu. 37.1886 r. 833) Ks. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. gdy odwoził proboszcza z par. proboszcz parafii Mariampol-miasto. lwowska. Jaryczów Nowy. przemyska. Kamień Koszyrski. Stryj). pińska.1874. 1889.  (623) S. pijar z zakonu oo. dek. 2. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie. pow. i par. 10. 122 123 . Kazimierz Rybałtowski ur. Franciszek Będkowski. Jan Budkiewicz ur.  (623) S. proboszcz par. zginął w Auschwitz.02. Michał Szydełko. Kamień Koszyrski (diec. w r. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. 672) Ks. 3. Wieś i par.).1942 r.*  (SP) B. pijarów w Lubieszowie. pow. Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o. gm.  (str. 2. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1.*  (str. 6.10. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r. 41. pińska.  (KS) Ks. lwowska. dek. wikariusz parafii Fraga. Ceperów par. Pińsk. 26 05. pow. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r. w 1907 r. w którym mieszkał ksiądz. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. 5.1940 r. Rudki (diec. lwowski. obrabowali go i księdza zabili 19. dek.1943 r. lwowska. 342) Ks.*  (str.08.  (KS) Ks. dek. Konkolniki). siedziba gm. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow. przez nacjonalistów ukraińskich. Kamień Koszyrski.*  (KS) S. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow. w klasztorze w Lubieszowie. z zakonu oo.  (KS) Ks. 4. Zamordowany przez banderowców 06. Rudki). 11.07. Podkamień.  (str.04. Czerewiszcze pow. proboszcz parafii Cieszanów pow.O.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. dek. Franciszek Dominik Kowalik ur.*  (KS) Ks. Lubaczów.1943 r. gdzie zginął 20. w 1905 r. łucka. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich. pow. Tuligłowy. Świrz). przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę. proboszcz.  (623) S. pow. Janów Poleski) zamordowany 24. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. sercanka. Bratkowce. gdy odwoził ks.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. pińska. Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie. Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow. Dobromil (diec. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. Pohorce. 7.1944 r. 35. w r. Zamordowany 14/15. Janów Poleski). gdzie zginął 16. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow.*  (str. proboszcz par. Kamień Koszyrski (diec. pijarów.*  (SP) B. Województwo poleskie 1. dek. zesłany do obozu w Oświęcimiu. zesłany do obozu w Dachau. pow. Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Konstanty Songajło ur.1943 r. lwowski. pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA. 9. w 1880 r. dek. dek. w 1907 r. gdy wracał wraz z br. dek.06. w 1903 r. Piotr Mojsijanek. pow. lwowski zamordowana przez UPA 03. zmordowany 24. Mościska). Kamień Koszyrski (diec. Jana Borella (zmarłego. Jan Wolski ur. Stryj (archidiec. Marcin Bosak ur.1943 r. proboszcz parafii Zagórz. pow. w 1902 r.1944 r. Banderowcy napadli na dom.*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38.11. 28. pińska. Lubieszów. Bircza). proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r. wieś i parafia Żulin.120) Ks.  (KS) Ks. Marceli Zmora ur. przemyska.*  (IZ) Ks. pow. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05. chciał dostać się do Generalnej Gubernii. 393) Ks.  (str. gm. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. z donosu nacjonalistów ukraińskich. Leopold Aulich ur.*  (KS) B. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami. Kamień Koszyrski).  (KS) Ks. Wieś i parafia Husaków miasteczko. Aleksander Zając z zakonu oo. NN. 8. Stanisławów (archidiec. dek. w 1896 r. 3. 587) Ks. Uciekając przed NKWD w 1940 r. Czerewiszcze 4. 38. w pow. 36. 40.1944.  (str. Izydor Węgrzyniak. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko.06. wikariusz par. bernardyn. sercanka.06. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. Mościska (diec. Małe Hołoby.. Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r.1944 r.34. dek. Kośna pow. Rohatyn (archidiec. 39. przemyska. Władysław Wójcik ur. 491) Ks.*  (KS) Ks. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami. gm. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. proboszcz par. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano. Witalis Borsuk.

287) Ks. 704) Ks.44 r. Tomaszowce. dnia 19.*  (KS) Ks. str. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r. dek. gm. 394) B. pow.02. przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD. Michał Kucab lat 45.. Zamordowany 06. Został zamordowany w lipcu 1942 r.1943 r. Kałusz (archidiec. miasto i siedziba parafii i gminy. Świrz). (wraz z bratem E. gm. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie.1943 r. Uprowadzony przez banderowców 08. lwowska. 146) Ks. lwowska.12. dek. 20.02. gm. dek. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. bernardynów.1943 r. i był strasznie zmasakrowany.*  (str.. lwowska. 11. Ottynia (także siedziba gm. 124 125 . 6. przez policję ukraińską. 17. 246) Ks. pow.150). Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”.1889. 24. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow. Kosów Huculski (archidiec. wikariusz parafii miasta Kałusz. zaginął bez wieści. Miasto. lwowska. 15. gm. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. 21. gdzie został zamordowany 16.  (str. zamordowany w obozie w Majdanku 23. Leon Chudy kpt. 1940 r.*  (Str. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku. gm. wyrwano mu język. administrator parafii Fraga. pow. gm. wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka.245) Ks.. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”. Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par. Tłumacz. Józef Grzesiowski. 479) Ks. 342) Ks. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił. przekazany do gestapo.*  (KS) Ks. lwowska.09. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego. Rohatyn (archidiec. rez. i par.*  (SP. lwowska. O. Rohatyn. dek. przez nacjonalistów ukraińskich. pow. 643) Ks. Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory.*  (str.02. i par. Koło Stryja został zamordowany 22. Rohatyn (archidiec.1944 r. Ks. 394) B. Dolina).10. Fraga. 7. Żurów. 9. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec. proboszcz. Staniław Rysikowski – proboszcz.*  (str. katecheta z Kołomyi (archidiec.1944 r. Błażej Czuba. Stanisławów (archidiec.43 r.. Świrz) zamordowany przez UPA 19. dek. Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo.1944 r. 13. kapelan wojskowy. na podstawie donosu policji ukraińskiej. Podkamień. trafił do Stryja i tam pozostał. gmina i parafia Bednarów. Wojciech Kośmider ur. 19. Ks. Stanisławów).  (str. zaginął bez wieści. przecięty piłą.. 12. Został aresztowany w 1940 r. i par. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu. Jan Ciąpała. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo. Romuald Chłopecki ur. dek. pow. 14. Roch Sałek z zakonu oo. inicjatora mordów w całej okolicy. Ks. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26. a ciało porąbano na kawałki. dek. prefekt w Kołomyi. lwowska. zamordowany przez banderowców we wsi i par. Stanisławów). obcięto genitalia.*  (str. 41 r.*  (KS) Ks.*  (str. 405 i 450): Ks. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. pow.*  (str. ślad po nim zaginął.04 1943 r.03.*  (str. Stanisław Perenc. Świrz) dnia 19. Kołomyja). Był zamordowany dnia 12. Zamordowany w czasie napadu UPA. Konkolniki). katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi. pow. lwowska. wieś. 417) Ks.02. 18. Nadwórna (archidiec. lwowska. karmelita.12. Aresztowany w końcu 1943 r. Konkolniki). Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19. Podkamień pow. aby uciekł do Budapesztu. 10.  (str. gdzie został zamordowany 11.1944 r. 245). Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12. Józef Kluz ur w 1912 r. 25.  (str. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami.1942 r. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku. lwowska. wraz z 30 parafianami.  (str. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich. dek. bernardyn. 8. lwowska. Joachim Szafraniec. Ludwik Peciak ur.  (str. miejskiej i wiejskiej. dek. w 1875 r. dek.410) Ks. dek. wieś. Tłumacz). Ottynia. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. 23. Kołomyja).  (Str. Został aresztowany 24. gmina i parafia Pistyń.02. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow. 382) Ks. został aresztowany w czerwcu 1943 r. Rohatyn (archidiec. Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu. Wieś. Tadeusz Stroński. 5.  (SP.1944. Bartłomiej Czosnek.. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty. dnia 27. pow.09. dek. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r. Rohatyn (archidiec. przeor klasztoru. lwowska. wikariusz parafii Bołoszowce. pow.03. KS). 394) Ks.1944. Skomorochy Stare. w 1889 r. Kałusz (archidiec. brał udział w kampanii wrześniowej.*  (str.przebywający na leczeniu w Mikulczynie. Rohatyn (archidiec. pow. 16. Wieś.06.02. Śniatyń. pow. lat 35. pow.

1945 r. Stanisławów).05. Dolina (archidiec.*  (str.*  (str. Dolina) zamordowana przez banderowców. Wiktorią. osadzony w więzieniu w Stanisławowie. proboszcz. które go rozszarpały. 112) Ks. Niżniów. lwowska. Buczacz).1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. z klasztoru w Rozdole pracująca w par. 39. Kałusz (archidiec. Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r. (archidiec. z parafii Podkamień Rohatyński. dek.743-44) S. 37.*  (str. par. Żydaczów (archidiec. 27. Stanisławów (archidiec.  (SP. Władysław Biliński ur.05. Stanisławów). 05. Kotów. Stryj) spalona 09. dek. lat 65. Rohatyn (archidiec. dek.04. dek. lwowska. lwowska.1943 r. Bojarczak . 756) S.1944 r. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy. dek. dek. 408) Ks. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec. Siostry zakonne 32. par. pow.02. została przepiłowana piłą. w Derżowie. Dolina (archidiec. Sarnki Dolne.05. lwowska dek. i pow. Żydaczów (archidiec. 42. 756 i SP) S. KS) Ks.KS) ur. 30. Borszczów. 38.*  (str.12.1881. 31. w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek). Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. 2. lwowska. Monasterzyska pow. Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r. dek. dek.*  (str. Stanisławów. dek. pow.1942 r.02. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r. 158) Ks. Dolina).26. gm.  (str. 29.1906. Leokadia Kulpa ur.*  (str. lwowska. Konkolniki. gm. Dolina). 720. 701-702) S. wraz z siostrą Celiną.  (str. 40. w 1880 r. wieś i parafia Bybło. Derżów w pow. gmina Broszniów. Czesława Antonina Stieber (józefitka). 25. Weronika Melinger ur.1945 r. pow. Zwłoki odnaleziono w listopadzie. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu.1883. Potutory. Tłumacz (archidiec. lwowska. Adela Augustyna Pawłowicz ur. Dr Lucjan Tokarski lat 54.. Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19. pow. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15. lwowska. Rożniatów. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś.12. 43. dek. został aresztowany w listopadzie 126 127 . Tłumacz (archidiec. 701-702) S. Derżów pow..*  (KS) S. lwowska. katecheta w Stanisławowie. Perehińsko. 3.1944 r.1941 r.. szarytka z klasztoru w Rozdole. Stryj). pow. Buczacz. kiedy wracała do domu. Wiktor Szklarczyk. gdy wracał z odpustu w Litiatynie. zamordowana przez UPA 29.*  (SP) S.08. 48) Ks.  (SP) Ks.(archidiecezja lwowska. dek. 05.05 1944 r. Józefa z klasztoru w Rozdole. Ks. S. i po torturach bestialsko zamordowany. 384) Ks. gm. par. W kwietniu 1944 r. 33. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow. Niżniów. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r. zmarł na tyfus w więzieniu. Wieś i par.1944 r. 29). i par. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. lwowska. dek. 30.1944 r. Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa. 1905 r. 1944 r. wieś Rypne. lwowska.*  (SP) S. pow. dek. pow. Bursztyn. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. zamordowana 6.*  (SP) S. pow. (  str. koło Rusiłowa nad Strypą.*  (Str. Stanisławów). gm. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie. gm. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami.03.12. podczas napadu na klasztor.1944 r. Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. lwowska. zaginął bez wieści. lwowska.*  (Str. 36. Kowalówka gm. pow. i gm. wieś. Józef Wiatrowy. Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par.*  (str.04. Antoni Wierzbowski. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz. 743-44) S. szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Brzeżany (archidiec. 34. Jan Bojarczuk ( J. (archdiec. pow. dek. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej. Piotr Bieńko proboszcz par. lwowska. gm. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. Żydaczów (archidiec. Rohatyn (archidiec. 30. gm. gm. lwowska.10.12. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15. i pow. proboszcz par.. Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec. Stanisławów). zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. pow. pow. Województwo tarnopolskie 1. lwowska. podczas napadu na klasztor. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07. Błudniki. 41. Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8.. Agnieszka Poniecka ur. 44. Stryj) wraz z S.03. zamordowana 6. Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii).08. M.1944 r. dek.. aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich. 503) Ks.Tłumacz (archidiec. dek.*  (KS) S. ur. wraz z siostrą Zofią. 35.02.. 28.* (  Str. Konkolniki).1869. wikariusz. (archidiec. Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07. Helena Dżugała lat 26.1944 r. lwowska.1944 r.*  (str.04. dek. Nowosiółka Biskupia. Rohatyn (archidiec. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r. Tłumacz. 17).* (  str. dek. pow. w Derżowie. 756) S. zmarł 20..1944 r. uprowadzony przez banderowców z drogi. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców. i gm. wieś i parafia Broszniów-Osada. przez UPA. lwowska.

w 1912 r. administrator parafii Kotów. Władysław Klakla ur. przez banderowców. pow. z zakonu oo. i gm.41 r. Mogielnica.01. Przemyślany (archidiec. wołyńskie. lwowska. dek. w 1886 r. par. dek.1919 alumn II r. Zabojki gm.1944 r.1945 pochowany wraz z około 50 parafianami.44 r. Buczacz (archidiec. dominikanin. Uciekł z transportu. Antoni Frankowski. wieś. pow.03.44 r. 293) kleryk Florek.Brody (archidiec. Przemyślany (archidiec. Rajmund Gałązka ur. Świrz. Jazłowiec).. lwowska. Drohiczówka. Świrz). Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005. dek. lwowska. Stanisław Fijałkowski ur. Brody) w dniach 12-16. wieś. Józef Kaczorowski ur. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r. wieś i parafia Markowa. dominikanin. był torturowany przed śmiercią. -. proboszcz par. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3. str. dek. Tarnopol (archidiec. Nowosiółka-Bekerów. Brzeżany). pow. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi. Marian Dziamarski proboszcz. siedziba par.*  (str. proboszcz par. 294) Ks. 10*  (str. Przemyślany.10.1944 r..*  (str. Brzeżany (archidiec. Podwołoczyska nad Zbruczem.*  (94) Ks.. gdy wracał z pogrzebu ks. Krzemieniec (woj. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA.1944 r we wsi Ładańce. dek.  (str. Zamordowany 12. Hłuboczek Wielki. Wołków. pow. 12. 266g) Ks. 19. 88) Ks. Zamordowany w pociągu 14. 17.1941 r. ur. 111) Ks. dek. Trembowla (archidiec. łucka. wieś i parafia Krosienko gm. Brody (archidiec. lwowska. dek. Jan Kazimierz Gach ur. Stanisław Kwiatkowski lat 64.*  (str.1944 r. wikariusz. 152) Ks.*  (str.*  (str. rozstrzelany (9. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu. Podhajce).44 r.*  (str. w 1912 r.*  (str. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur. Poczajów. pow. Wieś. (patrz woj. lwowska. pow. Skałat).. w 1888 r. lwowska. pow. lwowska. lwowska. dek. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim. 432) Ks. 88) Brat Jan Frączyk ur. lwowska.1944 r. proboszcz parafii Podwysokie. w 1906 r. lwowska. 415) Ks. Kurzany.12. zamordowany przez banderowców 14. Zamordowany 14/15.01. lwowska. gm.11. pow. pow. był torturowany przed śmiercią. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką. Busk). lwowska. i gm.09. Jazłowiec). Andrzej Kraśnicki ur. Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic.03. Szczepan Jurasz proboszcz. Brzeżany (archidiec. Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko. Kaczorowskiego. lwowska. lwowska. Skałat (archidiec. lat 29. lwowska. pow. pow. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r. 407) Ks.*  (str. 61).*  (str.43 r. dek. pow. w 1880 r. 8.03. w 1893 r. 128 129 . lwowska. par. 1099) Ks. dek.* (  KS) Ks. na 10 lat łagru.03.*  (str. Przemyślany. Brzeżany). 6. Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11. dek. Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8.02... Wysocko-Hallerczyn gm. gm. wieś i par. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9. 264) Ks. 123) Ks. 06. par. został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. Brzeżany). kapucynów lat 48.. Toustobaby.*  (str. Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt. podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień.1943 r. 306) Ks. mimo. pow. 4. Uprowadzony przez banderowców 31. 11. miasteczko Jazłowiec. Brody). zaginął bez wieści. 20. Podhajce (archidiec. Zaleszczyki (archidiec. Podhajce (archidiec. lwowska. 21. Trembowla). Toporów. 326) Ks. dek. Potutory. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu. wikariusz par. Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki.01.. 7. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli. w 1891 r.1944. 22. Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r.  (str.1895. Dotkliwie pobity i zamordowany 14. 16. pow.*  (str. dek. dek.01. Czerwonogród. lwowskie) 15. i gm. Przemyślany (archidiec. 14. par. i gm. Świrz). Mikołaj Ferenc. gm. 386) Ks. dek. 18. Brody (archidiec. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. Ponikowica.. dek. Wołków. Brody). Jan Kuszyński wikary.  (str. wieś i par. Adam Gromadowski ur. Michał Karczewicz proboszcz par. Brody (archidiec. lwowska. dek. zamieszkały w Koniuchach. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem. Zamordowany przez banderowców dnia 11. 5. diec.*  (str. zaginął bez wieści. Józef Janas ur. 13. że rewizja nie potwierdziła oskarżenia.02.02.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim. pow. wieś i par. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15. pow. dek.Trembowla (archidiec. Tarnopol). Konkolniki).. Seminarium Duchownego we Lwowie. 1889. pow. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16.1945 r. gm. pow. pow. na trasie Złoczów-Lwów. Michał Duszeńko. gm. Radziechów (archidiec.1944 r. Tarnopol).10.02. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. pow. dek.

W niedzielę 05. 25. Baworów. Kopczyńce. administrator parafii Byczkowce pow. par. wieś.*  (KS) Ks.*  (str. i gm.*  (str. Józef Pikota ur. gm. Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17. Zaleszczyki (archidiec. Stanisław Szkodziński proboszcz. Zamordowany przez banderowców 16.1908. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27. i gm. dek. wieś.45 wraz z około 150 parafianami. Skałat. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16. zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie. 32. Zbaraż (archidiec. Leon Perucki wikary. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r. dek. 38. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3. Zaleszczyki (archidiec. Zaleszczyki (archidiec. dek. Jazłowiec). Michałówka pow.*  (KS) Ks.06. 44. Rozstrzelany w więzieniu. dek. w 1910 r. par. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę. 33. w 1906 r.. w 1913 r. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych. 369) Ks. w 1895 r. pow. wieś. Brody (archidiec..03. gm. Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec. Brody (archidiec.. który zaginął bez wieści. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r. wraz z 38 ludźmi. Majdan. lwowska. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r. Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r. 158) Ks. Jan Walniczek ur. lwowska. 26. lwowska.23.1944.  (str. Kopczyńce (archidiec.1943 r.06.08.*  (str. Złoczów (archidiec. pow. par. Tarnopol (archidiec.1944 r. dek. Skałat. pow.03. i gmina Podhorce. 1941 r. dek. Wieś i gm. lwowska.. wieś i gm. dek. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. w 1887 r. Podhajce). Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02.1945 r. lwowska. 36.. lwowska.*  (str. zginął około 26. Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy).1941 r.* (str. 507) Ksiądz NN.1941 r. W 1909 r. wikariusz par.*  (IZ) Ks. Wieś Żeżawa. Złoczów).*  (KS) Ks.*  (str. 28. Jan Szewczyk ur. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach.03. lwowska.44 lub 26. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r. dek. Busk).*  (str. pow. 45.*  (str. lwowska. Franciszek Szarzewicz ur. dek. Tadeusz Siatecki ur. 43. wraz z 80 parafianami 41.09 1943 r. Józef Suszczyński ur. w Nowosiółce Biskupiej. gm. parafia Tłuste Miasto.1944 r. 37. 116) Ks.09. przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30.. Brzeżany (archidiec. 29. Złoczów). Brzeżany). Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14. Tłuste Miasto. dominikanin. dek. Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych. i gm. Ryków. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. Stanisław Szczepankiewicz ur. lwowska. Czortków). dek. Józef Szady ur. 146) Ks. Wojciech Rogowski ur. Monasterzyska.1943 koło wsi Szypowce.. proboszcz. Buczacz (archidiec. Józef Rupnicki ur. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07.. Busk). lwowska. lwowska. dek. Jazłowiec). 443) Ks.1944 r. pow. administrator par. wraz z około 80 parafianami. Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców. w 1910 r.*  (str.07. i pow..*  (str. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07. Buczacz (archidiec. Borszczów. 84) Ks. miasteczko. wikary.*  (str. proboszcz par. Kujdanów. proboszcz parafii.. lwowska. pow. 510) Ks. lwowska. katecheta z par.*  (str. w 1874 r. zamordowany w Podkamieniu pow. B. Złoczów (archidiec.  (str.44. po sumie banderowcy uprowadzili księdza. Tarnopol (archidiec. Brody) w dniach 12-16. Radziechów (archidiec. 239) Ks. administrator parafii Pieniaki. Walenty Puchała ur. pow. 322) Ks.... Florian Toporowski ur. Bronisław Majka ur. gm.*  (235) Ks.1944 r. dek. parafia i gm. pow. 359) Ks. Skałat). w 1912 r. Podwołoczyska pow. Tarnopol). zwłok nie odnaleziono. wikariusz par. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”. w 1874 r. gmina. 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur. dek. pow. Stojanów.01. lwowska. Karol Procyk. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r. Kopczyńce (archidiec. 508) Ks. Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy). Wieś i par. wieś. dek. administrator parafii Kociubińce. pow. 27. 39. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par. lwowska. 448) Ks. przez żandarmów niemieckich.44 r. Czortków. Tarnopol).  (str. Czortków). Sokołówka.02. Kowalówka gm. Złoczów (archidiec. Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26. dek. 35. 34. 31.02. w 1876 r.. Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. Krasne pow.*  (str. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur.11. pow. pow. 40. proboszcz. Brody (archidiec.*  (str. Jazłowiec). i zamordowany.. dek. Płuhów. dek. 443) Ks. pow. Zamordowany przez banderowców dnia 20. 42. ur. 130 131 . w 1912 r. 84) Ks. Kociubińce. w 1894 r. 24. lwowska.11. par. prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca. lwowska. wieś. wieś i parafia Bobulińce. pow.07. pow.. Zamordowany przez UPA 12. par. 459) Ks. Ihrowica.. w 1914 r..*  (str. w 1879 r.02. lwowska. Litiatyn pow.

NN. Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare. Czortków (archidiec. Janów. KS) Ks.12. współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02.1945 r. w 1887 r. Pauszówka. lwowska.. ale po kilku tygodniach zwolniony.1944 wraz z wieloma innymi osobami. w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie.. . Buczacz (archidiec. Gliniany miasto. proboszcz par. 5. w 1878 r. siedziba parafii. Od 1939 do 1941 r.1939 r. zamordowany w maju 1943 r. Jazłowiec)..10.*  (SP. S. przez UPA . Klara Linowska. par. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia. 848) Ks. pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur. 193) S.02. szarytka zamordowana 12. lwowska. wieś. i gm. proboszcz parafii w Berdyczowie. lwowska.*  (SP. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12. Siostry zakonne 50. dek. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r. Czerwonogród. dek. lwowska. Jazłowiec). lwowskiej.02..11. gdzie umarł na tyfus. 54.*  (str. Czerwonogród.. w 1924 r. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17. Zastrzelona w kościele 16. (Zabołotce) pow. przez nacjonalistów ukraińskich. proboszcz parafii Korytnica. 56. 457).1945 r. Drohiczówka. Przemyślany. Tarnopol. Zaleszczyki (archidiec. wieś i par. stanisławowskie. Franciszek Ciesielski ur. gdzie zginął 16 lub 17. Kostopol (diec. w 1891 r.  (SP) Ks. Połowce. w 1902 r. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45. dek. Ludwika Biegalska. Bieniawa. w archidiec. w 1869 r.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15. Równe). lwowska. Henryka Bronikowska. Kubów 2008) 48.  S.S. pow.07.01. Czortków (archidiec.*  (str. gm.. 26...07. Józef Aleksandrowicz ur. Antonina Helena Żarkowska lat 51. prałat kapituły kolegiackiej.04. wieś. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur.S. Został przerżniety piłą w korycie z desek. S.. Zginęła razem z nim także jego gospodyni. pow.*  (str.. Deraźne. Józefa Kopaczyńska. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1.*  (str. Koszlaki pow. pow.1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz. zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3. wieś Nyrków par.. pow. 51. Skałat) (źródło: W. Drohiczówka pow. Zbaraż) w czerwcu 1941 r.07.  (KS) Ks. Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen. dek. dek. dek. Władysław Żygiel ur.*  Ks. Zaleszczyki (archidiec. par.46. powiat Radziechów (archidiec.*  (str.*  (SP. pow. w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców. lwowska. 286) Ks. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych.. dek.. Dubno. Trembowla (archidiec. w której mieszkał. wieś i par. redaktor Życia Katolickiego w Łucku. Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow. gm. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj.1943 r. Zbaraż (arcidiec. w 1905 r.. Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj. pow. 402) S. dek. pow. dek. Brody). dawny wikariusz we wsi Gliniany. prefekt w Równem 1935 . Włodzimierz Wołyński (diec. Szambelan jego Świętobliwości. SiS 106) Ks. 3. przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich.70. Michał Dąbrowski ur. wrzucony do studni i zasypany kamieniami. DP. pow. zamordowany w klasztorze przez UPA 20. Karol Baran ur. lwowska. proboszcz parafii Łysin. 4. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W. . Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego. proboszcz parafii Zabłoćce.1944 r.*  (str. łucka.1944 we wsi Okno (pow.1944 r. 53. Jazłowiec). 440) S. dek. 47.* (  str.. Podhajce). Razem z nim zginęło kilkoro parafian. podczas mszy św.1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce. lwowska.02. Pauszówka. 166) S.44 r. 55. 58.01. Jerzy Cimiński ur.1944 r. Delatyn. w 1882 r. Szczurowice. Włodzimierz Wołyński (diec. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par.1944 r. lwowska. Zamordowany przez banderowców 13. i gm. ur. 440) S. 7. Włodzimierz Wołyński). stanisławowskie. Kubów 2008)..1903 r. SiS str.1944 r. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów. pow.02. pow. Jan Witek ur.43. Trembowla). w 1915 r. Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia. w 1915 r. łucka. Beresteczko. Podhajce).  (str. pow. gm. 52. Skałat) zamordowana 02. dek. aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 .. 2. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11. gm. Zygmunt Chmielnicki ur. łucka. gm.*  (KS) B. administrator par. dek.04. Amelia Witolda Borkowska ur. 57. Połowce. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach. wieś Nyrków par. 6.*  (str. w 1875 r. pow. dek. dekanatu i gm.* (  str. lat ok. par. 323) Ks.*  (SP).. Zamordowana przez UPA 17.11.106) Ks kapelan WP. razem z 308 Polakami. Podhajce (archidiec. Tesłuchów. 49*.

Ks. Boremel. 1884. Wielick. Ks. Zamordowany 30. pow. przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec. Mełnica. Jan Cyprian od św. zamordowany wraz z ok. jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek). z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym. Łuck. Łuck.09. 899) Ks.*  (SP) Ks. na Śląsku. proboszcz par.1939 r. łucka. Inocenty Wacław Majewski ur. głównie uchodźcami z okolicy.07.*  (SiS-str.* (SP) Ks. Jeziorany Ławrowskie pow. 763-767. 14. pow. dek. proboszcz parafii Ostrówki pow.12. pow. 23.  (SP) Ks. Krzemieniec). Kamil od św.04. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r. 9*  (SiS.1943 r. łucka. dek. Michał Grodzicki (Grobicki) ur.*  (SP.02.(KS. pow. gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks. Jarosław. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów. gm. Łuck (diec. 1917. dek. DP) Ks.*  (SP) Ks. tarnopolskie) . Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób. Nieświcz. . dek. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11. dek. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r. gdy odbywała się msza św. 17. zastrzelony przez Ukraińców 16.* (  SP) Ks.. Włodzimierz Wołyński). przez UPA podczas rzezi całej wsi. proboszcz par. Kowel) zamordowany 19. Bolesław Szawłowski ur. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. pow. Beresteczko). we wsi Połonka. proboszcz par. Dubno). SP) Ks. w Równem.. Piotr Walczak ur w r. Włodzimierz Wołyński. DP) Ks. proboszcz par. pow. 1910.1943 r.1943 r. Kowel (diec. proboszcz par. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński. Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”. w 1898 r. w r. Skurcze. proboszcz par. przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia.08. Luboml). Luboml (diec.1944 r.*  (SP. Sarny). w 1908 r. przez nacjonalistów ukraińskich. Stanisław Grzesiak ur.02. Władysław Wielebnowski ur. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin. pow. w r. 21. gm. Jerzym Cimińskim.1900. SiS 477) Ks. Zofiówka pow. Łuck. 11. łucka. pow. pow. ur.471-475) B. Stanisław Dobrzański ur. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. pow. Beresteczko) wraz z ks. pow. odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później. pow. od niemowląt do starców. Krzemieniec (diec. w 1900 r.. i dek. proboszcz par. Konstanty Turzański ur w r.  (SP). podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec.(KS. Grzybowica. bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30.08. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. Włodzimierz Wołyński (diec.. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08. łucka.1944 r. kpt. gm. pełnił obowiązki proboszcza par. zamordowany około 21. Jan Kotwicki ur. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym.1942 r. pow. IZ. 15. proboszcz par. dek. Luboml. uciekając przed Niemcami w 1939 r. 18. ur w r. 134 135 . pow. . Sarny (diec. w 1905 r. Dubno.*  (SP. łucka. Włodzimierz Wołyński. Stanisław Fijałkowski ur. łucka.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. Krzemieniec (diec. dek. w 1905 r. łucka. 1896. 8. w 1909 r. Szawłowskiego. w 1893 r. 20.1943 r. zamordowany w maju 1943 r.01. łucka. Kazimierz Świerzewski ur.przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich. Poryck. zastrzelony 17. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta. 13. Dubno (diec.Sylwestra Gleczman OCD ur. został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17. łucka. pow. 19. Okopy. został z donosu miejscowych Ukraińców. 16. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. dek. gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących. proboszcz parafii Chynów. łucka. z zakonu w Niepokalanowie.*  (KS) B. pow. proboszcz par. w 1904 r. pow.. Łuck.(KS) Ks. Łuck. dek. Dubno (diec. O. Radów.*  (KS) Ks.07. zamordowany 20/21. łucka dek. dek. diec. Poczajów Nowy.1943 r. osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów. w 1895 r. O.02. 1899. proboszcz par. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r.1939 r. przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow. Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem).*  (SiS.1943 r.03. oblat.1943 w grupie kilkunastu osób . wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. 22. w r. Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. 10. Krzemieniec (patrz woj. Stefan Iwanicki. katecheta emeryt. zamordowany 19.  (KS) Ks. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele. 12. Wyszogródek (Wyżgródek). KS 124-127) Ks. SiS 106) Ks. rez. SiS str.. Krzemieniec. przekazany do gestapo. Krzemieniec). proboszcz par. pomagał też ukrywającym się Żydom. 200 parafianami 11. Hieronim Szczerbicki. 1902.1944 w Porycku. Józef Śliwa ur. Krzemieniec).09. w 1909 r. zamordowany w 1946 r. Stanisław Gałecki ur.

lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r. Michał Tełep ur. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA.1945 r. Zginęły także jego żona. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1. Podczas napadu bandy UPA 09. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. pow. pow. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. 2. gm. Województwo tarnopolskie 1. 659) Ks. Województwo poleskie 1-2. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. Śliwnica. 714) Ks. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego.*  (str. Ukraińcy. pow. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r. Jaworów) zamordowany 10. Tarnowica Polna. dla Polaków.04. pow. pow. 6. proboszcz parafii Rogóźno. za to. za to.*  (str.  (Niedz. Równe na Wołyniu. 692) Ks. gm. dek. ze wsi Tudiów.Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp.*  (str. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba. Wrodarczyk. par. gm Strusów. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”.*  (Niedz. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r. Anatol Majkowski ze wsi Worona. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów. pow.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. gm Zborów. Peter Seńczuk z Rudnik pow.. 290) Ks. Antoni Ślusarczyk. 180) Ks. Jaworów.*  (str. Panasiuk (imię nieznane). Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret.01.*  (str.487) Ks. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami.1944 r.*  (str. 2. przez bojówkarzy SB-OUN. Zamordowano również jego żonę. córka i kilkanaście innych osób. zamordowany w lutym-marcu 1944 r. 4. 200 Polakami. pow. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec. gm. Szutowa pow. Aleksandria pow. w 1874 r. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów. gdzie często działał ks. pow. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. gm. Trembowla. Kuty Stare. 7*. Cieszanów. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę. gmina Markowce. parafia Nehrybka pow. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r.*  (str. 5. gm. gm. Śliwiński (imię nieznane). Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. za sprzyjanie Polakom. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”.*  (str.05.podczas napadu na wieś Okopy. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców. 694) Ks. 3. pow. że przeszedł na prawosławie. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego). w 1885 r. pow. Przemyśl.. Rachiń. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. Ukrainiec z mieszanej rodziny. 2. Województwo stanisławowskie 1.. przemyska.1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach.*  (str. Uprowadzony w październiku 1943 r. zostali zamordowani razem z ok. Przemyśl. że przeciwstawiał się mordom. 5. 351) Ks. 3. 3.*  (str. za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK. Kamień Koszyrski.*  (Na Rubieży 104/2009 str. 489) Ks. wikariusz unicki. pow. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r. że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. w dzień swoich urodzin za to.27) Ks. parafia Lubieszów. przez banderowców 136 137 .*  (SP) Ks. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary. proboszcz par. Szczerba z Chrusna pow. Dolina.743) Ks. o którym nie wiedział. Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r. Zubrzec. Baka (imię nieznane). 4. Tłumacz został zamordowany za to.*  (str. Ukrainiec ze wsi Strusów. Kuty.*  (KS) Ks. Komenda Obszaru Lwów. Ksiądz został wysiedlony w 1940 r. za to. nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami.726) Ks. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi.*  (str. za to. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów.416) Ks. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity.. NN.117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym. 177) Ks NN z Trościańca. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich.

(str. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r.*  (KS) Ks. łucka. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. pow. 1900. Wiadomość do sprawdzenia. 8. woj. . 1. Wieś Rudniki. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA. pow. Województwo wołyńskie 1. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. pow. 2011). Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich. Za to dostał wyrok śmierci. 1943. Zamordowany w lipcu 1943 r. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks. przez nacjonalistów ukraińskich za to. Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to. par. Czerniechów. Wiadomość do sprawdzenia. 3. 5-6. Pop NN.**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego. 5. przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior. Krzeminiec. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem. który był sygnałem do mordowania Polaków. dek. . Załoźce pow.* (  SP) Ks. Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA). Radziwiłlów pow. 10. pow. NN z pow. Żabcze. NN.*  (KS) Ks. Zborów. na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko. Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej.za to.*  (SiS. 2.*  (KS) Pop NN. Serafin Horosiewycz ur. Jankowce. NN. (źródło: Woczeja 2011).Pop NN z Kaszówki. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej. 7. 4. łucka. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży. Wiadomość do sprawdzenia. 9. Zdołbica. zamordowany w listopadzie 1944 r. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. str. parafia Kowel. pow. Łuck.Dubno. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy. Milno osiedle Podliski. 2011).Ks. Powodem morderstwa było to. Został zamordowany za to. gm. który wykonano. że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA. 7. pow Zdołbunów. . rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik. w którym zginęło ponad 50 osób. NN par. Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy). Pełcza. (źródło Woczeja 2011). pow. Dederkały.. parafia Bełżec. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. pow. par. 992/993). w tym jego siostrę i dwoje krewnych. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. to plugawa banda. gm. że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania. .*  (SiS. gm. dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci. przez bojówkarzy UPA za to. których ukrywał. 6. Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r. wołyńskie. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. woj. Tarnopol. dek. par. SiS 403) Pop Czerwynśkyj.*  (KS) Pop NN par. że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody. Krzemieniec (diec. został w kwietniu 1944 r. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków.*  (SiS str. pow. Łuck (diec. Baszuki.* (  SK. Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać. za to. przez bojówkarzy UPA za to.* (  SP) Ks. Syn popa był członkiem bojówki UPA.481) Ks. Trembowla.Pop Konoplanko z pow. Nowy Staw. 577) Pop NN. 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm. pow. Łuck. gm.Ks. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. Następnego dnia znaleziono go martwego.*  (KS) Ks. proboszcz par. parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA. Złoczów. pow. Wiadomość do sprawdzenia. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r.*  (KS). Kołki. że nie chciał wstąpić do UPA. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 . Beresteczko). został zamordowany pod koniec 1942 r. gm. gm. Laskowce. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki.

Jan Smutek (Tłusteńkie. cała UPA.*  (KS i SiS 397) Pop NN. kowalski. Trembowla 13. Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię. Nota bene. Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki. biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych. Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. 13*  (Niedz. na których były zamachy. 140 141 . przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia. pow. ks. pow. (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym. ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł. Kubów 2008). Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. Kopczyńce). NN (Żabińce. ks. Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę. Ksiądz Kazimierz Solecki (ur.44 na plebanię napadła bojówka UPA. gm. zamordowany we wrześniu 1943 r. w rękach których ginął. Mateusz Franków (Horodnica. Wielick. gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli. wraz ze swoją rodziną i służącą za to. Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks. Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego. dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop). Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi. Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447). prawie cudem. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra). zabijając 15 osób. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA. Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście. Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare. Brzeżany). pow. pow. nie mniej przeżył. NN ze Szczekiczyna. Władysław Michałkiewicz (Łoszniów. Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze. Tabela 1. 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow. Trembowla). We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). Ksiądz Kasperski. że umarł. Iławce. W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych.11. Oprawcy bili go kijami. pow. wieś Kaszówka.09.07.*  (Poliszczuk 2002.10. ks. Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży.Skałat dnia 31. Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow.1943 banderowcy napadli na plebanię. uniknęli śmierci: Ks. pow. pow. Zawałów. pow. proboszcza Kowalczyka. pow. Podhajce.43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks. ks. Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. aż zemdlał. Kopczyńce). Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec. Kopczyńce). aż do końca wojny i później. Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam. gm. obaj ze Złotnik (pow.1943 r. pow. gm. SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25. rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD. ale zdołali uniknąć śmierci. że potępił masowy mord we wsi Gaj. do Zaleszczyk. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). Podhajce).zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami. poprzez donos lub wspólne działanie: np. który udzielał pomocy Polakom. W sumie jest ich i tak bardzo dużo.Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277). np. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka. Zostawili go myśląc zapewne. Banderowcy zamordowali ojca księdza . Wilhelm Doroszyński. Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow. pow.04. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397. Podhajce). ks. ks. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). Międzyrzec. Skałat). którzy. Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. ks. 12. 89) Ks. gm. zakonne gr-katol. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. ks. Odmroził sobie palce u rąk i nóg.1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344). Buczacz). ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin. na wpół przytomnego. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna). 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba . dnia 13. pow. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów. Trembowla). ks. pow.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. We wsi Hleszczawa.

Przemilczane ludobójstwo na Kresach. więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników. 2010. Franciszek Bajer. Toronto. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. Michał Damm (Bednarów. Listowski. 2007). przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). 2008. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich. Wrocław. W: Listowski W. 2007. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b). Siekierka S. nocą 2 lutego 1944 r. 2004. pow. Płacili za to życiem lub ranami. Jastrzębski S. (spons..II. Literatura Dębowska M. prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie. Gorzka prawda. Popek L. między innymi miejscowi harcerze. W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. Wyd.. Wydawn.. Niedzielko R. Żydaczów) (Siekierka i in. I. 2004. Są to tylko przykłady. Ks. Polihymnia. Nakładem autora. Wrocław. W Chodaczkowie Wielkim 12. Konieczny S. Popek L. 2008 a. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. Nortom. Wydanie III. Wydawn. Toronto. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005). Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. ks. Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363).44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło. dopóki ci byli na miejscu. Wydawn. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. Dom był przygotowany do obrony. Wrocław. Kresowa Księga Sprawiedliwych. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 2006. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. Siemaszko E. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. Komański H. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego.. w Warszawie). To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. 2011. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich. Małe Wydawnictwo. jedynie ustny przekaz). gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. wprawdzie przeżył. W: J. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. Cz.. Siekierka S. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Kędzierzyn-Koźle. Toronto-Warszawa-Kijów. kapelan AK. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań. von borowiecky. Komański H. Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. ks. SUOZUN i Wydawn. Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Terroryzm na Podolu Zachodnim. Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. Wrocław. Wydaw. Różański E. Komański S. (około 2007). 2007. Nakładem autora. Kraków. 1939-1946. Franciszek Kopeć (Demnia. Wyd. tom 12. Ks. Materiały Źródłowe. Witold Kowalski z Kisielina. Wołczański J.. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. 142 143 . pow. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. Rohatyn). Warszawa. Wydawn. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. Niewiński. napadła bojowka OUN-UPA. 2008. 1995. Wydawn. że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych. Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. Siemaszko W. Warszawa. ks. Poliszczuk W. Wrocław. Siekierka S. Głos Kresowian 29: 67-72. Szatko z Firlejowa (pow.. W. Nakładem autora. został ranny w czasie obrony plebani. 2006. Był zresztą wysłany już po fakcie. Atla2. Kubów W.11. Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. Ze wzgórza pod Krakowem. Nortom. 2002. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Bulzacki K. W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. Siekierka S. Poliszczuk W. Sutanna umaczana we krwi. SUOZUN. Stanisławów). został jednak kaleką. ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał. Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Moim zdaniem. Lublin Isakowicz-Zaleski T. 2008 b. 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. dlatego. Tak. Instytut Pamięci Narodowej. 2000. Męczenników za wiarę. Warszawa.. i Siemaszko E. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). 2005. Komański H. o ile nie dość wcześnie wyjechali. Kraków. Wydawn. Nortom. Poliszczuk W. Isakowicz-Zaleski T. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. Korman A. Zbrodniczość OUN-UPA. Gorzka prawda. Ks. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. 2005. Warszawa. Ks. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim... Woczeja S. Wrocław. Studia i materialy.

Przez długi czas po zakończeniu walk w r.Prof. na str. gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. Jest oczywiste. ponieważ z wielu miejscowości. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. zorganizowanych lub nie w AK. że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie. że nie zachowali się świadkowie. jest oczywiste. Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne). Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. stających w obronie napadanych.4 i Komańskiego i in2.10. dr hab. znanych z nazwiska. jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie. i E. Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej). gdy przebywali u rodzin na urlopie. co w sumie czyni 75-91 tysięcy. podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony. lub zostali schwytani. oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall.1947. jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. a kogo nie. czy nie przez Armię Krajową (AK). 144 145 . Siekierka i in. W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych. albo też do świadków nie udało się dotrzeć. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. są innej narodowości czy wiary niż mordercy. bo poumierali. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie. Leszek S.napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne . lub bardzo skąpo relacjonowane. czy IB. W tablicy 1. 1). Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej. Podkreśla to Poliszczuk7. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości. z tym. na 20-25 tysięcy. Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9). Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego. Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy. że jestem świadomy. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych. Jeśli chodzi o to. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy. itd. W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka. gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. że np. BCh. tak. lub też bali się świadczyć. Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA.4. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. Wtedy jednak. ofiarami są także członkowie samoobron. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6. Kęsik13 podaje za W. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego. iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi. Osobno obliczono straty samoobron.

liczba miejscowości. ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett.17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości. ukrywając itp.* Dane dla Polesia przyjąłem wg. Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ.000 47.4) i było sporo miejscowości. z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska). Także OUN-UPA likwidowała Żydów. UPA mordowała ich wraz z rodzinami.4 ) zmniejszyłem o połowę. nauczyciele. z których brak danych.522 38.otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość.800 10. niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy. Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało. ludności wyznania mojżeszowego12).000 60. śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy.274 17. Straty wśród Żydów były ogromne. dalej. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność. Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji.088 10. jak lekarze i czasem rzemieślnicy. było tam 616 tys. Jastrzębskiego5. dla których są udokumentowane dane. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych. gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16.113 60. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość. a wiadomo. Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12.400 27. (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób). lub dokonywały ich. Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi.755 22.000 22.Tabela 1. Uratowali się tylko ci. gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców. ** szacunek wg. Siemaszko10. Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami). wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien. z których te dane pochodziły . Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości. w każdym województwie obok miejscowości.121 45. Przyjęto więc liczbę 60.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41. same 146 147 . Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki. którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689. weterynarze i inni. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA.41a cza8 ska 3. Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później. którzy uciekli z Armią Czerwoną. także Ukraińców.960 4.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości.000** 7.000 za E.4 (str.803 15. W literaturze.000 3. (zapewne z wiadomością Niemców). 32 Romów i 74 Niemców. Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie. gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.600 3236 100. lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12.276 32. lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi. W literaturze.urzędnicy sowieccy wójtowie. Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów.415 32. dla których takich danych brak. istnieją także miejscowości. OUN-UPA mordowała.202 12. Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim. którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków. ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r. w których dokonano mordów. ale tych.719 a . za wyjątkiem tych. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich.000 40.000 – 133. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny. Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80.928 15. Sposób szacowania danych: jak wspomniano. którzy byli im potrzebni. zwłaszcza w województwach tarnopolskim. gdzie były mordy.121 22. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S.6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy.000 3.121 3. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Siekierki i in. Istnieje nawet książka im poświęcona16. że w Galicji mieszkało w 1941 r. którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami. Ludność.18. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich).000 osób. Littman12a podaje. że najczęściej mieszkali tam Polacy.800 18.000 185.240 15.932 158.5). Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.600 60. b – liczba miejscowości. przysyłani przez sowiecki rząd. Dla każdego województwa osobno . ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy .000 24.

Opracowania i materiały prokuratorów IPN t.Korman A. 8. Los jest mściwy. 06. 17 Jankiewicz L. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Wyd. 1939-1945. zapalenia płuc. Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Kury.. 2012. Poliszczuk W. (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). Wrocław. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Komański H. Wyd. 2003. 9. jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. zamarznięcia). Warszawa. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. 2011. 2004. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. Poliszczuk W. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik. Nortom. Siekierka S. 2000. 318-344. 13 Kęsik J. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. Wyd. Wrocław. Siekierka S. kalectwa i innych obrażeń. 148 149 . Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób. Jastrzębski S.7-8 (116-117). Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . Holokaust po banderowsku. mrozy i ciężka praca robiły swoje. czerwonka) oraz na skutek ran. 1. Toronto. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24. Prus E. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13. Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Warszawa 2. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. von borowiecky. Ludobójstwo.1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. Siemaszko E. Siekierka S.. Wrocław 2011. Wrocław. Nie ujęto tu Wołynia. Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. 2002. 2007/2008. często należących do AK. Bilans zbrodni.. 1939-1946. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. 2001. Bulzacki K. w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. Policja Ukraińska zamordowała . 2003. zwłaszcza województwa lubelskiego. tom I i II. IPN. SUOZUN. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Wyd: ŚZŻ AK. BCh lub IB. 7. Warszawa. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Warszawa. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Niedzielko R. 2007. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. 1939-1947. autora. Powiat Kraśnik. Warszawa. W: B. Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3.. Masłowśkyj W. Black Rose Books. z ukr. Tabela 2. Nortom. Szawłowski R. Siemaszko E. samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków. Wyd. Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309. Toronto. Wyd. 2). 2006. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów.2012 r. Littman S.I. Wyd. razem 2. Niewiński J. Wrocław..S. Montreal. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. Wrocław.. 2010. Nortom. 18.. 10. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum. Komański H. 2004. Siemaszko E. Polska-Ukraina: trudne pytania. Wyd. autora. Siemaszko W. Różański E. 2001. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich.). 5. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. 16. 2008.. 4. Wyd. Nortom. Siekierka S. Wyd. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. 6. Tom pod redakcją R.ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. Gorzka prawda . 1939-1946. Wyd. Wrocław. Nr. Biuletyn IPN.A. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów. 12. 3. 11. 12a.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. str. 2002. Tom 9. Wrocław.jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja. 2005. 2. Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Komański H. Na Rubieży 120:43-58. Pure soldiers or sinister legion. Wyd. np. Warszawa 15. 2012. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. 14.. Komański H. Przypisy: 1. Nortom. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl. 2007.

Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże. nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców.Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo . s. (.według niepełnych danych . z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA. Szota. W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. a handel wiejski.. ludność traci mienie (. informacji.w lipcu 1946 roku . w czasie której .. Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA.. W. KW PPR w Lublinie.otrzymał biskup zapewnienie. W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie. Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji.01. Coraz więcej wiosek było palonych... a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji. których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6. Bardziej niecierpliwi. O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu. której budynki były niszczone podobnie jak ich akta. Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp.. że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego.według P. Sanoku. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA. przemyskiego i sanockiego4. W okresie tym zamordowano .535 Tamże. Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego..). W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna. w Przemyślu.poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych. Szcześniak. bo bandy systematycznie (.. Stacjonujące w Przemyślu.) szerzą dzieło 1 Z. Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7. uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej. Jarosławiu. wyjeżdżali na ziemie zachodnie. aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3. że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe. Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji. Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10. W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go.1946 Tamże P. Konieczny.). doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad.365-393. s.184 A. 536 150 151 . drogi itp. Mirczuka .1946.s. Ukraińśka. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej. karano śmiercią ich rodziny.. schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję. którzy zmarli w szpitalu8. Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok..VII.).s. Podlasie..330 osób.... 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2. 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9. Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym. Ukraińców oraz rodzin mieszanych. Nadsanie i Łemkowszczyzna. praktycznie przestał istnieć.) życie (. Z.. Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13. Mirczuk.. Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys.. Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola. 2 Tamże zniszczenia (. które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów.43. a w przypadku ich ucieczki na inny teren. sygn. Nie funkcjonowały też szkoły. W odpowiedzi . Zwracam się z prośbą.. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców. jakie w tym czasie było. a UPA. Stosunki. Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe. nr 27 z 7.37 i inne/. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią.. Droga. Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim. B.s. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych.. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł.wschodniej Polski przedstawiała się następująco. rozmieszczone w siedzibach gmin.

s. 339 funkcjonariuszy MO i SB. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Konieczny. w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty.1943 1944 I .1943 1944 I . Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną.146-147. w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek. Toronto-Lwów 2004. a ponad 2200 żołnierzy WP. 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna. Są to członkowie OUN. nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego.wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. Tomasziwszczyna. t. nr 1/7 z 1994. Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej. Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 . Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. Tabela 2. s. Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947. 2001. b E. 7. np. nr 6/25 z 1997. W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA.XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA. Badania wskazują. a 1939 . Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA.VII 1944 VIII . Jarosławszczyna (dokumenty i materiały). P. 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc. nr 29 z 1998. Misiło.XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub. SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA. w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11. red.VII 1944 VIII . a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet. 156. korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja. że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. Tabela 1. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom. Wrocław 2006 152 153 . Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej . Poticznyj. UPA. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych.

Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN. Straty WP. ORMO. Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO. Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie. mówili o polityce rządu polskiego. (w:) Akcja „Wisła”. Konieczny. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15. Skubiszewski. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe.stało się niemożliwe. a także oddziały Wojska Polskiego. WOP. KBW. Szawłowski.III.Warszawa 2001. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo . KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne.2004..1947). Jasiak. Przemyśl 2007. 379-303:R. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”. może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości..wschodniej Polski przy granicy z ZSRR. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR. WOP. MO. 8. t. SOK. Szawłowski.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14. 139-166.odzieży i obuwia UPA13. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji . s 126 15 K. UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M. Źródło: Z. żywność. 574 żołnierzy i oficerów WP. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski. Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach. w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej. gdyż ludność cywilna . Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne. Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. (w:) P-U. (w:) Kresy Południowo-wschodnie.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. Stosunki. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. Przyczyny. W lipcu 1945 roku w Warszawie. s. a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m. Istniały bowiem obawy. 154 155 . Tabela 3. konsekwencje. Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen. Akcja „Wisła” w świetle prawa. Akcja „Wisła” w świetle prawa.in. przebieg. w których stacjonowały posterunki milicji.s. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu.

(w:) Akcja „Wisła”. Jasiak. Białystok 1990.. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P. Stosunki. Podlaski (B. t. 271-290. Geneza i przebieg akcji „Wisła”.8. Litwini. Podobnie publicyści polscy..s. wśród nich Bohdan Skaradziński20. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012). czy Stepan Makarczuk19. 22 Tamże. Motyka. Ukraińcy. Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16. Olszański. Konieczny. Zabrowarnyj.s.. który uważa. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”.. Straty MO. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa. Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j. 8. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie.. 2001. UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z. s. (w:) P-U.Tabela 4. Olszański17.(w:) Akcja „Wisła”... 20 K. 26 J. 107-109. (w:) P-U.ukraiński 1943-1947. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. t.. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. M. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia.s. ORMO... Wstęp.11-159 24 Z. Palski. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18. 156 157 . 232.s. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. 171 19 S. 226-227. 8. Geneza. 442 17 T. Konflikt polsko . 2001. Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25.. Przedstawione przez M. 188-204.. Makarczuk. ekonomiczne i narodowościowo . s. 139-166.. Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski. 21 E..demograficzne następstwa akcji „Wisła”.s. s.. 8. s. 282 i inne.. 25 Akcja „Wisła”. Wszelkie argumenty polskie. Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21. (w:) Więź nr 12-12 z 1991. s. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”. SOK.. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947. Udowodniła ona. Polityczne. Warszawa 1993. Tak było.s. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane. Skaradziński).zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26. przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych. Pisuliński. Siemaszko. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”. Białorusini. 18 B. który uważa. Polityczne. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. 23 M.

konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów.OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej. Misiło.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. uczestników walk z okupantem hitlerowskim. Szota. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. Szotę dla roku 1946. W. Akcja „Wisła”. Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych. Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA. że wiele osób. w tym kobiety. pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców. Dokumenty. co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich. dzieci i starców. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków. SOK. gdyż autorzy obliczeń zakładali. toczonych walk ..wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu. Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski... Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. 93. dla województw lubelskiego. Wojska Polskiego Ostap Stecy32.jest nieuzasadnione. Tymczasem tak nie było. 28 R. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko . MO i UB (121 osób) 1195 osób30. Pisulińsdki. Stefan Mossor. Warszawa 1993. Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A. Wydaje się. ale pełniejsze. UB 225 osób29. Na początku 1947 roku. MO.1945. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b. B. przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku.ukraińskich „Polska . krakowskiego i rzeszowskiego. Z. WOP. Konieczny. przytoczona powyżej.dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m. Do przeprowadzenia operacji „Wisła”. a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców. Warszawa 1993. a łącznie z członkami ORMO. wójtami. Według nich zostało zamordowanych 98 osób. SL. 8.s. nazwanej potocznie akcją „Wisła”. B. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”. (w:) Akcja „Wisła”. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”. Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR. Droga. mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”. Na dowódcę tej grupy został powołany gen. Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach. osób do 137 844 osób. Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna. Z. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły .Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy. KBW. Stosunki. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych. bryg. Pisulińskiego... że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie. w pewnym momencie wręcz arogancka. Wstęp.s. organów bezpieczeństwa publicznego. żołnierzy WP. 158 159 . Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia. MO. Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko . a łącznie z sołtysami. 30 Z. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . 18.w świetle 27 J. Z. w tym kobiety i dzieci. B. celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów. Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy. PPS. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej. co prawda późniejsze. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo . w jakich działała uzyskując sukcesy. Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich.właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów . mija się z prawdą. Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa .. co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. w czasie których podawano fałszywe dane. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. który szacowany jest na 1500 . Szcześniak. Dane W. Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. Sprawa wymaga dalszych badań. 242. Szawłowski.ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN. WOP oraz funkcjonariuszy UB. słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej. a nie niewinną ludność cywilną.8000 osób31. rodziny mieszane. Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. Szcześniaka i W.. Szoty i A. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27. poprawność polityczną). s. 32 E. skierowano 21 tys.in. s. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych.proponował takie rozwiązanie gen. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. 29 Tamże. Akcja „Wisła”. którzy byli członkami PPR. liczących 20306 osób. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. W tym kontekście opinia J. członkami ORMO.. funkcjonariuszami MO. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179. opierając się o dane wojskowe stwierdzono. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28.. w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP. 161. a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA. KBW. UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom.

Lesku . zamojski. Otaczało ono wieś. 207-246. 2007. 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób). w ramach operacji „Wisła”. a w województwie lubelskim w: Bełżcu. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r. 161. włodawski. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38. Przesiedleń dokonywało wojsko.Łukawicy.4 54. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek. Zagórzanach. historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają. Były strzeżone przez wojsko. trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku. mieszanych i polskich. Komańczy. szczecińskie (15 058). częściowo lubaczowski i przemyski. Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku. ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. nowosądecki. E. poznańskie (1 437). aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np. 28 kwietnia . posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko. z których to wysiedlono ludność ukraińską. 35 Tamże. Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie. Łupkowie. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski.) i prawosław. lubelskim 9 i krakowskim 437. które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych. 160 161 . Piwnicznej. Werbowicach. zielonogórskie (10 870).0 113. wrocławskie (15 491). którzy nie posiadali.0 96. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B. Krośnie.. Gorliczynie. Żegiestowie. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu.) w tys. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. leski. 154-166.Ukraina. Suścu. (w:) RHA. Chełmie.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki. Warunki przesiedlenia. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski. Bobusia33 i E.1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty.s. W trzecim etapie. nowotarski. Olszanicy. a w przypadku ujawnienia ich. Misiło. Przemyśl. bialskopodlaski. Chotylowie. rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów. Hrubieszowie. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy.3 115.1 39. Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds. konwojowana była do punktów zbiorczych. Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. Zagórzu. Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 .8 88. tomaszowski.. Przeworsku. 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską. Szczawnem . Bobusia. że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”. Nowosielcach -Gniewosz. Zwierzyńcu. aby uniemożliwić 33 B.Kulasznem. Bobusia. Nowym Sączu. krośnieński. od końca czerwca do końca lipca.9 104. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek. Misiło34.1 102. s.s. s. 34 Akcja „Wisła”. 206-219.2 89. odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA. Jaśle.6 132.operacją „Wisła”. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B. Opisy punktów zbiorczych. Grodzisku.8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd. Dokumenty. Cieszanów 2007. t 7/8.1 123. hrubieszowski. jasieński. białostockie (995). Bugu Włodawskim. Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach.3 84. Długim Kącie. Przesiedlenia rodzin ukraińskich. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku. Sanoku. żywności. gdańskie (5 280). 203-258. Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ). do lasu. czy nie pozostały w nich osoby. Warszawa 1993. inwentarza żywego itp. Przy omawianiu przesiedleń. wg spisu w l. Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. przeważnie wczesnym rankiem. (w:) Polska .2 127. brzozowski. Tabela 5. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu. w tym w województwie rzeszowskim 18. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. oprac. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby. 1994. Pierwszy etap. Rymanowie. dokonano akcji „oczyszczania” powiatów.:tenże. Czas.tenże. w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35. transport mieli zapewniać wysiedlający.. Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości. koszalińskie (31 169).s. W drugim etapie. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie. które winny być wysiedlone. opolskie (2 542). Dla tych.

. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch . Misiło. zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach.) i prawosław. Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82. Warszawa 1947. w nielicznych przypadkach 5. 425-426 Tabela 6.. 18 GUS RP. których przyczyn zgonu nie podano. Akcja „Wisła”. w tym 4 starców (82-88 lat). s. Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać. Warszawa 1947. głównie żywności i narzędzi gospodarczych. 397. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K.dane niepełne 162 163 . Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym.4 do 2 rodzin.8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r. o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego. s. Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych. Warunki przesiedlenia.) w tys. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego. Źródło: B. 15. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40.. mogły być częściowo rozkradane.... a nawet 1841. Rocznik Statystyczny 1947. Bobusia. Bobusia.. 245-246. były one stosunkowo dobre. a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia. Bobusia.. Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące.III wojny światowej. s.. Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B. a wyjątkowo do 3. bd – brak danych * . Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B. Dokumenty.436. s. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny.2 135. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B. 237-240.2 rodziny. Dane statystyczne w oparciu o: APP. s. których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru.. 352 5 Akcja „Wisła”. 30 4 APR. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1. s. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia.. Przesiedlenie.6 156. Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji. Rok XI. Były one przez żołnierzy dementowane... jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych.2 1 720.Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Rocznik Statystyczny 1947. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. Opracował Eugeniusz Misiło. 11 niemowląt. Główny 40 Akcja „Wisła”. E. nie ma żadnego poczucia praworządności. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów. że zarówno przydziały żywności. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń. wg spisu w l. a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób.. s. Warszawa 1993.s. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. Warunki. sygn. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia. s. Rok XI. Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami. 225-226. 244. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki..

Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane.. rzeszowskim. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach. z którą trudno im było się pogodzić. Warunki. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych.notowana przez UB. Sprawa ta wymaga dalszych. Droga... 165.. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B.. ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj.Bobusia. Krasnystaw. 439.. 487-488.. pozostali b. 164 165 .. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały. W. B.. szczegółowych badań. Jasło)43. 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. Szota..odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych. Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach.. 42 Akcja „Wisła”. 43 A. brzozowskim były rodziny mieszane.d. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw.3% ogółu przesiedlonych Źródło: B. Dzienne racje żywnościowe na osobę. Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko . Również ludzie starsi. że było ich stosunkowo dużo. Była to dla nich duża tragedia. leskim. sygn. B . 8 oraz PUR O/W Rzeszów. Wiemy również. s. Tabela 8. Z. że w że w powiatach: przeworskim. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”. C . s. Chełm. Przesiedlenie. w których się urodzili. rozpaczali opuszczając domy.ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego.notowana przez zwiad wojskowy. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego. Główny Pełnomocnik. Szcześniak..zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego. łańcuckim. Zamość. 241. Choroby zakaźne.. pracowali i spędzali życie.. APP. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat). niemniej jednak można stwierdzić. 19643 14. 164. Włodawa. Bobusia. Tabela 7.s. sygn. a drugi greckokatolickiego. Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie. Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A . 7.

jak np. SPB. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim. 47 Tamże. 405-426. s. s. s. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”. dok. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”. a w 1947 12749. w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych. wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem.”. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego. 217. a we wrześniu 1948 roku już 2 072.. 73. Uchwały. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa.1 479. wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47.. 91-106. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim.1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np. Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA.. które rodziny należy uznać za polskie. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48. Bolestraszyce. języka i kultury. Płazów. 48 Akcja „Wisła”. Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających. Werchrata. Dotyczy to także liczby rodzin polskich. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 . były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami. Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków. s. a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. Również po wyborach do sejmu. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań. jak świadectwa szkolne. książeczki wojskowe. Grochowce. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 . 163. s. Są też miejscowości. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków. SPP. Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. Warto dla przykładu podać. należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. Mirocin. 174-177. Nie brano pod uwagę. sygn. Są to przykładowo miejscowości: Radymno. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie. którzy popierali władzę. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego. które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. s. Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. 51 APR. PPR Komitety powiatowe .. a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. Bełwin w powiecie przemyskim. 166 167 .. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań. dalej w powiecie przemyskim: Fredropol. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych. Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania. 18-21. Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. w tym 215 chłopów. gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich. dok 72. 45 Tamże. Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała. 46 Tamże. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia. w 1946 .. obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin. W przypadku. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków. a od 1947 roku do lutego 1948 roku .miesięcznie. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51. gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski. w 1946 roku było ich 129. 49 APP. że pomoc ta była wymuszana przez banderowców.75. w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. Określenie liczby rodzin polskich. w tym 3 253 chłopów.32650. 50 APP. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków. nie jarosławskim. 165. sygn. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia. dok. 405-426 pojawiły się błędne dane. jak też ukraińskiego podziemia. Rozbórz. Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46. s. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska. 163.. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym.. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej..

a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano. „Stiach”. „Tucza”. „Zaliźniak”).) ochroną odśpiewał (. Autor opierając się o relację J.. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności. Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności. 465 „Kruk”). Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów. 55 J. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy.w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa. in. mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej. Szota. „Burłaka”. Droga. „Berkut”. odbudowy mostów drogowych i kolejowych. prowidnyk Teodor Rębisz ps. 52 Z. Grzegorz Mazur ps. dróg. „Orłam” oraz szereg innych.. a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. B. 16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps. po walce w beznadziejnej sytuacji. 211. a następnie otoczenie ich i rozbiciu.. 168 169 . Według J... Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia. Konieczny. „Brodycz”. Na lubelszczyźnie . Motyka. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni.. Iwan Szpontak ps.) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem. 9. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps. 7. Roman Hrobelski ps. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby.. a w 1946 roku163 390 osób. osób55. 6. uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym. W trakcie pościgu za sotniami. s. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53. Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. „Krym”. Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps. 13 zginęło w walce. nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. Jego ochrona. przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. „Hromenko”. Nowego Targu. Podczas próby ucieczki zginął m. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne. Grzegorz Łewko ps. „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. zostały rozbite ponosząc znaczne straty.. 458. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA.. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej. 56 Tamże. „Kalinowicz”. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty..a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”. Ruch robotniczy w regionie przemyskim. „Knycha”.. jak „Stiach” wraz ze swoją (. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G. s. Zakładano. Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. Tak było. „Dalnycz”.. 208. przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. 2. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. sprzętu wojskowego. Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. s. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej. a w2 sanockim 34 085 osób56. Petrus.. a 47 poniosło rany. „Zaruba”. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie. 8. Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia. w ramach operacji „Wisła”. popełniła samobójstwo.Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów. Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps. Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych. W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . Nowego Sącza.. oddziały dywizji 3. 182 53 A.. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach.jeszcze w sierpniu 1947 roku . a także schrony dla upowców. Szcześniak W. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps. Michał Duda ps. Tego typu starania. s. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps.. Wojska Polskiego oraz 1. linii telefonicznych. Z. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej.. „Prirwa”.

Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. sygn. s. 141. 136. a w terenie górskim do 15 ha57. w poznańskim 2. 5 powiatów z 26 i mniej. Mówiąc prościej. utrudniało zasiedlanie tych ziem.. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m. 13 ( dane z 3.. bo 9. sygn. chełmski 48. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu. s. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947. w bydgoskim 1 powiat. 66 Tamże. włodawski 31. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. powiaty województw: białostockiego. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego. Polityczne... 2002. 9. 2 62 APP. włodawski 27. 196. w koszalińskim 9. Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys. UWL Wydział Społeczno-Polityczny. Zdarzały się jednak przypadki. Ustalenie liczby repatriantów. s.s. J.6. Zmiany demograficzne. 67 . Teza. 63 Tamże. 216 68 GUS RP. WO PUR. olsztyńskiego.. Poznań 1963.4 mieszkańców na 1 km2. leski 11. biłgorajski 47. Przyczyny. w olsztyńskim 7.1947):APZ SP Tomaszów Lubelski. 60 APP.. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin.. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km². leski 26. które pozostawili. Makar. warszawskiego i zielonogórskiego. W latach 1945-1948. Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). przemyski 40 (bez miasta). Brak bezpieczeństwa. s. Warszawa 1952. in. W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km². sanocki 44. 66.. s. Często palono ich gospodarstwa. sygn. s. 69 Rocznik Statystyczny 1963. s. gdańskiego. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km². w zielonogórskim 5. 424. hrubieszowski 46. Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby. 80. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”. a z województwa lubelskiego 221 24659. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe. 170. w szczecińskim 6. s. Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. krośnieński 109. czyli około 19 444 osoby61. 82-84.. Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych. które podają. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA. OW PUR. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki. 114-117. jak i też repatriantom.. tomaszowski 49. w tym z wiosek 43 55263. że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. a nie polskich. jasielski 96. 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej.402. Polityczne. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. Nie można też zgodzić się z tezą. Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946. lubaczowski 30.. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. 401-402. t. 9.Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E. 170 171 . 38 696 osób62. s. że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa. 59 S. Konieczny. Warszawa 6-10 listopada 2001. tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km². jarosławski 72. 13. 64 Z. gospodarstw poukraińskich i polskich58.) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66. a następnie w trakcie operacji „Wisła”.. zamojski 77. szczecińskiego. Laska. s. Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. gdyż położyła kres toczącym się walkom. sygn. 424.1 osób na 1 km². z których wysiedlano ludność ukraińską. a w województwie lubelskim powiat włodawski 27. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. Przyczyny i skutki akcji „Wisła”.s.wraz z zabudowaniami obszar 5 ha.X.. Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. gorlicki 76. konsekwencje. gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści.Konieczny. w gdańskim 1 powiat. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty.. s. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101. 58 Z. s. 61 APL. Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów. odczuwany przez osadników. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68. że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. Było to błędem administracji państwowej. a w omawianych powiatach.. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin. W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania. 202. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. 15-21. Banasik. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów. łącznie 58 140 osób. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. Zeszyt 1.9. Warszawa 1963. (:) P-U. Palski. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA. Przemyśl 2007. s. przebieg.

wodociągi. szczególnie ukraińskiej. Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR. Jedynie w tych miejscowościach. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe. którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA. że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę. którzy byli niechętnie. często zrujnowanych. Trzeba tu dodać. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej. w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. a nawet zdarzało się. a często osadnicy z ziem 172 173 . Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym. Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. Byli to bowiem m. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. Ulegały jej też rodziny ukraińskie. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych. Nie ulega wątpliwości. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. „repatrianci” z Wołynia. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. południowo-wschodniej Polski. a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność.. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne. było bardzo trudne. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. Małopolski Wschodniej. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy. Przyczyny tego były złożone.). że władza dążyła do asymilacji państwowej. że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. in.. Zakończenie [. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. kanalizacja itp. Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie. a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich. Inni natomiast.

Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r. połową XVII w. Warto podkreślić.in. Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września. co znaczy .Popek. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach.09. 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego. Obie miejscowości. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie. T Trusiuk. Lacką Wolę. a następnie Bogatków i Strażyców. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha. Lublin 2005 oraz L. Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo. iż w okresie niewoli. Wola Ostrowiecka. Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. w czerwcu 1940 r. a mojżeszowe 17. gajowego Antoniego Skibińskiego. powiatu lubomelskiego. dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców. leśniczych i uciekinierów z Pomorza. Pomimo nacisków. 174 175 . Warszawa 2011. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30. wraz z Lubomlem została włączona do Korony.: Staryki. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej)..wyspa. Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka.48% mieszkańców na 1 km2. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego. Narodowość polską podały 503 osoby. która w 1388 r. w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka. były ściśle ze sobą związane. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. Wira. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób. chociaż na jej gruntach. Woli Ostrowieckiej. ale poza cmentarzem. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L. biskup chełmski Walenty Wężyk. w tym samym czasie i w podobny sposób. z Maniewicz w kierunku Warszawy. przylegającej do tej wsi. Popek.1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. 1943 r. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. Czaplickich. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%). Wołyński testament. Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. Narodowość polską podało 657 osób. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. rodzinę osadnika Karola Romaniuka. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej. 150 osób). mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r. nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. Według znanych dokumentów przed 2. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców. założone w XVI w. P.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać. Popek.4 2 W 2005 r. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową. Dudzińskiego i Szulgacza. 3 W 2005 r. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik. województwa wołyńskiego. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów. szczególnie w dobie zaborów. Lublin 1997. żydowską 1 osoba. iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r.39 r. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. powstała trochę później niż Ostrówki. W XX w. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 . Stare Równo. (do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej. Ostrówek. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi. gajowych.08. Z. która wyruszyła 24. Wira. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach. wyznaniową i obyczajową. zaś Rosjan obok. gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. Wg tradycji. Przez cały XVII i XVIII w. Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu.) Już na wstępie należy zaznaczyć. starosty chełmskiego. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego. językową. Zobacz także: L. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich. Stąd drugi człon nazwy wsi. rusińską 15 osób.

gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. by uniemożliwić ukrycie się. W czasie dokonywania rzezi. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. 81 osób „u Trusiuka”. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. W połowie 1940 r. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. została przez nich otoczona i zamknięta. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. innych uspokajano. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. Kilku upowców. Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. kosy i pałki. głównie wobec Polaków. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. siekiery. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. iż na Mazurów szykuje się napad. Po egzekucji upowcy sprawdzali. a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). licząca pięć osób. Od wiosny 1943 r. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. by zatrzeć ślady mogił. przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. plądrowały wieś. Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. Szukano też ofiar na polach. podstępnie nawołując po polsku. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. Należy podkreślić. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. Fakty te niepokoiły. W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. ale nie zdążono. często nie nocował na plebanii. Połapy. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. Wówczas. patrolując okolicę. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. Połapy. ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano. zażądało oddania broni. kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. Mimo to ocalało kilkanaście osób. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”. złota i zegarków. gdzie było ponad 200 mężczyzn. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. w obejściach gospodarskich. Następnie oprawcy. Przekurka. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. Czwarta mogiła. W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. na drodze lub zostało wrzuconych do studni. w liczbie około 300 osób. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. Następnie oprawcy. Wywiązała się strzelanina. najpierw wyprowadzali 176 177 . a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. Ostatecznie pacyfikację odwołano. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. rabując przy tej okazji gospodarzy. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. „Wygonie”. łącznie z okiennicami od zewnątrz. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. w okolicznych wsiach: Równo. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. Szkoła. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. 5 lipca 1943 r. grożąc wszystkim śmiercią. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. 22 czerwca 1941 r.

złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. pastwiska lasy i łąki. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz .przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. gdzie spłonęło ok. W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby. W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn. 222 dzieci. ok. Zygmunt Mogiła-Lisowski . Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina. gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka. W 1943 r. Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. Ekshumacja zbliżyła obie społeczności. 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok. Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk .Wołyniacy z różnych stron Polski.mieszkańcy wsi Równo.121 rodzin. 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży. 70%.Władysława Kuwałka. W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię. 10-15 osób. w tym 120 mężczyzn. około 37 kobiet. oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. Próbujących ratować się ucieczką. Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. 66%.głównie kobiet. Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób. co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. Dokładnie w 49. na dnie której spoczywał szkielet starca . Fakt. W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy.w tym także dzieci. 10-15 osób. kan. dr Henryk Litwin . którzy byli w nich ukryci. Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym. zabijano z broni palnej. 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci. kobiet i starców.dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP. grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby . Borowa. Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 . W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok. Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć.197 rodzin. Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka . Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób. Z ok. Uczestniczą w nich byli mieszkańcy . Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków. Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks. spalono również kościół. Następnie przez okna wrzucili granaty. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono. Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób. w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób .poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej. Borys Petrowycz Kłymczuk . już tradycyjne.senator województwa chełmskiego.wicemarszałek Senatu RP. ok. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców. 200 osób). 125 kobiet i ok. Leszek Burakowski . pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Jerzy Pietrzak . 30% potencjalnych ofiar. Stanisław Dobrzański. 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni. rocznicę mordu. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. Ok. W 1943 r. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku. przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu.przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku. że ocalało ok. Huszcza. stodołę u Jesionków.mężczyzn. Został wyciągnięty ze sterty słomy.Wojewoda Chełmski. Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. 30 osób. Podpalono również. To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo. można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego.konsul RP we Lwowie. że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . Alicja Grześkowiak .zginęli wszyscy (40%). a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci.Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu. Henryk Czarnocki . banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok. prof. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą. 204 dzieci (do lat 14). Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe. 19 września 1943 roku. znajdującą się po drugiej stronie drogi. Sokół i Połapy. Przy tych okazjach odprawiane są Msze św. Z 79 rodzin nikt nie ocalał . Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof. tj. iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA. tj. Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego. Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób.senator województwa siedleckiego. Eugeniusz Wilkowski . 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych).

5 na 2. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn. 50 lat.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców). Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok. Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi. Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie. W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. z rąk UPA ok. gdzie według relacji świadków miało zginąć ok. szpadle.. poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi. 250 Polaków. Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. 15 lat lasu sosnowego. iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób. w odległości ok. Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych.25 lipca 2011 r. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. Według relacji świadków mogło tam zginąć 30. 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka. paciorki różańców.08. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. 1 w wieku 55.08. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej.mieszkańcy tej wsi. aby postawić. Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Korsak i NN ps. najstarsi Ukraińcy .1944 r. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych. 1. którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok.08. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. ok. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi. strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar. gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn. łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku. głównie kobiet i małych dzieci. przez co były w posuniętym stanie rozkładu. na cmentarzu w Ostrówkach. 180 181 . podali wersję. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30. brak dróg dojazdowych. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM. W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka.2011 r.5 metra i głęboki był na 1. Grób wykopany został w piasku. liczącym ok.2 m poniżej poziomu gruntu. sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach). 39 w wieku 15 – 20 lat. Bezskutecznie. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności. to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika. wody pitnej we własnym zakresie).1943 r. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły.1943 r. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe. 30. w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę. na cmentarzu w Ostrówkach. Pierwszy znajdował sie w lesie. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych. Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół. Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. „Trupim Polu” koło wsi Sokół.głównie kobiet z dziećmi. Grób masowy miał wymiary 8. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. W trakcie tej ekshumacji. Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego. Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew. lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy. 8 w wieku 35 – 50 lat. iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja. 30. dwa tygodnie po mordzie. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych.władz Ukrainy.5 km od „Trupiego Pola”. 48 w wieku 7 – 15 lat. przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn.08. spinki do włosów. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu). szkaplerze. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. Te czynniki spowodowały. w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. prywatny sprzęt [piły. Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący. Cygan). Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. 49 w wieku 20-35 lat . korale. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn.08.04. ulewne deszcze.2011 r.1943 r. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób .60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). namioty]). Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. na tzw. Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku. guziki.

„Bude lacka krow po kolina .sława Ukrajinu”. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. ”Lachiw wyriżem. Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. a także częściowo lubelskie i poleskie. które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . Mordy na Kresach trwały do 1946 r. w tym Żydzi. wspierani przez „czerń”. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej. Żydów wydusimy . które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r. a na ziemi lubelskiej. oraz dwa lata później. Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu. czyli „Śmierć Polakom . Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz. 400 osób. Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo. założonej w październiku 1942 r. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków.Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski..Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami. mordując w okrutny sposób. złożone z ukraińskich najemników. senator RP – Stanisław Gogacz. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci. a Ukrajinu stworyty musym”. w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”. tarnopolskie i stanisławowskie. bo tak powszechnie nazywano członków UPA. dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej. W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk. a więc dzień. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie. Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami. lwowskie.sława Ukrainie”. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów. gdy wkroczyły wojska niemieckie.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski . gdyż była to niedziela. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . 150 tysięcy bezbronnych Polaków. ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa. Sekretarz Generalny ROPWiM – min.. „Polaków wyrżniemy.będzie wolna Ukraina”. zginęło w ciągu ośmiu lat ok. aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia. Według szacunków z rąk banderowców. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. Andrzej Kunert. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem. kilka tysięcy Polaków. za spokój dusz zamordowanych. Banderowcy. Ks. którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski. ich rodziny . Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin. przedstawiciel wojewody lubelskiego.łącznie ok. często paląc żywcem w otoczonych kościołach.bude wilna Ukrajina”. schodzili się do kościołów. starosta chełmski Paweł Ciechan. Żydiw wydusym. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana .. czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości. Konsul RP w Łucku. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości).

polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni. łącznie 600 osób. w których poprzednio mieszkali Polacy1. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r. ryk palącego się żywcem bydła. Jan Zaleski. Radamsa. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. Warto zaznaczyć. oprawcy tych ofiar – o.) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. a ocalałe resztki narodu wypędzono. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty. Pamiętnik ten. Opis ten jest bardzo dramatyczny. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. a więc wtedy. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie. złożona głównie z kobiet i wyrostków. choć zaginał w 1945 r. Czechów (w 1941 r. trzech wylotowych dróg. Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”. a nawet ulice we Lwowie i innych miastach. które bolą przez całe pokolenia. 18-tej. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA. kosy i noże. dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. i karania zbrodni ludobójstwa. paliła systematycznie domostwo po domostwie. począwszy od niemowląt. został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. a na starcach skończywszy. Małe Wydawnictwo..z Wołynia). W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2. druga rabowała. Co więcej. opisał w swoim pamiętniku mój śp. zgrozo! – mają swoje pomniki. dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. uzbrojoną w siekiery. (. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. Zdradziła także hasło. 184 185 . Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”. że po roku 1989. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. a także ci Ukraińcy. Kraków 1999 r. że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. spalono dwory i szkoły. Zrównano z ziemią całe miejscowości. Ojciec.). Posłużono się podstępem. Kronika Życia. późniejsza siostra zakonna. którzy nie popierali faszystów.. cyt. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r.in. przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach. a następnie z czasu wojny. następnie warszawski adwokat. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. podpisanej i ratyfikowanej m. twórcą pojęcia „genocide”.) i Barysz (w 1945 r. Wiele informacji ma wartość źródłową. najboleśniejszy jest jednak fakt. trzecia. którym posługiwali się wartownicy. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. w nowopowstałej osadzie Dębowica.. Mimo. Na skraju tej wsi. gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek. wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa). W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. Są to rany.). Przemilczane ludobójstwo na Kresach. przez Polskę. Nawiasem mówiąc. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości. wyd. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu. Rzeź trwała niemal przez całą noc. był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. Dla rodzin ofiar. Nowe wydanie. s. na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki. zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik. w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie. ciocia autora pamiętnika. czysto polskiej wsi. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii.). od Wyczółek. strzelaninę. Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. co Aniela Muraszka. Korościatyn (w 1944 r. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi. Kraków 2008. Jan Zaleski. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki. zburzono kościoły. dz. 29. Wydawało się. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. Urodził się on w 1926 r. czyli na tym skrawku historycznego Podola. poszerzone i uzupełnione. Słyszeliśmy przerażające jęki. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar.

obcięte uszy i powyrywane języki.) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. Kobiety miały obcięte piersi. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi. jakby to było wczoraj. 186 187 . Teza taka.. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek. od których włosy się jeżyły. maszynopis (w zbiorach autora). od 4 do 12 lat. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców. żałobną odprawił ks.... że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich. s. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem. (.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką. a tydzień później w Bobulińcach k. ocalała jedynie plebania i kościół. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn. Np. Z kolei Danuta Konieczna. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka. Ja też tam byłam. żeby wstała i włożyła płaszcz. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej. 6 Jan Zaleski. W tym miejscu trzeba podkreślić. stawiła jednak rozpaczliwy opór. jak podają relacje. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. Na pościeli. Nie oszczędzali nawet niemowląt. na podwórkach. Później podkładano ogień. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź.. Pamiętam. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944. który uratował większość mieszkańców. Miała obciętą pierś. bo jest zimno i pora iść do domu. 4 lutego w Baryszu 135 osób. a luty 1945 r. Mieczysław Krzemiński. było makabryczne. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi.. a czasem i akceptacji. cyt. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9. już 4 marca 1944 r. spalona żywcem. 9 Ks.. aby pochować zmarłych. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób. w tym ks. (. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita. 52–55. Tego nie mogę zapomnieć. P. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi. 12 lutego w Puźnikach 110 osób. 5 Szczepan Siekierka. na stacji kolejowej . czekających na stacji na pociąg. cyt. który jej przyniosła. Rzeź ustała dopiero nad ranem. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat. 59. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem.. w większości we wspólnej mogile. na które wrzucono łupy. 29. Trzykrotnie ocalona. spalonych domach.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą. bp Wincenty Urban. Henryk Komański. był najkrwawszym miesiącem. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. 1 marca przyjechali Niemcy. s. Pamiętam. Podhajec 39 osób. Spalona została praktycznie cała wieś. 154–157. syn popa z Zadarowa. Gabriel Turowski. Dla przykładu. Warto zaznaczyć. w ogrodach. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r. dz.. Nowicki.wjechali do wioski saniami. Tego nie można opisać. gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. nawet obrusy. Ustalono tożsamość tylko 117 osób. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom. Wszystko to działo się przy bezradności. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946. Kronika. s.. talerze i garnki. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. co działo się po wymordowaniu wioski. Mieli odrąbane ręce.7 4 Aniela Muraszka. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym. władz sowieckich. a następnie uprowadzano je. 1989. Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk. w: „Alma Mater”. ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich. mieszkająca w sąsiedztwie wioski. Lista ich jest o wiele dłuższa. Droga.6 Warto też zacytować dwie inne relacje. rozłupane głowy. wołając po polsku. Za banderowcami jechały puste sanie. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową. Roztrzaskaną z tyłu głowę. Mszę św. nogi.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. W zdewastowanych. banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. Prof. mówiła do niej. będący wówczas 10-letnim ministrantem.10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. wydłubane oczy. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym. proboszcza Józefa Suszczyńskiego. Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie. dz. 7 Teresa Bętkowska. Samoobrona. Stanisława Łużna. córka Michała. a także miesięczne niemowlę. Autor pamiętnika pisuje także. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki... Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. czternastoletni chłopcy. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci.wszędzie leżeli zamordowani ludzie. początkowo zaskoczona. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej. a w wypadku dzieci uduszenie. Najczęstszą formą zabójstwa było. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu. Anioł Stróż mnie pilnował. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. Wszystko było połączone z rabunkiem. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto. s. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. co tam zobaczyłam. To.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

Siemaszko. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25. 144. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA. cit. który zabił go. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska. op. 642. Jeżyński. cit. Stechnikowce. Jasiński. s. Poczapy.. [w:] ibidem.[w:] ibidem. s. 18. Białogłowy. Siekierka. 23 Z. Siekierka. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek. Siekierka. która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18. Zawada.. Schab. 28 S. Wrocław 2006. H. Zalesie. Bulzacki. 1184. S. Siekierka. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19.zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. Drohomirecki. drugiej córce Józefie udało się uciec. Germakówka. Ojcu nie udało się przekonać synów. K.. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17. Kończaki Nowe. podczas napadu na rodzinny dom. 52. K.[w:] S. Relacja. 10 K. 831. Teofipólka. s. 320. ibidem. ale oszczędził swoją siostrę14. Piotrowski. Relacja. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh. H. s. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. S.. „Na Rubieży” 2011. S. s. H. Komański. cit. Siekierka. op. oprac. by zabił matkę. 194 195 . natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. Sobierajski. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. Wiśniewska. Towarnia. Siekierka.Teofipólka8. Siekierka. s. s. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA. cit. 2. 19 M. 22 K. op. cit... 178. ibidem. Siekierka. s.[w:] S. 675. ibidem. Germakówka. W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał. Relacja. 655. 840. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków.[w:] ibidem. s. [w:] ibidem. Gerc. pod red. T. 15 F. Polny.. w którym wyjaśnił. Relacja. op. op. Komański. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. W. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. że musiał zabić żonę. L. Lublin 1997. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21. Warszawa 2008. 210. 9 R. 25 Z. 17 M. Komański. [w:] S.[w:] S. 515. H. T. Oczami dziecka. op. Siekierka. H.[w:] H. popełnił samobójstwo28. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. 18 Oczyma i sercem. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. który odmówił zabicia żony. 26 D. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. S. 942-943. 11 J. Komański. Wołczków. s. 362. który nie chciał zabić swojej matki27.[w:] H.. 20 W. Wrocław 2006. nie popierający działań UPA. Bulzacki. 13 E. oprac. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. s. przeczuwając zagrożenie. 109. s. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20. s. Udało mu się uciec przez okno. [w:] H. s. Komański. Bandura. Biały Potok. Wołoszyńska była ciotką W. s. nr 116. Rolicz. Siekierka. Majdan Górny. s.. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. Kończaki Stare.. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz. 43. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. E. 14 M. Różański.. mąż Zofii. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11. cit. S. Wójtowicz. op. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu. s. H. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty. op. s. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego. Poinformował o tym ojca. Różański. Cz. 12 K. Różański. Komański. cit. II. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. Została zamordowana. op.. bo nie wykonał rozkazu UPA. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. Komański. Komański. powiedzieli ojcu. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. który odmówił zabicia żony. E. Bagiński.. Marciniak. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką. s. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. Bratkowski. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu. Patera. 535.[w:] S.według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami. Roch. żonę zamordowali członkowie UPA. Różański. M. J.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. 21 Z. Przemyśl 2000. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944. Komański. Za niewykonanie rozkazu zabito.[w:] Okrutna przestroga. T. Dębski. op. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. Misztal. Popek. W Aleksandówce mąż. Drohomireckiego. Komański. s. aby tego nie robili. s. T. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa. 973.Mariampol. Marciniak. cit. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. w której stacjonowało niemieckie wojsko. 249. cit.. Ojciec odmówił. 27 F. Prorok. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich. Wieś Rumno w latach 1939-1945. Siemianówka. E.. Z.[w:] S. Rzeszutko. 694. 43. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. cit. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. podpisane własnym niżej podpisem. H. s. 544. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. S. i E. Grochalski. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim. że dostali rozkaz zabicia matki. zażądał od ojca. Kosowska.[w:] H. W lutym 1945 r. Galewską i przeszedł do UPA. gdy chciał wykonać rozkaz10. S. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz. Zostawił list. 210. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947. s.[w:] Świadkowie mówią. E.. Siekierka. Leszczyński. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA. s. Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. ojciec dwóch 16 J. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16. więc syn polecił zabić rodziców. który otrzymał rozkaz zabicia żony. [w:] W. Komański. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda.

A. 193. Zamordowano ich oboje31.[w:] Okrutna przestroga. [w:] S. Komański. J. s. Dźwiniaczka. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk. Niemniej nie należy zakładać. 291. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. Niemiec. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu..[w:] S. będącego członkiem UPA52. op.. we wsi Kobyłowłoki49. Wiśniewski.. s. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu. Swaryczów. s. Kobyłowłoki. 938. K. 39 D. Komański. 309.. T. Siekierka. 30 W. Witelus. Komański. K. Siekierka. 40 „Dzik” NN. Siekierka. Świętojański. 122. Różański. Włączono do nich również relacje. Turzański.. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego. S.. Siekierka. J. s. opowiadała jeszcze po wojnie. Główka... Komański. 34 J. Sytuacja taka miła miejsce m. Wrocław 2003. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny.. 793.[w:] H. E. 602. Dysponujemy również relacjami. Sytuacje. Relacja. H. s. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego. [w:] ibidem. 745. 612. [w:] H. Syn ziemi podolskiej. 1081. Bulzacki. Dżugaj. a nawet brał udział w napadzie42. M. s. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka. Siekierka. 1159.. [w:] S. 41. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia.. w Suchowoli. We wsi Hinowce R. s. Bulzacki. Komański. mimo iż znał plany UPA..za Polaków. op. s.[w:] H. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. s. Relacja. 711. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo. którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48. op. Relacja. s. s. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie.. 319. G. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. Była wśród nich Kseńka Gerus. op. M. Solecki. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej.[w:] S. cit. 18-19. Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka. o tym. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36.. 136. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka. Komański... s.in. Komański. Skorodyńce. więc jego dom został zaatakowany.[w:] Okrutna przestroga. s. Litowisko. Derkacz. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30.. w którym się ukrywała. op. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny. Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk. Komański.. S. s. Poczapy.cit. Czechowski. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację. 68. Komański.. np. Bereziuk. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji.[w:] Okrutna przestroga. cit. s. Cz. Siemaszko. Bulzacki. cit. Wspomnienia-relacje. 841. Chłopca również usiłował zabić. op.. Turzański. K. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki. s.[w:] S. Łomacz. Miształ. We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka. Baworów i okolice.[w:] S. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. cit. F. Bulzacki.córek. S. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów.niemowlę43. Relacja. żonę Ukraińca. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki. K. s.[w:] H. Wagner. Hinowce.[w:] H. 58. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. op. E. który zarąbał żonę siekierą.. op. Suchowola.. np. 840. s. Staje. cit. Piast. więc prawdopodobnym jest. cit.[w:] ibidem. Baszków.[w:] ibidem. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko.[w:] ibidem. op. J. Relacja. Siekierka. cit. cit. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach. Ciemny. 36 B. E. Siekierka. H. gdzie pobito dotkliwie. ale udało mu się uciec45. Moliński. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34. s. i E. Siekierka. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami. Diug-Pilichowska. A.[w:] S. W opinii E. który był żonaty z Ukrainką. op. 550.. op. Juzwenko. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. 832-833. 35 W. s.banderowcem33. Ognniewczuk. S. z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca. Stechnikowce. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet. 37 Ibidem . E. Darowski.. że w ogóle ich nie było32. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA. op. Siekierka. Swaryczów. cit. s. Siekierka. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29. Siekierka. którego matkę w sierpniu 1943 r. cit. H. K. Żurowska. że musiała ukrywać się przed synem. Komański. s.. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka. Rumno. Siekierka. Maria Płast wspominała. cit. Różański. Ostrów. W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz. Nakazu nie wykonywał. ojciec W. Komański. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. op. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów. 196 197 . s. 211. Siekierka. S. Różański. cit. 32 Oczyma i sercem. H. cit. druga córka i dwaj synowie. [w:] H.. K. Wrocław 1996. Komański. Majdan. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. s. Kosowski.. R.. H. 588. op. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. M. 33 J. 874.. S. cit. [w:] W. 31 R.. Relacja nie informuje. A. s. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44. Komański. Hukałowce. Stebnik. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec. 973. S.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji. czy chłopcy należeli do UPA41.. Komański. [w:] H. siostrę i dwóch braci.. op. s. W Poczapach ciotka R. np. Siekierka. op.[w:] Okrutna przestroga. s. H. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. który nie wykonał rozkazu zabicia żony. A. cit.. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47.40 29 A. Surmacz. 68. H.

835. Siekierka. 60 J. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. Ostrów. Rabczuk. 53 Ibidem. [w:] ibidem.[w:] H. 167. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. 947. Wolski. s. Sitnik. córkę Polaka i Ukrainki. s. cit. 1156. Komański. Bulzacki. Mieszkaniec Broszowa J. 1052. która była Ukrainką58. i m. 1031. Komański. Różański. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55. [w:] S. 780.[w:] S.. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. Tomaszewska. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. s. s. Siekierka. cit. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63.[w:] S. cit. Turzański. op. K. Komański.. 527. s. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. Różański. 865. Madziarki. 62 F. 78 M. H. cit. s. Siekierka. Sobków. Siekierka. 83 J. 122. s. Z. S. s. 68 K. 1035. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki.[w:] H. Grabas. 58 M. K. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59. Koropiec nad Dniestrem. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83. 48. 982. 79 A. 640. Inna relacja mówiła. 908. H.. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego.. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. jego samego zostawiając przy życiu60. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. cit. op. s. Bulzacki. cit. Turzański. s. cit. ponieważ uznano jej za Ukrainki56. w których zbijano kobiety... W Krystynopolu w październiku 1943 r. [w:] S. Komański. 72 K. Z. Komański. 114. s. Kosów Huculski. J. [w:] H. Burban. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. 66 J. Paszkowska. Gdy ich nie znaleźli. Madziarki. [w:] S. Mąż i syn kontaktowali się z UPA. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety. op. cit. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała. która wyszła z Polaka. Siekierka.. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę. Komański. S. op. że nic jej nie grozi.. która zginęła wraz z córką z rąk UPA. [w:] H. [w:] H. s. Nielepkowice. Napastnicy zostawili ją. 64 G. [w:] ibidem. zabili matkę82. dawali gwarancje bezpieczeństwa. s. Pomorzany.. ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65. Komański. uprowadzono jej ojca. Siekierka.. Hukałowce. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża.. szósty i siódmy. s. S. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. S. szukając ojca i braci. Bohutyn. czy zabić matkę. op. 51. 315. cit. Różański. Komański. którzy należeli do UPA. 879. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. s. op. a jej i matce darowano życie. Komański. cit. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę. op. 71 Marię Koziołową pobito.[w:] H. W Belinówce zamordowano Ukrainkę. 61 J. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. Siekierka. cit. 59 K. Swaryczów [w:] S. op. Siekierka. będących częścią rodzin mieszanych. Siekierka. J. Rybarczyk. W. 188. S. [w:] ibidem. Wspomnienia.. Poznań 1999. s. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka. Dyrda. Komański. Pronobis. Płauczy70. 55 J. s. cit. S. op. Wołoszcza Zady. Kobiecie nic się nie stało. s. op. 82 O. Płaucza Mała i Glinna.[w:] H. Mytnica. J. Kniesioło.. r. s. Hińkowce. s. S. Turbiak. Siekierka. ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. ponieważ były zaręczone z Polakami.[b. H. Iławczach68. s. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. 77 J.. jak i osoby.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. H. Hińkowcach72. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową. Ocalała tylko jego żona Ukrainka. K. K. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się. cit. s. cit. Łozowej71. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. [w:] S.]. Konopiecka. [w:] S. Wierzbowiec. że we wrześniu 1944 r. Bednarski. op. S. 1068. Kuliczkowski. Siekierka. s. Kaniowskie. Krystynopol. 57 O. Butyny. s. Wojcieszczak. E. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. 80 Z. 222. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców. E. Siostrze J. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. H. 69 F. Siekierka. Selwa. op. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78. cit. i Z. 302. H. op. 363. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66. Siekierka. op. 190. 63 J. Łozowa. Łozowa. zabito Genowefę Badecką. Siekierka. E. 640. 198 199 . Relacja. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. 54 Ibidem. op. s. op. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. Bulzacki. Komański.. Maruszka.. Turzański. która była Ukrainką54. Siekierka.. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. Łabiak. Różański. s.Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. 16. darowano mu życie. ponieważ myśleli. Bulzacki. Maruszce73... 73 W. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. Szuszkiewicz. trzeciemu . Broszów. S. Siekierka. Tymce k.. Komański. która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. Pietrycka.[w:] H. cit. mimo. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń. M. Bulzacki. Badecka. 81 W. Bulzacki. Paryszczach69. E. s. cit.. cit. H. która miała dziecko z Polakiem81. K. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. 81. cit. że jest martwa. R. Jastrzębski.[w:] ibidem. Załuża. s. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk. Rybarczyk. s.. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77.[w:] S. 464. Paryszcze. [w:] ibidem. J. we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie. Siekierka. Natomiast J. [w:] S. 951. Komański. Komański. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. 74 Ks. 56 R. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny. Komański. Komański.[w:]. op. Do punktu piątego zaliczono przypadki. ponieważ jest Ukrainką80. Bielecki. Siekierka.. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61.[w:] Okrutna przestroga. Komański. H. Komański. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. w. op. Seredne. Powieszono ją razem z 3 synami. K. Berbeć. 825. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty.[w:] ibidem. Polniak. Ptaszkowski. s. s. S. cit. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. op. op. H.. 65 S.[w:] ibidem. 954. Bałajewicz. R. Płaucza Mała i Glinna. s. H.. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek.

[w:] ibidem. cit. Mariampol. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. Siemaszko. cit. op. op. K. 98 F. Smerkłowa94.za Polaka84. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. cit. Różański. s. Chłopiec brał udział w zbrodni. Ojciec prosił. którego ojciec był Ukraińcem122. 91 Na drodze Mariampol. [w:] ibidem. których następnie w brutalny sposób zamordowano. ale nie spełniono jego prośby85. Łany. Różański. ginęli Ukraińcy...: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r. H. s. F. s. L. 514. 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski. Iłowski. 456. T. s. 851..in. Różański. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r. Kroczyńska. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. zabito ojca jego żony. S. by zabito go razem z rodziną.. H. [w:] S. 1152. Grochalska-Pawełczak. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. przyrodniego brata. cit. Siekierka. 117 E.. H. s. Biedka. 189. [w:] ibidem. Polniak. 114 D. op. Lech. cit. która wyszła za Polaka. Siekierka. prawosławny Polak. ale potem uciekł. Komański. Głuczkowski. S. s. 853. 544. Stocki. w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek. 786. 103 E.. s. Stasyszynie112. op. [w:] ibidem. 886. Siekierka. cit. że jest Ukraińcem. Baczyński. Ucieczka z piekła.. Pomorzanach113. s. op. oficjalnie przez NKWD. cit. 668. [w:] W. Słobódce Bołszowieckiej117. 99 X. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. 735.[w:] ibidem. Górawski. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. 106 A. OUN i UPA padali mężowie-Polacy. Sokal. H.. s. op. [w:] ibidem.. 510... 220. E. s. [w:] ibidem. 97 W. s. Starczewska. 638. cit. np. Wrześniewska. 439. Jezioranach Szlacheckich. Iżycki. 200 201 . Fedorowicz. op. Siekierka. op. op. s. 113 J. S.. [w:] ibidem. Komański. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy. Piotrowski. op. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. : mieszkańcy Mariampola91. Siekierka. 107 W. Dobrowodach110.Ukraińca99. s. s.120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. op. Pomorzany. Hucisko. K. Pawlikówka. np. [w:] S. s. będącego członkiem rodziny mieszanej. w którym ukrywa się Roman100. Siekierka. [w:] S. Rudnicki..[w:] ibidem. 95 Z.Anielą.[w:] S. Z. Kniesioła96. którego żona miała powiedzieć.[w:] ibidem. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA. iż cieszy się ze śmierci męża. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. Ziemba. [w:] S. Caliński-Cały. 859. L. [w:] S. 35. Siekierka.[w:] ibidem. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców. op. Żółkiew i Zawonie w pow. H. s. Garbowski. Podobnie jak w przypadku kobiet.. Komański.jednym z nich był Andrzej Kielo.. Dlaczego?. op. s. cit. i E. s. cit. 88 M. Bednarów. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. 459. cit. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. 83. 89 W. 116 J. [w:] S. s. Kruszelnicki. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). E. s. H. s. 180. J. Tomaszewska. s. Strzemieniu116. Wójtowicz. 121 K. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni. Śliwiński.. H.. B. s. 123. Różański. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. cit. Sznajder. Skoromochy.. s. synowie lub bracia Ukrainek. które przyszły do ciotki. Relacja. 19. W odwecie zabito jego kalekiego. Ćwitowej102. s. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny. Jastrzębski.[w:] H. s. 1201. s. 660. Procajło-Sakowska. cit. 982. op. Siekierka. Wołczków. s.[w:] H. 92 Zginął Michał Tarasiewicz. Siemaszko. 122 M. ponieważ były ukryte.. Maruszka. Rybka. 93 Zamordowano męża autorki relacji.. E. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej. S. Hucisko Litowskie. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca. ibidem. 539. Capar. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów. Komański. 100 I. 952. s. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza. op. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. Komański. Swaryczów. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej. 858. Słobódka Bołszowiecka. Mlynowce. 90 J. s. 108 M. Komański. cit. jej matkę i troje dzieci. Majewska. Niżniowie107. Berezowica Wielka. G. Łabiak. cit. 51. T. 51. T. Selwa. Różański.. cit. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki. Bednarowie106. cit. Zawilski. [w:] ibidem. Siekierka. eadem... W Janowce w marcu 1944 r. „bo na co jej Lach potrzebny”121. H. Żyrawy97. S. Bulzacki. [w:] ibidem. Huciska Litowskiego95. Zubrzec. op. Wołczków. J. s. s. s. op. Niżniów.. S. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90. 66. s. [w:] ibidem. s. cit. Komański. 529. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. 646. 36. Jarosławice. Rudnicki.[w:] ibidem. 87 A. Do sytuacji. Staryk98.. 94 J. Tomaszowcach104. Loba. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. s.. 262. 132. Komański.Kamiennej Górze119.. Mariampol. Komański. Podlewska. E. Firlejowie118. [w:] W. K. „Semper Fidelis” 1993. Strzemień. Buczkowski. Stechnikowcach109. Darachów. Hukałowce. E. W Maruszce zabito Zenona Denysa. Należeli do nich m. Łozowa. świadkowie mówią. Siekierka. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego. cit. [w:] ibidem. Siekierka. Róg. Komański. H.[w:] ibidem. s. Rekliniec w pow.. 101 Cz. Komański. Komański. H.. M. op. ożenieni z Polkami. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. Komański. 917. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA. s. op. A. doszło m. s. Pawlikówce103. 954-955.. W. 187. H.. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami. S. we wsi Zubrzec108. żeby upiec chleb86. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. s. Krasucki. Komański. Komański. 112 Idem. Wołczków. op. Turzański. Siekierka. Bulzacki. Jastrzębski. Lackiego Szlacheckiego93.. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. 1212.. Turzański. Wójtowicz. Różański. 123 K. 727. G. Komański. Skoromochy. Zagrobelna. Siekierka.. J. s. [w:] S. Siekierka. [w:] H. 111 J. op. Ćwitowa. 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego. Siekierka. s. H.. s. [w:] Świadkowie mówią. s. w Halinówce101. cit. Wołczkowa92. 250-251. 115 W Polance oprócz męża Polaka. Stechnikowce. [w:] H. K. H. Komański. Siekierka.in..Halicz. Tomaszowce. Wołczków. 85 P. H. s. ponieważ ukrywała się z upowcami. Kniesioło. Zarudcach114 oraz w Polance115. 105 J. [w:] S. Justyna. op. op.. 951. 96 Ks. Hukałowcach111. Szpilur. cit.mężowie. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. 719. cit. Bracławska. 463. cit. S. s. Polanka. cit. 109 M. 86 I. i E. syna Ukraińca i Polki89. Miał w ten sposób udowodnić. ożeniony z Ukrainką. Sikiewicz. E. op. ożenionych z Polkami. 577. Kurniki Szlachcinieckie. Bulzacki.. nr 3. Zarudce. W. Firlejów. Świętym Stanisławie105. kiedy ofiarą 84 Ibidem. Smerkłów. S.

[w:] Okrutna przestroga. S. Komański. Dołha Wojniłowska. Siekierka. 696. op. Siekierka. ponieważ nie było jej w domu153.[w:] S. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. S. s. s. Jaszczyszyn. S. Relacja. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA. cit. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk.. Rekliniec w pow. Leszczyńska. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża. cit. Relacja.. 134 Ks. Brzeżan. Bulzacki. Siekierka. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A. Grzybowska... Panacka. cit.jego. 308-309. s. S. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133.. zamordowano rodziców autora relacji. cit. Wąsowicz. Męża nie było w domu podczas napadu. Różański.[w:] Okrutna przestroga. op. Gaik k. s. 131 S. 365. s. K. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130. 151 G. 308. Chmura. Bruckenthal. [w:] W.[w:] S. op.. op. 842. s. ponieważ nie było go w domu. zabito siostrę autora relacji Helenę. cit. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132. Relacja. Żółtańce. op. Relacja. Dołsze Wojniłowskiej146.137 124 L. Staje. K.. W. Strzemień..[w:] Okrutna przestroga. 153 B. cit. Siekierka. 209-210. op. 205. 136 M. Grochalska-Pawełczak.[w:] S. W kolonii Gaik k. 698. Relacja. Relacja.. 1150. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków. 1157.. Bulzacki. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała. Córka pary była aktywną nacjonalistką. 175. W. Drażniowski. Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. że synowa była Ukrainką. Komański. żonatego z Polką. Żólkiew i Zawonie w pow. op. 125 W. 1153. 1241. ożeniony z Ukrainką Oleśką. E. zamordowano rodzinę Słupskich. cit. w Pikulińskim Hucisku138. przebywająca w polskim domu. po ekspatriacji Polaków. co działa się w tym czasie z jej mężem.: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r.. Surmacz. s. Turzański.. mimo. E. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci. 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką. H. 137 R. i E. w której najpierw zabito rodziców. Komański. mimo. Komański. np.. cit.. s. Siekierka. Jastzrębska-Sikiewicz. że szwagier przechowa go z rodziną u siebie.. E. Mariampol.. uważał. Różański. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich.[w:] ibidem.. kobiety nie zamordowano. s.zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. E. [w:] S. Hleszczawie145. Zgłosiła to do NKWD. Łozowa. Płaucza Mała i Glinna. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. cit. ponieważ napastnicy uznali. 152 M.in. Petronela Apeniuk. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich. żonaty z Ukrainką myślał. M. s. Komański. 784. W styczniu 1945 r. Siekierka. Różański. 1117-1118. Mikołajków. Perechodach142. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi. s. cit.[w:] ibidem. Zawada. op. jego brata Józefa i siostrę Zofię150. Czerkawszczyźnie143. 1064. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk. s.. Wielosz. Zamordowano ją razem z matką Anną. Tajerle.. Bronowicach140. Grochalska-Pawełczak wspominała.żony Ukraińca. Relacja. cit. że zostanie zabita z dziećmi. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się. S. który nie popierał UPA. 133 G. Marciniak. 654.. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem). 126 J.[w:] H.[w:] ibidem. Głuczkowski. 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r.. Rybarczyk. Komański.[w:] H. F.[w:] H. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego.. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn. s. 512. a syn Michał należał do AK. Kupiczwoli125. że UPA zamordowała brata jej męża. H. 643. E. Komański. Siekierka.. Różański. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. Jasiński. Pieczykolan. 202 203 . 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151. s. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec.. G.[w:] Okrutna przestroga. Siekierka. 135. cit. i E. Torskie. Kozarska. s. że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób). op. Łozowej144. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką. S. Komański. s..[w:] Okrutna przestroga. 187. cit. H. F. H. Różański.. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. Siekierka.. 176. Siemaszko. op. Komański. W okolicy Choronowa zabito niemowlę. H. Siekierka. s.. W. Gustaw Surmacz wspominał. Siemaszko. s. op. Wołczków. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego. s.[w:] ibidem.. jego żona Ukrainka Anna. ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem). 670. Podczas napadu na Maciejów została ranna. cit. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów. cit. 892-893. Bulzacki. Makuch. Komański. 132 J. 135 A. Jego ojciec był Ukraińcem. Zabójstw żonPolek UPA dokonała m. dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129. H. Dniestrzyk Hołowiecki.. E.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca. z której ocalała synowa Ukrainka. Czerkawszczyzna. Komański.. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał. H. we wsi Torskie147. op. s. Bulzacki. Komański. s. Siekierka. op. która była żoną Ukraińca. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka. H. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie. Kondracki. Płauczy141. Komański. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci.149 B. Ławruszczak. K. s. 1190. K.. 286. s. H. Stemplewska-Niezgoda.. Kowel. Makuch przypadkowo ocalał. iż wiedziała o napadzie152. Relacja.[w:] Choronów. że zagrożenie ze strony UPA minęło. Perechody(Przechody). pozostawiając przy życiu troje dzieci136. ibidem. Starej Hucie139. E. Natomiast G.. Sokal. Piast. K. s.. Z. 640. M. Darowski.. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. [w:] ibidem. 128 A.[w:] Okrutna przestroga.s. 215. 149 H. 127 D. H. s. S. [w:] S. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. s. s. pow. [w:] W. Siemianówka.[w:] ibidem. J. Do zabójstw całej rodziny doszło m.in. w Dębowej Karczmie124. Kupiczwola. cit. op. kiedy wydawało się. Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie. Majdan Górny.. Siekierka. s. 1152. Surmacz. Siemaszko. Siekierka. gmina i parafia Maciejów. Niestety relacja nie mówi. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki. i E. który rozpaczał na widok zamordowanej żony. Przerośli126 oraz Zalesiu127. 130 G.. op. Roman. op. Ostrów. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie. 122. Zalesie. Relacja. 150 B. 129 J. Pieczykolan wspominała. S.. s. Białobrzyski ocalał. na którą planowany był napad UPA.

[w:] Świadkowie mówią. 773.. 26. s. P. mówił. Mariampol. w której ojciec był Ukraińcem164. np. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. Kobyłecki. a pytany przez rodaków Babiuk. Domański. s. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. Wołczków. Natomiast A. poinformował Polaków. 773. żony Polaka. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny.. Różański. że zostanie zabita przez UPA. T. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką.. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169. 225. op. 170 J. H. E. J.. W.[w:] S. [w:] ibidem. Siekierka. cit... s. op. Komański. Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie. Bulzacki. 1065. Kondracki. wypłoszyła napastników167. Grochalska-Pawełczak. czy była przypadkowa. Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka. s. 314.. T. Różański. ciotki Danuty155. Stański. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. Siekierka.. Kutach157. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką. Ostrowska.. cit. Łomecka. op.. Bakota.. Siekierka. E. Mamul. s. 174 M. ojciec Polak) wspominał.. Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich. H. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn. P. Polaków ukrywano również w Kobakach156. H. Bohorodyczyn. op. 169 Z. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych. chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów. 310-311. Natomiast ojczym autora wspomnień M.wszyscy przeżyli163. której mąż był Ukraińcem. Obserwował ją młody banderowiec.. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska.. s. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak. [w:] S. Hamal... kiedy przyszły tam oddziały UPA.Ziemianka. cit. ponieważ wychowywał pasierba. s. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel.. s. w których grożono im śmiercią170. Liczyć tylko na siebie. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego. cit. Komański. H. Siekierka.Polaka174. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. 1. którzy wystraszyli się. Łysiak. 875. s. Grabicz. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk.. Komański. która była Ukrainką154.[w:] ibidem. Mój Jasio nie żyje. Komański. Niemiec. 153.. s. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. K. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków. Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN. Podstęp się udał. op. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie.). W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. która narzekała na swojego ojca i brata.. Siekierka. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H.[w:] ibidem. s. Siekierka. 167 Z. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie. że kobieta wiedziała o napadzie.[w:] S. cit. Komański. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA. E. op. Ottynia. Dołhe. G. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu. 165 M. że u niego żadnych Polaków nie ma. [w:] S. op. Komarów. H. Różański. Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym. Słobódce Bolszowickiej158.. Żak. Gdy odmówili dostali pogróżki. s. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu. s.[w:] H. S. 715-716. który miał narzeczoną Polkę. Różański. Komański. np. s. którego żona była Polką. [w:] L. 211. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. np. żonatego z Polką. żonaty z Polką Pauliną z d. J. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172.[w:] S. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami.. 155 D. s. członów UPA.: ze wsi Dąbrowa. która była Ukrainką.[w:] S. s. 114. [w:] H. narodowość ukraińską. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168. Kraków 2009. s.. Ewy166. Derżów. 1062. 164 L. cit. Dzieci Kresów.. K. Siekierka. 163 G. 718.. s. 172 Ibidem 173 ibidem. 1063. 204 205 . Bielecka. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. Straciłem całą rodzinę. 166 E..[w:] ibidem. Kobiecie udało się przeżyć173. 513. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. Komański.. Jaskółowski. Bulzacki. Ostrowie161 oraz Połowcach162. M. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171. cit. Franciszek Chełp i Maria Kasperska. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza. Kawka. 451. Siekierka. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców. Słobódka Bolszowicka. Dublany. cit. 157 Heleną Łysiak z d. Kulińska. Majkowski. 93. 918. 171 A. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. Połowce. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków. Komański. s.. która wchodząc do pomieszczenia.. 309. cit. Szczepański.w Druchowej synowa Anny Słonimskiej. Polaków ostrzegł właściciel młyna. Dołha Wojniłowska. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania. Relacja[w:] ibidem. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP. op. Ostrów.[w:] ibidem. H. Sobków. 168 Z. H. Jankowski. op. Kobaki. Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci. Nieliczne relacje mówiły o codziennej. E. S.[w:] ibidem. Grabiczu160. Stasyszyn.. Mariampolu159. s. a Chełpowi udawać głuchoniemego. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka.[w:] Świadkowie mówią. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu.. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców.

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.

Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im. archiwista. w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób. w latach 19842012 wygłosił ok. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce. 210 211 . Jana Długosza w Częstochowie. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu.W przygotowaniu są kolejne tomy. W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku. historyk Kościoła. Rodzice byli kresowianami. wraz z Adamem Rolińskim prac pt. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu. dr historii. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa.historyk i politolog.09. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz. pow. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”. Chełm. Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”. „Nie zapomnij o Kresach”.prof. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie. Jest przekonany. Brata Alberta.Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii. Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych. Studia rolnicze ukończył w Krakowie. badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950. a profesora zwyczajnego w 1980 roku. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW.1958r w Karolinowie. 380 wykładów.. W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia. Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN. Leszek Jankiewicz . doktor nauk historycznych.Kraków. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. szczególnie II wojny światowej. absolwent KUL. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu. Współzałożyciel i Prezes Fundacji im.II. Interesuje się żywo sprawami kresowymi. felietonista Gazety Polskiej. Leon Popek urodził się 23. opiekującej się osobami niepełnosprawnymi. poeta.Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”. Działacz antykomunistycznej opozycji. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św. Tadeusz Isakowicz-Zaleski .”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”. Dr. że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach. od 2000r pracownik IPN O/Lublin.”Dzieci Kresów I. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. prelekcji i odczytów. dr hab.III”. Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów.

dr hab. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku.: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919. Toruń 1996. Polakiem i G.(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu.W. „Naczelna zasada racjonalizmu. Bogusław Paź ..in. Ch.in. Wolf/. 212 213 . profesor. Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”. Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia.dr hab.in. Łukomskim). nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz. Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945. Leibniz. m. Toruń 2004 (współautor z K. a także krytyką współczesnego postmodernizmu.Ładą).Czesław Partacz .in.”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch. Zajmuje się m. profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej. Koszalin 2001. Od Badeniego do Potockiego. zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej. Stosunki polsko .ukraińskie w Galicji 1888 . Historyk i politolog. Warszawa 1994 (współautor z B. Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum). Ostatnio wydał m.2008. Historyk filozofii. czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św. /redakcja/ „Leibniz. Wolfa”. Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m. G.

in. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników. inaczej niż setki innych. obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. UWr. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach. różnorodnymi źródłami archiwalnymi. Jana Zaleskiego. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg.Prof. Piszę „w dużej mierze”. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. na szczególną rolę. jak i w kontekście jed- 214 215 . których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny. które sprawiły. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. dotyczących historycznych. Bogusław Paź prof. Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich. relacjami świadków. W drugim. jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach. dr hab. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji.Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. przebiegu i oceny operacji „Wisła”. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA. Całość tworzy dość różnorodną prezentację. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie . Niestety. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny. Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. problem przyczyn. zjawiska w naszej historii. Natomiast krakowska historyk. gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości. że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie. socjologicznych i politycznych realiów. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz. zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. W pierwszym tekście Leszka S. Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Zagłada tych dwóch miejscowości. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. ale także wyniki badań. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy). Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. Warto zwrócić uwagę. ale realia. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy.

zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1. jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki.poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?. nazizm niemiecki-hitleryzm. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA. który jest typowym ukrainizmem. nazizm ukraiński? Banderyzm. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe. Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski. szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów. W odróżnieniu od innych publikacji historycznych. faszyzm. sowiecko-bolszewicko. Prof.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany. które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 . Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm.nostkowych. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów.rosyjskim.. a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie. W jej wyniku. że jest dobrem. że tzw. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej. Dodatkowa. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności.300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134. Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska. głównie chłopów. Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji.000 Polaków. stanowi zagrożenie dla ludzkości. tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie. dr hab. SLD. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie. poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim. W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić.

Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich.Niestety. Należy stwierdzić.w województwie lwowskim. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą. stanisławowskim i wołyńskim.ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich. iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc . Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks. Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA. Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof. L. których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy. 218 219 ..tarnopolskim.

.Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego .............................................................................1943r) .............................. 220 .. Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich ................................................................................................................................................................................. Bogusław Paź Recenzja .................................. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 ....... prof................................... dr hab......................................... Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale ..............................ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej ...... .... dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko .......... 4 6 prof............1941 ... Ks.SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt ...... 192 210 214 217 Autorzy Tomu ................................................................................. Czesław Partacz Recenzja ..............08........................................................................... 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”...... dr hab........................................... prof................ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego ................... Tadeusz Isakowicz ........... dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30................ mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko .............................................. dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni...............................................

ISBN .978-83-63999-01-8 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful