Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

jak zwykle pięknie zorganizowane . „szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie. zamienia się w sforę” Ks. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo. Był czas. „Nie o zemstę.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. „Kłamstwo . Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany. Tarnowski My. Kresowianie. który traci pamięć. ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej. Nawet trudno się domyślać. Dziękujemy Im. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego.hańba i potępienie. dlaczego. przypominamy i będziemy przypominać. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. w 2012r.Koźlu. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas. nawet w którymś pokoleniu. W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności.” Hasła te mówią wszystko to. że działają w myśl zasady. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. Będziemy przypominać o OUN i UPA. a nasze kolejno rządy nie reagowały. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej. pamiętamy.”. kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt.odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie.. trwamy. marginalizowany i pomijany. wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych. UPA i SS Galizien. Przecież nikt nie będzie nas szanował.„Naród. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu. Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP.

Stepan Hawryluk ze wsi Potok. a w 1939 do 113 tys. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk. p. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. 29 Niemców i innych narodowości. Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN. można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach.573 Rusinów (Ukraińców). 1-9. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu. zarówno ofiar jak i ich oprawców. opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt.politwychownik. Działała do 1939 r. 29 775 Polaków. Ideolog OUN . prowidnyk OUN na Zakerzonii. uczestniczył w II Kongresie OUN. niepodpisany i niedatowany. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku. potem okręgu tarnopolskiego.Ukraińcom.dowódca sotni UPA. której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku. policjanci. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą. Bulba.6 tys. Polska nie była państwem totalitarnym. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna. W legalnych organizacjach ukraińskich. stron 30. Uciekł po wojnie do USA. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni. zły stan zachowania i braki w tekście. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. Zastępca prowidnyka na Wołyń. od 1935 r. m. Bej. 33.925 osób w tym 54. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”. 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 1996 s. jednak.1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. Pochodzi z roku 1943.. sądów i wojska.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. Ren z Wierzbowa. działacze społeczni). hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. Od jesieni 1939 r.członków lwowskiego AK w czasie okupacji. Stojan. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. „Brzeżański bastion nacjonalizmu.dr. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich. Ukraińców. Nie ulega wątpliwości. żołnierze. Pseudonimy: Jarłan. a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń. redaktor Biuletynu OUN. którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego. Stiach. W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach. Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. Jana i Konrada Sura. ps. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”). „Na Rubieży” nr 2 (16). Adnotacje ręczne. Polaków i 7. Ułas z Litwinowa. 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”.szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . Powiat miał 11 gmin .in. w Złotej Słobodzie.. 7548 Żydów. Żydów). bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). Osyp Diaki z Olesina . Ze względu na bardzo zły stan dokumentu. Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł. Centrum terroru”. Od początku 1945 r.1 tys. Posługując się źródłami.. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. Łemko.8 tys. Wasyl Bej ps. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić. podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy). W 1944 . Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej. 6 7 . Od końca 1945 r. Niestety. materiał polskiego podziemia. Członek OUN od 1929 r. W tych miejscach występują wykropkowania [.organizator Junaków OUN. W UPA był sotnikiem . Udostępniony autorce przez p. miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. że gdyby. Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. prowidnyk junaków OUN powiatu. Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie. W 1941 r. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków.].gospodarczego. osób (72. się znaki zapytania (?). Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa. W 1939 r. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej. Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony. Dmytro Myron z miejscowości Raj. Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. Orłan z Białokiernicy. Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego. 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu .3 tys. a przede wszystkim z powodu upływu czasu. propagandzista. informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków. Danych zbiorczych brak i z tego powodu. w Krakowie. dowódca taktycznego odcinka UPA.9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. Autor broszur i artykułów. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941. Od 1943 w SS-Galizien. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom . policji. Halina Dydyk – ze wsi Szybalin. Wasyl Hałasa ps. Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. Wasyl Mizerny ps. redaktor Wisti i Junaka. Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie. Organizatorka służby medycznej UPA.

Ludobójstwo…. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. 8 9 . strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską.1. ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np. Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. Fakty są inne. Procesy te były trudne. często związane z zabójstwami. Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej. w „Głosie Brzeżańskim”. Do masowego palenia folwarków. sianie wrogości do Polaków. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. mordując. gospodarstw. podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). która paląc po drodze folwarki. m.rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10. rozbrajając posterunki policji. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. Sprawców.ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. Podhajce. nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. Akcje te historycy przypisują jednak UWO. Na jej czele stał do roku 1922 E.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. To obala twierdzenie. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny. bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania. Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone. a trzecia koło Zbaraża8. że w lecie 1930 istniała już OUN. czy artykuł pt. skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia). Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych. Siekierka Sz. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków. Jednak im bliżej wybuchu wojny. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. s. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. ale dlatego. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). Głowę rodziny zamordowano. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. Buczacz. gnębieni przez totalitarne. Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”. których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. też z września 1935 r. spółdzielnie. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. 129. Niewiele to jednak pomogło. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach.. jakże wrogi polskości. Od początku związana z wywiadem niemieckim.ukraińskie. był to Piemont ukraiński. osady. zbiorowe protesty w lokalnej prasie. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . ich napad na „biedniaków”. 6 Tajna bojowa.. W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. powołana do życia 30 VIII 1920 r. kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . a nawet mordów. 50 osób. W Małopolsce Wschodniej. Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną. 8 Jan Salwa. Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko .rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921). szkoły. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. stodół. w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów. do organizowania napadów. że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca. przeszła przez powiaty: Przemyślany. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930. Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. 9 Komański H. I taki niestety był cel terrorystów. w Pradze. Już w roku 1920 w pow. Tak. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. Czortków i Borszczów.2). Rozwijał się. niemal faszystowskie państwo polskie. podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu. Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN. Działały ukraińskie organizacje społeczne. Brzeżany. Brak reakcji na przestępstwa i mordy . 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922. tym bardziej mnożyły się zamachy. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. Ukazywały się ukraińskie gazety. którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie.in.. Konowalec.

Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. za to. W tej chwili zgasło światło. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. dr. a wykonanie zawiesił na lat 3. Antoni Buczko11. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. Oskarżeni skazani zostali na karę 1.5. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. Buczkę na 3 miesiące aresztu. bo Ukraina idzie” 18. że w listopadzie 1935 r. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. Brzeżany. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi. Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. przeciw miejscowemu posterunkowemu. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P. W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15. Tak było w roku 1936. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. włamania do sklepu Bychmana. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”. Hryniewicz.do 2 lat więzienia. Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne. kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem. Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22.5 roku więzienia.okazało się fałszywe. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. informował.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. Herszka Pobika i Samuela Teichberga. W śledztwie udowodniono. Oskarżonych bronili adw. udał się do Niemczyna. 10 11 .5 roku więzienia. Sobieskiego) odbywały się corocznie. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. skazał ks. a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia. w Olchowcu. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam. Policji udało się też ustalić. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. Teodor Kurka. Przemyślany. donosił o tym wydarzeniu. Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r. zwabionych nadzieją zarobku. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno. Zachidny. za przechowywanie literatury OUN. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju). Dochodzenie ujawniło. dnia 16 IX 1935 r. Rohatyn. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej. realizując plan „komendanta” Tutki. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14. Dochodziło też do napaści na Polaków. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. Bemko i dr. 16 Anna zeznała. skazany na 1. 2 uniewinniono. do władz państwowych. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN . za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. Andrzej Zasiedko. opisywał to wydarzenie. że 31 sierpnia 1933 r. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. w Byszkach pow. proboszcza z Potoku pow. swoje rocznice narodowe. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. że gdy siedziała z matką przy kolacji. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. ktoś zapukał do drzwi. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej. Od członka bandy otrzymał karabin. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO . w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. gdzie zastrzelił Tutkową. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r. zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow. Franciszka Roztworowicza. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. rohatyńskim”. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. 18 Ibidem. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. 14 Np.OUN.

s. zamieszkałym w Taurowie. Ludobójstwo…. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. 12 13 . Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna. pow. zamieszkałego w Potutynie.630-631. zaś Józefa Olszańskiego.Polaka z Taurowa. 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach... Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia. m. aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom. Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle. Iwan Przyjdun. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. s. Tarczuk Michał z Żornisk gm. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański).5 roku więzienia. Jakuba hr. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi.in Łapszynie. napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały. przed sądem okręgowym w Brzeżanach.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej.Rusina25. Brzeżany. Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX. nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny. Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny. Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. Siekierka Sz. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. Siekierka Sz. Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. „Na Rubieży” nr 44/2000. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32. Stryhańcach 26. W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938. 33 Komański H. pozostali napastnicy zbiegli23. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela .25. ale nawet się wzmogły. Adolf Czuba30. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. Wierzbowie. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. dozorca lasów Fundacji im. W numerze tym na s. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24.społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak. Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego. bijąc ich i niszcząc ich towar. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle. Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8.129. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch. 1938 roku. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie. „OUN nie śpi”. Czynu tego dokonał Ukrainiec. Zginął. We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33. Wystarczającym powodem do napaści było to.. s. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont. Leśniki. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r. za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego. Ludobójstwo…. Morderców złapano31. Sąd skazał też Hryńka Kozaka. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego. Brzeżany. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. pod groźbą śmierci. Dnia 11 VIII 1937 r. napadli. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu. 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci. zamieszanego w tę sprawę. W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie.. sołtysa . Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki. W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia. Potockiego. Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia.

Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. 37 Komański H. „Nawet szkołom nie darują”. pt. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem. Żona Tybija była Polką. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku. wieczorem w Urmaniu pow. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne. W Leśnikach k. Mimo. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki. również z materiałami wybuchowymi w środku. „kradzież polskich dusz”. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą. że Narajewski. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni.. W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. brzeżański. Gdy tuż przed manifestacją. Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. ze wsi Olesin. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. Kazimierza Pączko. Kiedy został zamordowany przez swoich. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r. relacja Józefa Tomaszewskiego. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. „Bomba w mogile pod krzyżem”. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. zastępcę wójta z Leśnik. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan. 37. Rusina z Dubszcza. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna.organizacji społecznych. W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. a uciekła do lasu40. O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”. i na s. orzełki itp. którzy przyjechali do szkoły z odczytem. „Hajdamacy znowu hulają. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939. która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole. Obiektem ataku stał się leśniczy. s.. polskie godło państwowe zostało porąbane. zaś w kościele narodowości polskiej. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego. Siekierka Sz. „Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła.. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia. Lawirował między obu stronami. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku. Na porządku dziennym była też tzw. 36 za: Komański H. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile. po południu. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. ochrzczonych 14 15 .642 i 134. W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach.111. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów. Szyld zerwali wandale. zastali budynek szkolny bez szyldu. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna. asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości. na skutek czego spłonęła stodoła. Przykładem była wieś Olesin.. brzeżańskim”. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r. Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. Relacja Stanisława Osieckiego. raniąc lekko kilka osób. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej. W książce pt. prawdopodobnie benzyną.34. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę. 14 stycznia 1939 bm. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono.Wsi39. synowie ojca.. Ludobójstwo…. a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. Ludobójstwo….35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”.znowu polała się krew polska w pow. zagrodę Teodora Tybina. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. Był to więc akt zemsty38. Siekierka Sz. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN. art. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru.. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością.flagi. a napis zamazany błotem. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37. 60 kop zboża. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”.– kat. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie..

Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. 1 K. art. 44 Komański H. trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43. że miały one miejsce i wcześniej. Miron Kuropatnicki 1938. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”). Nie tylko w życiu doczesnym. W tym czasie w powiecie brzeżańskim. 16-letniego Edwarda Kawalca. 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty.. Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni.sportowe „Sokił”. Terror bynajmniej nie ustał. Maria Kamińska 1929.. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż.K. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. ale niewykluczone. napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. których dotkliwie pobili. Posunięcia te były jednak spóźnione. 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939. natknął się na grupę ok. Według innej wersji. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich. że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. Dnia 1 maja 1939 r.ojciec był Polakiem. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939. syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46. a gdy kondukt przybył na cmentarz. 2 stowarzyszenia gimnastyczno . Posterunkowi też użyli broni palnej. W maju 1939 roku w Poruczynie gm. Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska. 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. art. aby zapobiec aktom przemocy. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia.. Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. 23. Polaka. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany . Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców. 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem. art. Stefan Kuropatnicki 1914. że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np. 1923. Grzegorz Kuropatnicki 1938. Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. Bohdan Martynowski 1937. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach. Tym razem nie było go. Józef Kuropatnicki 1920. Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939. Leona lat l4. nie zastał tam grabarza. Leon Kuropatnicki 1914. Anna Lasota 1935. Wyrok w procesie OUN”). Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka . 20-letniego Jana Woźniaka i 25. w wyniku której wymieniony został skazany na 3. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. ur.Michała Kinala. w cerkwi. „Manewry ukraińskie w Szybalinie”.letniego Tadeusza Jelitę. Zawieszono. „Do Berezy z Brzeżan”. a jedna zginęła. Brzeżany). Ale jeśli zważymy. strzałów. Leon Krzyżanowski 1928. Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. Jan Kuropatnicki 1932. 97 par. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. „Tajemnicze sygnały świetlne”. Michał Martynowski 1929. 25). zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul.dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala. 16 17 .. Oddano do niego kilka. Michał Kuropatnicki 1922. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa. na szczęście niecelnych. Siekierka Sz. relacja Michała Lipińskiego s. uzbrojonych w sztachety i drągi. Turkowski Roman zam. Teodora Łupynosa z Potoku. art. chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu. we wsi Poruczyn k. Wasyli Kuropatnicki 1932. Akcję szkoleniowo . odbywających nocne ćwiczenia. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią. Józia lat 11. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. w Kaju . 48 Lewandowska St. z Brzeżan.dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych. 16-letniego Piotra Latonia. W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. Helenkę lat 5. Michał Misiurka 1930. mordu dokonano już we wrześniu 1939 r. W czasie gdy kondukt przechodził. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. brzeżańskiego. przechodząc obok lasu Topieliska k. dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw. który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz.Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę. matka Ukrainką. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie. i same pogrzebały zmarłego.. Ludobójstwo…. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60). W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby). 632 i na s. Gaiku Szybalińskiego. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45. Warszawa 2003. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow. popełnioną przez należenie do OUN. Włodzimierz Martynowicz 1933. Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. Jana Zawadzkiego.wioskach na tym terenie. „Jeszcze im w głowie OUN. ale z wielu źródeł można się domyślać. Jan Martynowski 1925. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44.

Zmarły był rodem z ziemi radomskiej. członka OUN. Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. członka Związku Strzeleckiego. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów. Spłonął słomiany dach. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej. Tak było np. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50.. art. „I w Wymysłówce czerwony kur”. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej.. 58 Ibidem. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu. A więc to nie Ukraińcy.20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego. we wsi Rybniki. art. 49 Komański H...żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54. art. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559. „Znowu kur OUN”. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. mieszkańca Olesina. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . któremu z ust sączyła się krew. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia.. Polaka. Ludobójstwo…. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. szczególnie koło czytelni „Poświty”. Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. „Śmiertelne pobicie”. 16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu. 56 ibidem. rzekomo prześladowanej. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. około 100 sztuk naboi. art. kultywować swoją mowę i kulturę podczas. art. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”. „W Olesinie napadają Polaków”. we własnym. 3 marca 1939 r. 60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań. wiązania i częściowo belki. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki.. Były to nowe akty terroru OUN. Preisner. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. zabraniano mówić po polsku. W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow. „Zwyrodnialcy”. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia. którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej. a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza. 52 Spalone sterty znajdowały się w polu.. śpiewu. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. art. Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 . z Tarnopola60. Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. „Zabudowania Polaków płoną”. 2. 55 ibidem.. zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. zmarł w godzinach porannych58. Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem.. Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”. „W Trościańcu podpalają”. Polaka. s. Śmiertelnie poraniony. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r. 131: 3 marca 1938 r. Dnia 18 maja 1939 r. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały. jak by nie było kraju. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp. Ogień powstał w rogu domu. Oto kilka następnych przykładów. podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . Dnia 16 kwietnia o godz. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55. art. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. art. Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. zabierając karabin zabitego posterunkowego.Karola Woyciechowskiego52. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. Siekierka Sz. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. art. Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. W trakcie rewizji. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. który na widok policjantów rzucił się do ucieczki. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”.

gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. w sądzie okręgowym w Brzeżanach. przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. polskich uciekinierach. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce. Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim.. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. zaopatrzony w pancerz kuloochronny.. Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów. grzebano w obejściach. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia. Broń przysyłano z Niemiec. Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola. Na prowincji ginęli też ci Rusini . główny generał Kordian Zamorski.Ukraińcy. Polska ludność czuła się bezradna. policji.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową.terrorystyczną działalność bojówki OUN . a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję. ukryty na strychu. Popi i zakonnicy z monastyru św.. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób.rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (.czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj.. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie. kładąc go trupem na miejscu. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. 10 godzin przypatrywał się. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r.. członka OUN z Żukowa. Ubraną w biało . Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul. Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła.. zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył. zakopywano na polach. 20 21 .. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym. przenikała z państw ościennych. Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r. Tak OUN wymuszała posłuch. Został on skazany na 3 lata więzienia. lat 22. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. w zbożu koło Wymysłówki. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia. W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. mordowali pojedynczych żołnierzy. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. Wymordowano tam 30 osób. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”. Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy. nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców. która trwała ok. ale jest ich za mała garstka. ten. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „.. dobijali rannych. Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. włodawskim rozpoczęły dywersyjno . których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy. bandyty.terroryści ostrzeliwali tabory. Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański. Walce. Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt. Napady na młodzież polską nie ustawały. jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”. które otoczyły dom. gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę. tarnopolskim. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość. a bywało że kradziono. Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie.) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą .Preisner osierocił żonę i czworo dzieci. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku. gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. skupywano ją. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech.) Już w połowie września 1939 roku w pow.) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach. Pogrzeb odbył się Tarnopolu. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe). Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. a ich ciała topiono w bagnach. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23). 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK. lat 2761. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni. ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom. Ciężko raniony w głowę. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r. zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście. że starcie to przypominało walkę z cieniem. Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę. Hryńka Dudzę.

(np. będzie dokumentem grozą przejmującym. p.) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku. z archiwum Z. Hrubieszowa. Nadbużańskiego Podlasia…. (Broni nie wyjmowali. plecaków. Syweńki w Sławetynie. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji. drugi półnagi z poderżniętym gardłem. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób..pomordowanych: jeden pchnięty nożem. na przestrzeni od Iłży do Rejowca. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”. oficerów. t. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np.Oficjalnymi.. Zażądałem podwód.„heroje” nastraszeni uciekli. W rezultacie bandyci . 64 Dokument niepodpisany. prokuratorów. ks. adwokatów. jako komuniści. 1 ckb bez zamka i 1 rkm). które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały. sprawy) w: CA MSWiA. Janowa i Lwowa. którzy grozili im wyrżnięciem. doktor Studyński i doktor. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. 22 23 . pow. Krasnego Stawu.) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. co polskie. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich. rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp. I-A-c/2.. Zorganizowali oni „sądy doraźne”. który jechał na koniu spienionym. dziś w IPN. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy . rzemieślników. zebrany kiedyś w jedną całość. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). nauczycielstwo. kupców. K. ks. 66 Warszawa 2012.. kierownicy ukraińskich szkół. Wystąpiło to w okolicach Kowla. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. trzymając na ręku córeczkę. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów. Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel . owsa itp. zespół SN. Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński..Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. Horodła. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. niszcząc wszystko. Sieniawy. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. 63 Lewandowska St. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64. słabo zabezpieczeni. „. obejmującej około 50 rodzin) (. sędziów. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej. Włodzimierza. wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania.. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków. Petrycki w Taurowie. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną.”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. Kowla. sporządzony przez naocznych świadków. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. Jaworowa. rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem.. Nowosada (sygn. która pierzchła po wymianie strzałów. Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi. „ściśle poufne”. Biłgoraju. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji. Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast. 439. Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami. w książce pt. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem. I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk.. hamowana częściowo przez władze polskie. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA.. niedatowany. które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. Franko /syn Iwana/. 46-61.. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia.) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa. Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”. Zażądałem otwarcia tej szkoły. stosy koców. 7874. wszystkich powystrzelają itd. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn.. a realizowany w okolicznych wsiach. Pańczyszyn. Podhajce. wsie pójdą z dymem. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii. znaczków pocztowych. W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się.. spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców. Sławenty. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików. oprócz zatrzymanych przez nas trzech.

w r. W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze. znaleźć można min.. widły. 10-13. siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73. karabiny. Kohut Iwan. s.. Niebo i piekło mojej ziemi. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. walizy zabrali: Tęcza Józef. (trafił potem do policji we Lwowie).. 73 Komański H. Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj. drugiego z policji mundurowej. Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin). przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów. Łosyk Piotr. s. kosy. Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72.jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego).wsi. Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców.Persok Buszcze. 74 Komański H. noże. zamieszkał posterunkowy. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku. konie. Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni. Siekierka Sz. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku.. 24 25 . rozpoczęli krwawy terror. Olchowca.. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa. ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944. s.. był nawet zatarg wśród morderców o ten koc). Zornisk.w siekiery. W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. szpadle. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. jedną kobietę. Byszek. Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju. Ciochoń Władysław. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”. Ludobójstwo…. pod patronatem miejscowego OUN. Szczepanikowa. Stanisławski (służył potem w SS). w „Na Rubieży”. Członkowie OUN którzy w Augustówce. Byli to uciekinierzy. Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN. Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób). niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej. Tarnopolskiego. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi. Siekierka Sz. Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić. 617-618. Augustówka gm. Budyłów. Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. Wóz. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września. Wierzbowa. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia.. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie). Rybnik. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy. W opracowaniu czytamy: „Ks. Ludobójstwo…. Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju. Leśnik. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa . 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin). Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone. Kotowa. nr 2 (16) z 1996 r. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska.. rzeczy jego zrabowali. U księdza greckokat. Moroz Naścia. Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor. którzy przejeżdżali przez tę wieś. Szpundar Iwan. s. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami.. 71 Komański H. jednego z wydziału śledczego. Na uroczystość zjechało ok. 191474. 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki. Napastnicy byli uzbrojeni w kosy. widły. 5 tys. Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii. 500 Żydów. Ludobójstwo….”. rewolwery itd. siekiery. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę. Łysyk Piotr. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. Siekierka Sz. Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. Błotni.104. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. i Ceniowa. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć. Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku.Krężel NN. akuszerka70. łopaty. natomiast wymordowano uciekinierów.103. Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68. Stryhaniec. Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok. Iwanoczko. ksiądz nie stanął w obronie Polaków. ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek. motyki. Część polskich mieszkańców ukryła się. w tym zasypywania żywcem w mogiłach. Wymazał Jan.67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy.” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. Polaków na wozie zamordowano siekierami. Sarańczuk.. Tęcza Józef (Polak .

Według relacji Ukraińców i Polaków. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. ojciec na wojnie. Broń tę złożyli u rolnika Worony. Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. Podłużny Jan lat 36. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych . w którym mordowano powracających do domu. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów. s. Żuków.. żołnierzy polskich. Dane te potwierdza Cz.. Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16. Siekierka Sz. Wrocław 1998 s. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. syn Michała. Siekierka Sz.jeden z członków wyprawy. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek .Byszki gm. Rajter (Reiter) Piotr lat 38. 15.107. syn Dmytra. Nakoneczny Władysław lat 30.106. Fedczyszyn Stanisław lat 3. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . pochodzili z tej samej miejscowości. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. Ludobójstwo…. liczący wówczas ok. Kowalczuk Wasyl lat 30. syn Dmytra. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37. żona Józefa.in. Charaba Mikołaj lat 53. 26 27 . Skałuba Franciszek. syn Mikołaja. żona Józefa (w ciąży). Bycz Michał lat 23. W ten sposób zamordowano ok. Strychańce. syn Ilka. Poruczyn. Rekszyn.. Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa.uciekinierów z centralnej Polski. Hinowice. ani nie postawiono upamiętnienia. Mazurek Stefan lat 2. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito. Biłan Katarzyna lat 36. Baran Michał lat 27. 77 Z dokumentu wynika. syn Mikołaja. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr.. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. Besz Wasyl lat 34. Biłan Jan lat 30. syn Grzegorza. syn Mikołaja. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Szumlany. Ludobójstwo…. syn Jana. Kinal Anna lat 6. syn Jana. córka Mikołaja. syn Teodora. Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12. córka Józefa. Żak Mikołaj. 15. syn Stefana. żona Mikołaja. Potoczany. W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. Witkowski Michał lat 22. noży i bagnetów. Dupaj Mikołaj lat 23. syn Anastazji. Dupaj Michał lat 32. syn Piotra. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. Kowalczuk Mikołaj lat 35. s. Blachowska (Blacharska) Maria lat 36. Baran Paraskewia lat 50. Baran Wasyl lat 30. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. syn Mikołaja. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów. Nakoneczny Stefan lat 32. 76 Blicharski Cz. Sawczuk Michał lat 33. Buszcze. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. córka Franciszka. Kinal Katarzyna lat 30. Suda Filip lat 35. syn Jana. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny). wśród których był kapelan wojskowy76. syn Mikołaja. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”. s. syn Mikołaja. Żak Józef lat 32. syn Grzegorza. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . Podłużny Paweł lat 30. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie). Michała. komendanta polskiej policji w Urmaniu. W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński. Petruniu. 30 lat77. Wierzbów. Hasurek Aleksander lat 44. często okrutnie torturując. Blicharski. Buczkowski Piotr lat 15. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. Wilgusz Mikoła lat 26. 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni. W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. 22 osób79. syn Franciszka. Masny Iwan lat 32. Leszczyszyn Roman lat 35. lat 5 syn Józefa. syn Piotra.uciekinierów z Polski centralnej. 67. który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”. syn Antoniego. co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku. Dryszczów gm. Rotiachacz Wasyl lat 26. Dworce. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany. Rawski Antoni. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. syn Mikołaja.. syn Pawła. s. syn Teodora. wydał im 25 karabinów. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic. żona Franciszka. 250 polskich żołnierzy. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. Żak Maria lat 27. które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych. Kinal Mikołaj lat 38.38. syn Mikołaja. Wijatek Jan lat 32. Ukraińscy mordercy. Sawczuk Grzegorz lat 30. Żak Anna lat 3.. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali. syn Józefa. większość zamordowano przy użyciu siekier.14-15. Fedczyszyn Stefan lat 4. Urmań. s.syn Franciszka. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r. „Na Rubieży” nr 45 /2000. pojedynczo lub małymi grupkami. syn Michała. Mimo to istnieją pewne niezgodności. który mieszkał pod Dryszczowem. Żak Piotr lat 58..46. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. 80 Komański H. Podusowski Michał lat 30.. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską.

Mikołaja pochodzący z Olesina.. Garstka Jan zam. Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina.17 i nr 45 /2000. Siekierka Sz.. s.. Ludobójstwo. sołtys z Hinowic.. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu. 85 Wg. w Jakubowcach. Ćwiek Józef zam. 16 jest informacja. Petruniu.625.642. Siekierka Sz.107. Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. 2.. Łopot (gajowy).. s. Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej.. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina. Erazmus Andrzej . dawny urzędnik (do r. rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej.. zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora. rezerwy) i jego kolega szkolny .. dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka.uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu. Petruniu. Ludobójstwo…. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina. s.. 82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki). 8. noży i siekier. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin. rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby). Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych. jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo. Petruniu…. Erazmus Grzegorz. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach. w Jakubowcach. W nocy z 18 na 19. Jana i Smoczyło Wasyl s.N. trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt.67.. Ludobójstwo…. 108 i relacja Jana Krasowskiego s.. zamieszkały w Jakubowcach. zamordowani nocą. relacji świadków. Pertuniu. Hinowice gm. s. Siekierka Sz. Nikt z tej grupy nie ocalał. Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82. Kędziora Emil zam. nr 2 (16) 1996 s. 7. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi. 6. zabili go Kuseń Michał s.. Blicharski Cz. Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1.. 87 Komański H. rodzina Jana Kryżka (3 osoby). Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. pochodził z Olesina. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli).Bazyli N. 81 Komański H.47. w Jakubowcach. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. Ich małoletnie dziecko ocalało. Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina. „Na Rubieży” 28 29 . s. Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób.17. Ludobójstwo…. s. w łóżku.. Krężel Ludwik. Mordu dokonano przy użyciu kos. 1939) gminy Kozowa81. Siekierka Sz.109. Dubszcze gm. bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów. Blicharski informuje. s.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski. zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina.. Część osób spalono żywcem. 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna. Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba. Zamordował go Krych Mikołaj.. s. świadkiem był syn Tadeusz. Ludobójstwo…. „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów. ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów.109 i Relacja Józefa Bereziuka s. aresztowany w młynie w Ceniowie. 4. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach. relacja Mariana Rzeszutki s. 89 Komański H. 88 Komański H. gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83. s. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety . 10. Blicharski Cz. Krężel z dwoma synami87. 9. którym przewodził Iwan Kozłowśkyj.16. Blicharski Cz. nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną). 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s. Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby). w Jakubowcach. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter. Blicharski Cz. 3. 68. Gaik gm. 86 Komański H. 67. Siekierka Sz. Glinna (gm. Persak Karol (lub Percak) zam. 5. Ukrainiec. Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie.. rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby). Lehun Paweł.. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich. Tomasz Wójcik. Zamordowali go Kuseń Józef s.613.. wideł. zamordowany w Byszkach. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku.88.brak świadków.. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców. Stanisław Wilk z żoną85 . że młody chłopiec.. Ludobójstwo….. Siekierka Sz.67. Obaj z Olesina... Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel. Jakubowce gm.. s. W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84. rodzina Władysława Percaka (3 osoby).. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996. 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. 24-25.

12.1.1.- ÷ --Dom.4. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan. 5. młynek. Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu.2.700.1. 43.- 2. 32.2. 38.200. 30.1.200. 13.000. 24.1. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Dom. 10.2000.000.300. 46. stajnia. stajnia.3. 45. młocarnia.2. sieczkarnia.300. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25. 22. 18..200. uchodźca z zachodu. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19. 16.050.4.2. 14. 4.1.200. stajnia. zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7.000. Krężek Paweł zamordowany w r. sieczkarnia.2. 33. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom.200.200. zbiór zboża.2. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3. 36. Rogalski Leon z rodziną (4 osoby).500.800. 31. 3.000.500.2.2.800.2.500. stajnia. 7.2. zbiór zboża.200.600. Gałęźniak. 41. brat Stanisława.2. stodoła.1. Gromek Ludwika 2. Hetman Władysław 28.000. Szczepan 26.800.000. stodoła. 23. Dom. cały zbiór zboża.000.200.000.2. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby). sieczkarnia. 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby). stodoła.000.200.2. 6.500.1. s.050. Podwika Marcin 27.500. zamordowany przez Smaczyłę Józefa.2.2.2. młynek. stodoła.200. zbiór zboża. 8. sieczkarnia.2. młynek. Petruniu. 39. sieczBal Paweł karnia.3. 194190. 30 31 .2.200.- 90 Blicharski Cz. młynek.2. Świadkiem był Jędrusiek Jan. Kuszcz Ignacy 21. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom.800.1. 29. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1. 9. 37. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom.3..- 1.2000.2. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec. stajnia. Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby).. 11.500.600. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r. stajnia. Krużek Jan z rodziną (3 osoby). 13. 35. Percak Władysław z rodziną (3 osoby). 17.11.----------2.200.. 12. Mista Adam 20.÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1.200. 15.1.000. 34.2.2. 40. młynek i tp.7.800. 42.400. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła. zestawienie z opracowania.800. 44.900.

Ludobójstwo…. s. Szczurek Władysław młockarnia. 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr. Maksymów Jan. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła.111.500.4. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”. Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą. Pączko Kacper. ÷ Józef --------------------- 1. Jacyk Anastazja.- 17 lub 18 września tłum ukraiński. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa.19-20. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili..500. – Lecz niestety wszystko bez skutku. Inne źródło mówi.000.67. Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks. Wszelkie poszukiwania dr. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939. Blicharski Cz. 220 osób. s. ks. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem. Szczurek Józef ÷ 51. Gach. zbiór zboża Dom. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30.000. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. Więcej jak pewne.3. Świteńki Mikołaj syn Matwija. Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi. Goraja. ÷ 53. 1996 s. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego. zbiór zboża 50. że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola.1. Kuseń Michał syn Mikołaja.500. Sprawcy: Misiurka Wojciech... Kulbaczyński Józef syn Grzegorza. Diaków Maria. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks.800.000. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi. 93 Relacja za: Komański H. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej.. Informacje na ten temat też w: Komański H. Rogowski Leon ÷ 55. Pirożyk Józef.ok. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin . że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich. Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56.111. stodoła. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. Franciszek Goraj.. s.3. Kędziora Aleksandra. Reszta sprawców nieznana. Kużda Maria. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina. Baryłko Michał syn Józefa 17.700.47.000. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja. młynek. Jacyk Jan. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93.3. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. 30 osób). Jedni twierdzili.638: O napadzie na posterunek. Kulbaczyński Michał syn Teodora. Horyń Wasyl.4. zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki. Petruniu…. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym. Świteńka Maria. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie. Schuala Polaka. Kędziora Aleksander ÷ 52. którzy przez adw. Rzucili granat między napastników. Dumanowski Wład. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr. Suszel Aniela ÷ Dom. otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok.3. Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. że sprzątnęli go sprytnie. Siekierka Sz. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96. Baryłka Jan syn Stefana. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN. Ludobójstwo…. Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks. Ludobójstwo….4. 92 Komański H. Kuryszyn Mikołaj syn Jana. Kornicki Mikołaj. Biernacki Piotr.. Smaczyło Józef syn Jana. w tym burmistrz tego miasta. Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. Kuseń Józef syn Jana. sieczkarnia. s. Siekierka Sz. ci przystąpili do obrony. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią. przeciw nim świadczący. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”. w tym bojówka OUN. Czornous Łukasz. Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba. Szpyrtis Wojciech 48. stajnia.. 32 33 . Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka. Hładczuk Leon. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92.500.7. inni. Smaczyło Dymitr syn Stefana. Od tej pory słuch po nim zaginął. Andrijów Józef. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. ograbieni i wymordowani nad potokiem. Siekierka Sz. Władysław Dworkiewicz. aby nie pozostał ślad jaki. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16). Po przyjściu Niemców. Warto wspomnieć. 49. Olejnik Tekla. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej.

s.20. Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu. Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. 17. s. Tomczaka. 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany. Blicharskiego99. W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach.. Łupnyj Iwan – 7 kl. 1920) narodowości żydowskiej101. szkoły podst. kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. 101 Komański H.” s. Instruktorem .. Świadek naoczny widział. s. uciekinier z Polski centralnej. Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego). Wszyscy którzy wybierali boczne. Horochiwakyj Hilko. Krych Jan i Leon. Ludobójstwo…. Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca). Petruniu. pracował w Kozowej. Spyrka Józef98.. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi. aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska.. Adamów Józef z Kuropatnik105. Ks. Zamordowali go chłopi z Kozówki. z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym..bracia. Graniak Józef. Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz. odzierani po śmierci z obuwia i mundurów. Jan Zając. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. 16. w Tarnopolu w więzieniu. 69: jest informacja o jego zamordowaniu. zamordowany w okrutny sposób). zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. Petruniu.. 20. Blicharski Cz. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską. Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. Kozówka gm.. gimnazjum. Kurs trwał tylko jeden tydzień107. wywieziony z Kozowej do Tarnopola. Łysnyj Iwan. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne). ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców.. Kuczmajewski103. Steć Wasyl. zagrzebanego. Siekierka Sz. jak twierdzą inni. męczony długo. Blicharski Cz. Kramarczuk Tadeusz104. s. Józef Bartman. zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie. 34 35 . syn Iwana. Steć Hilko s. Kiernicki ze wsi Krzywe. Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne). Horochiwakyj Wasyl. w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi). albo. za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego. były urzędnik gminy. Tadeusz Kramarczuk. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych. powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje. 19. Edward Paterek. 67... Sitarskyj Fedio. Według tego źródła. s. Karol Funks student (ur. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie.. w roku 1941 po wkroczeniu Niemców. której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł. oczy wyłupione. Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców.. Drugi mieszkał w Kozowej.wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97. Adam (Andrzej) Kimala. Jan i Mieczysław Pytlów . Tam go umieścił w orkiestrze. Horochiwakyj Jan. Flone Jan (ojciec Polak. Steć Hilko.. jego żona znała sprawców). W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski.. Józef Adamów miał 26 lat. Petruniu. Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek. Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej. 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia. Moroz Jarosław. 1996 s. sołtys). 105 Wychowanek ks.20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne). Regaz z Dubszcza 8 kl. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem). zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem.. Buczyński Emil (potem policjant ukr... Jan Kuczmajewski – kominiarz. gimn. 106 Komański H.. 102 Zabrany przez policję ukraińską. Wieczorem znikły. Horochiwakyj Iwan syn Leona. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). Ludobójstwo…. Kierownik Dorosz został aresztowany. Oprócz wymienionych. uduszony z postronkiem na szyi. Szanajda ze wsi Krzywa. mający 6 kl. ale w czerwcu 1941. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe). Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami. 1996 s. Siekierka Sz. Pytel (dwóch braci). Z uroczystości tej nie powrócił. 18.. że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. Kobel Leon.113. 19. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 100 Blicharski Cz. brat Iwana). Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. Rozpiatowski ze wsi Krzywe.. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani.68. Grania Leon. 99 Blicharski Cz. Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16). W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona. Steć Mikołaj. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego. Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku.. Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach.Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę. Pertuniu. 15.68. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał.. w więzieniu okrutnie skatowany. Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki. 19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz. Znaleziono go w polu. 112-113.

które występowały w roli sanitariuszek. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r. 47.. tym czterech oficerów. Ludobójstwo…. wszędzie leżały sterty słomy. 36 37 . Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku. Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni.. Na nic się to zdało. W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą. Okazało się. Zamordowano go razem z majorem.Rohatyn. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. a pasażerowie. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko. nauczyciel. Pozostałe na drodze 18 trupów w. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci.. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. syn Romana i Paraskewii ur.. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole.. Jego syn. Przy zabitych były dokumenty. s. w Kuropatnikach: Józef Różański. Droga została zastawiona belkami. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi.. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. 108 „18 września 1939 r. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem. o godz. gdzie je zakopano. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN. które stały w kancelarii szkolnej. a trupy wywieźli do lasu. Leśniki gm. Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. obok posiadłości pana Kolbeka. że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. Służąca Rybickiej. Odpowiedziały nasze strzały. Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław. Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. a Ukrainiec Łypny Dmytro. brat Iwana. 109 Komański H. na szosie Brzeżany . 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą.”. U Jaremy na podwórzu. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę. Trupy odwożono do lasu. Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa. Leon. Kuropatniki gm. Hałas podnosił się coraz silniejszy. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. zabrały rannego Podelczuka. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r. której jednak nie znaleziono. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych. Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary.. do dziś dnia nie wiadomo. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. że kula przeszyła jego pokój. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. 113. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. w obronie własnej. Szofer który woził majora Wojska Polskiego. Okazało się. Wyleczony został w Kozówce. Ocalałe akta oddano do sołtysa. Zapanowała panika. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów.. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. nawet dwie walizki z rzeczami. Biała chustka była umówionym hasłem. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . 1914-1918 Józef Jędrzejewski. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”. Kmieć Michał lat 26. Wszystkie drzwi były porąbane. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków. z Tomaszowa Lubelskiego. Siekierka Sz. prosił o darowanie mu życia. gdy zeszliśmy na dół. Stwierdzono.. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. odbierano im rowery i szukano broni. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną.Ukrainki w białych chustkach na głowach. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom. Oddział powiatowej Komendy PP. który cudem uciekł. Gdy z dole zaczęto strzelać. Ukraińcy wymordowali. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. bo zostawił w domu pięcioro dzieci. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r. Dziewczęta Ukrainki. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić. W końcu i tych zabrakło. w liczbie 6-ciu osób. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r. zrabowali wszystko. z wyjątkiem komisarza. ur. bez względu na wiek i płeć mordowani. ranny.

znęcał się nad Polakami w 1939 roku. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego. Petruniu…. s. Zaharków Michał syn Dmytra. Doły później wyrównano. i 1 VII 1941 r. Ludobójstwo…. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka... Petruniu. rabunek poczty w 1939 roku. Chudoba Michał s.. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan. by nie pozostał ślad po zbrodni. były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach.55.Boryszko i Trudzik. rozbrajał wojsko polskie. Łapszyn gm. brał udział w mordach Wasyl Szydło. leżących obok Leśnik.Tańczuk l. a potem zabijano. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman. Medyński Stefan. Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko.. Diakowski Michał. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r.19.. Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy. zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. Turczyn Stefan – j. Mirecką Paulinę. nacjonaliści ukraińscy. Łeheta Iwan. który schwytany przez policję niemiecką. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r. rabunek uchodźców polskich w r. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn. miejscowi i z okolic. Pańków Piotr syn Stefana – j. Łeśków Mikołaj syn Iwana – j. Pańków Semen syn Stacha. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór.. Szaczko Wasyl. Zacharko Dmytro. a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. powracających z wojny.. – j... Chudoba Dmytro. Siekierka Sz. Ludobójstwo…. Medyński Stefan. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN. 111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.w. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami).. potem karabinem na Polaka . 116 „Na Rubieży” 45/2000. rozbrajanie polskiego wojska. Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz. bicia. s.. uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca. Z Zornisk. Jacyszyn Iwan. Pryjdun Iwan syn Fedka.48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka). Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. 18. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r.w. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja. 1939. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r. Polowy Michał syn Mikołaja. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski. i trzech kobiet113. Wolańską Annę matkę Mireckiej.Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem. Blicharski Cz.115. Łesków Iwan.21. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir). Kliaszów Stach. Bodnar Iwan. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami. 115 Komański H. 113 Komański H. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków. Semczyszyn Dmytro. 38 39 . Senyszyn Wasyl.w. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką. Pryjdun Mikołaj. Seńków Mikołaj. a leżącego w rowie w Leśnikach. Chudoba Michał syn Iwana. Szczur Włodzimierz. utworzyli „sąd”. Aktualnie rosną tam ponad drzewa116.Duryświt Jan i bracia. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska.w. w Leśnikach. Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. Siekierka Sz. Diakowicz Michał. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach.. Pańków Piotr syn Wasyla – organizator. figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r. 68. Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan. Szopak Włodzimierz. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”. Blicharski Cz. rozbrajał wojsko polskie – policjant. Senyszyn Roman syn Piotra. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939.. Jarema Piotr – bił Polaków. W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów. o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. podaje dwa nazwiska zabitych kobiet .. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień. s. Szepata Andrzej. 68. rabunek polskich żołnierzy. Warczak Eliasz. ograbili go. Żołnierzy torturowano. Litiatyn. Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi. zamordowaną 20 XI 1939 r. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie. s.

Narajów gm. ściętymi drzewami. 118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r. Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. Równocześnie z wybuchem pożaru. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach... 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. lat 70). Pierwszy napad na Narajów. Nocą owa podróż była b. Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku. Mohyła. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. grupa OUN 40 41 . a schwytanych najpierw ograbiano. syna weterana z 1863 roku. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan. Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji.. Ludobójstwo….. skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. Siekierka Sz. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się. 100 os. Zapustu. Siekierka Sz. s. Spaliła się część budynków gospodarczych. Załoga stawiła opór atakującym. Nadorożniów gm. Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji.. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H. Ludobójstwo…. 68. Z ran zmarło później dwóch kolejnych. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko. Tłum na ten widok znikł121. później. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty.Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H. Ćwierci. 21-22. 119 Komański H. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika. Petruniu. Siekierka Sz. Zmarł na początku listopada117. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się.21. Ludobójstwo…. gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi. Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku. Blicharski Cz.Mieczyszczów gm. i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą). Policja. w kierunku Dunajowa. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118.. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi. Punktualnie o godz. Kurzany: 10 II 1940 r. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków.Polki. s. W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach. a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej. widły. W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie.117. W dniu 18 IX 1939 r. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt.. Wierzbowa i Błotni. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. s.niemieckiej w roku 1939.. 13. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża. Przytoczył przypadek Ukraińca. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę.118. grupy uzbrojone w karabiny. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś. Na szosie Narajów . w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć. s. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok.117. Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki . strzelając z początku dla postrachu.. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził. by już nikt nie mógł się wymknąć. że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy. Bemko. posterunek policji i inne. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób. świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie. Potutory: 18 września 1939 r. a potem wciągano w las i mordowano. s. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba. rewolwery. podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę. wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. Miejscowy Ukrainiec. siekiery itp. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty. Tak było przez całą dobę. napadały na miasto. którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa. że zasłużył na to w czasie wojny polsko . który dostał się do niewoli niemieckiej. niebezpieczna.starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123. Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców. Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek. iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120. a jeden zabity (pochodzący z Błotni).

.) Jan.). (.Narajów Wieś. Słaboduch Włodzimierz.).... Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie. instruktor..... Stupiński Michał syn Nykoły.... We wrześniu 1939 r. Petruniu. Olchowiec gm. gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem. potem policjant ukraiński.. w Potutorach. policjant ukraiński – brał udział w dywersjach. Dnia 17 IX 1939 r. prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników. Łużny Wasyl syn Iwana. (.. że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa ... Narajów Wieś.Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich.. Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry . na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów. nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi. Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa. Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna.. syna majora Wojska Polskiego. którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków..) syn Krągłego.... Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn. W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?)... i Karajewski Bohdan z Rohaczyna. których miano aresztować i rozstrzelać (. Jej dalszy los nie jest znany.. (... Atak został odparty. Fortel jednak się nie udał.. w Narajowie).). UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków. Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (.. brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939. Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach.. Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat.. które były wykonywane.. trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób. zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125.. Kołodziej Jan. Jarkowski Kazimierz. Stachów Michał..). Jacyk Wasyl z Narajowa... Pawłow Wasyl zwany Szkrab.) Wasyl (... szkolił w dywersji swój oddział..) i (.). Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj.. Laskowski Wasyl syn Stefana127.liczba nie ustalona... zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców. Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków.) Jan z Narajowa.... 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?).) (zamordował pułkownika polskiego).. Nartowski Antoni.. Przysalak (?) Sewko.. Narajów Wieś. (... za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO. Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor.)Władysław. 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum). Charyszyn Sławko zwany Kościuki.. Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób.... Nykołajski Wasyl syn Iwana.. Siekierka Sz..) Eugeniusz i jego siostra Stefka.. Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku.... Rozbrajały ich i mordowały. w Potutorach.... W pracy: Komański H.. zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni. czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J... brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r... Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr... Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu.Narajów.. Hinowic i Leśnik. Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego. zwany Jantoni.. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP.. który zaginął bez wieści124... Garnicki Jan... 4 godzin.. (.. występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r. Maczuba wyskakiwał przez okno.Władysława Naruszczaka (?)... Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy. Nebor Michał... (.. brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach... Pawlik (... żona z Olchowca. Łuźny Iwan syn Wasyla...) Wasyl.. 125 Według zawartych w dokumencie danych.. (.) miejscowego przedwojennego kowala (. Łużny Michał syn Hryńka. komendantem był Łuźny Michał syn Iwana. aresztowali miejscowego strzelca – Polaka . a także w napadzie na Narajów126. Kordiak Diśko128. który wówczas był w wojsku.)..... W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego..Narajów Wieś.... obrabowali. 128 Pochodził z Rybnik. 126 Mieli to być: 1. Walka trwała ok.) Beluchowska Janina.) z powiatu lwowskiego. obrabowali połamali i poranili rękę. W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk.sekretarz gminy. Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (.. Łużny Michał syn Fedia. 42 43 .... Raj Mikołaj. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub. przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu.” Blicharski Cz. Należały do niej kobiety i mężczyźni.. Żak Jan posterunkowy. (. Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej... (. (..Narajów Miasto.) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie. Worenacz (?) Michał (... (. niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym.s..... Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów.. W pierwszych dniach lipca 1941 r. Łuźny brał udział w dywersjach. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach...68.Narajów Miasto. Narajów Wieś.. Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola. rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO. zarówno ofiar jak i sprawców. Raj Michał.. Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku. Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić..). Birnyk(?) Kuba. narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (. Ludobójstwo…. 124 W świetle relacji. Na liście znajdowali się między innymi: p... s. syn Michała. Drabyk Paweł.). Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami. (...118 znajduje się informacja o tym. Janczyński (Janczycki) (?) (.. zwany Juszczyszyn. (. udało się przeżyć.Narajów ... Zory (?) i G(.). Zbili go.). (.Narajów Wieś...) Zaleski.) Andrzej Jan..

Dobrowolski Julian. 68 znajdziemy potwierdzenie faktu.. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131. Kraków 2006. 625627. 22. 133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. 5. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan. głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej. s. Siekierka Sz. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2. Haupt Edward. s. Emil Dobrowolski 47 lat 3. Michał Lisowski. Siekierka Sz. 22. Także w czerwcu. W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. 146. a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz.. Płaucza Wielka gm.Kaczmaryk Hryńko..N. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok.. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni. Petruniu. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja. Michał Dobrowolski 6. Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8. Baryłko Jan. Lisdwan Michał. 25.Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. 7. Petruniu... W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów. Trzem osobom udało się zbiec. gdzie wydobywa się piasek. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. W czerwcu roku 1941. 22. Jan Muszyński. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). s. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości. Lisdwan Stanisław. 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s.. Petruniu. 68. Kaczmaryk Michał. Blicharski Cz. Kolasa Kornelat. przed wkroczeniem Niemców. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina. 69. Czosnowicz Zygmunt. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina. Ludobójstwo…... s. zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130.Żyd. 2. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan. w jarze.. s. s. Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9.. NN. Posuchów gm. Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa. Poruczyn gm. 130 Komański H.. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem. Jan i Władysław Muszyńscy129. 8. Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier. Podwysokie gm. Jeger N. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1. Dobrowolski Michał. Łesyk Władysław. Hryńko Daniel. Edward Hauptman 50 lat 4. s. już po wkroczeniu Niemców.. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego. Radaczyńskiej w: Komański H.Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków.. patrz przypis 53.. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996.Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. 44 45 .68. Kaczmaryk Jan. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r. noży i wideł. 20 lat (zmarł od ran) 7. Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1. Dzieci Kresów II. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942. 6. Został zatrzymany nad rowem.. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny.Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana. Kulińska L. s. Brywnak Michał... Obaj zostali pochowani w lesie. 4. wśród nich: NN. 100 osób. 3. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133. Abraham Jeger..Abraham. Żyd zmarł od ran 5. Blicharski Cz. (Żyd). znajdujemy też: Blicharski Cz. i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier. Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go. Posnuk Michał. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny.627... Ludobójstwo…. Petruniu. jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132.

134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. który opowiadał. trafiony został w obojczyk. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. nie wiedzieli do kogo przyszli. że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. tylko miejsce na przegubie ręki. Zapukał do chaty nad rzeką. które zobaczył. Stebelski Dymitr. Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. P. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. Stracił przytomność i usnął. Kułyk Stefan. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. zdawało mu się że umierał. który ich chował zeznawał później. uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich.. Dżumak Czopek. Iwankiewicz Łewko. Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć. 126. U tegoż Matusa była przechowywana broń. Iwankiewicz Jan. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. Kapitan płakał. Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. W tę samą noc na podwórzu p. Juśków Władysław. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd. auto stanęło im. tylko części ubrania. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. 4. Leżał w rowie . Otoczeni zostali przez Ukraińców. że nie żyje. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć). w Posuchowie. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy. metrykę itp. „Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por. Tańczuk Józef. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi. To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina. 135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim). Zaciął zęby i nawet nie drgnął. był ranny w głowę. Ludobójstwo…. Kizyma Mikołaj. że to Polacy. że musiał „specjalnie duże jamy kopać. zwłok nie odnaleziono. Semegen Wójt. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. Leżeli wszyscy pod nr 5. Zemmer Edward lat 21. „Niny”. Maślaj Józef ur. Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. Ukraińcy w łupem odeszli. Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. tam jest wspólna ich mogiła. że jak umrze. Było kilku rannych. on był ostatni. Okryła ich wspólna mogiła.. 137 Komański H. Diakow Ilko. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. „Niny” trzej oficerowie . często wspominał córkę i choć rana zagoiła się . oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. Hawryluk Włodzimierz. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło. „Tabaka”. dały mu gorącego mleka. rzucali ręczne granaty . Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. kula wyszła mu nad czołem. Jeden z nich. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. „Niny” oficer z Poznania. Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach). „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach. cały był czarny. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. a to byli Ukraińcy. że Ukraińcy napadli na nich. Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła. prosząc o ratunek i schronienie. wziął rower męża p. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów. Siwka. zamordowany 28 VI 1941 r. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. Najwięcej utkwił w pamięci p. Myśków Katarzyna. Hudzik137 rzeć. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem. ażeby pamiętały. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. Kazali im kłaść się na ziemi. ciągnęli go po ziemi. Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm. Rękę zabandażowali mu.chwilami mówił od rzeczy. Grabarz. Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. W tę samą noc przybyli i nocowali u p. Rannego przeniesiono do sąsiadki p.. s. Z początku bali się zdrady. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach. Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego.. 3. Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. Tańczuk Anastazja. Ukrainka. a później zorientowali się. zrobili przy nim rewizje osobistą. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. Klecor Włodzimierz. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami. że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. potem konfident okupantów).liczba dokładna jest nieustalona. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób. Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. Informację tę potwierdzają inne relacje136. Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r. Kusznier Maria. Blicharski 46 47 . Łosyk Michał ps.” 136 Komański H.słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. 2. Upadł i udawał. Tamtych sześciu oficerów padło. gdzie był owinięty różaniec pozostało białe. Prosił o ołówek i papier. Sahajdaczny Józef. Ludobójstwo…. Było ich tam razem 11 ciężko rannych. u której był gościnnie przyjęty. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się. zabrali mu wszystko. Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala.1. Siekierka Sz. 1898 – zamordowany 2 VI 1941. Na drodze Brzeżany . Zabitych zostało 30-kilka osób . Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. 27. Stracił do wszystkich zaufanie. Dunajewski Michał. postanowili bronić się. podał adres i prosił. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. zeznawał. Był pewny. potem stać i znów 2 km prowadzili.dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. Największe zdarzenie dla niego było. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. wybitnie przystojny. Jarema Jakin. Biłyk Stefan. Zbliżył się do nich. Komarzańska Genowefa. zwłoki znaleziono w Baranówce. Demnia i Podwysokie. przez który przeszła kula.124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. W dzień zabrano ich na furę do szpitala. Nim jednak zdjęli te buty. że są w polskim domu. Miał żonę i córkę. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r. Siekierka Sz. przyniesiono do p.Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. s. zegarek. pieniądze. Matus Ilko. został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. Stabelska Anna. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala.

W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym. Dziewczynka Irka Szynklarska. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. 25 lat. Ludobójstwo….Kotów. 26 lat. ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. 30 lat. Semeć Mikołaj. wachmistrz WP. Petrycki powiedział. z 12 wozami taborowymi. greckokat.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. 138 Kazimierz Jaworski. która w maju 1941 r. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę. Czerwiński. Zostawił żonę i czworo dzieci. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda. W lipcu 1941 roku. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie. Cz. Kurka Iwan. Ks. Emil Zapotoczny. 45 lat. przez które miał przemaszerować batalion. przyjechał do Taurowa ks. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki . Karpluk Ilko. Redka Stach.. Bronisław Budzan139. Antoni Żerebecki. że nic nie wie. Karaś Miron. Korczyński Mikołaj. Karaś Leon. Ukrainka z Sarańczuk. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. Jan Perec 35 lat. Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim. Siekierka Sz. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”.129. powiedziała chorym. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków. Bobko Grzegorz. Lenartowicz Jan. który do 1939 r. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”. Budyłów: 17 września 1939 r. „Na Rubieży” nr 44/2000. Jaworskiego138.129. Ofiary zwabiano podstępem. Dubczyk Teodor. Ciesielski Grzegorz. strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. który z nim razem był w Obronie Narodowej. Łyczko Stefan. Stanisław Gużda 18 lat. zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. kapral WP. a oczy powybijane. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski). który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu.Ks.. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni. żołądki powypruwane. Petryckiego143. Taurów gm. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r. Siekierka Sz. zbiegli i w ten sposób uratowali życie. Samaryj. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów.. Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. 141 Komański H. po wkroczeniu Niemców. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. Łoptuch Wasyl. kapral WP. Jan Kłak 25 lat. s. s. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. 25. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. Ludobójstwo…. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. Marian Nawaryński. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali.. Przewozili oni sprzęt wojskowy. Korczyński Miron. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. Piotr Zapotoczny. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. Mandzij Wasyl. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek . tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. Karaś Piotr. s. Petrycki. Petruniu.. Redka Iwan. spisała protokół. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania. kapral WP. 25. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. kapral WP. Znaleziono ślady krwi. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego. s. 24 lata. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H. Kowalczuk Wasyl.). Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii.. Ciesielski Wasyl. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński. na probostwie. Jan Zapotoczny. podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej. s. Franciszek Soczyński. Pabas Wasyl. 25 lat. Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. Kowaliński Marian kapral WP142. Bolesław Kozakiewicz. Ukraińcy z Sarańczuk. Dyduk Stefan. kapr. siedział więzieniu w Drohobyczu140. Dwie osoby z patrolu wycofały się. Karaś Andrzej.. Buhaj Grzegorz. Czajkę.Janowa). Po odkopaniu kilku grobów okazało się. bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”. że zamordowani byli zmasakrowani. Biłyk Wasyl. 140 Za lżenie narodu polskiego. 48 49 .. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. kapral WP.68. 143 Według zeznań. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu. utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny. 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych. Karaś Wasyl.

znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to.. komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście. Bidny Mikołaj i Wasyl. Szumlany koło Trościańca gm. Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych.68. Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego. Polak. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież. (.... s. Woroniw Iwan. Choma Mikołaj. Smolińskiego. Rozbito drzwi. W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską. mężczyzn – gospodarzy i NN. Chrynowski Iwan (ps. Jana Smolińskiego kłuli nożami.. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim.131. 30 lat. Petryckiego144. Matusiewicz Michał zięć ks. Libiński Włodzimierz. Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN..leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148. 149 Komański H. Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”. Trościaniec gm. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej. Lubiński Emil. Wawriw Nikodem. s. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu. w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu.. Gdy śp. szaty liturgiczne i wyposażenie. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp. Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach. że na tym skończyła się ich zemsta. Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). Choma Roman lat 20. Antypolska akcja nacjonalistów. Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką.. NN.. Siekierka Sz. odarto z ubrań i obuwia.) tak. Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko. Mordowała młodzież.. mógłby siebie obronić. wyniesiono obrazy.. s... Niszczono świętości. syn Hilka „prokurator” 4. Smolińscy myśląc. 145 Komański H. że była Polką. doszło do bójek o podział łupów.Humenny (Homenny?) Piotr. Jedni mordowali druga partia rabowała mienie.. Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania. Urmań gm. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce. Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp.. Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków. właściciel majątku Grabowski. meble. a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (. dozorca leśny z rodziną. Lisiewicz Piotr. sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . Chrynowski Piotr. Ludobójstwo…. to jest pasiekę. Kosak Mikołaj lat 28. który miał sądzić „kapitalistów”. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r. Zrabowali cały majątek ruchomy.Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną..”. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło. Pośredni udział w mordzie brał też ks. s. który mając broń..3. chorągwie.. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie. Roliński A. Profanacja trwała trzy dni... 27. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego. Przed sądem stanął.. Chomiszyn Iwan lat 25.) przeciągały mękę Natalii i Leona. Nadachowscy ograbieni. Jana Smolińskiego. Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników.Choma Mikołaj. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr. bo czuł się niewinny. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości. Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”. Podhajce. Petruniu. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał. wrócili. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono. Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata. Siekierka Sz.. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan. bydło. 147 Pow. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża.. w tym komunikanty i kielichy. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan. Wawryw Iwan. Mroczko Dmytro. a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego. Lisiewicz Emil. Chomiszyn Leon. Zapanował straszliwy terror..130.. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła.. „kulawy”). 50 51 . a ponieważ była Ukrainką ocalała. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić. Syn jej męczył się 13 godzin. Mroczko Kyryło (komendant policji). Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice. Jego nie zabili od razu. miejscowy nauczyciel145. Natalia po godzinnej męczarni umarła. Dola Leon i Mikołaj. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało. Wyciągnięto zwłoki z trumien. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie. Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną. Ludobójstwo…. Blicharski Cz. 146 Kulińska L....

. Wszyscy mieli być rozstrzelani. Petruniu. Andruch Korolna. żona i jedno lub dwoje dzieci)154.. Blicharski Cz.68. konia. Dywersanci rozkręcili tory. miejscowy kowal. wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych. s. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć. który aby mu usłużyć odstawił karabin. s. NN.. syn Łukasza.134-135. 154 Komański H. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki. Ludobójstwo…. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej. wstąpili do Wierzbowa. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan. Ukrainiec.. a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich.... ale nie zostały zinwentaryzowane. Siekierka Sz. Siekierka Sz. relacja Józefa Tomaszewskiego. Rabowali: Michał Pierożyk. Jan Sokolski. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż. 17 września 1939 r. Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa. Anna Panki. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław)... Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN... Banda została zmuszona do odwrotu. zginęło tam ok.. którzy uchodząc polami. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. młocarnię. młynek do zboża Grzegorz Bożyk. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny. Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. jako przewodniczący. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje. Zapust Lwowski gm. 131. 150 Komański H. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. W skład weszli: Syrowiec Anna. s. 18 września 1939 r. dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu. 642-643. byli podstępnie mordowani. Sobojkiewicz. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy. 1000 żołnierzy. 16 września 1939 r. Ludobójstwo…. Michała Walkiewicza syna Pawła. Blicharski Cz. Chorowa Pawła. Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?).. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat. rower. Korbyło Jurko syn Tarki. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy. poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień.. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice .s. 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki. oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155. Uwsie gm. Według świadków. Żołnówka: W r. Iwanuch Julia. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Ludobójstwo…. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir. Siekierka Sz. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory. s.Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego. według świadków.Urytwa gm. Petruniu. Korolus Michał syn Andrucha i inni. W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151. ojciec i syn Władysław150. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi. Żuków gm. i kilku nieznanych osobników. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. 68. Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r. Grubiak (Grubek?). Duch Józef . Czwartacki Jan syn Michała. Narajów: 18 września 1939 r. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego. 52 53 . 28. Wierzbów gm.pług zabrał mu Władysław Szwec. Choriw Wasyl syn Iwana. Kromego Jana syna Demki. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie. Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. maszynę do szycia Stefan Fajfurka. Mikołaj i Tymko Kamińscy. Wyrok wykonali tzn. 155 Komański H.

16722/1. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić. zostawiając wszystko we wsi. mordującej we wrześniu 1939 r. a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. Sawczuk Jarosław lat 18. (oprac). Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni.. B.U.. Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. Stepowany Michał lat 18. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. Trzaskowski Mikołaj lat 29. s. Za nami szukali na strychu. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. (oprac). gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu. Chmar Mikołaj lat 55. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się. Roliński A. Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja. sygn. P. Syn. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie. 2. s. ratując w ten sposób życie. Duda Semko lat 28. przed chatą jest postawiony krzyż. Dydyk Mikołaj lat 23. 3) Urmań. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza.09. 16722/2. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. Powiat Brzeżany 1) Żuków. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. matka. s. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. Roliński A. żona Aleksa. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. „Do bojówki terrorystycznej. Dońka Biłyk. Łeszczuk Hryńko. Potem przyszedł rabunek i kradzież. NKWD stwierdziło zakopanie broni. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. Antypolska akcja nacjonalistów…. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. spalili w Żukowie około 30 budynków. który skrył się pogrzebał ich pod domem. 158 Kulińska L. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. Chamar Anastazja lat 60. Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl.. Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan). gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. drzwi zniszczone. Pewien chłop ukraiński Leszczuk. A więc okna. 4) Leśniki. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów. udzielał gościny znużonym żołnierzom. który został zmobilizowany. Łeśków Wasyl lat 21. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. Antypolska akcja nacjonalistów…. Na wspólnej mogile na podwórzu. Wojsko rozsypało się z pociągu. piece. 149. kiedy trwała już na tym terenie.Chamar Aleksander lat 60. Hawrysz Stefan lat 18. Leszczuk Hryńko lat 34. Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX. B. Mikoliszyn Piotr lat 18. że właścicielka ukryła broń. mieszkający przy szosie do Brzeżan. byłego sołtysa. którzy czmychnęli do wsi i lasu. opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. (oprac). Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”.6. Ojciec kaleka bez nogi. Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN. jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje. wójt za bolszewików. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy.7. Ossol. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj. powiat Brzeżany. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. (oprac). 5) Żuków. w Żukowie. pobiera broń. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny. których w nocy. Hawrylak Michał lat 32. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły. s. Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego.”. Ukraińcy. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. tuż pod lasem. 54 55 . 1939 mam pewne zastrzeżenie. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem. Ossol. 11-14. uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego.N. jako komendant. podhajeckim i buczackim. Zamordowano również matkę staruszkę. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. „Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi. Mikoliszyn Paweł lat 18. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa. którą zabrała. ruszyło na Hajdamaków. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1. dwoje staruszków. osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka.3. 157 Kulińska L. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan. Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. 2) Dryszczów. książki.. złożoną z 3 osób. Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów. piskiem. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. Stefania Stefanów. które rozbrajano. 2) Wydyk Mikołaj. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach. 3) Sawczuk Jarosław. Równolegle do tych wypadków działa druga banda. Ten sam los spotkał dom kolejnego . mieszka przy gościńcu złoczowskim. „I.Michała Leśnego. zakopali opodal domu stare karabiny. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim. Petrów Michał lat 19. 113-114. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy. Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja. lustra. obok karabinów wszystkich powystrzela. Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał.” W innym dokumencie (zbiorczym. Kiernicki Wasyl. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców..W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. iż O. która wybitnie tam się „oznaczyła”156. a nawet w komin włazili. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. Pietruszewski Piotr lat 32.. dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17.5. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły. 31-32. 4. i portrety cięli nożem. Mekoliszyn Wasyl. sygn.

rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. z uwagi na brak dokumentów i relacji. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich.. 6) Hołhocze. OUN stała się instytucją centralną. a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie.jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów. Ludobójstwo….. nad którą się bestialsko znęcano159. 3) Horożanka.. oraz około 50 innych rodzin polskich. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej. – jak ad 7). w powiecie Buczacz około 120 osób. a przynajmniej autonomicznej Ukrainy. (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). Ukraińcy dekonspirowali się. w powiecie Złoczów. Z tych niepełnych i szacunkowych danych. Mykoła Senyszyn. wojskowy i inne). Siekierka Sz. 1) Wyczółki. 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska. w Łapszynie. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn. w powiecie Rohatyn itd. że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków. Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja. II. Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. Do zgody skłaniał ich. 10) Koniuchy. .jak ad 7). wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy. 80 Ukraińców161. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom. 56 57 . Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą. choć z miernym skutkiem. że zamordowano co najmniej 735 osób. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. gospodarczy. Obejmuje on tylko miejscowości. 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb. pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika. Powiat Buczacz. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. mordowano ich w bestialski sposób. kolejarzy i innych osób cywilnych”. Jarosław Staruch. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca. administracyjny. XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939. Brak ten wynika miedzy innymi z tego. powiat Podhajce. Hryhory Pryszak. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. 4) Sławentyn. została zupełnie zniszczona i spalona. 1) Mużyłów.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H. Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy. że są to dane dalece niepełne. wśród których jest ok. a przede wszystkim 1944.6) Kuropatniki. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko. po 3 osoby.. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. Według wywiadu polskiego podziemia. 2) Szumlany. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego.. zamordowanym 18 VIII 39 . że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. 9) Mazurskie Łany . 5) Krasucko. Wiadomo. w powiecie Turka. s. a ludność w znacznej części wybita.s. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. zorganizowane były bojówki. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163. powiat Brzeżany. Zamordowano nauczycielkę Zdebową. jak np. s. Hrihoryj Steciuk.137. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. III.117. między innymi dlatego. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r.. Siekierka Sz. On sam zdołał zbiec. Wiśniowczyk. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej. których mordowano w nieludzki sposób. Roman Staruch.250. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy. powstała z parcelacji majątku polskiego. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr. jakie miały miejsce i wcześniej. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób. w powiecie Podhajce około 150 osób.. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej. powiat Brzeżany. dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego. wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej. Powiat Podhajce. 8) Józefówka. Ludobójstwo…. których zabijano. Zamordowano żonę.

Działali tak jak przed wojną. a następnie. w tym siekierą. 1941 Ukraińcy z Kozówki). 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. Ale to już inny temat. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. kroił je Żyd Sztern. Wiele. Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety. brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. 58 59 . nożem i arkanem. W skład UWO wchodziły sądy wojskowe.lenia niezbędnych fachowców. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. np. w systemie piątkowym. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. płótna). Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. w lesie. Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”. Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. brzeżańskim). Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. OUN 146-149). których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. kursy w Krynicy i Zakopanem. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. ale też ich logicznym następstwem. 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. na którym byli w r. Olechowiec dał 150 m. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. Do oszukania obrońców członkowie OUN. konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. Wszystkie wsie złożyły płótno (np. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych. w sierpniu 1943 koło Koniuch166. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. Broń była przechowywana i konserwowana. Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach. organizowali im Niemcy. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. Ludzi. ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. na polu. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. w roku 1941. W IPN zachowały się nieliczne. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. nic niezaplanowanego. od ustępujących bolszewików. co ułatwiało prowokacje i podstępy167. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy.

wokół którego zaczęło powstawać miasto. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13. celem tego artykułu jest m. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego. czy polsko-ruskie. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria. Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja. dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw). Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią. że ludność Wołynia w r. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. dr hab. Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł). Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. Dzięki unii Polski z Litwą w r. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w. 981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom.39. Poliszczuk23. które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki. in. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa. bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego. W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie. Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami. przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego. Leszek S. Dla książki Siekierki i in39. w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1. układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków. Ważne były też sprawy religii. jak się dawniej mówiło. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia. czasem tylko sięgając do innych województw. że w r. 1. czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. Na ziemiach ruskich. 1. Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy.3. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . żydowskiej.Prof. Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r.2. 1918 była już prawosławna.40.1. tak. Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja.Uwagi ogólne. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w. 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. 1385 cała Ukraina.

53. Prawdopodobnie obawiano się. a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko.  Pisma D. Żydzi 10% ludności). w lwowskim 57.5.-kat. Żydzi 31. a Polacy uważali. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24.1926. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność.. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej. gwałt.. elitaryzm . 16. które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego. obok szkół polskich były ukraińskie. W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów. W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r.4% (rzym. Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy. że ziemie te powinny należeć do Polski.3% (rzymsko-katolików 36. mleczarska. Zdobyć jeszcze więcej... o charakterze terrorystycznym15. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4). Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r. lecz w zdobywaniu.). w byłym województwie tarnopolskim 49.5. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów. 1. 62 63 . spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią. Świetnie rozwijała się prasa ukraińska. Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini. Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami.9% i Niemcy 1. zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16.) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory.1%.Te moralne idee są dobre. np. W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa. zabójstwo. Książka Doncowa była wydana w r. Opisuje je Partacz21.5%. zwłaszcza Lwów. Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy.27 i Himka6.. którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz.7%). która zabraniała szkodzić innym. było wiele organizacji.2 %39.01. gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu. W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35. 1.spolitej Polskiej: lwowskie.. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność. a więc. Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną. Ukraińcy 13. przegraną Zachodnich Ukraińców. która nienawidziła drapieżne instynkty. jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy. Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30. 1. Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę.rządzi elita.8%. które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie. która życie ceniła ponad wszystko. Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie. Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo.. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów..1939 r. W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r. inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku. Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana).6%). Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie. prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki. reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”. a więc prawie równolegle z Mein Kampf. W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce. w stanisławowskim 22. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami). Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01.4.7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego). tarnopolskie i stanisławowskie. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku.  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria.

Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty. ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach. 874. wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533. (strony 519. że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską..09.  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. 6. Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową. 987). ani tortury. w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23.. która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę. Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość. Jest to grupa. Świadczy to. listonosz (638) a w Żukowie (pow. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. 694.. 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Armii Sowieckiej (606g). 64 65 . Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. 1937 zginął sołtys. np. Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r. nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu. 714). o rozrost i poszerzenie.31. bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia.. 916. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r. 980. demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei. Ja – Duch odwiecznego żywiołu. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23.). 714)11.) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele. W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia. 661. jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8. Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. 860. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. 2. zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami. albo zginiesz w walce o nie. 976. 2.1939 r.Atakujcie i bądźcie zdobywcami. kiedy te dobre stosunki się skończyły. 921. 7. a nawet na listonoszy. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333)..  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?.  Ani prośby. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych.37. Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. (np. 631. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r. Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków. późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy. Taurów) pochodzi informacja. 572. Co do kwestii jak działać. 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami).. ani groźby. Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy. że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. Stamtąd (631. 921... Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach.. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym. 808.  Bądź dumny z tego. już pod koniec lat trzydziestych XX w. jest czynnikiem biernym. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie. 4. I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625).. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10. 820. Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców. Sensem życia jest posiadanie i panowanie. przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9.. że wcześniej. 5. Jeśli chodzi o opinię. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński. 3. było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich. 662. Będziesz dążyć do poszerzenia siły. trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533). albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. wieś żyła swoim życiem i na ogół.. chwały.. Nie mniej. który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1. lecz z tym z kim trzeba. 527. 614. O sprawie nie mów z tym z kim można. jego istotą jest walka o przewagę.. Trzy narodowości. o potęgę (w oryginale potężność). czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki.. pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach. 769. 856.. aż do lat tuż przed wojną.. 750. na str. W Koniuchach pow. 527. mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego.

Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża.09. i pierwsza okupacja sowiecka 17. czerwonej milicji i w administracji. wywieziono na zesłanie około 300 tys. razem 199. albo też bite tak. lub więcej22. Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób. posiadaczy ziemskich. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. zanim Sowieci weszli. Dlaczego mówimy. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana. Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. Np.181 a w latach 1948-52 jeszcze 87.364 osoby. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny. wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. jeżeli nie powszechnie. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow.2. 3. gajowy. wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76. do których zaliczono policjantów.  Preludium ludobójstwa. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach. Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny. Według Hryciuka i in7. 66 67 . 977). Polaków. W nich z Niemiec przychodziła broń. Potwierdza się fakt.06. Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń. a w czasie drugiej okupacji sowieckiej. których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3). w Ubinie pow. np. 897). wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan. Wojna 1939 r. (976). 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego. w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622). Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. potajemnie się szkolili.Brzeżany) w 1938 r. Kamionka Strumiłowa (725). jest sporo. np. które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa. Na początku okupacji sowieckiej. i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631. Trembowla) (865) z tym. Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow. Powstanie. Nie mniej. Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów. po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946. że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625. Buczacz) (662). przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895). 865). podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow.1939 – 22. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. 695). w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np. Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy. Ihrowica pow. który znamy z innych źródeł. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów. którego byli obywatelami). Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców. działaczy Związku Strzeleckiego. policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami. str. itd. w pow. Ciekawe jest zeznanie chłopca. na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło. Mordy żołnierzy polskich.830. a mordowano z premedytacją. Zarówno jak w przypadku Polaków. Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. 3.Złoczów. policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej.1941. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r. policjantów. Tarnopol (847). Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). Niestety. naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane. urzędników państwowych. 3. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. Brzeżany. wliczając w to ok.1. byłych wojskowych. Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow. Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. Do tego potrzebna była im broń. księży. w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a. ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. np. w oparciu na dane radzieckie. W Skorodyńcach pow. Donosy W wielu miejscowościach. 643/644). Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię. że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania.

zw. Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej. 4. Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi. Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m. potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano]. Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości. Wątpliwe. którym roztrzaskiwano główki o futryny (148). Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r. (rozdział 4. przeważnie Polaków. Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej.. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy. W Połowcach 6 lipca 1941 r. 25). Przed inwazją na Związek Radziecki (22. Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji.39. W Czechowie.3). o której wspomniano14a.16a). zwłaszcza na Lubelszczyźnie24.25. szczególnie od stycznia do marca 1944 r. Wymordowano wtedy około 2000 . Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24. Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie.rozstrzelali lub wytruli więźniów. Galicyjska).3. Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów. w Taurowie. Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca.24 4. Początek okupacji niemieckiej. Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych. jak się ocenia. 4. Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631). pow. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością . Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695). Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy. Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r.16a.  Lwów. w Podkamieniu. w Hucie Pieniackiej. Wśród nich były też małe dzieci. Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. Np. in. w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy. Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6). Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi.000 zabitych i zaginionych). 4. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów. ponieważ wiadomo było. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności.. Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r. pow. Nastąpił pogrom Żydów. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono. bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo. Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front. Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw.2. Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23.41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie. Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach. np.06. że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu. Dywizja Grenadierów SS (1. gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej. Generalnym Gubernatorstwie. Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców.3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543). kilkanaście tysięcy ludzi.14a. lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej. Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców. Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał. że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. Istnieje także mocne podejrzenie. W kwietniu 1943 r. choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi.(około 7. 540-541) 68 69 . Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu). Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall. aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a.1. na początku lipca 1941 r. tak że we lwowskich więzieniach mieli. także w czasie powstania warszawskiego6. Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei).

co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie.1941 – do około maja 1943 r. pow. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano.ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. na przykład. że ktoś im musiał donosić żywność). znacznie ponad 750  000 Żydów. Buczacz (654/55). Ludobójstwo Żydów. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów. Mordowano w okrutny sposób. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. Skala jego była ogromna. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. my już nie wrócim na ten świat”. głównie młodzieży. Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. o słowach „czerwona róża. gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony.) 5. Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola). kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich. W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś. Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA. około 100 osób. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. stanisławowskie. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. Brody (571) na początku 1942 r.1. Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami.2. lub bardzo rzadko ukraińskich. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości. że wkrótce dojdą do Uralu. 1942 i w pierwszej połowie r. Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow. Zimą 1942/43 r. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów. 1943. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich. w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję. W maju 1942 roku. W Germakówce. że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach. żółty kwiat. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów. przy współudziale OUN. Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. U Ukrainki Olgi 70 71 . np. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku . W Podkamieniu. Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. pow. obok cmentarza żydowskiego. W kwietniu 1942 r. Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi. wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy. 5.5. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. panował tam tłok i głód. np. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy. W maju i czerwcu 1943 roku. Wkrótce potem. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów. 824 000 Żydów (Prus 35). W lipcu 1942 r.  Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. szerzyły się różne choroby. przez zakopanie żywcem. W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6. Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6.

. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów. chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich. Ukraińców nie zabijano. jak wysoki.. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów. relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. a bogatszych Żydów. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu. Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi. Sąsiad Adamiuka. Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów. Na mieście rozlepiono afisze. Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”. która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. Gdy byli na kładce strzelano do nich tak. kazano rozebrać się i rozstrzelano. Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. aby wpadali do dołu. w tym 15 Żydów. tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. czeka ich rozstrzelanie. Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością. Jan Szojer pisze. W pobliskim Chołojowie. Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). około 800 osób w czerwcu 1943 r. Adamiuk pisze Pamiętam. tak jakby rozmawiał z Bogiem. że sami również mogą być rozstrzelani.matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. Jeden z nich zdołał uciec. Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r. Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy. Getto utworzono wiosną 1942 r. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa. Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta. W marcu 1944 r. czasami romantycznych powodów. głównie jako zwiadowcy. Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki. Żydówka. około 1000 osób. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. relacja Jana Szojera. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. 107 i 109). żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. (Woł.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . Skałat (816). używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. Tym. Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane. którzy przechowywali się w tej wsi. Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję. lat 45. że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. Inny przykład z Radziechowy (815). kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. Zginęło wtedy 112 osób. Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej.wielce szlachetny postępek. konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). że wynikało z osobistych. pozostałych zastrzelono.). Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. Zginęło wtedy wielu Żydów. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę. że po tym ogłoszeniu. Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. o których wiemy z innych źródeł (287). Podczas gdy chłopcy kończyli dół. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. a gdy będą spotkani poza gettem. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. albo wywożeni do obozów zagłady. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. Wieś Kamionki pow. chyba. Zastrzelono wszystkich czworo za miastem. ze srebrną brodą. Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r. Trwało to przez chwilę. 72 73 . Niemcy. Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). miejscami poplamioną krwią. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się. Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo.

np. Faktem jest. Ta dzicz. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. drobnoustroje. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a. E.) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym. kierowaną przez młodego uzurpatora. Dzięki tym chłopcom.P. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r.208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor). W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1. Rys historyczny powstania i działalności UPA24.. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi.. Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą. Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano).. gwałcili. Takich przykładów było znacznie więcej. jak dzieci rozdzierali na kawałki.1.Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni.. obaj byliśmy skuci łańcuchami. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą. mordowali. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. lub czasem dobrowolnie 74 75 . Prusem35 (str. Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby. Była to organizacja tajna. co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce. nastrojonego bardziej radykalnie . oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia. 94). Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E. Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro.) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec. dyszeli samogonem i czosnkiem. Jestem doktorem nauk medycznych. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach.dobrowolnych członkach UPA... które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń. J. rusznikarzy. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów. Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa.. sami też czuliśmy się jak psy. które mało mają wspólnego z prawdą. W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie. Łańcuchy były przymocowane do pryczy. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno. co to są mikroby. akcji.. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia. że trudno nam było się poruszać.. farmaceutów i niektórych rzemieślników. po prostu nie miała zielonego pojęcia.. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance. wybili straż. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland. a nas uwolnili.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r. Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”. że w UPA był ogromny brak lekarzy. To. nawet przypadkowy. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem.. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B.. Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom.. ale tak się nam oni wówczas przedstawili. Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy. nie dały rezultatu.. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek. a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej. Jego kolega Bushbaun pisze:. wirusy itp. którzy znienacka zaatakowali szpital. Powracali z tzw. 6.. o Żydach . 6. antyżydowskim charakterze UPA. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r. amunicję i bezcenny karabin maszynowy. Żołnierze niemieccy z rodzin. że aż głowa bolała. bo w każdej chwili mógł paść strzał. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2. tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp. Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow.E. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości...Stepana Banderę. Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem.. tak dalece. Uwolnili nas obu polscy chłopcy.

członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców. Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. Rybcza42 i inne. 42. w pow. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem. co trwało cały rok 1943.. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. 40. dostarczali im broni i amunicji 24. 39.1943 r. że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo. ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy. 39. którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki.do UPA. 38 i na zachód od rzeki San1. Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18. śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp. ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. Przebraże2. Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów.2. Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA. W kwietniu 1943 r. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy. Druga grupa wchodziła do wsi. 40. Oczywiście. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi. zw. Pańska Dolina42. Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna. aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich.13. niedostatek polskiej inteligencji. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. Po pierwszych masowych mordach np. ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli. Powodem tego był m. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania. Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9. 09. akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. 6. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. Na ich podstawie. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. 11.02. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r. ginęli księża przy ołtarzu. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów. W Przebrażu uratowało się około 10 tys. organizowała się w t. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. co zwykle również kończyło się śmiercią. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach. Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. 6. Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220).3. że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. bacząc. np. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu. Często. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. Poza tym. aż do przyjścia Armii Radzieckiej. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy.  Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. 7. w kolonii Parośla I. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny. a może lekceważenie ostrzeżeń. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia. Wreszcie. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). sprawnej komendy i dobrej koordynacji.in.18a). W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi. 42.11).

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca. Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow. że biskup Twardowski powinien interweniować. 9. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. Boże zmiłuj się nade mną”. W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców.1944 r. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca. relacja Józefa Siekierki. W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. 923. Zrozpaczony. W Petlikowcach Starych (655). pow. 707. że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych. Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz.11. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu. Buczacz. W 1943 r.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. Przemyślany (779).5. Gdy skonał zabili i ją. 200143a.  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem. zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę. Relacja Wiktora Błaszków. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego. Wieś Krosienko. Trembowla. 763. że zapewne Bóg go ukarał za to. w kościołach. Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. 43a) zajmował to stanowisko od r. 779. czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. raz wykrzyczał. pow. „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił. że upowcy uważali się za chrześcijan. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach.1. gdy pozwalał na to czas. pow.8. Majowskich ze wsi Dołhe. Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. 745. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. Szereg takich 84 85 . synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. Za bestialstwo. gdy szły do Czortkowa. W czasie. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe. pow. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat. Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. obie piersi. Podhajce (764/65). Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. aby ją dobito. 914. 924/25. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. Musiała na to patrzeć jego matka. np. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur. co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem. 553. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. 693. 9. Złoczów (982) małego Zenka Denysa. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich. a skutki tego zaniechania były straszne. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. 808. Okrucieństwo OUN-UPA. 545. prawie w każdym przypadku. 803. Wieś Tołstobaby pow.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. w którym nakładał klątwę na każdego. Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. biorąc pod uwagę. Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej. na to metropolita Szeptycki odpowiedział. gdyż były stosowane nagminnie. 954. 915. (875). 760. Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia. 544. że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. i P. kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. ale nie zrobił tego.34. relacja J. 1900 do swojej śmierci 01.). Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem.

w liście zaznaczono. Niejeden z nich.we wsi Tarczyn w pow. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła. Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek. 408. o czym świadczy powszechność tego zjawiska. a pół roku później zabito również jego córkę. do mężów i żon wydawano rozkazy. upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506). Inny przypadek też z Wołynia . że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”. Skwarzyna pow. Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. Złoczów. Tak więc uważali. która schroniła się w mieście (506). Kilarski Józef Polak. W tej samej wsi Poczapy. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów.2. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi . aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości. Zginął tam ks. 240. prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je. Okazało się. na stronach 123. aby zabijali swoje matki Polki i siostry. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. pow. Relacja z Palikrowów (pow. Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony. Bukowski Włodzimierz.3. synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. pow. Profesor Szawłowski44. Łozowa. żeby zobaczyć kto go napadał. itp. proboszcz Wojciech Rogowski. Stąd rozkazy do synów. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń. Nie dziwmy się więc.01. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. Rodzin takich było na Podolu dużo. 9. Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. Zapalił lampę. Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku. 9. kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli. 130. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. Brody). gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. W sumie. Relacja Cz. Siemaszko42 z Wołynia.przykładów podają W. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. Oni głosili tezę. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. Został wraz z żoną zabity. to nie był wykonywany w praktyce.Danyło uderzył w nich siekierą. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. Miało to straszny. 396. A. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. 473.45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi. że zabił swojego ojca i brata. Nie wykonał tego. ginął również sam. która za akt genocydu 86 87 . Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. w rodzinach mieszanych. Świętojańskiego i A. Według starego zwyczaju. Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow. Tak więc. Wieś Poczapy. Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi. 301. Szuchewycza (Czuprynkę). Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej. gm. Wieś Stechnikowce. gm. że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. Jakiś czas potem. członków OUN-UPA. polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. i E.

Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz. Miejscowi ich nie wydali. pow. że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców. pow. Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami. czy sprawcom chodziło o cały kraj. 601śr. Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38). Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. Dała mi gorącego mleka. 630. Borszczów (527/28). Brody (596/97). Czułam. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. ciociom. 640. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak.. kto ma być zabity. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś. a czasem zupełnie obcym. który należał do UPA powiedział ojcu. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa. Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy. że ona sama się boi. zrobiłam to również wobec innych Ukraińców. wszyscy lżej lub ciężej ranni. Ale i tam było niebezpiecznie. Wieś Palikrowy pow. Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. pow.. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec. na stronach: 627d. Brzeżany (628g). Wśród nich była i autorka relacji. że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. u której już raz nocowała. 88 89 . Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np. Niestety. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów.. sąsiadom. Kobieta ta ulitowała się nade mną. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu. region. że 11 listopada 1941 r. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją. więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. 931. Inne przypadki ostrzeżeń są. Relacja Stanisławy Piotrowskiej. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny.. że jej młodszej siostry nie ma w domu. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek. Zbaraż (926). 10. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą. Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie. Obronę wsi ułatwiał fakt. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie. przy czym rzeczą drugorzędna jest. ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. którzy udzielali mi schronienia. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi. kuzynom.Kiedy w r. 904.nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. np.. Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. czy jedynie konkretną miejscowość. Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. etnicznej lub religijnej na danym terytorium. Po trzech dniach syn. wujkom.. że szykują atak na wielką skalę. 629.. W ten sposób uratowała ją. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców. pościeliła koło pieca i położyła do snu. Oto jej słowa: Wreszcie.03. że samoobrona nie zdołała się zebrać. pow. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym. Pisze. Współżycie mieszkańców wsi. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii. bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś... 807.. spali na słomie rozścielonej na podłodze. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować. Widać było. Wieś Maleniska. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili. Wybuchnęłam płaczem. Do domu nie mogła wracać.44 w sposób tak podstępny. Ze wsi Płaucza Mała. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza. żeby iść do wdowy. bo w domu byli uzbrojeni banderowcy. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona... Wieś Stryjówka. czy to kryjąc się w schronach. przyszło jej na myśl. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej.. Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc. bardzo dużo było rodzin mieszanych. na stronach: 536g.Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik. dobijając jeszcze tych co się ruszali.. kolegom ze szkoły. Napad nastąpił 12. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób..

850. Wielka chwała im za ich zasługi. 857d. Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty. że nie żyje.44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. 826śr. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle. Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc. relacja Jana Nowaka. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu. 696g.. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie. mimo. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach. We wsi Soroki. córkę kowala (Polaka). uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował. gdyż było ich tak wiele. We wsi Skomorochy pow. Wieś Berezowica Mała pow. 902. Mieszkanie należało do starej Ukrainki. 867 we wsi Tiutków.. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. Brzeżany (637). że nie sposób wszystkich wyliczać. 987/88. gdzie została wyleczona.. 893. 910. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem.. który zabrał go do mieszkania i opatrzył. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec. Tym większa. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa. Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. 849. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego. że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował.”. Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie. 864. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. w nocy 23.W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina.. Po śladach krwi szli banderowcy. 865. 792śr/d. Leżała zalana krwią do rana. Ne dam” obie zostały zabite11... że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee. 712. że mogła udać się do domu swojego ojca. Na szczęście w szpitalu uratowano go. W czasie napadu. Czasem zdarzały się „nawrócenia”.. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. 844śr/d. 963g. że u niej go nie ma. która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. Tam znalazła schronienie. 759śr. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. We wsi Ciemierzyńce pow.in. 884. Podobny przypadek opisano na str. którego banderowcy postrzelili w brzuch. 811. 90 91 . Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy .to są Ci ludzie. Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. Buczacz (669). Staruszka była głucha na pokusy. ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji. pow.. 788śr. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49). Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19.02. 949g. Banderowcy myśleli. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie. 717d. We wsi Sorocko pow. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi.. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. jednak bali się bardzo o własne rodziny. Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole. i rozstrzelanie”. 844 śr/g. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. Pomagał Polakom m. (912). Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu. 760g. We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam. masz małe dzieci. 903. Straciła przytomność. 715d. Inne są opisane na stronach: 692. 846. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów. Herc ukrył się na strychu za kominem. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec.pow. Siostrę swoją z małym dzieckiem. Zbaraż.

lipcu 1941 r. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli. narzędzia gospodarskie. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. Krzemieniec. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. Borszczów (528-29).527 ludzi (Woł. Dubno i inne). do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. że Ukraińcom za posiadanie broni. Gdy nastąpił trzeci napad. pow. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi. może być Głęboczek pow. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. W kwietniu 1943 r. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. Łuck. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi. jak wspomniano. Katerburg. którzy zostali skierowani do prac przy drogach. Ukraińcy. Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. siekiery itp. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. których UPA mordowała wraz z rodzinami. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje. 1048)]. że trzeba organizować samoobronę. Trzeba jednak pamiętać. Było to. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane. 11. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie. jak się później okazało. Niemcy zapewne cieszyli się. Kiedy powstały i ich losy. to jest jesienią 1939 r. Wieś została prawie bezbronna. w obronie brały duży udział kobiety. Trościaniec. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów. bardzo kosztowne. Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej. gdy była po temu okazja. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. Polskie Samoobrony 11. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie. pow. zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami.1. jednak. już nie miał 92 93 . Wsi nie zdobyli. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. surowe kary. natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione. prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. weterynarzy. do Kazachstanu lub na Syberię. często ich bliskich sąsiadów. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej.. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne. Zbrojni byli w widły. dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. Pańska Dolina pow. w tym 15 tysięcy cywilów. stąd i liczba ofiar była mniejsza. Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. Przykładem. i w czerwcu. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. na ogół nie groziły żadne konsekwencje.000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. Samoobrony. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. nawet bardzo słabe.. zaś Polakom groziły za posiadanie broni. Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r. Na Wołyniu powstało mało samoobron. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej. Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. Rybcza gm. na ogół nie gromadzili broni wtedy. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona.

w których była silna samoobrona. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11. co zmyliło napastników.kto bronić wsi.. bezpieczniejsze pozycje. dzięki którym unikano zaskoczenia. Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. W lipcu 1943 r. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. pow. który został zamknięty od zewnątrz. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. Atak był starannie przygotowany. pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. Oprócz tego. Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. w Czerwonogrodzie pow. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 . 11. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. Chwała ich obrońcom. Zborów pozostawił Edward Prus36. liczącą w 1938 r. 31 sierpnia 1943 r. mieli także 2 działka. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. choć był on przygotowywany. Pod koniec grudnia 1943 r. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa. W Rybczy koło Krzemieńca.2 Obrona Przebraża. poza domem połączone z nim tunelem. Podhajce. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. 42. Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. utworzono kaplicę w Przebrażu. tych. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. Kilkadziesiąt osób. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże.5 tys. 650-654 i 629/30). w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło. w marcu 1943 r. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami.. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. Przebraże było dużą kolonią polską. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. sporo uratowało się w kościele. w Dobrowodach pow. Stworzono też zakład rusznikarski. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. ludzie pochowali się po schronach. którzy nie chcieli się ewakuować. Ciężkie walki trwały cały dzień. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. np. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności. Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. Zorganizowano szpital. Wielu ludzi ginęło w ten sposób. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. Stosunkowo wcześnie. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin. bardzo potem przydatne. bunkrów i rowów strzeleckich. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. W czerwcu 1943 r. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi. 200 zagród i 1150 mieszkańców. że służyli nawet tak młodzi chłopcy. przeważnie zadając im wymyślne tortury. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. Zacięta walka trwała kilka godzin. każda osobno skoszarowana. gdzie był kościół. jak np. Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. Ukraińcy. czujki i patrole konne i piesze. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. skutek był taki.

w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. 833. Walka zakończyła się klęską upowców. pow. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim. 843/4. We wsi Germakówka. we wsi Głęboczek. Oddział upowców rozbito. 12 nauczycieli z powiatu. 944/5. 671. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. siedziby oddziału upowców. 728. Silno.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach.3. Pewnej nocy strażujący Polak został zabity. poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. 907.ppor. We wsi Busk. 687. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. niektórych członków skazano na więzienie. a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. 663. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. 647. Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka. 898. 645. 529. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych. Ukraińcy zastrzelili go. We wsi Barysz w pow. 854. Samoobronę rozbrojono.979. 834. 11. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej. 931. 909. Wiadomo było kto dokonał mordu. 960/1. w tym 7 lekarzy. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. bydło i zboże odebrano. 699. prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków. 26 przedstawicieli inteligencji. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. gm. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski. 870. a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną). mieszkańców. 866. 918. 498-502). to nas wzmacnia”. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. Np. 54 nauczycieli szkół średnich. Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni.. 96 97 . żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać. wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego. sabotażowe i militarne. nie jako ofiary. Zasługują na osobne opracowanie. że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. Buczacz (687). 762/3. Nie wspomina. a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. 11. 899.667. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. Np. 932/3. 887. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą). 771. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. 937. gdzie znaleziono zwłoki. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. We wsi Kosów. 632. Przyjechało kilkunastu Niemców. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. 767. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. 940-2. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. 967. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. Zawiadomiono władze niemieckie.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG). pow.2. 778. 930. że w obu przypadkach. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. 900. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. pow. Wkrótce ogłoszono. zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców. 905. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą. Z jednej strony woleliby. 12. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice.1. Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. (St. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne. 652. Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. 12. ale nie na prowincji. 688. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. pow.

Gdy samoobrona polska zorientowała się.12. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu. 613/614. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. Złoczów (980): ”Nie było wypadku. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. pow. że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację. kilku z nich zostało rozstrzelanych. pow. We wsi Kruhów dnia 24. że tam. wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem. w końcu. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków. Brzeżany (614). Szaraniewicz. Starosta niemiecki dr Wendt. Inna relacja . Jeszcze inna relacja . Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. Mimo upływu krwi. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. pow. Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację. pow. Brzeżany (620d). aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce.ze wsi Pawłów pow. Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców. Gdy ich ostrzelano z dział. bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty.01. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. do Lwowa. czyby nie mógł grać na organach w kościele. straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia. W Potoku Złotym. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. 635). Złoczów (981/982). Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości. Zamordował go bojówkarz OUN. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca.Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow. 98 99 . nie użyli broni palnej. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy. (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób. Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem. Skałat) (819). i obecnie jest mężatką. 12. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza. że 23. Eskortowali ich do Chmielna. Czortków (695) donosi. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. Tam. że w Maruszcze jest polska partyzantka. pow. Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. pow. I ten sam autor opisuje. Przykładem może być wieś Maruszka w pow. na skutek wyjaśnień. Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. bo w cywilu jest profesorem muzyki. Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. syn księdza greckokatolickiego. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. że atakują Niemcy. W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. Morawin. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. ale zdarzały się. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą.3. Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni.44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu.43 r. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. uciekli w popłochu zostawiając zabitych. ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd. że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków.

Okazuje się. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. dzięki temu ocaleli. musieli rozebrać się do naga. Rożniatów. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku. pow. natomiast. 592-93). Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. Dubno (Woł. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” . Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. W czasie napadu 8 września 43 r. pow. Dubno na Wołyniu (Woł. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . potem ich skrępowali i rozstrzelali. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. pow. Dolina (St. 943. że cały czas mieli 100 101 . W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5. około lipca 1941 r. Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. jak już wspomniano. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. I tak w Radziwiłłowie-Mieście. Podobnie w majątku Bokujma. Oficerowie. Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r. łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków. Gestapo. Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. 969/970. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. gmina Kniahinin. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców.07. pow. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć. Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. Stryj (St. W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r.to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów. W futorze Poczajów. pow. We wsi Siemiginów. Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa. a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. To spowodowało. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc. Mimo. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu.patrz 821/22. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. gdy groził napad. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. We wsi Kosów. ks. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. 13. Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. gm. We wsi Krościenko. banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. gmina Krupiec. Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. pow. pow.1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców. że OUN wykonało na nim wyrok. że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. Napad groził lada chwila. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego. 74).

komunista Ukrainiec i Żyd. od 2. Należało więc wywrzeć nacisk. W połowie stycznia 1945 r. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich. którą ojciec 102 103 . zaczęło się prześladowanie akowców. zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki.45 r. 665. aby naród nie mógł się bronić.1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe. Bardzo mało pozostało też ludzi.. także liczne z innych województw np. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami. 252. Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji. Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. gm.) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow.banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”. Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać. aresztowany został 27. 486). Oficerów albo zabijano na miejscu. a więc wyszukiwano wszystkich. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r.45 r... Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. 648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. bogatych kupców i fabrykantów. dowódca AK (19. że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. o kupowaniu broni od nich (St. jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. którzy znali się na wojskowości. 513. – to też było straszne ludobójstwo. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne). Miednoje. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262.1944 r. i podobne. 887. 486. W każdym razie. z Tarnopolszczyzny (528..07. Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych. którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków). gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi. Szeregowych na ogół puszczano wolno. Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji. (na przykład oblicza się. Plany usunięcia z tych terenów Polaków. Zabłotów. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych. wielu księży. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać. ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów.12. Śniatyń (St. To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej.).03. wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić..na stronach St 46. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich. Chodziło im przede wszystkim o to. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać. 957) 14. Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju. Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli).1939-VI. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom. Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała.705). Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla. 524. Ta z kolei wydawałoby się silna. Wiadomo było. Kuropatach i w innych miejscach kaźni. tutaj była bezradna. 111. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką. Początkowo tolerowano tych..01. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów. We wsi Wołczkowce..W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). 705. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r. wywieziono. wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK.41 r. Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA. pow..

Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu.D.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. Włodzimierzec). 15. Weźcie tę miednicę.2. – Powiatowy Delegat Rządu. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim. Inspektor Podokręgu II W. Wołyń i Polissja. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz). łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga.O. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15. kto Wam tam da miednicę.D. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P. napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami.B. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 . W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność.R.1945 r. Hutę. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi.K.4. Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r. Włodzimierzec). a przez to także odchodzi z naszej grupy. wielu jest na usługach Gestapo.R.II. t. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji.). że to Dmytro Koryneć) 15. – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15. Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. Ostrzegamy przed tymi przybyszami.3. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie. wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm. Punkt 6. P. pow. (futor) Ostry Róg. a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm. W.znajomej często wspomagał żywnością. 1944 r. Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15.B. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji. 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA.K. Stepańgród. Sarny) i wieś Stepańgród (gm. Oddziały komandyra Kory i Worona. Dubowe. Włodzimierzec). Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P. (Woł. (Woł. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą.D. (Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich.08. W tym samym czerwcu 1943 r. oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko.D.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06. Włodzimierzec.R. 1278). Hutę (gm.  Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r. UPA ta zapillja.R-ów do dnia 15. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań. wszystkie w gm. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów. Tłumaczenie polskie W. szczególnie z Małopolski Wschodniej.IX. Nowa seria. O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg). Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli. tym też są niebezpieczniejsi. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia. Punkt 10. w czym będziecie się myli.1. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania. Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich.2.O. z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści.

bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. i operacja „Wisła” 16. Naturalnie nie są to dane dokładne. zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji. prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r.. Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. czyli jak mówi Edward Prus33.5. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”. którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano]. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii). Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi. Działania te rzeczywiście były skuteczne. Wielu senatorów miało złudną nadzieję.. Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33. Nikt nie mordował niewinnych cywilów. za Prusem33). wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze. że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. zwykle skanalizowane i zelektryfikowane. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. czasem. ale Sawur zagroził mi sądem polowym. ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu. po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. nie były zbyt częste.. Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa. 16. Sytuacja była skomplikowana. były palone zagrody. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne. tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski. Nic podobnego nie nastąpiło. Walki te były bardzo trudne. gdy już było wolno wracać. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji.kowelskim. . cyt. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. że rozpęta się trzecia wojna światowa.. przesiedlono na 106 107 . Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”. Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi. 16.W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania. zapominając. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej.2. UPA w PRL po zakończeniu wojny. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń. aby wspomóc działające tam siły upowskie. Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. Potem dopiero pod przymusem. nie niszczył infrastruktury kraju. ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. korzystając z różnych amnestii. Stąd też powroty.. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów.1.

ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda). dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów.. Stwierdza również. ten sam. Banderze i Łebiediowi). Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób. 115.” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie. b.760. mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko. Zaznacza też.) – Naruszenia. Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof. aby ktoś to określił bardziej szczegółowo. a z I. przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”. Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić.. co było praktyką powszechną. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach.263 osoby. Australii itd. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych. Tam.000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy. że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela... jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka. 16. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe. Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich. że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego. Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel).Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”. (. R.Niemców. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami. ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”. który 108 109 .. Kanady. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1..Rosenberga i J. w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski. Warto by było.. co im jest potrzebne. Partia powstała w r. wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim. c. Ugrupowań takich jest wiele.33.mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. Potem. Prof. Podłoga wydawała im się nazbyt pańska. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć. o których mowa. Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było.. na własna rękę.. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym.P.742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”. pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje. Elektryczność ich przerażała. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych.V. nosili glinę.. Fleminga: a. Prócz tego około 355.. (a to) świadczyło o... Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej.. 2009 mówi. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami.. To im zapewniło bezkarność (m.000 żołnierzy. Szawłowski44a.. swego przeciwnika.” d. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100.3. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A. Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A.. podoficerów i szeregowców. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7. Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego. Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga. 17. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”.. „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego. ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej. a kursem strategicznym . Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU). Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów . „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego.” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady.. Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne. 1947.in.. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L. Oficjalny program Swobody z r.

Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali. aby uczniowie. 18. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę. Na szczęście. pomija się także wielu ważnych autorów jak W. Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców.. żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie. Głoszone są hasła antypolskie. Wysockiego. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. Wysockiego. w których biorą udział tysiące ludzi. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek. Wynikałoby z tego. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. przez fundację Ukraina-Ruś . natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom).był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane. zwłaszcza młodzieży. czy Łemków. z tym. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. Poliszczuka.. W czasie wyborów komunalnych w r.. Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA. „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. Grotta i innych. To jest moje stanowisko. ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane. Gdyby to wiedział. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści... a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. W przewodniku wydanym w 2010 r. Na przykład. aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. To wszystko zakrawa już na szaleństwo. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież. rasistowskie. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”. w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof. W innej wypowiedzi wzywa. B.  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie. 2012. bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków. Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki. Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r.. to jest stanowisko partii. ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. Tezy są tak napisane. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. Apelował także. 2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25. Według prof. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu. Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa. W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy.. Uczeń jednak nie wie. Recenzja prof.

2008. 2002. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. Szaynok A. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi. W. Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to. wypędzenia i ucieczki 1939-1959.2012. Wrocław. 01. Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22. Wyd. 2003. Popek L. 8. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej. Pure soldiers or sinister Legion. The Organization of Ukrainian Nacionalists. 1939-1946. Dębowska M. 2004.. 4. Instytut Pamięci Narodowej. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r. Żbikowski A.. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze). (ed. Himka J-P. 2002. 8a Jankiewicz L. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Stow.. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945. 2008. Witold Listowski. Kuczerpa M. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. Duchowieństwo diecezji łuckiej. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. 2011. W: Listowski W... Wrocław 14.05. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy.10. Isajewicz J. Nortom. Ukrajina. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Sienkiewicz W. 2009. który poszedł inną drogą. 2007. Montreal. 9. Demart S. Wysiedlenia. 2006. Makarczuk S. Wyd. 19. Wrocław.06. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie. 2002. Komański H. 5. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego.. UPA u wiri borot’by. Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. 6. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939. Australia i Studia Oleś.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich. 16a. Cybulski H. 10. 5 zmienione. 3. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. (red. np. Wrocław... Grott B. rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. Wyd. Kulińska L. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. 2004. Kulińska L. 2011. Grott B. Warszawa. Polska-Ukraina: trudne pytania. the Ukrainian Police and the holocaust. Londyn. Jastrzębski S. ATLA 2. Serhijczuk W. Warszawa. 2. Warszawa. Nacjonalizm chrześcijański. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. 13.S. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66. Wyd. Nortom. nie mniej. Konieczny Z. Siekierka S. Atlas ziem Polski. 2009.. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. W swojej ostatniej książce18a prof. Juchniewicz M. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej.Korman A. Wrocław.A. Księgarnia Akademicka. Kęsik J. Polihymnia Lublin. str.S. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Kraków. W: Grott B. Wyd. 11. 14a Korman A. około 1989/1990. Tokarczuk Internet. Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta. Littman S. Wyd. Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. 16-17. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Teki Edukacyjne. 7a. 112 113 . 7. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych. Jankiewicz L.2011. W: Ajnenkiel A. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24.Komański H. Klimecki M. 2012. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1. 2012. Księgarnia Akademicka. wymuszonych grozą śmierci. 2006. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów. Z krwawych dni Lwowa 1941 r. Bellona. Nortom. Wyd. Tłum.. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne. Black Rose Books. 2010. Wyd. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Wyd. Filar W. Koło Lwowian.): Polityczne.ze swoich gospodarstw. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. Tom 9. Boreć J.. 15. Kędzierzyn-Koźle. 16. Warszawa. 1990. Siekierka S... Kraków. Borec Homes Pty Ltd. Hryciuk G. Czerwone noce. 12.

Sowiński L. Wrocław. Wyd. Wyd. Poliszczuk W. autora. dostęp marzec 2012 r. 1996. Wyd. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. 2001. Sutanna umaczana we krwi. Źródła zbrodni OUN i UPA. 36. 2007/2008. Nortom. 18a. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. Wyd. Warszawa 44a. Siemaszko E. 2010. (ed. 2005. Siekierka S. 33.Kijów. Wrocław. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908. Warszawa 43. tom I i II. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd.) Polityczne. 2006. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. 25. 30. Ukraińska powstańcza Armia..II. Siemaszko E. Poliszczuk W. Bulzacki K. Siemaszko E. Warszawa. Wrocław. Siemaszko W. 2006. Glos Kresowian. Kraków. 114 115 . Listowski. Nortom.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz. Wydawnictwo Literackie. Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. 1939-1946. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946.I. Doktryna Dmytra Doncowa. 27. 2000. 1939-1947. 2001. Poliszczuk W.Szawłowski R. Katowice-Oświęcim. http://www. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Warszawa. Materiały źródłowe Cz. Nr 88: 57. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Prus E. 76-112. Wołczański J. Michała Gałkowskiego. Jakuba Strzemię Archidiec. Wyd. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. Nr. 2. 2003b. Wrocław. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery.). 2005. Wyd. I. Toronto 28. Wyd. Od Badeniego do Potockiego. 2004. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich. 1999. str. Recenzja. Nr 23-25. (red. Wyd.. 2003c. 43a. 2011. Wrocław. 1939-1945. Wyd. 2006. 2007. W: Listowski W.) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Niedzielko R. Wyd. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10. 41a. Toruń. rok wyd. 46. Ludobójstwo. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. Wyd. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. Cz. Poliszczuk W. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz. Toronto. Wilno. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 2000. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Na Rubieży 120:43-58. 1996. Toronto 29. Warszawa. tom II. Legenda Kresów. Nakładem autora. (Patrz str. Tak było w Bieszczadach. 2012. Prus E. 40. Poliszczuk 2002. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. 38. Tom I. 44. 2003. W: Grott B.Poliszczuk W. W: Paź B. von borowiecky. Kraków. Motyka G. Toronto. Patriarcha galicyjski. Nortom. Nakł. Motyka G. 1995.. Operacja „Wisła”. W. Wrocław. Dowody zbrodni OUN i UPA. Adam Marszałek. 2006. Wyd. 2003a. 19. 32. 2006. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). 2004. Przegląd stanowisk badawczych. 35. Księgarnia Akademicka. Bilans zbrodni. Warszawa. Nortom.17. Nacjonalizm ukraiński. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. Woczeja S.A. Poliszczuk W. Poliszczuk W. Warszawa.html. 42. Toronto. Komański H. Poliszczuk. Volumen. 41. Nortom. 2008. Na rubieży. 37. W. 2. 25-26. autora. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego. autora. Różański E. Rękopis rozesłany do wielu ludzi. Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego. Toronto. Toronto. Nakł. 1999. Nortom. 45. Kury. 2009.Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. Toronto – Warszawa . Wyd. 47. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. Poliszczuk W. 2011. Bł. Gorzka prawda . Uniwersytetu Wrocławskiego. 39.. Siekierka S. Wysocki J. 2008.7-8 (116-117). Prus E. Str. Komański H. tekst. Partacz Cz. Wrocław.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. 2006. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. 34. Niewiński J. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Nakładem autora.. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. Wrocław 2011. Prus E. 20.kki. Nakł. Siekierka S. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków. Kraków. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). Nakł. 2010. Szawłowski R. 1999.Wilczur J. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN.386) 21. 24. W. pod redakcją R. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. 207-228.63. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Komański H. Wrocław. Operacja „Wisła” w świetle prawa. Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. 22. 26. Wyd. Poliszczuk. Instytut Pamięci Narodowej. analiza. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa. Masłowśkyj W. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Prus E.. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. 31. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. 23. Wrocław. Strutyński M. Wyd. 1861. Kędzierzyn-Koźle. 48. Wyd. Poliszczuk W. Pawłowiczowa M. 18. 2012. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. W: Grott B. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Powiat Kraśnik.

Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1. s. Bielsk Podlaski. Tomaszów Lubelski. a w miastach i miasteczkach.diecezja. 2007) dla województwa stanisławowskiego. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. . Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. ss – siostra. i popom prawosławnym. w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami. – ksiądz. – gmina. par. kleryk. Ludobójstwo. – powiat. a po tzw. Teren. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”. policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich. 3. byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich.brat zakonny. Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców. par.1939 r. itp. Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury. z książek ks..09. Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. ur. pow.. oo. „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim. dek. archidiec. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia. dr hab. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo. wołyńskie.* (  KS) Ks. – parafia.180) Stefan Fabijański. ks. diec. Leszek S. w 1880 r. –dekanat. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”. lub o wymianę informacji. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi. Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN).urodzony. a z książki R. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. . Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). zamordowany dnia 25. także bardzo liczni Żydzi. Stosowane skróty: gm.1939 razem z ks. Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. str. Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA. Możejko. z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne. proboszcz par. o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej. Stefan Babiński salezjanin ur. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. w 1912 r.09. Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem. (ok. – archidiecezja. czyli ówczesne województwa: lwowskie. – ojciec. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej. pow. np.Prof. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in. Dub.*  (J. ojcowie.. 2. W przedstawionej liście. Biała Podlaska.. br. Antoni Beszta-Borowski ur.*  (KS) B. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. Niedzielki (2007) „Niedz”. siostry zakonne. Zamordowany 25... stanisławowskie i tarnopolskie. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). pow. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010. o. przez 116 117 . Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”.

J str. pow. Klesztów. pow. J str. pow. przez nacjonalistów ukraińskich. Tyszowce.*  (J str. kapelan 24 p. 11. został zastrzelony przez policjantów ukraińskich. Miasto.07.*  (str.05. 997) Ks. zamordowany 08. Bóbrka (archidiec. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. na Węgry. Łukasz Żezuliński ur. (  SP) Ks. 17. pow. pow. (diec. Tomaszów Lub.*  (SP.) S. w 1909 r. 7. Biłgoraj (diec. Jaworów). Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko. Stanisław Kołodziej ur. rozstrzelany w marcu 1944 r. 4.1939 r. lat 42. lat 40. 1885.1944.1944. Świdnik. lubelska. Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. przemyska. Ks Marceli Weiss. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02.02. J str. dek.  (J str. pow.12.1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA. pow.*  (SP) Alumn Józef Janas ur. zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r. (archidiec. Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony. przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r. Stanisław Gustkowicz ur.04. NN proboszcz parafii Klelów.210). przemyska.1907...40 r. 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej. lubelska). 3. 6. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo. par. Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04. Tomaszów Lubelski (diec. 7. Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r.*  (SP. Szutowa. w r. proboszcz par. Chełm. 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r. Łańcut (diec. gm. Albin Barnaś lat 40. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. na wzgórzach Wuleckich. Mikołaj Kapuściński. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur. podczas próby przejścia pułku przez granicę. proboszcz par. 2. pow. Władysław Jacniacki. pow. Ks. i pow.*  (KS) Ks. gm. dek. Tomaszów Lubelski (diec. dek. J str. dek. (  J str. Chełm zamordowany po torturach 13. proboszcz parafii Nabroż. proboszcz parafii Lubień. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom. 81) Ks. lwowska. gdy wrócił po przyjściu Sowietów. ur.09. Dr Władysław Komornicki ur. (diec. Bełz).*  (SP.1943 r. proboszcz parafii Gdeszyn. Szutowa.  (KS) Ks. Jana Kazimierza. dek. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25. 14. Świrz). wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im.. dek. lubelska. Jarocin.*  (KS) Ks. Borów. 64). Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub. 118 119 . dek. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13. przemyska. rtm rez. Jakub Dymitrowski..1943 r.J). 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18.09. W lipcu 1943 r. w 1914 r. dek. 5.*  (KS) B. 180) B. Hrubieszów (diec. lwowska. dek. pow.). Władysław Tchórzewski ur. Włodawa (diec. 95) Ks. kapelan 9 pp. pow.1941 r. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15. lubelska. gdy był w ogrodzie.1915 należał do zgromadzenia oo. pow. 352) Ks. 25.1944 r. 8. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 . proboszcz parafii Kobylany. Województwo lwowskie 1. bernardynów we Lwowie. 13. proboszcz par. dnia 25. pow.1941 r. Tomaszów Lubelski).  (str.1941 r. janowski (diec. Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20. Hrubieszów (diec. Stanisław Skielimowski proboszcz par. 1944 r. w r.06.40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich.. lubelska. 05. Jakub Jachuła. Ks. Ks.1939. 17) Ks. 10. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27.*  (J str. 12.08. Żmudź. 5.07. wikariusz par. 1169) Ks. Tomaszów Lubelski (diec. ur. Leżajsk w pow. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach. Nisko (diec. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r. 10. Kraśnik. (19. lubelska. 15.1939 r. 9. pow. lubelska. proboszcz par. Błażej Nowosad. podobno za to. 12. dek. par. dek. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy. 04. (  SP. 191) Ks.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze. 6. podlaska). lat 60.*  (str. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce.06. Jaworów (diec.145). ktoś go zastrzelił.05. lat 41.  (SP. Potok Górny. 1942.02. lubelska dek.180). 16. Stanisław Galewski. 1943 r. zmarł w obozie w Dachau 12. gm. w 1916 r. pow. w 1911 r.10. Krosno. kleryk. rez. proboszcz par.09. w 1900 r. kap. rozstrzelany w sierpniu 1941 r. Czesław Broda ur. Krężnica. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy). w 1870 r. lubelska. Wieś i gm. Marcin Kędzierski. Ulanów nad Sanem).*  (SP. Alojzy Strakowski.*  (KS) Ks. pow. Tomaszów Lubelski) 4.  (str. Sokal. 9.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub. J str.  (KS) Ks.1944 r.09. Rudki.36) Ks. lat 71. Ratując życie uciekł do Lwowa. 8.01. zamordowany we wsi Dub. Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02. Biłgoraj). w Komarnie. Zygmunt Pisarski. dek.  (KS) Ks.*  (KS) Ks. Brzeżany.

Wywieziony do Majdanka zginął 29. 541. został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz. pow. Szczerzec).*  (str. Jaćmierz). W 1941 r. Lwów (archidiec. pow. lwowska.06. 33. 20. rez.280) Ks. 283) Ksiądz NN. Świrz).  (KS) Ks. 30. Nawaria. Malechów pow. 26. i gm. Brzozów (archidiec. Jarosław.. pow. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. zginął w obozie w Dachau w 1942 r. ale nie zgadzają się inne dane.*  (str.jest możliwe. 31. pow. dek.patrz woj. pow.*  (KS) Ks. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29. w odwet za wykonany wyrok na ks. Dydynia. Adam Korczak ur. i gm. 124) Ks. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo. 1902 r.*  (str.  (str. Bolesław Mróz. Wietlin. Dydynia. pow. 120 121 . dek. 1170) Ksiądz NN proboszcz. przemyska. Malechów pow. 13. gdzie został zamęczony 16. pow.  (str. par. zabito go w czerwcu 1944 r. lwowska. Brzozów). Bóbrka (archidiec. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. -. Wołkowyja (także siedziba gminy). Sambor). kpt. Sokal (archidiec. Patrz woj. lwowska. proboszcz par. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r.1942 r. przemyska). Franciszek Strzelczyk ur. Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków).  (str. i gm. 14. Władysław Sarna ur. 904) Ksiądz NN. Pantałowice. 15. Jarosław-Wschód).11. Dobromil (diec. Tuligłowy pow.(str. zmarł 2 dni później. Pruchnik Miasto. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica).06. że to ta sama osoba.* (  KS) Ks. Dobromil (diec. lwowska.79) Ks Jan Mazur. dek. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci. 22.*  (str.1941 r. pow. Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja.. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie.*  (str. 619) Ksiądz NN. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r. lwowski.*  (KS) Ks. Stanisław Kwiatkowski lat 64.39 r. w 1898 r. Drohobycz. 1007) O.*  (KS) Ks. proboszcz parafii.09. siedziba gminy i par. 28. Sambor (archidiec. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej. dek. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27. tarnopolskie. Mariusz Skibniewski ur. proboszcz par.*  (str. Bełz). lat 36 proboszcz par. Wieś Wysocko.  (KS) Ks. (Do wyjaśnienia) 23.. tarnopolskie ks. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. 541) Ks. Przemyśl Zamiejski). lwowska.03. Kończuga. proboszcz parafii Borysław pow. był w klasztorze we Lwowie. proboszcz parafii Równe pow. podczas wycofywania się wojsk sowieckich. 21. Żochatyn pow. 17. 19. 1903. W kwietniu 1943 r. Krystynopol. dr. 280) Ks. dek.46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par. 89) Ks. 29. gm Laszki pow. w 1905 r.*  (str.1943 r. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom.1943 r.03. Jan Siuzdak ur. dek. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora.*  (KS) Ks. O. Dublany). kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow.09. Andrzej Osikowicz ur. Jarosław (archidiec. z klasztoru Zabuże w Sokalu. (SP) Ks. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09. par. greckokatolickim Michaile Hajdiuku.*  (str. Wieś Kornałowice. 18. dek. Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Matków. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r. 12. Borownica. i par. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. 16.07.1944 r. zamordowany w więzieniu we Lwowie. par.12. zesłany do Auschwitz. gm. w par. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow.1900 r. w majątku Przyłbice pow. Świrz. Banderowcy zabili księdza 25.  (str. Karol Potoczny proboszcz par. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich . Dublany. przez syna popa z Boratynka. wieś. w 1907 r. 1105) Ksiądz NN. Lesko. pow. Józef ur. Józef Kopeć wieś i par. Franciszek Stańko ur. 415) Ks. dek. bernardynów. Michał Duszeńko . dek. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa. 32. lwowska.1907. jezuita.*  (str. gm. zginął w Oświęcimiu. W 1939 r. Kazimierz Lach. lwowska. Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. KS str. Kamionka Strumiłowska (archidiec. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. pow. Zamordowany przez banderowców dnia 12.*  (str. Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej.20) Ks. 27.1944 r.1944 r. Tarnawka. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks. Wieś.05. aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. 24. lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. w 1895 r. żołnierza SS-Galizien. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie. Turka (archidiec. gm. 75) Ks. lwowska.1943 r. Wieś. w 1881 r. przez nacjonalistów ukraińskich. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20. proboszcz par.  (KS) Ks.12. wikary par. gm. 25. kpt. pow. gm.  (KS) Ks. Zginął w Dachau w 1941 r. Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy.

gdy wracał wraz z br. proboszcz par. wikariusz par. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. 8. dek. 4. Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami. Konstanty Songajło ur.10.  (str. NN. zginął w Auschwitz. pow. Pohorce.10. lwowska. Tuligłowy. dek. Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow. w pow. pińska. dek. Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie. pińska. przemyska. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow. 10. 1889.1942 r. pow. Lubieszów. 37.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. Kazimierz Rybałtowski ur.34. siedziba gm. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. z zakonu oo.*  (KS) Ks. 2. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow. gdzie zginął 20. w 1896 r. 41. Lubaczów. 122 123 . Janów Poleski). przez nacjonalistów ukraińskich.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska. pow. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. w 1880 r. pow.*  (KS) B. Władysław Wójcik ur. Wieś i parafia Husaków miasteczko. proboszcz par. Czerewiszcze 4.*  (str. Franciszek Będkowski. 35.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano. gm. 393) Ks. gdzie zginął 16.*  (IZ) Ks. Małe Hołoby.120) Ks. Marcin Bosak ur. dek. 3. dek. 9. pow. przemyska. Michał Szydełko.  (623) S. gdy odwoził proboszcza z par. proboszcz par.  (KS) Ks. Bircza). Franciszek Dominik Kowalik ur.  (str. 672) Ks. pijarów w Lubieszowie. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. w 1903 r. Zamordowany przez banderowców 06. Podkamień.  (str. Jana Borella (zmarłego. Bratkowce. proboszcz parafii Zagórz. lwowska. 491) Ks.*  (str. przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę. pińska.  (KS) Ks. lwowska. 7. Piotr Mojsijanek. Banderowcy napadli na dom. Stryj (archidiec. lwowski. proboszcz parafii Mariampol-miasto.*  (SP) B. Mościska (diec.*  (SP) B. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05.02. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. dek. 11. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r.*  (KS) S. zesłany do obozu w Dachau.1944 r. 5. 40. bernardyn.11. Janów Poleski) zamordowany 24. zmordowany 24.1944 r. 38. Kamień Koszyrski (diec. Dobromil (diec. dek. Stanisławów (archidiec. i par. z donosu nacjonalistów ukraińskich. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. obrabowali go i księdza zabili 19. Uciekając przed NKWD w 1940 r. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. pijarów. Jan Wolski ur. proboszcz. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany. Pińsk.  (KS) Ks. Ceperów par. Czerewiszcze pow.1940 r.06.1943 r.O. sercanka.*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec.  (623) S.  (KS) Ks. zesłany do obozu w Oświęcimiu. przemyska. proboszcz parafii Cieszanów pow. 3. lwowski. sercanka. gdy odwoził ks.1886 r. dek. Kośna pow.1944 r. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42. Stryj).*  (str. dek. w r. pow.  (KS) Ks.  (str. katecheta z parafii Równe na Wołyniu. 36. chciał dostać się do Generalnej Gubernii. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. 28. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. w którym mieszkał ksiądz. Kamień Koszyrski. w r. proboszcz par. 342) Ks. Leopold Aulich ur. Rudki (diec. w 1907 r. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1. 39. Aleksander Zając z zakonu oo.1943 r. 2. w klasztorze w Lubieszowie. gm. w 1907 r. w 1902 r. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich. wieś i parafia Żulin. Rohatyn (archidiec. gm. w 1905 r. pijar z zakonu oo.1943 r. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami. Świrz). dek. lwowski zamordowana przez UPA 03.1874.1944.07.06.  (623) S. dek.).. pińska.*  (KS) Ks. Izydor Węgrzyniak. pow. Rudki). proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r. pow. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie. pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA. 6.08. Marceli Zmora ur. Konkolniki). Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o. Kamień Koszyrski (diec. łucka. Jan Budkiewicz ur.1943 r. pow. pow.06. Województwo poleskie 1. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow. Witalis Borsuk. 833) Ks. proboszcz par. Kamień Koszyrski (diec. Kamień Koszyrski. wikariusz parafii Fraga.04. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. Jaryczów Nowy. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko. Chyrów – miasto. Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r. Mościska). Kamień Koszyrski). Wieś i par. 587) Ks. 26 05.11. Zamordowany 14/15.

410) Ks. 20.  (str. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec.*  (KS) Ks.*  (KS) Ks. Tadeusz Stroński. proboszcz. 6. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”. wraz z 30 parafianami.12.*  (Str. dek. 9. gm. Tłumacz. 394) Ks. wyrwano mu język.  (str.*  (str. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow. Został aresztowany w 1940 r. 25. Stanisławów (archidiec. Rohatyn (archidiec. bernardynów. pow. 287) Ks. przekazany do gestapo. gm. Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r. (wraz z bratem E.1943 r. dek. karmelita. pow. Świrz) dnia 19. 124 125 . Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo.1944 r.. Kałusz (archidiec. 8. Stanisław Perenc. Podkamień pow. lwowska.02. wikariusz parafii miasta Kałusz.02. i był strasznie zmasakrowany. dek. dek. Joachim Szafraniec. Kołomyja).*  (str. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow. zaginął bez wieści. Został aresztowany 24. 146) Ks.. lwowska.1944 r. pow.1943 r. Podkamień. Wojciech Kośmider ur. pow.1944.  (str. przez policję ukraińską.  (str. Koło Stryja został zamordowany 22. Stanisławów). Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. 643) Ks. Żurów. dek. Staniław Rysikowski – proboszcz. gm. przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD. lwowska. pow. 16. dek. 14.*  (str. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku. 13. pow. 15. wieś.  (SP. Michał Kucab lat 45. Józef Kluz ur w 1912 r.. zamordowany przez banderowców we wsi i par.02. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód. Ottynia. Skomorochy Stare. wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka. 245). Aresztowany w końcu 1943 r. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty. Konkolniki).  (Str. lwowska. a ciało porąbano na kawałki. lwowska. administrator parafii Fraga.1944. gdzie został zamordowany 16. katecheta z Kołomyi (archidiec. gm. Bartłomiej Czosnek. Miasto. str. i par. lwowska. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego. zaginął bez wieści. dek. O. pow. i par. 12. lwowska. Śniatyń. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami. dek. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26. gm. w 1875 r. Tłumacz).03. gmina i parafia Bednarów. dnia 27. 41 r. dek.1889. Konkolniki). miasto i siedziba parafii i gminy. Kałusz (archidiec. 1940 r. 704) Ks. Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo. Ks. KS). Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu.1943 r. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r.43 r.03. został aresztowany w czerwcu 1943 r. Roch Sałek z zakonu oo. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku. Ottynia (także siedziba gm. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. Zamordowany w czasie napadu UPA.przebywający na leczeniu w Mikulczynie. 17. lwowska. Stanisławów). Kosów Huculski (archidiec. Jan Ciąpała. gdzie został zamordowany 11. Rohatyn (archidiec. Kołomyja).1944 r. 479) Ks.02. pow. Rohatyn (archidiec.44 r. Wieś. 5. Tomaszowce. 11. Świrz).. Rohatyn. Ks. 19. 246) Ks. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. wikariusz parafii Bołoszowce.*  (str. Ludwik Peciak ur. inicjatora mordów w całej okolicy. pow. Rohatyn (archidiec. Nadwórna (archidiec. i par. w 1889 r. 405 i 450): Ks. prefekt w Kołomyi. bernardyn.*  (str.06.12. Uprowadzony przez banderowców 08. 382) Ks. miejskiej i wiejskiej. Zamordowany 06. 10. 417) Ks. wieś. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej.150). dek. 24. Leon Chudy kpt. 7. Rohatyn (archidiec. pow. Wieś.  (str. lwowska. gm. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu. przecięty piłą. gmina i parafia Pistyń. pow.02. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił. ślad po nim zaginął. 18.*  (str. Błażej Czuba. Fraga.1944 r.10. zamordowany w obozie w Majdanku 23. Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19.245) Ks. Dolina).02. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie..*  (str. Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”. Ks.09. 394) B. przeor klasztoru.*  (SP.*  (str.. dek.*  (KS) Ks. brał udział w kampanii wrześniowej. na podstawie donosu policji ukraińskiej. lwowska. lwowska. Został zamordowany w lipcu 1942 r. dek. Romuald Chłopecki ur. Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12.09. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego. rez. obcięto genitalia. lat 35. 394) B. trafił do Stryja i tam pozostał. Był zamordowany dnia 12. lwowska. Świrz) zamordowany przez UPA 19. 21.1942 r. 23. katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi.  (str. pow. kapelan wojskowy. Józef Grzesiowski. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich. przez nacjonalistów ukraińskich. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. dnia 19. 342) Ks.04 1943 r. aby uciekł do Budapesztu.

szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. pow. dek. zamordowana 6. Nowosiółka Biskupia. szarytka z klasztoru w Rozdole. zmarł na tyfus w więzieniu. Niżniów.08.. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow. gm. Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. ur.* (  str. 701-702) S. Stanisławów. 28. pow.1906. 408) Ks. pow. Stanisławów). Ks. Stryj) spalona 09. Stanisławów). 3. Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r. 30.*  (str.12. Czesława Antonina Stieber (józefitka). 48) Ks. gmina Broszniów. par.*  (str.* (  Str. i par. 743-44) S.1943 r. wraz z siostrą Celiną. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r. lwowska. dek. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07. Stryj). lwowska.1869. 1905 r.1944 r. Dolina). i gm. Monasterzyska pow. Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07. pow. Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19. lwowska. dek. w 1880 r. 701-702) S.. wraz z siostrą Zofią. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej. Perehińsko. lwowska. (archidiec. Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par. i po torturach bestialsko zamordowany. Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec.*  (str.05. Dr Lucjan Tokarski lat 54.02. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. Konkolniki. 39.. dek. Józef Wiatrowy. aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r. 158) Ks. 1944 r. lwowska. został aresztowany w listopadzie 126 127 .*  (str. Brzeżany (archidiec. lwowska. zaginął bez wieści. 27. uprowadzony przez banderowców z drogi. gm. pow. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami.. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15.03. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r. lwowska. par. 756) S. 42. Józefa z klasztoru w Rozdole. Tłumacz (archidiec. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie. pow. gm. 34. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15. Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa. Wieś i par. osadzony w więzieniu w Stanisławowie. wieś. Borszczów. Rożniatów. lwowska.04. 33. pow. 30.*  (str. 41. Sarnki Dolne.08. (  str. 112) Ks. Buczacz). Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii). Wiktor Szklarczyk. dek. w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek). Rohatyn (archidiec.1945 r..1942 r.*  (str.26. par. Wiktorią. (archdiec.12. gm. zamordowana 6. Potutory. proboszcz par.  (SP) Ks. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. pow. gdy wracał z odpustu w Litiatynie. dek.*  (KS) S. podczas napadu na klasztor.1944 r. M.Tłumacz (archidiec. katecheta w Stanisławowie. dek.05 1944 r. przez UPA. 43. Zwłoki odnaleziono w listopadzie. i pow. Antoni Wierzbowski. została przepiłowana piłą. Stanisławów). i pow.  (SP. KS) Ks.02. Błudniki. z parafii Podkamień Rohatyński.1944 r. lwowska. wieś i parafia Bybło. lwowska. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu. 29.*  (SP) S.. podczas napadu na klasztor. które go rozszarpały. lwowska. dek.1944 r. (archidiec. w Derżowie.1944 r. Tłumacz. Rohatyn (archidiec. pow. lwowska dek. 720. 44.. 35. 503) Ks. S.05.1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. wikariusz. Rohatyn (archidiec.1944 r. 05. Helena Dżugała lat 26. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz. 756) S. wieś i parafia Broszniów-Osada. Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r. lwowska.1944 r. lwowska. 31. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy. dek.04. Żydaczów (archidiec. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców. Siostry zakonne 32. dek. 17).. 38. lwowska.1941 r. 29). gm. Agnieszka Poniecka ur. Niżniów.*  (Str. Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8.*  (SP) S. pow. Buczacz. Stryj) wraz z S. Żydaczów (archidiec. koło Rusiłowa nad Strypą. Stanisławów).1944 r.1945 r. 2. lwowska.*  (SP) S. dek. Kotów. lwowska.KS) ur. Leokadia Kulpa ur.*  (str. Władysław Biliński ur.12.(archidiecezja lwowska.03. dek.05. Derżów w pow. 40.*  (KS) S. 30. Województwo tarnopolskie 1. gm. wieś Rypne. Tłumacz (archidiec. Stanisławów (archidiec. Derżów pow. Dolina). Dolina (archidiec. lwowska. dek. z klasztoru w Rozdole pracująca w par. Dolina) zamordowana przez banderowców.  (str.*  (Str.02. w Derżowie.1881.12. dek. Adela Augustyna Pawłowicz ur.743-44) S. dek. Dolina (archidiec. proboszcz. dek. Piotr Bieńko proboszcz par. kiedy wracała do domu. Bursztyn. W kwietniu 1944 r. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. zmarł 20. 05.1944 r. Jan Bojarczuk ( J. Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. pow. zamordowana przez UPA 29.  (str. Bojarczak . gm. pow.04. 37. 25. 384) Ks. Konkolniki). gm. 36. pow. Weronika Melinger ur. Kałusz (archidiec. dek. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. 756 i SP) S. dek. Kowalówka gm. lat 65. i gm.10. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś.*  (str.1883. Żydaczów (archidiec.

Hłuboczek Wielki. pow.44 r. lwowska. Toustobaby. dek. dek. Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r.  (str. dek.*  (str.1919 alumn II r.. Andrzej Kraśnicki ur. Jan Kuszyński wikary.03.. Tarnopol).. w 1906 r. w 1893 r. w 1888 r.1943 r. pow. pow. Skałat). Drohiczówka.01.09.1944 r. zamordowany przez banderowców 14. Krzemieniec (woj. Skałat (archidiec.44 r. 21. i gm. lwowska. Trembowla). Toporów. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim. zaginął bez wieści. dek. 264) Ks. Tarnopol (archidiec. przez banderowców. dek.1944 r. gm. Brzeżany (archidiec. Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005. dek. 20. lwowska.*  (str. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką. 306) Ks. zaginął bez wieści. w 1880 r. gm. Zabojki gm. dek. Podhajce (archidiec. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim.1944 r. 5. par. wieś i parafia Krosienko gm. wieś i parafia Markowa.. dek.02.  (str.*  (94) Ks. wieś i par. 294) Ks. 22. 61). Radziechów (archidiec.01. wieś.*  (str. lwowska. lwowska. 16. Szczepan Jurasz proboszcz. 6. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9. 11. Przemyślany. pow. par. gm.12. pow. Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt. lwowska. Zamordowany 14/15. Świrz.*  (str. pow. gm. dek.1895. Brody).43 r. w 1912 r.Brody (archidiec. 8. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur. był torturowany przed śmiercią. Brzeżany). Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA. Tarnopol). Buczacz (archidiec. dek. lwowskie) 15. 407) Ks. wieś i par. Seminarium Duchownego we Lwowie. Mikołaj Ferenc.10.*  (str. Jan Kazimierz Gach ur. dek. gm. Brzeżany (archidiec. podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień. lwowska. Brody (archidiec. Brody (archidiec. 123) Ks.* (  KS) Ks. 88) Brat Jan Frączyk ur. lwowska.02. Mogielnica. Józef Janas ur. Wołków. Zamordowany przez banderowców dnia 11. na trasie Złoczów-Lwów.1945 pochowany wraz z około 50 parafianami.41 r. lwowska. Podhajce (archidiec. i gm.10. pow. 12.11. Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic. proboszcz par. pow. lwowska. Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8. wikariusz par. dek. Przemyślany (archidiec. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu.*  (str.. Poczajów. pow. 415) Ks. administrator parafii Kotów. 152) Ks. dek. Stanisław Kwiatkowski lat 64. pow.1944 r we wsi Ładańce. dek. pow. Brody). pow. dek. Wołków. 17. Zamordowany 12. pow. 266g) Ks. Podwołoczyska nad Zbruczem. 19. Przemyślany (archidiec. dek. proboszcz par.03. Nowosiółka-Bekerów. z zakonu oo. Rajmund Gałązka ur. w 1891 r. Brody (archidiec. był torturowany przed śmiercią. 06. Czerwonogród. Trembowla (archidiec.1944 r. wieś i par. Kurzany. 111) Ks. 4. kapucynów lat 48. lwowska.02. Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki. 14. Uciekł z transportu. Kaczorowskiego. Przemyślany. str.01. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi. rozstrzelany (9.1944. 88) Ks. lat 29. Wysocko-Hallerczyn gm.1941 r. 18. Michał Duszeńko. Brzeżany). Uprowadzony przez banderowców 31. łucka. Konkolniki). 10*  (str. lwowska. 7. lwowska. Ponikowica. dek. mimo. pow. gdy wracał z pogrzebu ks. 326) Ks. ur. Michał Karczewicz proboszcz par.*  (str. lwowska. i gm.*  (str.. Jazłowiec). został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. Świrz). Zamordowany w pociągu 14. 1889. lwowska. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu. Podhajce). lwowska. 293) kleryk Florek.*  (str..*  (str. dek.*  (str. dominikanin. wikariusz.*  (str.. Stanisław Fijałkowski ur. siedziba par. 128 129 . wieś. Zaleszczyki (archidiec. że rewizja nie potwierdziła oskarżenia. pow. pow.03. Józef Kaczorowski ur.1945 r. Antoni Frankowski. Brody) w dniach 12-16.  (str. 13. Wieś. Potutory. w 1912 r. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16.. Władysław Klakla ur.03. lwowska. 1099) Ks. par. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. Brzeżany). zamieszkały w Koniuchach. dominikanin. -. dek. wołyńskie. pow. lwowska. par.1944 r.Trembowla (archidiec. diec. proboszcz parafii Podwysokie. 386) Ks.44 r.01. w 1886 r.02. Marian Dziamarski proboszcz.*  (str. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r. Busk). pow. (patrz woj. Świrz). Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli. na 10 lat łagru. Dotkliwie pobity i zamordowany 14. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r.. Przemyślany (archidiec. 432) Ks. i gm. miasteczko Jazłowiec. pow. Adam Gromadowski ur. Jazłowiec). pow. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15.

*  (str. lwowska. B. Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców.02. Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych.. pow. Busk). Ihrowica. Brody) w dniach 12-16.*  (str.. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur.*  (str. 84) Ks. 29. przez żandarmów niemieckich. 37. dek. lwowska. dek. dek.*  (str.. dek. 40. w 1910 r.. pow. lwowska. Wieś Żeżawa. dek. Skałat. Baworów.1941 r. Monasterzyska. pow. Stojanów. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r. 42. Krasne pow. pow. i gm.. Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r. Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14. Buczacz (archidiec. 28. wraz z około 80 parafianami. Złoczów (archidiec.03. pow. Leon Perucki wikary. lwowska. 507) Ksiądz NN.02. ur.. w 1894 r. dek. zwłok nie odnaleziono.44. Brzeżany).*  (str. Stanisław Szkodziński proboszcz.  (str. Józef Suszczyński ur. w 1912 r. i pow. lwowska. wraz z 80 parafianami 41. 510) Ks. pow. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07. pow.. gm. lwowska. Kociubińce. Ryków. Michałówka pow. 1941 r. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”. pow. Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy). w 1913 r.11. Czortków). lwowska. 84) Ks. Bronisław Majka ur.*  (str. lwowska. Kopczyńce. Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec. i zamordowany.*  (str.*  (str. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. Jan Szewczyk ur. 32.09 1943 r. Buczacz (archidiec.. Zamordowany przez banderowców 16. prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca. 322) Ks. wieś i parafia Bobulińce. w 1874 r. wikariusz par. Stanisław Szczepankiewicz ur. dominikanin. Złoczów (archidiec... Brody (archidiec. Kujdanów.*  (KS) Ks. zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie.*  (str. dek. administrator parafii Kociubińce. Brzeżany (archidiec.11. dek.1944 r. Rozstrzelany w więzieniu. wieś. wieś i gm. 369) Ks. 158) Ks. wikariusz par. i gm. przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30. po sumie banderowcy uprowadzili księdza. gm. lwowska.1941 r. w Nowosiółce Biskupiej. Czortków). 45. W niedzielę 05. Podwołoczyska pow. lwowska. katecheta z par. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16. Kopczyńce (archidiec. dek. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3. Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26. dek.* (str. 25.1944 r. w 1876 r. w 1895 r. lwowska. parafia Tłuste Miasto. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07. proboszcz par. zamordowany w Podkamieniu pow. Radziechów (archidiec. wikary.23. dek.*  (str. proboszcz.02. Tarnopol (archidiec. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych. i gmina Podhorce. Zaleszczyki (archidiec. wieś. Walenty Puchała ur.*  (IZ) Ks. Józef Pikota ur. 359) Ks. Złoczów (archidiec. 443) Ks. Wieś i gm. Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17.. lwowska. 38. dek. gm. który zaginął bez wieści.*  (235) Ks. 24..06. 36. administrator parafii Pieniaki. 33. Józef Szady ur.1943 r. wraz z 38 ludźmi.08. dek. wieś. w 1910 r.. Karol Procyk.*  (str.45 wraz z około 150 parafianami. gmina. proboszcz parafii. proboszcz. 44. Skałat. pow. lwowska.  (str.. 443) Ks. dek.01.03. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r.1944. Brody (archidiec. pow. 34. w 1879 r. Wieś i par.1944 r.44 lub 26. Tarnopol). lwowska. 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur. Brody (archidiec.1908. zginął około 26. pow. par. Litiatyn pow.06. 35.1943 koło wsi Szypowce. wieś. Tłuste Miasto. 31. Busk). Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. 448) Ks. Wojciech Rogowski ur. 239) Ks. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par.07. Zaleszczyki (archidiec. Majdan. Płuhów. par. Zaleszczyki (archidiec. pow. 130 131 . Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy). 27.1945 r. Zamordowany przez UPA 12. Józef Rupnicki ur. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r. Skałat). lwowska. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli. par. miasteczko.44 r. Jazłowiec). Franciszek Szarzewicz ur. w 1914 r. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. Złoczów).. administrator par. 26. Tarnopol (archidiec. 146) Ks.*  (str. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę. W 1909 r. w 1887 r. w 1874 r. pow. Czortków. pow. 39. lwowska. w 1912 r.*  (str. Sokołówka. lwowska. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27.03. w 1906 r. 43.. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach. dek. Podhajce). i gm. Jan Walniczek ur. Kowalówka gm. Zamordowany przez banderowców dnia 20. dek. par.*  (KS) Ks. Tarnopol). Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02. dek. wieś.. pow.07. gm.. Jazłowiec). Borszczów.1944 r.09. Jazłowiec). administrator parafii Byczkowce pow. parafia i gm. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r.  (str. Zbaraż (archidiec. Złoczów). 116) Ks. Tadeusz Siatecki ur. par. 459) Ks.*  (str. Kopczyńce (archidiec. lwowska. Florian Toporowski ur. 508) Ks.*  (KS) Ks. dek.

lwowska.70. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3. zamordowany w maju 1943 r. Zygmunt Chmielnicki ur. wieś Nyrków par.*  (str. Pauszówka.. 56. lwowska.1944 r. dek. pow. Dubno. Józef Aleksandrowicz ur. pow... w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców. Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare. gm.  (str. 7. Podhajce (archidiec. dek. łucka.. Skałat) (źródło: W. .. Skałat) zamordowana 02. w 1902 r. dek. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12. Jazłowiec). 57.1939 r. Czerwonogród.46.*  (str. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych. Drohiczówka pow. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów. dek. dek. szarytka zamordowana 12. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia. prefekt w Równem 1935 . 53. w 1905 r. KS) Ks. 6. w archidiec. Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen.02.12.1944 r.  (SP) Ks. 440) S. 402) S. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45. Józefa Kopaczyńska..1903 r. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17. ale po kilku tygodniach zwolniony. Delatyn. lwowska. 457). Trembowla).11. 26. par. redaktor Życia Katolickiego w Łucku. par.*  (SP).1944 we wsi Okno (pow. S. łucka. wrzucony do studni i zasypany kamieniami. lwowskiej. gm. Siostry zakonne 50. Gliniany miasto. pow. 49*..*  (str.07.1944 r.. Czerwonogród. lwowska. podczas mszy św. w 1875 r. prałat kapituły kolegiackiej. dek.*  (str. w 1882 r. administrator par. S.S. 58.10.. Amelia Witolda Borkowska ur. proboszcz par. pow. razem z 308 Polakami. 440) S. Antonina Helena Żarkowska lat 51.11. w 1891 r. lat ok. Podhajce). dek. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r. par.1945 r. przez nacjonalistów ukraińskich. Zginęła razem z nim także jego gospodyni. w 1869 r.. Beresteczko.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15. pow.* (  str. proboszcz parafii Korytnica.1944 r.*  (KS) B. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach. dawny wikariusz we wsi Gliniany. powiat Radziechów (archidiec. proboszcz parafii Zabłoćce.. i gm. Władysław Żygiel ur. Zaleszczyki (archidiec. 166) S. Jan Witek ur. lwowska. Kostopol (diec. 4. Bieniawa.. 5.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur. w 1915 r. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj. Buczacz (archidiec.1944 wraz z wieloma innymi osobami. przez UPA . Henryka Bronikowska. wieś Nyrków par. pow. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1. lwowska. w 1915 r.07.1944 r. gm. lwowska. SiS 106) Ks. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par. 323) Ks.01. 47. łucka. ur. . gm.*  (SP. Połowce. 3. Jerzy Cimiński ur.  (KS) Ks. 54.*  Ks. w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie. dek. gm. w 1887 r. Michał Dąbrowski ur.1943 r.1945 r. wieś i par. Zbaraż (arcidiec. Połowce. Równe). lwowska. Deraźne. Jazłowiec).02. w której mieszkał. Włodzimierz Wołyński). dek. NN. gdzie umarł na tyfus. 848) Ks. Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow. Franciszek Ciesielski ur. 2. przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich. 52. Jazłowiec). Brody). Włodzimierz Wołyński (diec.. i gm. pow. Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia. 286) Ks.01.1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce. stanisławowskie. 55. proboszcz parafii w Berdyczowie. 193) S. współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur. Razem z nim zginęło kilkoro parafian.*  (str. Od 1939 do 1941 r. Czortków (archidiec. w 1878 r. Szczurowice. stanisławowskie. Kubów 2008).44 r. (Zabołotce) pow. lwowska. Koszlaki pow. wieś.*  (str. Pauszówka. Karol Baran ur. dek. Zamordowana przez UPA 17.. Zaleszczyki (archidiec.1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz. aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 . Tarnopol.*  (SP. 51. gdzie zginął 16 lub 17. Tesłuchów. dek. pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych. Janów. Zamordowany przez banderowców 13.*  (str. w 1924 r.04.04. zamordowany w klasztorze przez UPA 20.02. Przemyślany. Trembowla (archidiec. Podhajce). zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem.. siedziba parafii. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11.. Szambelan jego Świętobliwości. dekanatu i gm. Ludwika Biegalska.43. Kubów 2008) 48. wieś i par. SiS str. Drohiczówka.106) Ks kapelan WP. dek.*  (SP. DP. Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj. Zastrzelona w kościele 16.  S. Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego. Klara Linowska.S. wieś. pow. proboszcz parafii Łysin. Włodzimierz Wołyński (diec. pow. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W.07. pow. pow. Czortków (archidiec. dek. Zbaraż) w czerwcu 1941 r... Został przerżniety piłą w korycie z desek. pow.* (  str.02.

Krzemieniec). pow.1944 r. w 1900 r. Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. 1896. dek.02. zamordowany w maju 1943 r.09.(KS. w r. gm. uciekając przed Niemcami w 1939 r. w Równem. 134 135 . Beresteczko). Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele.*  (SiS.Sylwestra Gleczman OCD ur. łucka. w 1895 r. łucka. Konstanty Turzański ur w r. przez UPA podczas rzezi całej wsi.*  (SP. łucka. dek. z zakonu w Niepokalanowie. proboszcz par. Kamil od św. Krzemieniec).02. we wsi Połonka.. KS 124-127) Ks. 10. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec. Dubno). Luboml (diec. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11.  (KS) Ks. ur w r.07. Jan Cyprian od św. Stanisław Fijałkowski ur.1900.*  (SP) Ks. 1917. dek.1943 r. 13. 1902. Mełnica. 19. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r. Stanisław Grzesiak ur. pow. . na Śląsku. dek. osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów. Stanisław Gałecki ur. Bolesław Szawłowski ur. proboszcz par. w r. przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow. Szawłowskiego. 200 parafianami 11. oblat. zamordowany około 21. pow.1943 r.*  (SP. bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. tarnopolskie) . w 1908 r. Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07. dek. 12. Jan Kotwicki ur. Piotr Walczak ur w r.01. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r.*  (SP. Krzemieniec (patrz woj.. przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec. został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17. łucka. pow. Jerzym Cimińskim. Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób. łucka dek. 763-767. 21. dek. SiS 106) Ks. 22.08. zastrzelony przez Ukraińców 16. Kowel (diec. dek. zamordowany 20/21. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński. przekazany do gestapo. Władysław Wielebnowski ur.1943 r. od niemowląt do starców. pow. Włodzimierz Wołyński). łucka. w 1905 r. Boremel. w r. Zofiówka pow. Łuck (diec. pow. proboszcz par. Łuck.* (  SP) Ks. proboszcz par.. wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami. Sarny (diec. dek. w 1904 r. Poryck. 17.(KS) Ks. pow. 1910.12. rez. Nieświcz. Kazimierz Świerzewski ur.1944 r. gm. 1899. zamordowany 19. Dubno (diec. Wielick. Jarosław. Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”.09. Zamordowany 30.03. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. SP) Ks. pow. przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia.08. Łuck. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. Sarny).1943 r. pow. pow. łucka.(KS. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r. pow.1939 r.1944 w Porycku. Radów. diec.*  (SiS-str.04. w 1893 r. Krzemieniec (diec. 15. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna. Kowel) zamordowany 19.. Grzybowica.1943 r.*  (SP) Ks.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. łucka. dek. pow. Włodzimierz Wołyński (diec. katecheta emeryt. 899) Ks. Łuck. został z donosu miejscowych Ukraińców. zastrzelony 17. 14. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów. pow. proboszcz par.1942 r. w 1898 r. proboszcz parafii Chynów. pow. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin. w 1909 r. pomagał też ukrywającym się Żydom.*  (KS) B. 1884. z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym. przez nacjonalistów ukraińskich. Jeziorany Ławrowskie pow. Luboml).1943 r. Łuck. Poczajów Nowy. i dek.1939 r. Beresteczko) wraz z ks..471-475) B. pow. proboszcz parafii Ostrówki pow.  (SP). gm. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym. łucka. proboszcz par.. Michał Grodzicki (Grobicki) ur. proboszcz par. Okopy. proboszcz par. Włodzimierz Wołyński. Ks. łucka. 18. Hieronim Szczerbicki. odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później. SiS str. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. Krzemieniec (diec. Wyszogródek (Wyżgródek). zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r.przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich. Włodzimierz Wołyński. DP) Ks. jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek). proboszcz par. kpt. Stefan Iwanicki. w 1909 r. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta. Krzemieniec. IZ. gdy odbywała się msza św. proboszcz par. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08.*  (KS) Ks. 20.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem). gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks. 8. Józef Śliwa ur. Luboml.1943 w grupie kilkunastu osób . Dubno. O.  (SP) Ks. . gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących. pełnił obowiązki proboszcza par. 23. dek. Dubno (diec.07. pow. ur. Ks. Stanisław Dobrzański ur. Krzemieniec). zamordowany wraz z ok. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. DP) Ks. 16. Skurcze. głównie uchodźcami z okolicy. 11. proboszcz par. Łuck. SiS 477) Ks. łucka. 9*  (SiS. w 1905 r.* (SP) Ks. O. pow.02. zamordowany w 1946 r. Inocenty Wacław Majewski ur.

zamordowany w lutym-marcu 1944 r. pow. Dolina. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba. pow. Wrodarczyk. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity.1944 r. gm. nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami. 694) Ks. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. za to. 180) Ks. pow. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”. pow. w dzień swoich urodzin za to. gm. Równe na Wołyniu. gm.. Zginęły także jego żona. Jaworów.*  (KS) Ks. Przemyśl. Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św. gm. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. parafia Lubieszów.*  (str. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r.*  (str. Województwo tarnopolskie 1. Uprowadzony w październiku 1943 r. pow. o którym nie wiedział. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret. Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. w 1874 r. 3. gm Zborów. zostali zamordowani razem z ok. Województwo poleskie 1-2. proboszcz par. Ukrainiec z mieszanej rodziny. pow.*  (str. Jaworów) zamordowany 10. Śliwnica. 2.*  (str. 5. Trembowla.podczas napadu na wieś Okopy. 659) Ks.. w 1885 r. za to.Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. Michał Tełep ur.*  (str.*  (str. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego. 489) Ks. 7*. lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r.*  (str.743) Ks. pow. par. za sprzyjanie Polakom. gmina Markowce. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1.01. gm Strusów. Ukrainiec ze wsi Strusów. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary. 692) Ks.*  (Niedz. NN. pow. gdzie często działał ks. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r. Panasiuk (imię nieznane). 200 Polakami. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp. ze wsi Tudiów.416) Ks. 3.05. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA. Rachiń. córka i kilkanaście innych osób. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów. proboszcz parafii Rogóźno.27) Ks.*  (Na Rubieży 104/2009 str. Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r. przez bojówkarzy SB-OUN. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA.1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach.  (Niedz. Szutowa pow. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. gm. Zubrzec. dek. Przemyśl.*  (str. 2. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ. za to. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia.04. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r. Komenda Obszaru Lwów. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. Peter Seńczuk z Rudnik pow. parafia Nehrybka pow. Ukraińcy. pow.726) Ks.*  (str. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków. Kuty Stare.*  (SP) Ks.*  (str.117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym. 4. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r. Baka (imię nieznane). wikariusz unicki. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego).*  (str.487) Ks. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. pow. Tłumacz został zamordowany za to. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”. Szczerba z Chrusna pow. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów.. 2. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. Śliwiński (imię nieznane). 714) Ks. Kamień Koszyrski. 4. Zamordowano również jego żonę. Aleksandria pow. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14. 3. Cieszanów. przez banderowców 136 137 . 5. za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. gm. Tarnowica Polna. 290) Ks. Województwo stanisławowskie 1.1945 r. Podczas napadu bandy UPA 09. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców. 6. 177) Ks NN z Trościańca. 351) Ks. dla Polaków. Antoni Ślusarczyk. że przeciwstawiał się mordom. Anatol Majkowski ze wsi Worona. za to. przemyska. pow. Ksiądz został wysiedlony w 1940 r. że przeszedł na prawosławie. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę.*  (str. Kuty.. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami.

par. Województwo wołyńskie 1. Milno osiedle Podliski. Łuck. 5-6. parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA. 8. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 . łucka. NN. SiS 403) Pop Czerwynśkyj. par. na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko.Ks. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach. rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. (źródło Woczeja 2011). gm. gm. Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać. że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody. że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. parafia Kowel. Wiadomość do sprawdzenia. Krzemieniec (diec. 7. których ukrywał. 3. Laskowce. Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. Następnego dnia znaleziono go martwego. że nie chciał wstąpić do UPA. dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci. Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r. gm. Pop NN. 9.**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego. pow. woj.*  (KS) Pop NN par. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy. pow Zdołbunów. pow. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. pow. Wiadomość do sprawdzenia. . pow. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r. Wiadomość do sprawdzenia. pow. 2011). Beresteczko). został zamordowany pod koniec 1942 r.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior. pow. Nowy Staw.481) Ks. przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. Łuck (diec. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. pow. w tym jego siostrę i dwoje krewnych. Pełcza. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA. Wiadomość do sprawdzenia. Dederkały. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej. łucka. który wykonano. 1943. pow. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu. przez bojówkarzy UPA za to. Załoźce pow.. Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA). dek. Zamordowany w lipcu 1943 r. NN z pow. par. Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. 5. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r. woj. 1900. Łuck.* (  SP) Ks. Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej.*  (SiS. zamordowany w listopadzie 1944 r.*  (KS) Ks. 10. dek. . Radziwiłlów pow. 577) Pop NN.* (  SK. 4. Żabcze. Zdołbica. Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm.Pop Konoplanko z pow. gm. Jankowce. Powodem morderstwa było to. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem.Dubno. wołyńskie. .* (  SP) Ks. przez bojówkarzy UPA za to. Baszuki. (źródło: Woczeja 2011). Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy).*  (KS). Czerniechów. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki. Syn popa był członkiem bojówki UPA.Pop NN z Kaszówki. przez nacjonalistów ukraińskich za to. 6. pow. gm.*  (KS) Pop NN. NN par. Trembowla. Tarnopol. 1.za to. str.*  (SiS. proboszcz par. NN. w którym zginęło ponad 50 osób. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania. . pow. to plugawa banda.Ks. 992/993). parafia Bełżec.*  (SiS str. Za to dostał wyrok śmierci. (str. że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA. gm. Został zamordowany za to. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. Wieś Rudniki. że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. Złoczów. został w kwietniu 1944 r. 7. Kołki.*  (KS) Ks. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. za to. Serafin Horosiewycz ur. 2011). który był sygnałem do mordowania Polaków. Krzeminiec.*  (KS) Ks. 2. Zborów. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży.

na których były zamachy. rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD. Kopczyńce). pow. Odmroził sobie palce u rąk i nóg. gm. Buczacz). Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży. 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow. Tabela 1. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25. Międzyrzec. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna).10. wieś Kaszówka. gm.1943 banderowcy napadli na plebanię. gm. Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze. gm. 140 141 . pow. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397. ks. zabijając 15 osób. Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście. ks. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra). np. Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam. dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop). Trembowla 13. pow.1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344). pow. Trembowla).44 na plebanię napadła bojówka UPA. ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł.*  (KS i SiS 397) Pop NN.07. poprzez donos lub wspólne działanie: np. Zostawili go myśląc zapewne. Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę. Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. Brzeżany). zakonne gr-katol. Kopczyńce). ks. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka. ks. Iławce. 12. że umarł.43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks. dnia 13.Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277). W sumie jest ich i tak bardzo dużo. Nota bene. Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow. kowalski. pow. do Zaleszczyk. Mateusz Franków (Horodnica. gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli.04. ks. w rękach których ginął. Banderowcy zamordowali ojca księdza . że potępił masowy mord we wsi Gaj. ale zdołali uniknąć śmierci. ks. Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki. NN ze Szczekiczyna. Podhajce. ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin.zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami. nie mniej przeżył.09. Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. pow. Jan Smutek (Tłusteńkie. Władysław Michałkiewicz (Łoszniów. proboszcza Kowalczyka. uniknęli śmierci: Ks. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). który udzielał pomocy Polakom. pow. biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych. ks. ks. wraz ze swoją rodziną i służącą za to. przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447). w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów. Podhajce). aż zemdlał. na wpół przytomnego. pow. zamordowany we wrześniu 1943 r. obaj ze Złotnik (pow. pow. którzy. Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks. Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow. Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. pow. Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare. aż do końca wojny i później. (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym. W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. Wilhelm Doroszyński. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi. Oprawcy bili go kijami. Kubów 2008). We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego.11. NN (Żabińce. Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię. Trembowla). Skałat). We wsi Hleszczawa.1943 r. Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. Kopczyńce). Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. 13*  (Niedz. Zawałów. Ksiądz Kasperski. pow. 89) Ks. Wielick. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA.Skałat dnia 31. Podhajce). 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba . Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec. pow. cała UPA. pow. prawie cudem. ks.*  (Poliszczuk 2002.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. Ksiądz Kazimierz Solecki (ur.

żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005). Wrocław. Cz. Głos Kresowian 29: 67-72. Siemaszko W. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich. Wydawn. Wydawn.. Gorzka prawda. 2000. Kędzierzyn-Koźle. 1995. 2005. Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. Kraków. 2002.. Poliszczuk W. między innymi miejscowi harcerze. Wrocław. Materiały Źródłowe. Korman A. dopóki ci byli na miejscu. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W: Listowski W. Wydawn. 2008. Franciszek Kopeć (Demnia. Konieczny S. Kubów W. Był zresztą wysłany już po fakcie. prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego.II. Ks. Sutanna umaczana we krwi. Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim. 2004. ks. Kraków. 2011. że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych. W Chodaczkowie Wielkim 12. tom 12. Moim zdaniem. Michał Damm (Bednarów. Isakowicz-Zaleski T. Terroryzm na Podolu Zachodnim. i Siemaszko E. Wyd. więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników. 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. Nakładem autora. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań.11. Witold Kowalski z Kisielina. To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. Niewiński. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Niedzielko R. którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). 2008 a. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. został jednak kaleką. 2006. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). 2007. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. Ks. Atla2. Instytut Pamięci Narodowej. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). Nortom. w Warszawie). Wołczański J. Warszawa. W. nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. Tak. 2008. Stanisławów). Woczeja S. Poliszczuk W. Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych. Toronto. Ze wzgórza pod Krakowem. 2007). ks. Wydawn. Gorzka prawda. pow. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Wyd. Toronto-Warszawa-Kijów. Jastrzębski S. Zbrodniczość OUN-UPA. Toronto. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. (około 2007). W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. Siekierka S. Warszawa. Małe Wydawnictwo.44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło. pow. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. 2010. Męczenników za wiarę. Warszawa. Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. SUOZUN i Wydawn. Poliszczuk W. Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Ks. (spons. Listowski. Komański S. napadła bojowka OUN-UPA. Wydaw. Dom był przygotowany do obrony.. I. Szatko z Firlejowa (pow. Franciszek Bajer. Warszawa. Wydawn. Popek L. Wrocław. Literatura Dębowska M. nocą 2 lutego 1944 r. jedynie ustny przekaz). Nortom. Są to tylko przykłady.. Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363). Siekierka S. 2006. von borowiecky. kapelan AK. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. Żydaczów) (Siekierka i in. Wrocław. W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. 2008 b. Studia i materialy. W: J.. Płacili za to życiem lub ranami. Lublin Isakowicz-Zaleski T. wprawdzie przeżył. Bulzacki K. Komański H. 142 143 . Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. Komański H. Siemaszko E. ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał.. o ile nie dość wcześnie wyjechali. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Wrocław. Nakładem autora.. 2004. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. ks. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b). Rohatyn). 2007. 1939-1946.. gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. Kresowa Księga Sprawiedliwych. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. Popek L. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. Ks. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. Siekierka S. SUOZUN. został ranny w czasie obrony plebani. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Wrocław. Wydawn.. Różański E. Polihymnia.. dlatego. 2005. Komański H. Nortom. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Wydanie III. Nakładem autora. Siekierka S.

BCh. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych. Jeśli chodzi o to. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8.1947. Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej). oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall.4 i Komańskiego i in2. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. 144 145 . czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne . Leszek S. kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne). Kęsik13 podaje za W. na 20-25 tysięcy. Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA.Prof. lub bardzo skąpo relacjonowane. W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych. lub też bali się świadczyć. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. gdy przebywali u rodzin na urlopie. dr hab.4. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. co w sumie czyni 75-91 tysięcy. że nie zachowali się świadkowie. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9). jest oczywiste. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto. Przez długi czas po zakończeniu walk w r. czy nie przez Armię Krajową (AK). ofiarami są także członkowie samoobron. gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. Siekierka i in. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. bo poumierali. 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. czy IB. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. znanych z nazwiska.10. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi. Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800. Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy. jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie. Podkreśla to Poliszczuk7. są innej narodowości czy wiary niż mordercy. Wtedy jednak. gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. z tym. W tablicy 1. na str. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. a kogo nie. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego. 1). W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6. Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat. Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. ponieważ z wielu miejscowości. Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. Osobno obliczono straty samoobron. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie. Jest oczywiste. i E. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani. Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7. zorganizowanych lub nie w AK. stających w obronie napadanych. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie. podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony. gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane.napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. itd. albo też do świadków nie udało się dotrzeć. dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5. że np. tak. lub zostali schwytani.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości. że jestem świadomy. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy.

śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S.17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich). Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie.928 15. którzy uciekli z Armią Czerwoną. gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.Tabela 1. z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy.urzędnicy sowieccy wójtowie. istnieją także miejscowości. Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości. z których brak danych. lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r.522 38.600 60. Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi. Jastrzębskiego5. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni.41a cza8 ska 3. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Przyjęto więc liczbę 60.18. Straty wśród Żydów były ogromne.755 22.240 15. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi.088 10.4 (str. weterynarze i inni. Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało.000 185. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych.000 60. ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett.202 12.121 3. Siemaszko10.932 158. (zapewne z wiadomością Niemców). Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp.4) i było sporo miejscowości. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett.4 ) zmniejszyłem o połowę. gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców. Ludność.000 40. Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA.719 a .000 osób.274 17. ukrywając itp. Siekierki i in. Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później. że w Galicji mieszkało w 1941 r. (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób). także Ukraińców. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność.000 22.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41.960 4. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska.000 3. 32 Romów i 74 Niemców. W literaturze. Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów. ** szacunek wg. ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r. jak lekarze i czasem rzemieślnicy.800 10.000 za E. OUN-UPA mordowała. za wyjątkiem tych.000 47. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny.600 3236 100. ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy . gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16. Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki.121 45. gdzie były mordy.* Dane dla Polesia przyjąłem wg. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość.6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy.5). Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany.000 – 133.400 27.415 32. niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy.121 22. Littman12a podaje. same 146 147 .000 3.276 32. lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12. którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków.803 15. z których te dane pochodziły . UPA mordowała ich wraz z rodzinami. zwłaszcza w województwach tarnopolskim. że najczęściej mieszkali tam Polacy.000 24. ludności wyznania mojżeszowego12). b – liczba miejscowości. Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami). w każdym województwie obok miejscowości. dla których są udokumentowane dane. nauczyciele. Sposób szacowania danych: jak wspomniano.otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość. Istnieje nawet książka im poświęcona16. ale tych. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska). lub dokonywały ich.113 60. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości. przysyłani przez sowiecki rząd. wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien. Dla każdego województwa osobno . Także OUN-UPA likwidowała Żydów.000** 7. a wiadomo. W literaturze. którzy byli im potrzebni.liczba miejscowości. było tam 616 tys. Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r. dla których takich danych brak. Uratowali się tylko ci. którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami. w których dokonano mordów. Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim. dalej.800 18. którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689. Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.

Wrocław. 2). 2012. autora.S. Wyd. Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik. Siemaszko E. Komański H.2012 r. 1. 2002. Niewiński J.1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Siemaszko E. 2007. 2004. von borowiecky. 2002. Poliszczuk W. str. Siekierka S. Nie ujęto tu Wołynia. Różański E. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja.. 3. 2004. Littman S. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. 12a. 7. Nortom. Warszawa. Los jest mściwy. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. kalectwa i innych obrażeń. Biuletyn IPN. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. Toronto. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. 16.. Na Rubieży 120:43-58.ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. Nortom. Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . Siekierka S. W: B.7-8 (116-117). Wyd. Komański H. Warszawa.. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Wrocław. 2. 2008. 2003. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 2011. Warszawa 2. Prus E. 13 Kęsik J. Masłowśkyj W. SUOZUN. Wyd. IPN. Bulzacki K.Korman A. Powiat Kraśnik. 8. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów. zamarznięcia). Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. 1939-1946. Kury. 6. Wyd. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13. 2007/2008. Black Rose Books. zapalenia płuc. Nr. Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. 1939-1946. Nortom. Holokaust po banderowsku. czerwonka) oraz na skutek ran. 2001. 14. 10. 5.. Wrocław. 2005. 318-344. Wrocław. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl. w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. Bilans zbrodni.. Komański H.. Siemaszko E. Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Wyd. Wyd. Jastrzębski S. Wyd. Tom 9. Siekierka S. Gorzka prawda . Poliszczuk W. np. Wrocław 2011. 2006. 9. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia.). (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum. Policja Ukraińska zamordowała . jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. mrozy i ciężka praca robiły swoje. 2012. 18. Toronto. Niedzielko R. Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób. Polska-Ukraina: trudne pytania. Warszawa. 1939-1945. 2000. lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich. 06.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. tom I i II. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. 17 Jankiewicz L. Warszawa 15.. Nortom. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Siekierka S. 2007. często należących do AK. z ukr. Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą. Wyd. Wyd. Siemaszko W. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. Tabela 2. Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309.I. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. 2001. 2003. Wrocław. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. 2010. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. 148 149 . Warszawa. Tom pod redakcją R. Przypisy: 1. 11. Wrocław. razem 2. BCh lub IB. Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. 12. Komański H. 1939-1947. 4. Wyd: ŚZŻ AK.. Szawłowski R. zwłaszcza województwa lubelskiego. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24. autora. Wyd.A. Nortom. Ludobójstwo. Montreal. Wrocław. Pure soldiers or sinister legion.. Wyd.

sygn.. Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe. Bardziej niecierpliwi. Droga. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim.. 2 Tamże zniszczenia (. Podlasie. Mirczuka . Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych. s.1946.184 A. że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego. a handel wiejski.. Mirczuk. Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok.. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów. Nadsanie i Łemkowszczyzna. a w przypadku ich ucieczki na inny teren..).. rozmieszczone w siedzibach gmin.43. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich... Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże. W odpowiedzi . informacji.. a UPA.) szerzą dzieło 1 Z. Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią. Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA. Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym. w czasie której .. B.. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe.s.według P. Szota. Jarosławiu. KW PPR w Lublinie. Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys. Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp. przemyskiego i sanockiego4.. O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL. Zwracam się z prośbą.). Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola.330 osób..wschodniej Polski przedstawiała się następująco. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł. Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek. 536 150 151 . W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. drogi itp. Coraz więcej wiosek było palonych. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501. Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji.535 Tamże.VII. Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie. których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6.37 i inne/.Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo .. Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10. Stosunki. której budynki były niszczone podobnie jak ich akta.... z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA. Ukraińśka. W. W okresie tym zamordowano .w lipcu 1946 roku .s. karano śmiercią ich rodziny. Szcześniak. uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej.s.. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2. którzy zmarli w szpitalu8.365-393. Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7. Ukraińców oraz rodzin mieszanych.. Sanoku. Stacjonujące w Przemyślu. aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3. 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim. praktycznie przestał istnieć. a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji. W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna.według niepełnych danych . wyjeżdżali na ziemie zachodnie. bo bandy systematycznie (. Konieczny. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA. w Przemyślu.1946 Tamże P.) życie (.01.).otrzymał biskup zapewnienie. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej. Z. jakie w tym czasie było. nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców. schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn. Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego. które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności. doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad. W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR. (. s. ludność traci mienie (.. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych. nr 27 z 7. 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9.poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych. że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa. Nie funkcjonowały też szkoły.

XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub.1943 1944 I . a 1939 . Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. nr 29 z 1998. s. w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. Konieczny. Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA. W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. UPA. korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja. Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej. np. Tomasziwszczyna. 2001. Poticznyj.VII 1944 VIII . s. Badania wskazują. red. P. Są to członkowie OUN. Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty. Toronto-Lwów 2004. 7. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom. SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego. nr 1/7 z 1994. Misiło. SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA.wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji. Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947.146-147. a ponad 2200 żołnierzy WP. w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11. b E.1943 1944 I . Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej . Jarosławszczyna (dokumenty i materiały). 156. nr 6/25 z 1997. 339 funkcjonariuszy MO i SB. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych. Wrocław 2006 152 153 . 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc.VII 1944 VIII . że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób. Tabela 2.XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA. Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną. Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 . Tabela 1. t. a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet. 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna.

8. Przemyśl 2007.stało się niemożliwe. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15. Szawłowski. Skubiszewski. 154 155 .odzieży i obuwia UPA13. w których stacjonowały posterunki milicji.wschodniej Polski przy granicy z ZSRR.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. mówili o polityce rządu polskiego.in. UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M. Istniały bowiem obawy. gdyż ludność cywilna . W lipcu 1945 roku w Warszawie.2004. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR. WOP. Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach.s.. żywność. 139-166. s 126 15 K. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. 379-303:R. Przyczyny. a także oddziały Wojska Polskiego. Jasiak.Warszawa 2001. Szawłowski. Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski. MO. Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne. SOK.1947). Stosunki.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo . Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen. (w:) P-U. KBW. ORMO. Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie. Konieczny. może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. Źródło: Z. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO. konsekwencje. Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN. Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO. a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m. KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne. s. przebieg. Tabela 3. t. 574 żołnierzy i oficerów WP. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie.. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji . Akcja „Wisła” w świetle prawa. (w:) Akcja „Wisła”. (w:) Kresy Południowo-wschodnie. w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej. Akcja „Wisła” w świetle prawa. Straty WP.III. WOP.

Jasiak.. Siemaszko. Konieczny. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. 442 17 T. Geneza. Warszawa 1993. Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy.. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. (w:) P-U. t. Białorusini. 20 K. s.. 139-166. s.11-159 24 Z.. 271-290. Makarczuk. który uważa. Litwini. ekonomiczne i narodowościowo .s. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia.8. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P. 23 M. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. s.. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”. Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane. Motyka.. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21. t. UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z. Udowodniła ona.s. (w:) Więź nr 12-12 z 1991.. ORMO. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”. Skaradziński). 25 Akcja „Wisła”. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. Palski. Tak było. 21 E. Wstęp.s. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa. przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych. Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25. M. Zabrowarnyj. Podlaski (B. 282 i inne. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane. SOK. 18 B.(w:) Akcja „Wisła”. 8. Białystok 1990... Polityczne.s. Przedstawione przez M. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie. 2001. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18.. (w:) Akcja „Wisła”.. 171 19 S. 232. Straty MO.Tabela 4.. 156 157 . Pisuliński. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012). czy Stepan Makarczuk19.demograficzne następstwa akcji „Wisła”.s. 8. Olszański.. 8. 22 Tamże.zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26.. 2001. 107-109.ukraiński 1943-1947. Olszański17. 226-227. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. (w:) P-U.. wśród nich Bohdan Skaradziński20. Ukraińcy. Podobnie publicyści polscy.s. który uważa. s. Wszelkie argumenty polskie. 26 J. Stosunki.. Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski. Konflikt polsko . Polityczne. 188-204. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947. s. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”..

Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A. a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA. Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA. organów bezpieczeństwa publicznego. Misiło. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych.s.. 28 R. nazwanej potocznie akcją „Wisła”. krakowskiego i rzeszowskiego. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo .jest nieuzasadnione. Akcja „Wisła”.in. Droga.konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów. W. 29 Tamże. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”. członkami ORMO. Na początku 1947 roku. Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia. Wojska Polskiego Ostap Stecy32. w jakich działała uzyskując sukcesy. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy. SL. Z. Szawłowski. ale pełniejsze. przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku. w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP. Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich. Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR. co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich. Wstęp. co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. Z. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . gdyż autorzy obliczeń zakładali.dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m. funkcjonariuszami MO. Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. Stefan Mossor. Warszawa 1993.właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów .proponował takie rozwiązanie gen. Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. w tym kobiety i dzieci. 8. Szcześniaka i W. 32 E. a łącznie z sołtysami. Z.1945.w świetle 27 J. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych... Według nich zostało zamordowanych 98 osób. mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b. KBW. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych. Pisulińsdki.s.. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie. a nie niewinną ludność cywilną. 161. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców. 18. MO. uczestników walk z okupantem hitlerowskim. Wydaje się. że wiele osób. mija się z prawdą. skierowano 21 tys. bryg.8000 osób31. UB 225 osób29. w czasie których podawano fałszywe dane. Dane W. toczonych walk . KBW.. przytoczona powyżej.. Sprawa wymaga dalszych badań. s. poprawność polityczną). Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich. pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A. w tym kobiety. dla województw lubelskiego. Konieczny. który szacowany jest na 1500 . s. MO i UB (121 osób) 1195 osób30. Tymczasem tak nie było. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28. Szoty i A. że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”.ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN. (w:) Akcja „Wisła”. Szotę dla roku 1946. Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. osób do 137 844 osób. Dokumenty. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179. WOP oraz funkcjonariuszy UB. Szcześniak.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. Na dowódcę tej grupy został powołany gen. B. Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko . Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej. co prawda późniejsze. 30 Z. Warszawa 1993. Do przeprowadzenia operacji „Wisła”.wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu. Pisulińskiego. 93. Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły . SOK. Szota. rodziny mieszane. MO. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko . 158 159 . 242. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . WOP. Stosunki. Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa . żołnierzy WP. dzieci i starców. celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów. którzy byli członkami PPR. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. opierając się o dane wojskowe stwierdzono. słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej.ukraińskich „Polska . a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców. liczących 20306 osób. a łącznie z członkami ORMO. Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna. Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR.Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy.. B. Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. W tym kontekście opinia J. PPS.. B. Akcja „Wisła”. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. wójtami. w pewnym momencie wręcz arogancka. UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom.OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej..

Bobusia.6 132. W drugim etapie. Dla tych. Misiło.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki.1 102. Bobusia33 i E. oprac. dokonano akcji „oczyszczania” powiatów. które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych. Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty.tenże. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski. w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35. włodawski. Żegiestowie. 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach. wg spisu w l.8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd. Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach.2 127. wrocławskie (15 491). Przemyśl. Łupkowie. Przeworsku.8 88.) i prawosław. 154-166. lubelskim 9 i krakowskim 437.2 89. białostockie (995). Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku. od końca czerwca do końca lipca.. Opisy punktów zbiorczych. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie. Werbowicach. s. Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ). z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r. ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36. Hrubieszowie.Ukraina. Jaśle.0 96. w tym w województwie rzeszowskim 18. Długim Kącie. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. szczecińskie (15 058).s. hrubieszowski. z których to wysiedlono ludność ukraińską. 28 kwietnia . Dokumenty. opolskie (2 542). Lesku . Nowosielcach -Gniewosz. poznańskie (1 437). Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie. czy nie pozostały w nich osoby. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski. Suścu. Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 . nowotarski. 34 Akcja „Wisła”. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”.0 113. jasieński. posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko. 161. Otaczało ono wieś. Bugu Włodawskim. 2007.9 104. (w:) RHA. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby. trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku. Bobusia. 160 161 . Warunki przesiedlenia.Łukawicy. Szczawnem . częściowo lubaczowski i przemyski. którzy nie posiadali.3 84. 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób). aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np. Warszawa 1993. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38.s. Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds. zielonogórskie (10 870). a w przypadku ujawnienia ich. konwojowana była do punktów zbiorczych. Sanoku. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie.1 39. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B. W trzecim etapie.1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B. w ramach operacji „Wisła”. Przy omawianiu przesiedleń. Tabela 5.. t 7/8. Pierwszy etap. Cieszanów 2007. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku. Nowym Sączu. Przesiedleń dokonywało wojsko. Gorliczynie. leski. Komańczy. Misiło34. 1994. gdańskie (5 280). koszalińskie (31 169).s. Piwnicznej. inwentarza żywego itp. Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. tomaszowski. Przesiedlenia rodzin ukraińskich. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek. 203-258. Chotylowie. Grodzisku. (w:) Polska . które winny być wysiedlone. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską. nowosądecki. zamojski.) w tys. E. że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu. a w województwie lubelskim w: Bełżcu.4 54.operacją „Wisła”. mieszanych i polskich. Były strzeżone przez wojsko. rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów.3 115. Olszanicy. odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. 35 Tamże. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. Krośnie. Zagórzu.:tenże. żywności. Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości. historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. Zagórzanach. do lasu. Chełmie. bialskopodlaski.. przeważnie wczesnym rankiem. Rymanowie. brzozowski.1 123. 207-246. aby uniemożliwić 33 B. 206-219. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek.Kulasznem. Zwierzyńcu. transport mieli zapewniać wysiedlający. Czas. krośnieński. Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. s.

.. Były one przez żołnierzy dementowane. 237-240. o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego. s. że zarówno przydziały żywności. Warszawa 1947.. Warszawa 1993. wg spisu w l.. Źródło: B.. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych... Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. bd – brak danych * . Rok XI. s. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch .4 do 2 rodzin. 11 niemowląt.) w tys. nie ma żadnego poczucia praworządności. s... których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu.. w tym 4 starców (82-88 lat). Opracował Eugeniusz Misiło. 225-226. Rok XI. głównie żywności i narzędzi gospodarczych.. Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B. w nielicznych przypadkach 5. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie. Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82. których przyczyn zgonu nie podano.. s. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji. Dokumenty. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku. Rocznik Statystyczny 1947. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń. 352 5 Akcja „Wisła”..Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. sygn. Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych. Akcja „Wisła”. Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia. s. Główny 40 Akcja „Wisła”. Warszawa 1947. Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym. a wyjątkowo do 3. E.8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach.2 rodziny.436. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r. Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać. Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami. s. Misiło. 18 GUS RP. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego. Rocznik Statystyczny 1947. 30 4 APR.6 156. a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40. 244.2 1 720. a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia. były one stosunkowo dobre. s. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia. mogły być częściowo rozkradane. 245-246.. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego. Warunki przesiedlenia.2 135. jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych. 425-426 Tabela 6. 15. Przesiedlenie. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K. zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów. 397. Warunki. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru. Bobusia. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki.III wojny światowej. Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym.s. a nawet 1841.) i prawosław. Bobusia. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1. Dane statystyczne w oparciu o: APP.dane niepełne 162 163 . 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. Bobusia. s.. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny.

niemniej jednak można stwierdzić. brzozowskim były rodziny mieszane. pozostali b. leskim. Wiemy również. Przesiedlenie.zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego. Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach. APP. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B. 19643 14. Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko . szczegółowych badań. 241. z którą trudno im było się pogodzić. Tabela 7.. W. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. C .3% ogółu przesiedlonych Źródło: B. Choroby zakaźne. Szota. sygn. Warunki... że było ich stosunkowo dużo. zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego.. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw. B. Chełm. pracowali i spędzali życie. Jasło)43. Z.. z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego. sygn.. s. Główny Pełnomocnik. s.. 164. Droga. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach. Również ludzie starsi. 8 oraz PUR O/W Rzeszów. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”. Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A .odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy. Szcześniak. a drugi greckokatolickiego.. Zamość. że w że w powiatach: przeworskim. rozpaczali opuszczając domy. Tabela 8. 439. łańcuckim.notowana przez UB. 7.notowana przez zwiad wojskowy. 43 A.Bobusia. rzeszowskim. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia.. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat). w których się urodzili. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych.. 42 Akcja „Wisła”.. Sprawa ta wymaga dalszych. Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane. 487-488. Krasnystaw. Była to dla nich duża tragedia... ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj. B . Dzienne racje żywnościowe na osobę. Bobusia. 164 165 .d..ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. Włodawa. Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych.s. 165.

Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR. sygn.”. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa. w 1946 roku było ich 129. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich.32650. SPB. gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. SPP. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków. nie jarosławskim. których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem. Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań. s. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”. 47 Tamże. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań. Są to przykładowo miejscowości: Radymno. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań. obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski. Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania. a w 1947 12749. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej.75. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia. dok. 45 Tamże. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska. Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. sygn. Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego. 405-426. 163. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie. dalej w powiecie przemyskim: Fredropol. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych. jak świadectwa szkolne. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim. Grochowce. którzy popierali władzę. Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała.1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np. w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych. Rozbórz. 51 APR.. że pomoc ta była wymuszana przez banderowców. Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46. 165.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna. s.. s. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 . w tym 3 253 chłopów. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego.. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51. 46 Tamże. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji. Nie brano pod uwagę. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 .. 91-106. a od 1947 roku do lutego 1948 roku .. 163. PPR Komitety powiatowe . W przypadku. 48 Akcja „Wisła”. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. Mirocin. Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. s. które rodziny należy uznać za polskie. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”. książeczki wojskowe. były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami. s. należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. Określenie liczby rodzin polskich.miesięcznie. w tym 215 chłopów. Werchrata. 73. s. 174-177. Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria. Bolestraszyce. Są też miejscowości. 50 APP. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. jak też ukraińskiego podziemia. wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47. Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim. jak np. Uchwały. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków. 217.. które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych. dok 72. 18-21.1 479. Bełwin w powiecie przemyskim. a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy. w 1946 . a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego. Warto dla przykładu podać. Dotyczy to także liczby rodzin polskich. w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. s. Płazów. Również po wyborach do sejmu. dok. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”. 405-426 pojawiły się błędne dane. 166 167 .. a we wrześniu 1948 roku już 2 072. języka i kultury. 49 APP...

„Hromenko”. Grzegorz Mazur ps. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”.) ochroną odśpiewał (. 9. „Dalnycz”.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego. Droga. 211. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. po walce w beznadziejnej sytuacji... a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. dróg. Roman Hrobelski ps.. s. przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. 465 „Kruk”). nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52. 168 169 . Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności. Ruch robotniczy w regionie przemyskim. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G. linii telefonicznych.. Motyka. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności. 208. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności.a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA. Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. Z. „Brodycz”. odbudowy mostów drogowych i kolejowych. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia. Nowego Targu. Tego typu starania. Petrus. 52 Z. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy. 6. Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. 2. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej. Wojska Polskiego oraz 1. mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej. Konieczny.. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne..) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”. Grzegorz Łewko ps. „Kalinowicz”. Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów.. Iwan Szpontak ps. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. a w2 sanockim 34 085 osób56. „Stiach”. 8. popełniła samobójstwo. a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano. 13 zginęło w walce. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni.. 56 Tamże. „Knycha”. „Krym”. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych. „Tucza”. „Zaliźniak”)... uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów. W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . Podczas próby ucieczki zginął m. Michał Duda ps. 182 53 A. Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys. Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia. Na lubelszczyźnie .w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa. osób55. 458. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. „Orłam” oraz szereg innych. Jego ochrona.. a 47 poniosło rany. Szcześniak W. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich. 7. Zakładano. in. W trakcie pościgu za sotniami. s. Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. oddziały dywizji 3. „Burłaka”. s.jeszcze w sierpniu 1947 roku . Autor opierając się o relację J. „Berkut”. „Zaruba”. a w 1946 roku163 390 osób. Szota. przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim. Nowego Sącza. 16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps.. Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. zostały rozbite ponosząc znaczne straty. jak „Stiach” wraz ze swoją (. 55 J. „Prirwa”. sprzętu wojskowego. a także schrony dla upowców. prowidnyk Teodor Rębisz ps. B. „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. a następnie otoczenie ich i rozbiciu.. w ramach operacji „Wisła”. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps. Tak było. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby. W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie.. Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps.. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA.. s. Według J.. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty. 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps.Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec.

38 696 osób62. gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści.s. bo 9.. 141.. w gdańskim 1 powiat. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E. Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. Ustalenie liczby repatriantów. jasielski 96. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów. 69 Rocznik Statystyczny 1963.. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947. s. Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. szczecińskiego. Warszawa 1952. a z województwa lubelskiego 221 24659. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69.. Zeszyt 1. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach. tomaszowski 49. że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa.1 osób na 1 km². 170. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. lubaczowski 30. Poznań 1963..wraz z zabudowaniami obszar 5 ha.6. W latach 1945-1948. 15-21. Zmiany demograficzne. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. włodawski 27.. Konieczny. Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków. W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2. Przyczyny.4 mieszkańców na 1 km2. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. 13 ( dane z 3. s. 2002. s. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km². Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych. w szczecińskim 6.. s. 66 Tamże. hrubieszowski 46. z których wysiedlano ludność ukraińską. 196. s. s.s. 64 Z. a następnie w trakcie operacji „Wisła”. 136. s. 58 Z. tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km². Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby. J. 80. biłgorajski 47. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu.Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. 82-84.. W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km². 114-117. 216 68 GUS RP. 13. 401-402. jak i też repatriantom.. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania. które pozostawili. 5 powiatów z 26 i mniej. odczuwany przez osadników.. Palski. t. 61 APL. 63 Tamże. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. Nie można też zgodzić się z tezą. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej.1947):APZ SP Tomaszów Lubelski. Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów.Konieczny. (:) P-U. leski 11. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe. WO PUR. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101. łącznie 58 140 osób. jarosławski 72. a w terenie górskim do 15 ha57. powiaty województw: białostockiego. krośnieński 109. warszawskiego i zielonogórskiego. s.. 66. w bydgoskim 1 powiat. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. chełmski 48. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA. sygn. Warszawa 1963. Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. s. 170 171 . Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski. s.9. Warszawa 6-10 listopada 2001. Przyczyny i skutki akcji „Wisła”. Było to błędem administracji państwowej. Przemyśl 2007. w poznańskim 2.. sygn. olsztyńskiego. leski 26. Mówiąc prościej. 424. Często palono ich gospodarstwa. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. a w województwie lubelskim powiat włodawski 27. s. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68. Banasik. gdańskiego. że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. 2 62 APP. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin. gospodarstw poukraińskich i polskich58.. Polityczne. a nie polskich. 9. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty. Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. przebieg. 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej. utrudniało zasiedlanie tych ziem. Polityczne. s. gorlicki 76. 202. 67 . że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. 424. Makar.) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66. 9. in. w olsztyńskim 7. sanocki 44. Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946. gdyż położyła kres toczącym się walkom. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA. OW PUR. sygn. Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). UWL Wydział Społeczno-Polityczny. Laska. zamojski 77. sygn. 60 APP.402. konsekwencje. 59 S. które podają. Zdarzały się jednak przypadki. w zielonogórskim 5. Brak bezpieczeństwa. włodawski 31. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”. w tym z wiosek 43 55263.. czyli około 19 444 osoby61. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. Teza. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki.. s. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km².X. w koszalińskim 9. a w omawianych powiatach. przemyski 40 (bez miasta).

. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych. a często osadnicy z ziem 172 173 . Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie. a nawet zdarzało się. że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność. in. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. „repatrianci” z Wołynia. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej. Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym. w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA. a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności. Nie ulega wątpliwości. Jedynie w tych miejscowościach.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze. Trzeba tu dodać. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej.. kanalizacja itp. szczególnie ukraińskiej. Ulegały jej też rodziny ukraińskie. którzy byli niechętnie.). Inni natomiast. Małopolski Wschodniej. że władza dążyła do asymilacji państwowej. a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. wodociągi. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe. Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi. która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy. Byli to bowiem m. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”. Zakończenie [. Przyczyny tego były złożone. Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. było bardzo trudne. południowo-wschodniej Polski. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. często zrujnowanych.

Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. ale poza cmentarzem. a następnie Bogatków i Strażyców. Stare Równo. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich. Lublin 2005 oraz L. Przez cały XVII i XVIII w. 1943 r. Wg tradycji. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać.09. szczególnie w dobie zaborów.1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości. były ściśle ze sobą związane. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową. w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki. Wola Ostrowiecka. gajowego Antoniego Skibińskiego. 174 175 .wyspa. Warto podkreślić. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów. (do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. T Trusiuk. rodzinę osadnika Karola Romaniuka. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. iż w okresie niewoli. Pomimo nacisków. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. językową. Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego. 3 W 2005 r. Popek. Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu. Warszawa 2011. Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego.48% mieszkańców na 1 km2. Wołyński testament.Popek. wraz z Lubomlem została włączona do Korony. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. która w 1388 r. Obie miejscowości. Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu. a mojżeszowe 17. powiatu lubomelskiego. zaś Rosjan obok. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%). Wira.. Dudzińskiego i Szulgacza. Wira. Według znanych dokumentów przed 2. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. Narodowość polską podało 657 osób. Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r. Lacką Wolę. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. Zobacz także: L. mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku. dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców. połową XVII w. W XX w.in. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi. Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej). Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu. starosty chełmskiego. rusińską 15 osób.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30. żydowską 1 osoba. województwa wołyńskiego. Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. P. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami. Popek. gajowych. Ostrówek. wyznaniową i obyczajową. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. Woli Ostrowieckiej. Czaplickich.: Staryki. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach.39 r. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej. Narodowość polską podały 503 osoby. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej. z Maniewicz w kierunku Warszawy. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie. chociaż na jej gruntach. 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego. Z. leśniczych i uciekinierów z Pomorza. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego. biskup chełmski Walenty Wężyk. Lublin 1997. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach. która wyruszyła 24. 150 osób).4 2 W 2005 r.) Już na wstępie należy zaznaczyć. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września. w tym samym czasie i w podobny sposób. Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo. co znaczy . iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 . wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego. powstała trochę później niż Ostrówki.08. założone w XVI w. w czerwcu 1940 r. przylegającej do tej wsi. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka. Stąd drugi człon nazwy wsi.

„Wygonie”. Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. licząca pięć osób. W czasie dokonywania rzezi. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. w obejściach gospodarskich. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. Szkoła. Należy podkreślić. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. Przekurka. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. Od wiosny 1943 r. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. Połapy. grożąc wszystkim śmiercią. kosy i pałki. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. najpierw wyprowadzali 176 177 . w liczbie około 300 osób. 81 osób „u Trusiuka”. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). Następnie oprawcy. a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. by zatrzeć ślady mogił. Wywiązała się strzelanina. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. gdzie było ponad 200 mężczyzn. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. siekiery. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. podstępnie nawołując po polsku. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. głównie wobec Polaków. iż na Mazurów szykuje się napad. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”. którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. W połowie 1940 r. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. Wówczas. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. zażądało oddania broni. Mimo to ocalało kilkanaście osób. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. Szukano też ofiar na polach. Połapy. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. plądrowały wieś. została przez nich otoczona i zamknięta. by uniemożliwić ukrycie się. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. często nie nocował na plebanii. innych uspokajano. gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. 22 czerwca 1941 r. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. Czwarta mogiła. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). rabując przy tej okazji gospodarzy. na drodze lub zostało wrzuconych do studni. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. ale nie zdążono. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). Fakty te niepokoiły. kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. Ostatecznie pacyfikację odwołano. Kilku upowców. Następnie oprawcy. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. łącznie z okiennicami od zewnątrz. Po egzekucji upowcy sprawdzali. przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. w okolicznych wsiach: Równo. patrolując okolicę. złota i zegarków. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. 5 lipca 1943 r.

Został wyciągnięty ze sterty słomy. Dokładnie w 49. W 1943 r. Alicja Grześkowiak . 30% potencjalnych ofiar. 204 dzieci (do lat 14). 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci. na dnie której spoczywał szkielet starca . Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks. gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . Jerzy Pietrzak .Wojewoda Chełmski. W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok. Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków. 30 osób. stodołę u Jesionków. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku.zginęli wszyscy (40%). 10-15 osób. że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami. Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć. To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo. Następnie przez okna wrzucili granaty. 70%. którzy byli w nich ukryci.senator województwa chełmskiego. Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. spalono również kościół.przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku. Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób.Wołyniacy z różnych stron Polski. iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. dr Henryk Litwin .121 rodzin.głównie kobiet. znajdującą się po drugiej stronie drogi. kan. Borowa. Leszek Burakowski . Uczestniczą w nich byli mieszkańcy . Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof. tj. 10-15 osób. można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego. banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok. Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują. przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu. grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób . Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym. Z 79 rodzin nikt nie ocalał . pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. rocznicę mordu. Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. 222 dzieci. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą. prof. Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina. 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych). kobiet i starców. W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy. Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób.197 rodzin. Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono. w tym 120 mężczyzn. Sokół i Połapy.Władysława Kuwałka. zabijano z broni palnej. 125 kobiet i ok. pastwiska lasy i łąki. Zygmunt Mogiła-Lisowski . ok. Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka . Ekshumacja zbliżyła obie społeczności.przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. Stanisław Dobrzański.konsul RP we Lwowie. w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby . Fakt. Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk . W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię. złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. W 1943 r. Próbujących ratować się ucieczką. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego.dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP. około 37 kobiet. Eugeniusz Wilkowski . 19 września 1943 roku. 66%. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. 200 osób). Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 . 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni.poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. już tradycyjne. tj. oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. że ocalało ok. młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby. W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców. Z ok. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej.w tym także dzieci. dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe. 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży. Ok.senator województwa siedleckiego.wicemarszałek Senatu RP. Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób. co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz . 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok.Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu. Huszcza. gdzie spłonęło ok.mieszkańcy wsi Równo. Borys Petrowycz Kłymczuk .mężczyzn. Podpalono również. ok. Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. Henryk Czarnocki . Przy tych okazjach odprawiane są Msze św. Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób.

iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku. 30. dwa tygodnie po mordzie. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. prywatny sprzęt [piły. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. 1. spinki do włosów. w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. ulewne deszcze. 50 lat. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. guziki. Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika. strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach.5 na 2.2 m poniżej poziomu gruntu. to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych. na cmentarzu w Ostrówkach. Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół. przez co były w posuniętym stanie rozkładu. Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki.głównie kobiet z dziećmi. Pierwszy znajdował sie w lesie. gdzie według relacji świadków miało zginąć ok.08. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn.1943 r.. brak dróg dojazdowych. sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach). Bezskutecznie. Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. W trakcie tej ekshumacji. którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21. paciorki różańców. 15 lat lasu sosnowego.2011 r. Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący.25 lipca 2011 r. namioty]). głównie kobiet i małych dzieci. poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi.1943 r. najstarsi Ukraińcy . podali wersję.08. szkaplerze. Grób wykopany został w piasku. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. Grób masowy miał wymiary 8. w odległości ok. aby postawić. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn. Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok.04. 49 w wieku 20-35 lat . umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien.5 km od „Trupiego Pola”. iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne. wody pitnej we własnym zakresie). „Trupim Polu” koło wsi Sokół. Cygan). Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie.2011 r.08. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności.08.1943 r. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. ok. na tzw. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób . kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja. Korsak i NN ps. z rąk UPA ok. gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi. przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. 8 w wieku 35 – 50 lat. Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców). W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi. 1 w wieku 55. 250 Polaków. 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka.08. Według relacji świadków mogło tam zginąć 30. 39 w wieku 15 – 20 lat. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM.władz Ukrainy. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych. w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps. Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych. 30.5 metra i głęboki był na 1. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. 180 181 . Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. korale. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób.60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). liczącym ok. Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego. szpadle. Te czynniki spowodowały. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku. lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy. W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu).1944 r. na cmentarzu w Ostrówkach. Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę.mieszkańcy tej wsi. 48 w wieku 7 – 15 lat. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły.

. czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. „Polaków wyrżniemy. dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków. Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. ich rodziny . Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. oraz dwa lata później.bude wilna Ukrajina”. Konsul RP w Łucku. za spokój dusz zamordowanych.sława Ukrajinu”. starosta chełmski Paweł Ciechan. często paląc żywcem w otoczonych kościołach.. a na ziemi lubelskiej. ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa. a Ukrajinu stworyty musym”. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. Andrzej Kunert. założonej w październiku 1942 r. czyli „Śmierć Polakom . Według szacunków z rąk banderowców. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości).będzie wolna Ukraina”. aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok. Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami. Sekretarz Generalny ROPWiM – min. które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . a także częściowo lubelskie i poleskie. Ks.Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów. Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości. którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski. tarnopolskie i stanisławowskie. Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . zginęło w ciągu ośmiu lat ok.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski . w tym Żydzi. mordując w okrutny sposób.. senator RP – Stanisław Gogacz. ”Lachiw wyriżem. Żydiw wydusym. Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu. 400 osób.łącznie ok. złożone z ukraińskich najemników. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. kilka tysięcy Polaków.sława Ukrainie”. Banderowcy. Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo. gdy wkroczyły wojska niemieckie. do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”. w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . bo tak powszechnie nazywano członków UPA. 150 tysięcy bezbronnych Polaków. przedstawiciel wojewody lubelskiego. schodzili się do kościołów.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana . którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie. Żydów wydusimy . wspierani przez „czerń”. Mordy na Kresach trwały do 1946 r. zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. a więc dzień. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem. Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz. które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r. lwowskie. „Bude lacka krow po kolina .Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski. gdyż była to niedziela.

ciocia autora pamiętnika. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. Warto zaznaczyć. Na skraju tej wsi. łącznie 600 osób. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty.) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach. Kronika Życia. cyt. że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. uzbrojoną w siekiery. Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”. że po roku 1989. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. spalono dwory i szkoły. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. Ojciec. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. którym posługiwali się wartownicy. trzech wylotowych dróg. Radamsa. 29. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. opisał w swoim pamiętniku mój śp. którzy nie popierali faszystów. począwszy od niemowląt. czyli na tym skrawku historycznego Podola. Małe Wydawnictwo. trzecia. Opis ten jest bardzo dramatyczny. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. wyd. czysto polskiej wsi. Wiele informacji ma wartość źródłową. Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki. dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz. Czechów (w 1941 r. i karania zbrodni ludobójstwa. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu. Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. podpisanej i ratyfikowanej m. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA. Pamiętnik ten. a następnie z czasu wojny. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna. paliła systematycznie domostwo po domostwie. choć zaginał w 1945 r. kosy i noże. Posłużono się podstępem. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar. zgrozo! – mają swoje pomniki. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. Zrównano z ziemią całe miejscowości. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi. Kraków 1999 r. Korościatyn (w 1944 r. Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar. dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. Co więcej. Jan Zaleski. Nowe wydanie. od Wyczółek.z Wołynia). został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata. złożona głównie z kobiet i wyrostków. dz. Jan Zaleski. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie. ryk palącego się żywcem bydła. Mimo. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron.). które bolą przez całe pokolenia. (.).in. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości. Są to rany. Kraków 2008. w nowopowstałej osadzie Dębowica. wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa). zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik. najboleśniejszy jest jednak fakt. przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. co Aniela Muraszka. Zdradziła także hasło. a ocalałe resztki narodu wypędzono. w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r. Urodził się on w 1926 r.. w których poprzednio mieszkali Polacy1. W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. poszerzone i uzupełnione. następnie warszawski adwokat. Słyszeliśmy przerażające jęki. Wydawało się. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna. a na starcach skończywszy. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. Dla rodzin ofiar. polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni. Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej. a nawet ulice we Lwowie i innych miastach.) i Barysz (w 1945 r. 184 185 . a więc wtedy. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. przez Polskę. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii. późniejsza siostra zakonna.. na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie. a także ci Ukraińcy. s.). oprawcy tych ofiar – o. strzelaninę. Rzeź trwała niemal przez całą noc. druga rabowała. twórcą pojęcia „genocide”. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek.. zburzono kościoły. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. 18-tej. Nawiasem mówiąc.

gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. maszynopis (w zbiorach autora). ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich. w: „Alma Mater”. (.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką. żałobną odprawił ks..wjechali do wioski saniami. co tam zobaczyłam. Miała obciętą pierś. s. Mieli odrąbane ręce. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn. To. jak podają relacje.wszędzie leżeli zamordowani ludzie. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym. Autor pamiętnika pisuje także. Teza taka. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. s. Pamiętam. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź. a w wypadku dzieci uduszenie. talerze i garnki.. a następnie uprowadzano je. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944. od których włosy się jeżyły. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom.. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku. Henryk Komański. s. 29. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach. 59..10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi. Tego nie można opisać. czternastoletni chłopcy. będący wówczas 10-letnim ministrantem. syn popa z Zadarowa. spalona żywcem. 7 Teresa Bętkowska. Podhajec 39 osób. Wszystko było połączone z rabunkiem. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat. 186 187 . 9 Ks. Nie oszczędzali nawet niemowląt. aby pochować zmarłych. dz. a luty 1945 r.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946. Gabriel Turowski. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu.. żeby wstała i włożyła płaszcz. że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich. Najczęstszą formą zabójstwa było. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców.. nawet obrusy. bo jest zimno i pora iść do domu. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. 6 Jan Zaleski. Warto zaznaczyć. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9. 52–55. co działo się po wymordowaniu wioski. Stanisława Łużna. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej. Dla przykładu. Spalona została praktycznie cała wieś. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą. 1 marca przyjechali Niemcy. mówiła do niej. a czasem i akceptacji. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. a tydzień później w Bobulińcach k. wołając po polsku. 5 Szczepan Siekierka. W zdewastowanych.. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi. ocalała jedynie plebania i kościół. Mieczysław Krzemiński. w większości we wspólnej mogile. wydłubane oczy. początkowo zaskoczona. s. Droga. stawiła jednak rozpaczliwy opór. Np. cyt. już 4 marca 1944 r. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie. dz. na podwórkach.) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. córka Michała. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. W tym miejscu trzeba podkreślić. Mszę św. Lista ich jest o wiele dłuższa. Roztrzaskaną z tyłu głowę. (.6 Warto też zacytować dwie inne relacje. Wszystko to działo się przy bezradności. Prof. Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. Na pościeli. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r. proboszcza Józefa Suszczyńskiego. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. Tego nie mogę zapomnieć. było makabryczne. który uratował większość mieszkańców. Kobiety miały obcięte piersi... obcięte uszy i powyrywane języki.. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003. P. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek.. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem. Później podkładano ogień.7 4 Aniela Muraszka. nogi. Kronika. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej. Z kolei Danuta Konieczna. Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. Nowicki. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem. bp Wincenty Urban. na stacji kolejowej . Trzykrotnie ocalona. od 4 do 12 lat. Ja też tam byłam. w ogrodach. a także miesięczne niemowlę. władz sowieckich. Za banderowcami jechały puste sanie. Rzeź ustała dopiero nad ranem. cyt. był najkrwawszym miesiącem. rozłupane głowy.. w tym ks. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. 1989. 4 lutego w Baryszu 135 osób. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych. jakby to było wczoraj. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu. Samoobrona.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka. Pamiętam. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową. spalonych domach. Ustalono tożsamość tylko 117 osób. na które wrzucono łupy. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto. czekających na stacji na pociąg. 154–157.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. 12 lutego w Puźnikach 110 osób. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób. który jej przyniosła. Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk. Anioł Stróż mnie pilnował. mieszkająca w sąsiedztwie wioski.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

Lublin 1997. s. że dostali rozkaz zabicia matki. 535.. 25 Z. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA. op. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. Różański. H. S. 675. Ojcu nie udało się przekonać synów. Bratkowski. Roch.. 831. H. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków. 15 F. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska. Komański. Poczapy. Komański. 11 J.. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. powiedzieli ojcu.[w:] ibidem. przeczuwając zagrożenie.według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami. op. Wołczków. W Aleksandówce mąż. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947. s. cit. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20. Kończaki Stare.[w:] S. Wieś Rumno w latach 1939-1945. 10 K. E. w którym wyjaśnił. s. L. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. Siekierka. 19 M. Teofipólka. Marciniak. 43. op.[w:] S. 23 Z. M. Piotrowski. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz. 840. by zabił matkę. gdy chciał wykonać rozkaz10. [w:] S. Komański. Wrocław 2006. Różański. J.[w:] S. H. s. Siekierka. pod red. Majdan Górny. Siekierka. 210. W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21. Patera... Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. 973. zażądał od ojca. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim. s. Różański. że musiał zabić żonę. który zabił go. podczas napadu na rodzinny dom. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu. Ojciec odmówił. cit. [w:] W. Białogłowy. s. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19. 1184. ibidem. Grochalski. ojciec dwóch 16 J. 655. s.. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek. Komański. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. ale oszczędził swoją siostrę14..[w:] S. H.Teofipólka8. Za niewykonanie rozkazu zabito. 13 E. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak. Wrocław 2006. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij. 20 W. oprac. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. cit. Siekierka. 22 K. i E. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25.[w:] H. Została zamordowana. s. S. Siekierka. S. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. Polny. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. aby tego nie robili. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. 544. Wójtowicz. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki. Jasiński. żonę zamordowali członkowie UPA. Drohomirecki. [w:] ibidem. Biały Potok..[w:] ibidem. Komański. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA. W.. Siekierka. op. 194 195 . który nie chciał zabić swojej matki27. s.zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. 27 F. 28 S. [w:] ibidem. Schab. nr 116. E. cit. T. s. 178.[w:] Świadkowie mówią. Relacja. Drohomireckiego. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. Germakówka. natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. [w:] H. E. 694. cit. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. Udało mu się uciec przez okno. Marciniak. s. 21 Z. op. 2. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11. Siekierka.. Stechnikowce. Bulzacki. Wołoszyńska była ciotką W. S.. op. Popek. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. 515. Komański. S. s. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh. E. Z. s. bo nie wykonał rozkazu UPA. cit. Zalesie. s. który otrzymał rozkaz zabicia żony. op. s. Przemyśl 2000. T. op. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda. Towarnia. Komański. Dębski. Wiśniewska. 12 K..[w:] H. Siekierka. Siemianówka. 144. 17 M. 210. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16. Jeżyński. T. Prorok. 320. op. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz. II. s. Kosowska. s. s. ibidem. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Zawada. Leszczyński. W lutym 1945 r.Mariampol. K.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich. 26 D. s. Sobierajski. 362. Relacja. Komański. cit. Misztal. Siekierka. 249. Oczami dziecka. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. Relacja. 18 Oczyma i sercem. op.. 942-943. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka. Komański. 642. 109. Gerc. 9 R. 52. Zostawił list. S. w której stacjonowało niemieckie wojsko. K.[w:] Okrutna przestroga. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944. Germakówka. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. Rzeszutko. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. cit.. „Na Rubieży” 2011. nie popierający działań UPA. T. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. cit. Siekierka. Komański. s. Relacja. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. s. ibidem. s. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. podpisane własnym niżej podpisem. Bagiński. Poinformował o tym ojca.. drugiej córce Józefie udało się uciec. Kończaki Nowe. który odmówił zabicia żony. więc syn polecił zabić rodziców. H. który odmówił zabicia żony. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu. 18. s. Rolicz. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa. H. cit. Bandura. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. H. 14 M. popełnił samobójstwo28. mąż Zofii. Różański.[w:] H. która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18.[w:] S. Siekierka. Komański.. oprac. Warszawa 2008. S. 43. s. Cz. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17. Siemaszko. Bulzacki. Galewską i przeszedł do UPA.

Maria Płast wspominała. M. We wsi Hinowce R. S. s. K. Relacja nie informuje. Hinowce. op. Sytuacje. s. S. cit. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. S. Litowisko..[w:] H. op. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39. Relacja. Siekierka.. Wagner. Ognniewczuk. A. Stebnik. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. s. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów.. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946. A. 41. Wiśniewski. we wsi Kobyłowłoki49. s. cit. Czechowski. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. 31 R..[w:] S.. 938. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. 1081. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. Siekierka.córek. Derkacz. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego. Hukałowce.[w:] H. 122. Komański. 612. Solecki.. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach. Komański. A. Kobyłowłoki. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. s.[w:] S.. [w:] S. S. cit. Komański.[w:] Okrutna przestroga. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami.. Turzański. Bulzacki. op. czy chłopcy należeli do UPA41. cit. cit. H. T. siostrę i dwóch braci. s.. Rumno.[w:] S. Komański. 793. J. 136.[w:] Okrutna przestroga.[w:] S. więc prawdopodobnym jest. op. s. s. że w ogóle ich nie było32. K. o tym. np. Komański. K. s. Poczapy. Relacja. którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48. Siekierka.. opowiadała jeszcze po wojnie.. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego. We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka. S. 33 J..niemowlę43. s. Surmacz. E. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30. cit. Bulzacki. Syn ziemi podolskiej. s.banderowcem33.za Polaków.[w:] ibidem. op. w którym się ukrywała. 193. ale udało mu się uciec45. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki. Turzański. Siekierka. s. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo. s. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób. H. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu. E. s. op. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. s. Siekierka. mimo iż znał plany UPA. w Suchowoli. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci. 1159.. H. K. którego matkę w sierpniu 1943 r. 196 197 . Siekierka. który nie wykonał rozkazu zabicia żony. Włączono do nich również relacje. Komański. F. A. cit. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. cit. a nawet brał udział w napadzie42. 319. Skorodyńce. Dźwiniaczka. Ciemny.. [w:] ibidem.. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka. Stechnikowce. Baszków. Komański. 34 J. Komański. op.. Dżugaj. 309. Żurowska.. Nakazu nie wykonywał. 18-19. 211. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44. Staje. Komański. W opinii E. cit.[w:] Okrutna przestroga. 58. Zamordowano ich oboje31.. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. s. s. Bereziuk.[w:] ibidem. 841. W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W. Siekierka. J. Dysponujemy również relacjami. 588. który zarąbał żonę siekierą. Wrocław 1996. op. [w:] S. i E. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka. 36 B. M. cit. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej.. 874.. 39 D. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA. Komański. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji. Łomacz. s. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka. Miształ. gdzie pobito dotkliwie. S. Komański. W Poczapach ciotka R. op. 40 „Dzik” NN. 35 W. op.. Juzwenko.[w:] S. op. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki.. Suchowola.[w:] H. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35.. H. Wrocław 2003.[w:] ibidem. H. op. s. 68. op. K. Bulzacki. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko.. z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37. H. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia. Komański. [w:] H. 832-833. Swaryczów. 745. s. Sytuacja taka miła miejsce m.. 30 W. Była wśród nich Kseńka Gerus. Baworów i okolice. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny. Siekierka. 973. Witelus. s. s..40 29 A. np. ojciec W. Ostrów. cit. Siekierka. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu. Majdan. 550. Piast. Siekierka.. E. Diug-Pilichowska. E. Niemiec. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34.. że musiała ukrywać się przed synem. np. S. K. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. Różański. op. Siemaszko.[w:] H. Moliński. 291.. Niemniej nie należy zakładać. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. M. 711. 32 Oczyma i sercem. Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk. s. [w:] W. Różański. Swaryczów. [w:] H. który był żonaty z Ukrainką. J. [w:] H. H. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. Wspomnienia-relacje. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie.[w:] Okrutna przestroga. Kosowski. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny.. żonę Ukraińca. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec. 68. Siekierka. Bulzacki. będącego członkiem UPA52. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk. op. G. Siekierka. s. więc jego dom został zaatakowany. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47. 840. Komański. Chłopca również usiłował zabić. Siekierka. 602. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36. cit. Cz. R. cit. s. Komański. Relacja. Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka. Siekierka. s. Relacja.in.. cit. cit. druga córka i dwaj synowie. Relacja. s. op. Darowski. Główka.. Świętojański. Różański. 37 Ibidem ..cit.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji.

H. 302. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. Płaucza Mała i Glinna. i m. Paszkowska. Wspomnienia. cit. Polniak. R. op. 114. 60 J. 1035. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66. 190. s.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. Wołoszcza Zady. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości. Jastrzębski. 64 G. 48. 65 S. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. s. s. w których zbijano kobiety. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową. Wojcieszczak. E. Siekierka. Z. 222. Iławczach68. H. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety. Poznań 1999. s. 82 O. ponieważ były zaręczone z Polakami. 77 J. Koropiec nad Dniestrem. jego samego zostawiając przy życiu60. Komański. op. s.. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. s. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk.. s. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. Komański. zabili matkę82. że nic jej nie grozi. Ocalała tylko jego żona Ukrainka. J. W Krystynopolu w październiku 1943 r. Selwa. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61. s. Badecka. Komański. uprowadzono jej ojca. s. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka. [w:] H. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się.. K. cit. 66 J. Siekierka. Komański. s. [w:] ibidem. Mieszkaniec Broszowa J. cit. cit. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń.. cit... i Z. 69 F. dawali gwarancje bezpieczeństwa. Komański. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77. która zginęła wraz z córką z rąk UPA. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. op. 954. 56 R.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. Siekierka. Łozowa. 640. op. E. 122. 63 J. Komański. Kuliczkowski. 188. 53 Ibidem. W Belinówce zamordowano Ukrainkę. cit. Dyrda. Pronobis. 825. 73 W. Siekierka. Rybarczyk. s.. Kaniowskie. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty. Siekierka. [w:] H.[w:] S. Komański. cit. op. cit. Łabiak. 61 J. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. w. jak i osoby. S. s. 464. Madziarki. Hińkowcach72. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. która wyszła z Polaka. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. szósty i siódmy. 527. s. darowano mu życie. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63. H. 167. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki. S. że jest martwa. która miała dziecko z Polakiem81. [w:] S. we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie. Siekierka. op. [w:] S. op. J. Siekierka. Siekierka. Wierzbowiec. Sobków. Do punktu piątego zaliczono przypadki. cit. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83. s. cit. 54 Ibidem. Gdy ich nie znaleźli. Mytnica. 55 J. Komański. K. 58 M. Komański. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. op. Siekierka. Łozowej71. 57 O. Komański. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego. że we wrześniu 1944 r. Pietrycka. Różański. Siostrze J. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę.. Bulzacki.[w:] H. Kniesioło.. 81. Siekierka. Komański.[w:]. Komański. Turbiak. s. H. [w:] ibidem. Siekierka. s. M. 198 199 . S. Komański.. s. cit.[w:] H. K. będących częścią rodzin mieszanych.Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. H. [w:] S. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. Kosów Huculski. cit. [w:] ibidem. op. 865. 315. mimo. H.[w:] H.. która była Ukrainką58. Z.. s. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców.[w:] H. H. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. Siekierka. 1156. K. cit. Madziarki.]. 1068. Burban. Grabas. s.. op.. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. S. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. op. [w:] S. Bulzacki. Maruszka. Turzański. Natomiast J. 71 Marię Koziołową pobito... ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. op. Kobiecie nic się nie stało. 908. Berbeć. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek. Konopiecka.[w:] ibidem. Siekierka. s. s. Tymce k. a jej i matce darowano życie.. trzeciemu .[w:] ibidem. Różański.. Siekierka.[w:] S. Inna relacja mówiła. którzy należeli do UPA. J. S. [w:] S. cit. 780. czy zabić matkę. Płauczy70. Tomaszewska. s. ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65. Komański. Rybarczyk. Bielecki. Szuszkiewicz. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. s. Bednarski. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. Bałajewicz. H. op. op.. Siekierka. Różański. r. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. Sitnik.[w:] Okrutna przestroga. 62 F. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78. S. Seredne. s. Komański.[b. Paryszcze..[w:] H. Siekierka. 74 Ks. 16. J. s.. Wolski. S. Swaryczów [w:] S. Turzański. szukając ojca i braci. Relacja.[w:] S. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. 835. cit. S. 1052. Pomorzany. [w:] ibidem. która była Ukrainką54. Butyny. cit. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny. Komański. H. 640. s.. Hukałowce. E. Siekierka. Różański. s. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. 68 K. Nielepkowice. 78 M. Maruszce73. Ostrów. 59 K. 83 J. cit. zabito Genowefę Badecką. Hińkowce. ponieważ uznano jej za Ukrainki56. [w:] S.. Komański. 363. s. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała. op. ponieważ jest Ukrainką80. H. 80 Z. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59. 81 W. op. [w:] H. 72 K. 947. s. Paryszczach69. córkę Polaka i Ukrainki. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r. s. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. Bulzacki. op. W. S. 51. Siekierka. s. Turzański. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę... 982.[w:] ibidem. Płaucza Mała i Glinna. Napastnicy zostawili ją. op. Ptaszkowski. R. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie. 79 A. cit. 951. K. Komański. Mąż i syn kontaktowali się z UPA. Łozowa. Krystynopol. cit. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. op. K. E. ponieważ myśleli. 879. cit. Bohutyn. Powieszono ją razem z 3 synami. 1031. s. Broszów. S. Bulzacki. Rabczuk. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. Bulzacki. op. która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. Załuża. Bulzacki.

Siekierka. ożenieni z Polkami. s. s. Smerkłów. cit. J. Zawilski. która wyszła za Polaka. Komański. Żółkiew i Zawonie w pow. i E. Komański. s. s. 544. cit. op.. Siekierka. cit. 114 D. 122 M. Niżniowie107.. s. Siekierka. Sznajder. Pawlikówka. op. 510.[w:] ibidem. Komański. s. S. 529. 858. 101 Cz. 103 E.[w:] ibidem. Strzemieniu116. H. B. Zagrobelna. H. 132. [w:] ibidem. w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek. Komański.. Procajło-Sakowska. ibidem.. Swaryczów. Pawlikówce103. doszło m. OUN i UPA padali mężowie-Polacy. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego. Iżycki. 117 E. Hukałowcach111. 1152. Skoromochy. E. Żyrawy97. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. w Halinówce101. 463. 917. Komański. H. s. K. [w:] ibidem. Majewska.. Rekliniec w pow. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. s. 107 W. Siekierka. : mieszkańcy Mariampola91. 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego. S. Skoromochy. 952. Kurniki Szlachcinieckie. Rybka. 250-251. s. 189. 735. s. Jezioranach Szlacheckich. Komański. 660. 93 Zamordowano męża autorki relacji. syna Ukraińca i Polki89. s. Dlaczego?. Bednarowie106. cit. cit. [w:] Świadkowie mówią.. przyrodniego brata. op. W Maruszce zabito Zenona Denysa. 727. s.. Zarudcach114 oraz w Polance115. s. L. Komański.. [w:] S. H. Kroczyńska. 456. Rudnicki. Z. 719. 109 M. w którym ukrywa się Roman100. 851. Garbowski. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). s. Pomorzany. Komański. cit. Należeli do nich m. H. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. s. 123. G.in.. 646. Caliński-Cały.. op. F. S.. np. G. 85 P.120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. 97 W. ponieważ ukrywała się z upowcami. H. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. Chłopiec brał udział w zbrodni. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. 88 M.. Jastrzębski. Dobrowodach110. świadkowie mówią.[w:] ibidem. cit. 98 F.. Różański. Stocki. E. Krasucki. Polniak. 83. 1201. cit... Komański. s. K. Wołczków. Starczewska. E. s. Komański. 106 A. Komański. Kniesioło. op. Siekierka. które przyszły do ciotki. Górawski. ponieważ były ukryte. Hucisko. 1212. cit. Turzański.. s. „Semper Fidelis” 1993. Selwa.[w:] S... T. s.[w:] ibidem. 638. Podobnie jak w przypadku kobiet.[w:] ibidem.Halicz. Stechnikowce. s. H. Jastrzębski. Łozowa. op. 113 J. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. 111 J. Smerkłowa94.. s. [w:] S. s. E. cit.[w:] ibidem. H. 100 I. T. Kniesioła96. będącego członkiem rodziny mieszanej. s. Siemaszko. Głuczkowski. 123 K. Wołczków. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. Siekierka. ginęli Ukraińcy. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. Ćwitowa. Różański.. Siekierka. Tomaszowcach104. 514. op. 86 I. Darachów. Mariampol. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. 92 Zginął Michał Tarasiewicz. Łany. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. s. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza. zabito ojca jego żony. Rudnicki. H. Berezowica Wielka. 51. [w:] S. S. K.. 35. Podlewska. 95 Z. Zubrzec. Różański. kiedy ofiarą 84 Ibidem. J. że jest Ukraińcem. eadem. 859. 180. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny. Siekierka. A. 539. 112 Idem. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy. Siekierka. nr 3. 220. 90 J. Turzański.in. cit. Komański. jej matkę i troje dzieci. [w:] S.. cit. Różański. s. s. Śliwiński. op. Bulzacki. Słobódka Bołszowiecka. [w:] S. Słobódce Bołszowieckiej117. Fedorowicz. Capar. Siekierka. op. [w:] W.. cit. s. 36. cit. Komański. s. Tomaszowce. Biedka. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. Justyna. synowie lub bracia Ukrainek.. Siekierka.[w:] H.Kamiennej Górze119. 668. cit.. Tomaszewska. Sokal. 19. Lech. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. Szpilur. [w:] ibidem. cit. S. 99 X. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. ale nie spełniono jego prośby85. 982. Komański. Siekierka. E. 105 J. op. S.mężowie. [w:] ibidem. Relacja. op. 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski. których następnie w brutalny sposób zamordowano. Iłowski. Miał w ten sposób udowodnić. s. op.Anielą.Ukraińca99. 187. Mlynowce. Pomorzanach113. 262. 200 201 . Siekierka. Hucisko Litowskie. s. prawosławny Polak. Strzemień. Polanka. J. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki. Wołczków. Staryk98. s.. op. którego żona miała powiedzieć. [w:] ibidem. s. żeby upiec chleb86. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. Niżniów. Firlejów. op. Lackiego Szlacheckiego93. s. [w:] ibidem. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów. 108 M. 121 K. op. W. Wołczków. H. Różański. Komański. [w:] ibidem. op. s. Jarosławice. 853. Komański. 116 J. Kruszelnicki. Ćwitowej102. K. Maruszka. S.. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców. s. Róg. op. W odwecie zabito jego kalekiego. Bulzacki.: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni. M. Wójtowicz. 951. 51. Ojciec prosił. s. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami. op. s. [w:] ibidem. s. 954-955. s. op. s. Bracławska. by zabito go razem z rodziną. Siekierka. ożeniony z Ukrainką. [w:] S. ożenionych z Polkami. Do sytuacji. Wrześniewska. cit. [w:] S.. iż cieszy się ze śmierci męża. Siekierka. we wsi Zubrzec108. 89 W. Świętym Stanisławie105. [w:] ibidem. [w:] W. i E. cit. L. Zarudce. Bednarów. Hukałowce. H. Ziemba. s. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. 439. S. cit. op. Mariampol. 886. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. Różański. cit. T.jednym z nich był Andrzej Kielo. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA. cit. s. cit. H. op. Łabiak. Firlejowie118. 87 A.[w:] ibidem. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca. Baczyński. 115 W Polance oprócz męża Polaka. Huciska Litowskiego95. E. 94 J. [w:] H. Wójtowicz. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r... Sikiewicz.. Bulzacki. Ucieczka z piekła. Stechnikowcach109. ale potem uciekł. op. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA.. którego ojciec był Ukraińcem122. Siekierka. S. „bo na co jej Lach potrzebny”121.. op. s. Wołczkowa92. H. oficjalnie przez NKWD.za Polaka84. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej. [w:] S. 96 Ks. H. 577. Buczkowski. cit. [w:] ibidem. s. np. cit. op. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. Komański. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90. W.. Stasyszynie112.. s.[w:] H. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. 66. 786. Grochalska-Pawełczak. 459.. s.. W Janowce w marcu 1944 r. Piotrowski. Loba.. Siemaszko. [w:] H. 91 Na drodze Mariampol.

Podczas napadu na Maciejów została ranna. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie. Jego ojciec był Ukraińcem. że UPA zamordowała brata jej męża. s.. Siemianówka. Zalesie.. Kondracki. s. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. kiedy wydawało się.. Jaszczyszyn. S.[w:] Okrutna przestroga. cit. ibidem.in. S. Komański. kobiety nie zamordowano. Surmacz. [w:] S. Relacja. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie. H. Różański. który nie popierał UPA. we wsi Torskie147. Majdan Górny. Siekierka. 670. E.137 124 L. 128 A. Różański.zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. Czerkawszczyzna. cit. H. s. Przerośli126 oraz Zalesiu127. Siekierka. 153 B. cit. 129 J. mimo. 696.[w:] Okrutna przestroga. Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. cit.. 135. M. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki.. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. 308.[w:] H.[w:] ibidem.. Leszczyńska. op. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi.[w:] Okrutna przestroga.[w:] Okrutna przestroga. Relacja. Perechodach142. 149 H. Bulzacki. ożeniony z Ukrainką Oleśką. ponieważ napastnicy uznali. Hleszczawie145. Starej Hucie139. Siemaszko. op. Grzybowska.[w:] Choronów.[w:] H. cit.. op.[w:] ibidem. Piast. Petronela Apeniuk.. Głuczkowski. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób).in. E. Komański. Gustaw Surmacz wspominał. 176. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn. H. s. cit. 215. 698. Komański.. s. Brzeżan. Siekierka. Siekierka. [w:] ibidem. przebywająca w polskim domu. Jastzrębska-Sikiewicz. cit. cit. E. 892-893. gmina i parafia Maciejów. Bruckenthal. s. op. s. op. Kowel. W. K. że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134. z której ocalała synowa Ukrainka. 1241. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A.[w:] H. H. Córka pary była aktywną nacjonalistką. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał. 130 G. żonatego z Polką. Ostrów.s. op. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. Zamordowano ją razem z matką Anną. Marciniak. Relacja. 308-309. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151. 137 R. Komański.. Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego. Zawada. Siekierka. s. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. Bronowicach140. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich. Komański. op. K. 1064. Siekierka. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. mimo. Do zabójstw całej rodziny doszło m. Białobrzyski ocalał. Bulzacki. H. op. Żółtańce.. 286. s. op. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się. s... Różański. op. s. Komański. S. s. w Pikulińskim Hucisku138. która była żoną Ukraińca. S.[w:] ibidem. s. W kolonii Gaik k. cit. Staje. że zagrożenie ze strony UPA minęło. Siekierka. W okolicy Choronowa zabito niemowlę. op. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego. s. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów. po ekspatriacji Polaków. Stemplewska-Niezgoda. Roman. który rozpaczał na widok zamordowanej żony. Wołczków. op. S.. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci. [w:] Okrutna przestroga. pow. ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem). dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129.. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. 512. jego żona Ukrainka Anna. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków. Komański. 640. Łozowej144. G. Grochalska-Pawełczak wspominała. Turzański.. Relacja. i E. 365. W styczniu 1945 r..żony Ukraińca. Gaik k.. [w:] W. Bulzacki. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA. Tajerle. Relacja. Relacja. Płauczy141. np. Siemaszko. Mariampol. Rybarczyk. co działa się w tym czasie z jej mężem. 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką.[w:] ibidem. Siekierka. 151 G. op.. F. 1157.[w:] Okrutna przestroga. Kupiczwoli125.. że synowa była Ukrainką. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego. 136 M. Jasiński.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca. Płaucza Mała i Glinna. ponieważ nie było jej w domu153. Komański. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem). K. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów. cit. i E. Makuch. i E. Komański. Niestety relacja nie mówi. Łozowa. na którą planowany był napad UPA.. Czerkawszczyźnie143.. cit. 125 W. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich.. 175. W. Zabójstw żonPolek UPA dokonała m.. Torskie. [w:] W. Chmura. cit. H. Perechody(Przechody). Relacja. iż wiedziała o napadzie152. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132.. Zgłosiła to do NKWD. 1152. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk. E. M. 1153. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk. s. 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha.. jego brata Józefa i siostrę Zofię150. [w:] S. E. op. 133 G. 1150. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci. op. 202 203 . s. Siekierka. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką.149 B.. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133. s. H. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała.. Pieczykolan wspominała. uważał. cit. Relacja. 127 D. s. Natomiast G. Strzemień. Dołsze Wojniłowskiej146. 122. Z. 135 A. 187. pozostawiając przy życiu troje dzieci136. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka... E.. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża.[w:] S. cit. Rekliniec w pow. S. op.. Drażniowski. F. K. 150 B. K. Darowski. Kupiczwola. 784.. Ławruszczak. że szwagier przechowa go z rodziną u siebie. 643. s. s. 132 J. Dołha Wojniłowska. cit. 1117-1118.[w:] S.[w:] S. Komański. 126 J. 654..jego. 152 M. E. Sokal. ponieważ nie było go w domu. 134 Ks.. s. H. J. Komański. Kozarska. s. Męża nie było w domu podczas napadu. Surmacz. Grochalska-Pawełczak. Relacja. s.. H. Panacka. 205. s. Pieczykolan. że zostanie zabita z dziećmi. Bulzacki.. 1190.. Żólkiew i Zawonie w pow. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130. a syn Michał należał do AK.. żonaty z Ukrainką myślał. S. Różański. Różański. Dniestrzyk Hołowiecki. Siekierka. że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec. 131 S. Komański. zamordowano rodziców autora relacji. cit. s. w Dębowej Karczmie124. s. Mikołajków. s. W.[w:] ibidem. s. zamordowano rodzinę Słupskich. 209-210. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich. Wąsowicz. s. 842. H. S. zabito siostrę autora relacji Helenę. Komański. Wielosz. 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r.: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r. w której najpierw zabito rodziców. Siekierka. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę. Siekierka. Siekierka. Siemaszko. Makuch przypadkowo ocalał.

op. cit. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk. Kulińska. s. 167 Z. S. Bakota. cit. Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN.Ziemianka. S.[w:] ibidem. Polaków ukrywano również w Kobakach156. Grabicz. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn. którego żona była Polką.[w:] ibidem. 153. Siekierka. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. Natomiast ojczym autora wspomnień M. op. 918. s..w Druchowej synowa Anny Słonimskiej. E. Grabiczu160. że kobieta wiedziała o napadzie. 93. 875.. poinformował Polaków. s. H.. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie. Ostrowie161 oraz Połowcach162. s. Hamal. Łysiak. 513. [w:] L. s. Obserwował ją młody banderowiec. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. żonatego z Polką. H. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel.. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny. członów UPA. cit.[w:] Świadkowie mówią. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska.. s.[w:] S. ojciec Polak) wspominał. Siekierka. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk. 773. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania. żony Polaka. Różański. Kawka..wszyscy przeżyli163. Franciszek Chełp i Maria Kasperska.Polaka174. op. Komański. 163 G. Kondracki.. Dołha Wojniłowska. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką. Słobódka Bolszowicka. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. Straciłem całą rodzinę. np. Siekierka. Sobków. Stański. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka. op. K. 310-311. [w:] S. cit. Relacja[w:] ibidem. Połowce. Różański. Gdy odmówili dostali pogróżki. Ottynia. Komarów. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. Mariampol. której mąż był Ukraińcem. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. Jankowski. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak. H.. Słobódce Bolszowickiej158. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami. Dołhe. Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie. 155 D. a Chełpowi udawać głuchoniemego. P. Mój Jasio nie żyje. Bulzacki. Domański. Podstęp się udał. 204 205 . Liczyć tylko na siebie. Dublany. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka. czy była przypadkowa. E..).[w:] ibidem. Kobiecie udało się przeżyć173.. s. 309. np. s. Różański. kiedy przyszły tam oddziały UPA.. s.. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169. P. Kobaki. s. 26. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie. op. że zostanie zabita przez UPA. Komański.. op. s. 157 Heleną Łysiak z d. Łomecka. Derżów. s. Komański. która narzekała na swojego ojca i brata. Majkowski.. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H. Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców. Natomiast A. 1063. H.. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. J.[w:] S. Komański. Różański. żonaty z Polką Pauliną z d. E.. Stasyszyn.[w:] ibidem. Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym.. 314. W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. Kobyłecki. Mariampolu159. Siekierka. Grochalska-Pawełczak. Bohorodyczyn. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP. która była Ukrainką. Kraków 2009. Jaskółowski. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką. s. Komański. 166 E. cit. 174 M. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172. Żak. Ostrowska. K. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie.. 172 Ibidem 173 ibidem. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. op. Kutach157. [w:] ibidem.[w:] S. [w:] H. 164 L.. Mamul. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków. Komański. Bulzacki.: ze wsi Dąbrowa. s. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków. że u niego żadnych Polaków nie ma. 170 J. 168 Z. T... Ewy166.. H.. Szczepański. cit. 1062. ponieważ wychowywał pasierba. G. Dzieci Kresów. 718. która była Ukrainką154. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu. Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich.. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171.. która wchodząc do pomieszczenia. s. Niemiec. Ostrów. Komański.. którzy wystraszyli się. J. Wołczków. wypłoszyła napastników167. Siekierka. E. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych. 171 A. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu. M. W.. w której ojciec był Ukraińcem164. Siekierka. H. 1065. 451. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. 114. 165 M. 1. a pytany przez rodaków Babiuk. cit. ciotki Danuty155. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów. s. 715-716. np. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. mówił. T. 211. cit.[w:] S.. s.[w:] ibidem. Polaków ostrzegł właściciel młyna. s. Komański.[w:] Świadkowie mówią. 773. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA. 169 Z. Siekierka. cit. Bielecka. op. Siekierka. s..[w:] H. 225. op. chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje... 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców. s. Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka. [w:] S. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. H. w których grożono im śmiercią170. narodowość ukraińską. który miał narzeczoną Polkę. Nieliczne relacje mówiły o codziennej.

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .

Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/. Działacz antykomunistycznej opozycji. historyk Kościoła. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. Leon Popek urodził się 23. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej. Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. od 2000r pracownik IPN O/Lublin. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk. w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii. prelekcji i odczytów. Brata Alberta. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej. szczególnie II wojny światowej. Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. absolwent KUL. Tadeusz Isakowicz-Zaleski . że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach. a profesora zwyczajnego w 1980 roku. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia. w latach 19842012 wygłosił ok. 380 wykładów. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW. 210 211 . Współzałożyciel i Prezes Fundacji im.II. Interesuje się żywo sprawami kresowymi.1958r w Karolinowie. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim. Studia rolnicze ukończył w Krakowie. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób. opiekującej się osobami niepełnosprawnymi.prof. Leszek Jankiewicz . Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”. Dr.09.. pow. badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950.Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu.historyk i politolog. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”.III”. dr historii. dr hab. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu. doktor nauk historycznych. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych.W przygotowaniu są kolejne tomy. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów.”Dzieci Kresów I. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. archiwista. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz. W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca. felietonista Gazety Polskiej. Rodzice byli kresowianami. W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie.”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”. wraz z Adamem Rolińskim prac pt. Chełm. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”.Kraków. „Nie zapomnij o Kresach”. poeta. Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. Jana Długosza w Częstochowie. Jest przekonany.

Wolf/.(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). G. Leibniz. profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Polakiem i G. Łukomskim). Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945.in.2008. Historyk filozofii. dr hab. Koszalin 2001. Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia. Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”. m. Toruń 2004 (współautor z K. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku.ukraińskie w Galicji 1888 .”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch. Wolfa”. 212 213 .Ładą). nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz.: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919. Warszawa 1994 (współautor z B. Zajmuje się m.W. Stosunki polsko .in. genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu.Czesław Partacz . „Naczelna zasada racjonalizmu. /redakcja/ „Leibniz.in. czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św. profesor. Od Badeniego do Potockiego. zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej. a także krytyką współczesnego postmodernizmu. Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m.. Historyk i politolog. Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum). Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej. Ostatnio wydał m. Bogusław Paź . Toruń 1996.in. Ch.dr hab.

jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach. których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. Bogusław Paź prof. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny.in. Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast. że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg. dotyczących historycznych. relacjami świadków. Warto zwrócić uwagę. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA. W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz. W drugim. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. W pierwszym tekście Leszka S. Zagłada tych dwóch miejscowości. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach.Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. Niestety. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał. gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni. problem przyczyn. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości. które sprawiły. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. UWr. Całość tworzy dość różnorodną prezentację. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. ale realia. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. Piszę „w dużej mierze”. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. różnorodnymi źródłami archiwalnymi. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. Jana Zaleskiego. Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. jak i w kontekście jed- 214 215 .Prof. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. ale także wyniki badań. Natomiast krakowska historyk. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie. przebiegu i oceny operacji „Wisła”. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie . zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników. na szczególną rolę. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy). Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. zjawiska w naszej historii. socjologicznych i politycznych realiów. inaczej niż setki innych. Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. dr hab. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej.

tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe. W odróżnieniu od innych publikacji historycznych. SLD.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów. który jest typowym ukrainizmem. stanowi zagrożenie dla ludzkości. jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach. nazizm niemiecki-hitleryzm. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA. głównie chłopów. zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1. Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem. W jej wyniku. że tzw. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności. ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim.nostkowych.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany. szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów.. że jest dobrem. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim. faszyzm. Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska.000 Polaków.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?.poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić. nazizm ukraiński? Banderyzm. Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski. poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej. dr hab. Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie. Dodatkowa. sowiecko-bolszewicko. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm.rosyjskim. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania.300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 . a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie. Prof. które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu.

Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof. Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA. iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA.tarnopolskim.w województwie lwowskim. Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich. Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA.. których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy. stanisławowskim i wołyńskim. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich. 218 219 .Niestety. Należy stwierdzić. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc . L.ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich.

. 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”................................................................................................................................................................................. dr hab................. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale ........................................................... ...............1943r) ............................ dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30..............SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt ................... Ks.................. 220 ............................................... dr hab...........................ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego ..................................................... Czesław Partacz Recenzja ......................ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej .............Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego .......... Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 ..................1941 ......................... Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich ............... mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko .. prof............. dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni................................................................................................... 192 210 214 217 Autorzy Tomu ..........08...... 4 6 prof............. prof.................................................................. Tadeusz Isakowicz .................... dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko ................... Bogusław Paź Recenzja ........................

978-83-63999-01-8 .ISBN .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful