You are on page 1of 15

Artyku jest czci publikacji zwartej, pt. Zwrot cyfrowy w humanistyce (red. A. Radomski, R. Bomba), Wyd.

E-naukowiec, Lublin 2013, ISBN 978-83-936418-0-2. Cao dostpna jest na wolnej licencji Creative Commons (CC BY-SA 3.0) pod adresem http://e-naukowiec.eu/zwrot-cyfrowy-w-humanistyce/

Poza cyfrowo w zwrocie cyfrowym od humanistyki cyfrowej do spekulatywnej komputacji


Anna Nacher Instytut Sztuk Audiowizualnych Uniwersytet Jagielloski w Krakowie
BEYOND DIGITALITY IN DIGITAL TURN FROM DIGITAL HUMANITIES TO SPECULATIVE COMPUTING

Summary: In my article I focus on digital humanities from the perspective provided by


the criticism of some of its most popular principles, expressed within the perspective of fundamental values and epistemological base of humanities in mind. I argue that the principal advantage of digital humanities as a project comes from the need to rethink the very basic tenets of humanities scholarship it inspires. Such undertaking seems crucial, especially in the context of local debates on the place of humanities related to computing sciences within contemporary academy in Poland. All too often humanities is perceived as an outdated and old-fashioned, XIXth-century discourse on national heritage; computing however enters the scene as the inevitable tool of modernization. Maintaining the critical potential of digital humanities should be one of the most important aims of current forms of inquiry Johanna Drucker's concept of speculative computing can be seen as one of its most legitimate tools.

Keywords: digitality, data mining criticism, speculative computing

K
1 2

ategoria cyfrowoci, ktra istotnie zrewolucjonizowaa formy organizacji spoecznej, kultur i sztuk, a take sposb uprawiania nauki na przeomie XX i XXI wieku, ma rwnie rzecz jasna swoj wasn histori. Jest take zarwno wy-

tworem specyficznych ekonomii dyskursywnych, jak i mechanizmem wytwarzania innych. O historii zera przypomina np. Friedrich Kittler, przybliajc haso kod w Software Studies. A Lexicon pod red. Matthew Fullera1, o znaczeniu staych wartoci i powizaniu liczby z ekonomicznie ugruntowanym dyskursem nowoczesnego pastwa pisali czoowi teoretycy nowoczesnoci: zarwno Michel Foucault2 (wskazujc zreszt na gbsze implikacje tego procesu, ktry znajduje odzwierciedlenie take w samej idei reprezentacji jako substytutu), jak i Georg Simmel3. Nie jest wic adn przesad twierdzenie, e cyfra i cyfrowo stanowi podwaliny nowoczesnego wiatopogldu i e w tym sensie zjawisko nazywane przez
F. Kittler, Code [w:] M. Fuller (red.), Software Studies. A Lexicon, MIT Press, Cambridge 2008. M. Foucault, Sowa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych , prze. T. Komendant, sowo/obraz terytoria, Gdask 2000. G. Simmel, Filozofia pienidza, prze. A. Przybski, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2012.

IN TE RN E T / N OWE M E DIA / K ULT URA 2.0

83

Anna Nacher

niektrych rewolucj cyfrow mona rwnie dobrze postrzega jako zwieczenie procesw obecnych w kulturze i myleniu euroamerykaskiego Zachodu co najmniej od XVIII wieku. Obecno liczb w naszym yciu oraz sposb, w jaki organizuj one zarwno ycie spoeczne, jak i procesy psychologiczne jednostek jest wic rzecz oczywist, a jednoczenie czsto niedostrzegan. Wyraanie wartoci za pomoc liczb jest najczstsz w pnej zachodniej nowoczesnoci strategi oznaczania statusu i nie chodzi tutaj tylko o walory finansowe, ale take o sposb oceniania postpw edukacyjnych i naukowych (polskie ycie naukowe ostatnimi czasy galwanizuje choby kwestia parametryzacji zarwno czasopism naukowych, jak i jednostek organizacyjnych, a take pracy samych badaczy). Jeden z takich peryferyjnych mechanizmw psychologicznych zwizanych z uczestnictwem we wspczesnych formach komunikacji odsania i dekonstruuje amerykaski artysta, Ben Grosser, za pomoc opracowanej przez siebie wtyczki do popularnych przegldarek, nazwanej Facebook Demetricator4. Zainstalowanie wtyczki pozwala na usunicie z interfejsu popularnego Facebooka wszelkich wskanikw cyfrowych: ilo osb lubicych komentarz, iloci znajomych, liczby komentarzy widniejcych pod zamieszczonym wpisem. Artysta wyjania, e wskaniki liczbowe powoduj, i uytkownicy zaczynaj koncentrowa si na tych kwantyfikacjach, obserwujc raczej liczb odpowiedzi ni same komentarze, albo przywizywa uwag bardziej do widocznej iloci znajomych ni faktycznie znaczcych relacji 5. Jego zdaniem, taka kwantyfikacja relacji spoecznych wpasowuje si idealnie w inspirowane kapitalizmem pragnienie czego wicej6. Co wicej, Grosser twierdzi, e nie jest to zaskakujce, poniewa yjemy w czasach, kiedy nasza zbiorowa obsesja parametryzacyjna wystpuje pod postaci niewyczerpanego pragnienia, aby pobi rekord 7. Matthew Fuller w wywiadzie z Benem Grosserem wskazuje, e Facebook Demetricator pozbawiajc wartoci liczbowych dziaania podejmowane przez uytkownikw w rodowisku komunikacyjnym Facebooka godzi take w gwny proces stanowicy o zyskach serwisu, oparty na algorytmie EdgeRank. Stanowi zatem w istocie wypowied krytyczn o charakterze performatywnym. I takie zastrzeenie wstpne chciaabym poczyni, przystpujc do nakrelenia mapy kilku wtpliwoci wobec projektu przemeblowania wspczesnej humanistyki okrelanego mianem humanistyki cyfrowej (digital humanities). Sdz, e warto wszcz tak dyskusj zwaszcza w Polsce, gdzie zanim jeszcze pojawia si pogbiona refleksja z tego zakresu zaistniay orodki ogaszajce ofert dydaktyczn pod szyldem cyfrowej humanistyki. To znakomity pomys i z pewnoci warto mu kibicowa, moe jednak prowadzi do kilku powanych nieporozumie. Opierajc si tylko na z koniecznoci zapewne powierzchownym
4 5 6 7

Por. strona domowa Bena Grossera, http://bengrosser.com/projects/facebook-demetricator/ (14.02.2013). Ibidem. Ibidem. Ibidem. Zwr ot cy fr owy w h uma nis ty ce

84

Poza cyfrowo w zwrocie cyfrowym od humanistyki cyfrowej do...

ujciu publicystycznym8, musz przyzna, e projekt budzi kilka zastrzee. Przede wszystkim rodzi pytanie o aspekty krytyczne podejcia, jakim jest digital humanities. Humanistyka cyfrowa to nie tylko zastosowanie multimediw w praktyce akademickiej, wizualizacja danych i modelowanie, digitalizacja archiww, projekty typu big data mining czy zarzdzanie informacj. Byoby w kadym razie do niebezpieczne dla humanistyki, gdyby na takich zagadnieniach poprzesta, sprowadzajc ca rzecz do nabywania nowych kompetencji zawodowych czy kolejnych gadetw prezentacyjnych. Sdz, e najwiksz wartoci humanistyki cyfrowej jest konieczno przemylenia na nowo ni mniej, ni wicej, tylko istoty refleksji o charakterze humanistycznym sdz, e polega ona przede wszystkim na niezwykle bogatym potencjale mylenia krytycznego (przez co naley take rozumie autokrytycznego), majcym moe swoje najpowaniejsze rdo w wieloparadygmatycznoci wspczesnej humanistyki. Do pewnego stopnia cechuje to rzecz jasna nauk w ogle, gdy jak pisze Andrzej Szahaj jeli jednak uznamy, e nauka jest faktem kultury, to musimy take przyzna, e nie mona jej wyczy spod wadzy refleksji teoriokulturowej, ktra pokazuje zawsze, e to, co wydaje si twardym faktem i niepodwaaln metod jest jedynie kulturow kreacj o ograniczonym zakresie obowizywania zarwno w sensie historycznym, jak i geograficznym 9. Warto pamita o tym zastrzeeniu, gdy sednem mojego krytycznego ujcia jest rzetelniejsze oparcie w ju wypracowanych nurtach krytycznych w obrbie humanistyki. Innych zastrzee wobec bezkrytycznie pojmowanego cyfrowego humanizmu jest co najmniej kilka: do niebezpieczestw mona zaliczy czsto obserwowan w popularnej praktyce na przykad w badaniach wykonywanych na potrzeby rynku predylekcj do wyjanie monokauzalnych (w ktrych dane peni funkcj dowodu w sprawie 10) oraz fetyszyzacj jednorodnoci metodologicznej (a odejcie od koniecznego w przypadku bada nad wspczesn kultur medialn strategii dobierania odpowiednich wizek metodologicznych oraz od szerszych uzasadnie o charakterze teoretycznym). Postaram si wykaza, e niedostatek teorii ma niebagatelne konsekwencje. Wnioski wysnuwane w wielu projektach zaliczanych czasem do humanistyki cyfrowej maj bowiem charakter czystej tautologii (i nie moe by inaczej, jeli np. badajc wypowiedzi uczestnikw internetowych forw, zupenie nie bierze si pod uwag wypowiePor. A. Tarnowska, Humanici nowej generacji. Pierwszy taki kierunek w Polsce Gazeta Wyborcza w Bydgoszczy, 1.02.2013, http://bydgoszcz.gazeta.pl/bydgoszcz/1,48722,13329856,Humanisci_nowej_generacji__ Pierwszy_taki_kierunek.html (20.02.2013). A. Szahaj, Zniewalajca moc kultury. Artykuy i szkice z filozofii poznania i polityki, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikoaja Kopernika, Toru 2004, s. 24. Znakomicie zwraca na to uwag najnowsza ksika pod redakcj Lisy Gitelman, ktra przypomina w jej tytule, e surowe dane to oksymoron (L. Gitelman, red., Raw Data Is an Oksymoron, MIT Press, Cambridge 2013) podobnym tropem poda felietonista New York Timesa, przypominajc o tym, czego dane nie potrafi, D. Brooks, What Data Can't Do, New York Times, 18 lutego 2013, http://www.nytimes.com/2013/02/19/ opinion/brooks-what-data-cant-do.html?src=xps (20.02.2013).

10

IN TE RN E T / N OWE M E DIA / K ULT URA 2.0

85

Anna Nacher

dzi ironicznych11). Jak pisz we wstpie do najwieszego zbioru, Raw Data Is An Oksymoron, Lisa Gitelman i Virginia Jackson, tytu proponowanej przez nie antologii ma brzmie nie jak argument w sprzeczce ani teza, ale raczej jako przyjazne przypomnienie i podpowied12. Podobnie rozumiem moje krytyczne zastrzeenia wobec cyfrowego humanizmu: chciaabym raczej wskaza na potrzeb pewnej aktualizacji sposobu mylenia o zwizkach midzy humanistyk a technologi komputerow. Taka potrzeba wydaje mi si szczeglnie wana w Polsce, gdzie nieodmiennie pozycjonuje si elementy tej relacji w ustalony dyskursywnie sposb: przestarzaa humanistyka wymaga naprawy i upgrade'u, technologia komputerowa za jest szans na przyszo. Taka ekonomia dyskursywna wydaje mi si z gruntu faszywa, a jej rdem jest jak sdz niewystarczajce przyswojenie historii dziedziny, jak jest humanistyka cyfrowa w zachodnim wiecie akademickim. Dodatkowym wtkiem ktry zostawi jednak na marginesie, nie podejmujc przy tej okazji gbszej analizy jest zmiana rodowiska technologicznego, sygnalizowana okreleniem ubicompu, ktr za autorem wstpu do najnowszego zbioru powiconego tej przemianie, Ulrikiem Ekmanem, nazwaabym trzecim etapem technologii komputerowej (po epoce mainframe i komputerw osobistych)13. Cechuje j fakt, e formua technologii komputerowej zmienia si od takiej, ktra istniaa pierwotnie w postaci urzdze rozpoznawalnych jako odrbne do takiej, ktra jest wczona w sposb rozproszony w rodowiska naszego ycia i pracy 14. To za oznacza, e przetwarzanie informacji zachodzi za pomoc obiektw i dziaa zintegrowanych z naszym codziennym yciem, wczajc te, ktre s ulokowane bardzo blisko ciaa czowieka lub stanowi jego cz 15. Owa aktualizacja, zwizana z mediami zsieciowanymi i technologi ubiquitous computing (lub mwic oglniej, cho niezupenie literalnie postbiurkow technologi komputerow), wymaga zatem znacznie wikszej ostronoci i odpowiedzialnoci wobec rozumienia, postrzegania i badania danych. rodowisko, w ktrym yjemy, dosownie nasycone jest informacj za spraw sensorw, czujnikw, etykiet RFID (pasywnych lub aktywnych) i nie jest to ju tylko futurologiczna wizja. Coraz wiksza ilo danych w tym rysujcym si na horyzoncie, ale jednoczenie wyranie ju za11

12 13

14 15

Ju samo tylko zagadnienie statusu wypowiedzi ironicznych i podwjnie kodowanych ma dla wielu projektw analizujcych w sposb zautomatyzowany wypowiedzi tekstualne w przestrzeni internetu potencja prawdziwie wybuchowy. Nie naley traktowa tych wypowiedzi jako jakiej wyjtkowej i szczeglnej praktyki komunikacyjnej, gdy na popularnych polskich forach wypowiedzi werbalne stanowi czsto dosy specyficzne gry zarwno z przyjtymi pisanymi lub nie konwencjami, jak i z zasadami wpisanymi np. w moliwoci systemu czy interfejsu. Podobnie zreszt jak w yciu codziennym. Bazuj tutaj na dyskusji prowadzonej w czasie konferencji Zwrot cyfrowy w humanistyce, Lublin 2012, podsumowujcej wystpienie dra Marka Troszyskiego oraz mgra Piotra Idzika. Por. M. Kamiska, Niecne memy. Dwanacie wykadw o kulturze internetu , Galeria Miejska Arsena, Pozna 2012. L. Gitelman, V. Jackson, Introduction, [w:] L. Gitelman, Raw Data... op.cit., s. 2. U. Ekman, Introduction [w:] red. U. Ekman, Throughout. Art and Culture Emerging with Ubiquitous Computing, MIT Press, Cambridge 2013, s. 22. Ibidem. Ibidem. Zwr ot cy fr owy w h uma nis ty ce

86

Poza cyfrowo w zwrocie cyfrowym od humanistyki cyfrowej do...

znaczajcym swoj obecno rodowisku komunikacji elektronicznej ma charakter biometryczny i pochodzi z urzdze usytuowanych bardzo blisko ludzkiego ciaa (lub wrcz w jego granicach).

Humanistyka cyfrowa, czyli jak zosta ksiniczk


Dyskusja na temat roli i znaczenia humanistyki w dzisiejszym pejzau spoecznym ma charakter globalny, a projekt digital humanities sytuuje si czsto w jej samym centrum i bywa prezentowany jak si rzeko jako szansa humanistycznego Kopciuszka na osignicie pozycji ksiniczki (czyli podniesienie statusu w ramach academii zdominowanej wspczenie przez nauki cise, medyczne, informatyk i biotechnologi). Warto zatem nieco przybliy (choby tylko pokrtce) histori samej nie tak cakiem ju modej dyscypliny, ktra dzisiaj jest reprezentowana m.in. przez specjalistyczne czasopisma naukowe 16, organizacje akademickie17 oraz programy dydaktyczne na wielu uczelniach europejskich i amerykaskich. Mwic krtko, jest to dyscyplina dosy dobrze ju w zachodnim wiecie akademickim osadzona (co nie znaczy, e nie dyskutuje si take i nad aspektem jej instytucjonalizacji: czy jest potrzebna? jak powinna wyglda? do jakiego stopnia si o ni ubiega?) Jeli przyjrze si tej historii dokadniej, to mona zobaczy zmiany nastpujce wraz z przeksztaceniami technologii medialnych. Obecna pod parasolem digital humanities wewntrzna rnorodno jest gwarantowana m.in. przez odmienno p badawczych, w kt rych sytuuj si cyfrowi humanici. Badacze rekrutuj si z takich dziedzin jak humanities computing, teoria mediw, bibliotekoznawstwo i informacja naukowa, e-literatura, antropologia cyfrowa, historia, lingwistyka (bardzo dugo projekty tego typu rozwijano pod egid Modern Language Association), edukacja medialna, sztuka nowych mediw oraz rodowiska spoza tradycyjnej akademii lub na jej obrzeach (ruch open access, ruch nie-konferencji typu THAT Campw i medialabw). Dzisiaj dosy zgodnie uznaje si, e miano pioniera naley si Robertowi Busie, ktry w latach 40. bada moliwoci indeksacji i automatyzacji analizy lingwistycznej caoci dziea w. Tomasza z Akwinu za pomoc wczenie dostpnej technologii komputerowej. C, w 1949 roku byo to moliwe zaledwie w kilku orodkach: ojciec Buso rozpocz wspprac z centrum firmy IBM w Nowym Jorku, z projektem uzyskania 13 milionw kart perforowanych, z ktrych kada odpowiadaaby pojedynczemu sowu planowanej bazy Index Thomisticus. Sam Robert Buso opisuje swj spektakularny projekt (dzieo niemal caego ycia woskiego jezuity, ktry zmar w 2011 roku w wieku 98 lat) odwoujc si do zmian technologii
16

17

Warto wskaza zwaszcza wydawany w modelu wolnego dostpu Journal of Digital Humanities, http://journalofdigitalhumanities.org/ czy Digital Humanities Quarterly http://www.digitalhumanities.org/dhq/ (20.02.2013). Na czele z parasolow Alliance of Digital Humanities Organizations, http://adho.org/ (20.02.2013).

IN TE RN E T / N OWE M E DIA / K ULT URA 2.0

87

Anna Nacher

komputerowej i historii nonikw informacji, jakich dowiadczy na przestrzeni midzy 1949 rokiem a latami dziewidziesitymi, kiedy pojawi si CD-ROM 18. S jednak i ujcia wskazujce, e korzeni humanistyki cyfrowej naley szuka znacznie wczeniej. Jednym z pierwszych przykadw zastosowania wizualizacji danych do rozwizania konkretnego problemu (a wic nie w charakterze ornamentu, a w roli metody naukowej) bya propozycja angielskiego lekarza, jednego z ojcw epidemiologii, Johna Snowa. Podczas epidemii cholery w Londynie w 1854 roku nanosi on na map wszystkie przypadki zachorowa oraz posugiwa si danymi statystycznymi (interesowa go zwizek midzy jakoci wody a iloci zachorowa): dziki temu wykry ognisko choroby i przyczyn epidemii. Jak podkrela Susan Hockney, pisanie historii przedsiwzicia o charakterze gboko interdyscyplinarnym nie jest spraw cakiem oczywist. Sama proponuje prezentacj ujcia chronologicznego dla przeledzenia rozwoju dziedziny humanities computing19, koncentrujc si w swoim tekcie na projektach, ktre pojawiy si, zanim zaistniaa nazwa digital humanities (a jest tak w przypadku istotnych projektw, jak powicony pisarstwu kobiet Orlando 20 czy majcy charakter metodologiczny i standaryzujcy Text Encoding Initiative 21). Wczesne projekty pokazuj take bardzo wane dziedzictwo humanistyki cyfrowej: prac z tekstem i w oparciu o tekst (co oznaczao z jednej strony oparcie na klasycznym zestawie filologicznych narzdzi pracy, z drugiej ich znaczc czasem rekonfiguracj). Dziedzictwo bada nad praktykami w obszarze jzyka ma jednak take rozleglejsz histori: wg Matthew Kirschenbauma 22, fakt, e humanistyka cyfrowa goci najczciej na wydziaach literaturoznawstwa i lingwistyki wie si z kilkoma rzeczami. Po pierwsze, tekst (prcz wartoci liczbowych) naley do najstarszych i najpopularniejszych danych, z ktrymi pracowano za pomoc komputerw. Po drugie, istnieje rwnie duga tradycja zwizkw midzy kompozycj i technologi komputerow (mona tutaj przywoa ca subdziedzin, jak stanowi retoryka cyfrowa, digital rhetorics lub digirhet23). Po trzecie, naley take wskaza na zwizki midzy technologiami cyfrowymi a edytorstwem (co jest wtkiem do oczywistym). Czwartym rdem tych silnych zwizkw jest, zdaniem Kirschenbauma, rodowisko, teoria i projekty zwizane z no18

19

20 21 22

23

R.A. Busa, Foreword: Perspectives on the Digital Humanities [w:] ed. S. Schreibman, R. Siemens, J. Unsworth, A Companion to Digital Humanities, Blackwell, Oxford 2004, http://www.digitalhumanities.org/companion/ (20.02.2013). S. Hockney, The History of Humanities Computing, [w:] ed. S. Schreibman, R. Siemens, J. Unsworth, A Companion... op.cit. Por. http://www.arts.ualberta.ca/orlando/ (20.02.2013). Por. http://www.tei-c.org/index.xml (20.02.2013). M. Kirschenbaum, What Is Digital Humanities and What's It Doing in English Departments? [w:] red. Matthew K. Gold, Debates in Digital Humanities , University of Minnesota Press, Minneapolis London 2012, wersja Kindle. Ciekawie prezentuje si inicjatywa Digital Rhetoric Collaborative: http://www.digitalrhetoriccollaborative.org/ about/ (20.02.2013), istnieje take repozytorium wiedzy przy Rensslaer Polytechnic Institute, http://homepages.rpi.edu/~zappenj/Rhetoric/DR/dr.html (21.02. 2013). Zwr ot cy fr owy w h uma nis ty ce

88

Poza cyfrowo w zwrocie cyfrowym od humanistyki cyfrowej do...

watorskimi formami obecnoci literatury w sieci (np. literatura hipertekstowa i inne formy literatury sieciowej i/lub elektronicznej). Kirschenbaum wskazuje jeszcze na otwarto wydziaw anglistyki na badania studiw kulturowych zainteresowanych technologi komputerow. To wszystko jednak absolutnie nie oznacza prymatu tekstualnoci w dzisiejszej humanistyce cyfrowej wrcz przeciwnie, do czego jeszcze powrc. Jak wspomina badacz, ktrego bez specjalnej przesady mona uzna za jednego z ojcw humanistyki cyfrowej i samego terminu, ktrym dzisiaj si posugujemy, John Unsworth, zmiana terminologii miaa pewne konsekwencje. Kiedy z pocztkiem XXI wieku pojawi si pomys publikacji antologii (ktra pniej zostanie wydana jako przytaczany ju tutaj A Companion to Digital Humanities24), Unsworth dugo dyskutowa z redaktorem z wydawnictwa Blackwell, jak ma brzmie tytu. Wci uywano wwczas terminu humanities computing oznaczajcy po prostu dziedzin, w ktrej do prac badawczych z obszaru humanistyki (w wikszoci byy to prace nad cyfryzacj archiww) uywano technologii komputerowej. Zesp redakcyjny wydawnictwa proponowa nazw digitized humanities. Unsworth za zasugerowa Companion to Digital Humanities , eby zrezygnowa z wraenia, e chodzi o zwyky proces digitalizacji 25. Jednoczenie w tym samym czasie powstawaa globalna organizacja zrzeszajca instytucje prowadzce badania w tym obszarze, co w efekcie zaowocowao wyonieniem Alliance for Digital Humanities. Wszystko to take powstanie Digital Humanities Initiative w Stanach Zjednoczonych miao miejsce w latach 2004-2006 i przyczynio si z pewnoci do ustalenia nazwy w takiej wanie wersji. Instytucjonalna historia dziedziny musi take uwzgldni zwizki z organizacj Modern Language Association, pod ktrej egid zarwno organizowano podobne projekty, jak i dyskutowano o nich podczas synnych dorocznych konferencji. Matthew Kirschenbaum dodaje tutaj jeszcze popularno sformuowania digital humanities jako hashtagu #DH, ktrym posugiwali si badacze oraz wszyscy zainteresowani wyaniajc si dziedzin na Twitterze. Przytacza take interesujc statystyk dotyczc Konwentu MLA w 2009 roku, konferencji Digital Humanities 2009 oraz THATCamp, sporzdzon przez uczestniczk tych wydarze, Amand French. Spord wszystkich 7800 uczestnikw konwentu, twittowao tylko dwustu pidziesiciu szeciu. Twitterzy stanowili jednak a 48% uczestnikw konferencji Digital Humanities (przy 325 uczestnikach tej trwajcej 4 dni konferencji uzyskano ponad 1500 twittw) i a 186% uczestnikw THATCampu (ktry trwa tylko dwa dni i mia setk bezporednich uczestnikw)26. Nietrudno si domyli skd si bierze liczba Twitterowcw przekraczajca
24 25

26

ed. S. Schreibman, R. Siemens, J. Unsworth, A Companion... op.cit. Cytat pochodzi z prywatnej korespondencji Matthew Kirschenbauma z Johnem Unsworthem, przytoczonej [w:] M. Kirschenbaum, What Is Digital Humanities... op.cit., wersja Kindle loc. 413. M. Kirschenbaum, What Is... op.cit., por. take A. French, Make '10' Louder; or, The Amplification of Scholarly Communication, http://amandafrench.net/blog/2009/12/30/make-10-louder/ (18.02.2013).

IN TE RN E T / N OWE M E DIA / K ULT URA 2.0

89

Anna Nacher

liczb faktycznych uczestnikw to obrazuje wylewanie si debaty poza krg bezporednio uczestniczcych w konferencji. Trudno odmwi racji Kathleen Fitzpatrick, ktra pisze: Kiedy jednak wielu z nas syszy pojcie humanistyki cyfrowej dzisiaj, odbieramy jego znaczenie nie jako referent szczeglnej subdyscypliny, ktra wyonia si z humanistycznej komputacji, ale raczej ma zwizek ze zmianami wywoywanymi przez technologie cyfrowe na wielu polach humanistyki 27. Ciekawe byoby nakrelenie historii digital humanities w kraju takim, jak Polska pod wieloma wzgldami peryferyjnym, jeli chodzi o instytucje naukowe oraz obieg narzdzi, literatury i tzw. nowinek (rodzime konferencje wci jeszcze bardzo rzadko czyni uytek z Twit tera, ktry jest wietnym narzdziem dyskusji akademickiej) 28. Rysujc tak zupenie wstpn diagnoz powiedziaabym, e humanistyka cyfrowa w Polsce najmocniej zainspirowana jest projektem Lva Manovicha, Software Studies Initiative 29. Polega on na analizie olbrzymich baz danych (big data) o charakterze graficznym, dostpnych wraz z digitalizacj starszych zasobw kultury oraz z cakowicie cyfrowym procesem ich wytwarzania wspczenie. Zesp Manovicha, w czasie kiedy pracowa on jeszcze na Uniwersytecie Kalifornijskim, opracowa zarwno metod, jak i oprogramowanie (co Manovich nazwa cultural analytics). Projekty Manovicha i jego laboratorium obejmuj zasoby przede wszystkim kultury audiowizualnej: poczynajc od sztuki i dizajnu, przez film, wideo i telewizj a po gry wideo. W kadym przypadku zautomatyzowanej analizie dokonywanej za pomoc specjalnego oprogramowania poddawana jest olbrzymia ilo danych. Misja projektu analityki kultury brzmi tyle monumentalnie, co oglnikowo (Ostatecznym celem analityki kultury jest wypracowanie bardziej adekwatnego i caociowego rozumienia kulturowej ewolucji czowieka i jej dynamiki za pomoc wykorzystania wszystkich zdigitalizowanych i stworzonych jako cyfrowe artefaktw dowolnego medium 30). Manovich, jako historyk sztuki, wywodzi si z zupenie innej tradycji badawczej prcz tego, e jest take programist i waciwie poczynajc od najwczeniejszych tekstw teoretycznych, zainteresowany by przede wszystkim kultur wizualn. Warto zauway, e w ramach Software Studies Initiative powstay przede wszystkim narzdzia do analizy danych o charakterze graficznym, przetwarzania wizualiw oraz wizualizacji obrazw medialnych prace wypeniy tym samym bardzo istotne zadanie wzbogacenia refleksji humanistycznej o narzdzia, z ktrych mog skorzysta historycy sztuki, badacze kultury popularnej, filmoznawcy, badacze telewizji
27 28

29 30

K. Fitzpatrick, The Humanities, Done Digitally [w:] M.K. Gold, Debates..., wersja Kindle loc. 602. O wartoci takiej specyficznej transmisji konferencyjnej pisze wspomniana ju A. French, Make 10..., op. cit. Wielu moich Twitterowych znajomych ze wiata akademickiego rozpoczyna swj przekaz formu I'll be live blogging..., co jest intrygujcym asumptem do analizy podobiestwa Twittera do innych form przekazu na ywo, w tym telewizji. Por. Software Studies Initiative http://lab.softwarestudies.com/p/research_14.html (18.02.2013). Por. http://lab.softwarestudies.com/2008/09/cultural-analytics.html (18.02.2013). Zwr ot cy fr owy w h uma nis ty ce

90

Poza cyfrowo w zwrocie cyfrowym od humanistyki cyfrowej do...

i przedstawiciele wielu innych dziedzin. Gdyby z kolei w tym przypadku poszuka odleglejszych korzeni tak konstruowanego pola wiedzy, to znakomitym patronem analityki kulturowej byby zapewne Aby Warburg, ktrego Atlas Mnemosyne mona uzna za prototyp metodologii bada wizualnych31.

Humanistyka cyfrowa czy humanistyczne technologie komputerowe?


Do popularnoci projektu Manovicha na rodzimym gruncie z pewnoci przyczynia si kariera Jzyka nowych mediw32, ktry w Polsce ma status podrcznika. Niemal adne wystpienie konferencyjne na jakiekolwiek tematy zwizane z nowymi mediami nie moe oby si bez tej cennej, acz ju nienowej w sytuacji dramatycznego rozwoju form komunikacji sieciowej na przestrzeni ostatnich piciu-szeciu lat ksiki. Istotne znaczenie miao take opublikowanie materiaw projektu (zwaszcza ksiki Software Takes Command33) na otwartej licencji, podobnie jak stworzonego przez laboratorium oprogramowania (ImagePlot bywa wykorzystywany take w rodzimej praktyce dydaktycznej). Projekt Lva Manovicha cho by chyba najmocniejszym akcentem oznaczajcym pewn rekonfiguracj modej dyscypliny i kierowa uwag ku cyfrowym badaniom nad wizualnoci jako konieczn subdziedzin digital humanities pokazuje jednak rwnie pewien deficyt teoretyczny (pomijajc niedosyt interpretacyjny jak do tej pory, konkretne projekty analityki kultury zrealizowane w ramach Software Studies Inititive sprawiaj na pierwszy rzut oka wraenie nieco tautologicznych w swoich wnioskach). Bez wtpienia podstawowy problem, jaki stawia Manovich, jest celny: Biorc pod uwag rozmiar wielu kolekcji mediw cyfrowych, ich obejrzenie jest po prostu niemoliwe (nawet zanim zaczniemy formuowa pytania i hipotezy oraz wybiera przykady do dalszej analizy). Cho moe si wydawa, e przyczyny kryj si w ograniczeniach ludzkiego wzroku i zdolnoci do przetwarzania informacji, sdz, e jest to take wada wspczesnych interfejsw 34. A zatem istotnie mona sdzi, e jest to jedna z kwestii typowych dla tzw. big data mining, czyli analizy olbrzymich zestaww da31

32

33

34

Ten trop interpretacyjny zawdziczam Tomaszowi Majewskiemu, ktry zaprezentowa interesujcy referat na temat Atlasu Mnemosyne podczas I Zjazdu Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego w Cieszynie (T. Majewski, Archiwum obrazw, kinetyka pamici Aby Warburg i Jean-Luc Godard, I Zjazd Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego, Katowice-Cieszyn, 15-17 padziernika 2009), Por. take: W. Baus, Dlaczego Warburg; M. Rampley, Mimesis i alegoria. O Abym Warburgu i Walterze Benjaminie , M. Raczek, Weduty, panoramy, prospekty, capriccia, mariny, albo o swoistej prolegomenie do Atlasu Mnemosyne Aby'ego Warburga , Przegld Kulturoznawczy nr 2 (8)/2010. L. Manovich, Jzyk nowych mediw, prze. P. Cypryaski, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006. Warto jednak pamita, e pierwotnie ksika ukazaa si w 2001 roku i cho nic nie traci na swojej wartoci, to jednak nie moe stanowi jedynego przewodnika po wiecie nowych mediw w roku 2013 (choby dlatego, e internet w roku 2001 by czym zupenie innym, ni jest dzisiaj). L. Manovich, Software Takes Command, wersja online http://lab.softwarestudies.com/p/softbook.html (20.02.2013). L. Manovich, Media Visualization. Visual Techniques for Exploring Large Media Collections , red. K. Gates, Media Studies Futures, Blackwell, Oxford 2012, wersja online: http://lab.softwarestudies.com/p/ publications.html (dd.mm.rrrr).

IN TE RN E T / N OWE M E DIA / K ULT URA 2.0

91

Anna Nacher

nych (dodajmy, na marginesie, bardzo lukratywny obszar bada, bo zainteresowany jest nim take kady biznes, w ktrym klucz do wiedzy opartej na analizie danych jest podstaw sukcesu). A jednak kryje si tutaj znacznie wicej warstw, ni mogoby si wydawa. Po pierwsze, inicjatywa analityki kulturowej wpisuje si w pewn istotn dla humanistyki cyfrowej dyskusj o tym, co ten termin waciwie oznacza i kto naley do obozu, a kto nie. Po jednej stronie sytuoway si w tej dyskusji projekty oparte o tworzenie konkretnych platform, baz danych, aplikacji i usug, po drugiej za znaleli si ci, ktrzy jako swoje gw ne zadanie postrzegali interpretacj i prac teoretyczn. Dyskusja rozgorzaa dosy ywioowo, kiedy Stephan Ramsay, autor m.in. ksiki Reading Machines. Toward an Algorithmic Criticism35, stwierdzi: Czy musisz umie kodowa [aby by humanist cyfrowym przyp. A.N.]? Jako tytularny profesor humanistyki cyfrowej mwi tak. Sdz, e digital humanities polega na budowaniu jeli nic nie budujesz, nie jeste humanist cyfrowym 36. Ramsay pniej zagodzi swoje stanowisko, mwic ju nie o kodowaniu, ale o tworzeniu, uznajc zespoowo pracy nie tylko w obszarze humanistyki cyfrowej, ale take np. w projektowaniu interfejsw. Cho debata na temat podziau teoria-praktyka wyznacza jedn z najwaniejszych osi dyskusji na pewnym etapie rozwoju dyscypliny, to wydaje si, e ostatecznie przyjto mwic sowami Kathleen Fitzpatrick e cyfrowa humanistyka wydaje si by jeszcze jedn przestrzeni w obrbie humanistyki, gdzie przepa midzy produkcj i interpretacj mona zamkn w szczeglnie owocny sposb 37. Produkcja bowiem, jak przypomina Fitzpatrick, oznacza konieczno zyskania wczeniejszej dobrej podstawy teoretycznej. Czsto mwi o tym take Johanna Drucker, dzielc si dowiadczeniami z wasnej kariery akademickiej (teoretyczki sztuki i cyberpoetki). Jak pisze autorka, kiedy przybya na University of Virginia (jeden z matecznikw digital humanities, gdzie w 1993 roku zapocztkowano wczesny projekt tego nurtu, The Valley of Shadow38, realizowany przez historyka, Edwarda L. Ayersa), posiadaa dowiadczenie w zakresie praktycznych i historycznych graficznych form wytwarzania wiedzy, ale nie miaa pojcia ani o HTML, ani o podwalinach projektu Text Encoding Initiative. Dowiadczenie artystki i historyczki sztuki dao jej jednak wiedz o tym, e specyficzno i rnorodno graficznych form eks presji oraz ich stosunkowo niestabilne, nieformalne kody, w poczeniu z retoryczn si prezentacji stanowi istotny argument w kadej wizualizacji informacji 39. Cytat z ksiki
35 36 37

38 39

S. Ramsay, Reading Machines. Toward an Algorithmic Criticism, University of Illinois Press, Chicago 2011. S. Ramsay, za M.K. Gold , Introduction [w:] M.K. Gold, Debates... op.cit. wersja Kindle, loc. 183. K. Fitzpatrick, The Humanities... op.cit. wersja Kindle, loc. 602. Odpryski tej dyskusji mona take dostrzec w numerze pierwszym czasopisma Journal of Digital Humanities, http://journalofdigitalhumanities.org/11/when-digital-humanities-was-in-vogue-by-natalia-cecire/ (22.02.2013). Por. http://valley.lib.virginia.edu/ (20.02.2013). J. Drucker, Speclab. Digital Aesthetics and Projects in Speculative Computing , University of Chicago Press, Chicago London 2009, s. 2. Zwr ot cy fr owy w h uma nis ty ce

92

Poza cyfrowo w zwrocie cyfrowym od humanistyki cyfrowej do...

Johanny Drucker pokazuje, e cho czasami pisze si, e humanistyka cyfrowa miaaby by odwrotem od XX-wiecznych -izmw i Wielkiej Teorii, to istotna jest raczej zmiana formuy uprawiania teorii ni jej zupene porzucenie. W innym tekcie Drucker pisze zreszt wprost: Pytanie brzmi nie czy humanistyka cyfrowa potrzebuje teorii? ale raczej w jaki sposb cyfrowa nauka bdzie humanistyczna bez niej? 40 Warto, jak sdz skonfrontowa projekt Lva Manovicha i wiele podobnych, realizowanych w obszarze big data, z innymi pytaniami Drucker: Czy humanistyka ma jakikolwiek wpyw na rodowisko cyfrowe? Czy moemy stworzy interfejsy graficzne i platformy cyfrowe bazujc na metodach humanistycznych? 41 Drucker podkrela przy tym, e cho metody pracy humanistyki cyfrowej ewoluoway w trakcie minionych dekad, to jednak mocno czerpay (m.in. w wizualizacji informacji, analizie danych czy reprezentacji geospacjalnej) z protokow dyscyplin zupenie odlegych, ktrych podstawy epistemologiczne i zasadnicze wartoci maj charakter cakowicie od humanistyki odmienny, a bywa, e wrcz wobec niej wrogi. Drucker formuuje mocn tez: ideologia niemal wszystkich wspczesnych form wizualizacji informacji jest obraz dla myli humanistycznej, wrog wobec jej celw i wartoci. Perswazyjna i uwodzca sia retoryczna wizualizacji odtwarza tak sugestywn reifikacj informacji, e formy graficzne takie, jak Google Maps s brane za reprezentacj tego co jest, jakby caa myl krytyczna zostaa kompletnie i drastycznie wyrzucona za burt42. I t wanie reifikacj informacji daje si dostrzec w projektach Software Studies Initiative obrazy s traktowane mimo wszystko jak statyczne kolekcje (cho istot kilku projektw jest zmienno konwencji graficznych w czasie). Reifikacja polega tutaj na m.in. zabiegu cakowitej ahistoryzacji procesu zmian konwencji: kolorystycznych, graficznych, przedstawieniowych. Tym, co mamy, jest logika zmian rozmieszczonych na osi czasu a kady humanista majcy w pamici Foucaultowsk archeologi wiedzy (oraz badania nad archiwum Siegfrieda Zieliskiego czy Wolfganga Ernsta) wie, jak uwodzicielski, a jednoczenie zwodniczy to obraz. Drucker podkrela jednoczenie wspomnian ju wieloparadygmatyczno humanistyki (czyli wielo metod badawczych i ram pojciowych organizujcych wizj wiata), wskazujc jednoczenie na istotne znaczenie tradycji hermeneutycznej, teorii estetycznej i tradycyjnych praktyk interpretacyjnych (edycje krytyczne, studia tekstualne czy badania historyczne). Trudno te sobie wyobrazi rezygnacj z wielu wspczesnych podej krytycznych ugruntowanych zwaszcza w obszarze studiw kulturowych: dekonstrukcji, poststrukturalizmu, neomarksizmu, studiw genderowych i teorii queer. Stawka jest niemaa, bo zdaniem Drucker chodzi o przejcie od koncentracji na efektach technologii do humanistycznie ugruntowanej teorii
40 41 42

J. Drucker, Humanistic Theory and Digital Scholarship [w:] red. M.K. Gold, Debates... op.cit. Ibidem, wersja Kindle, loc. 2353. Ibidem, loc. 2367.

IN TE RN E T / N OWE M E DIA / K ULT URA 2.0

93

Anna Nacher

wytwarzania

technologii

(humanistyczna

technologia

komputerowa

na

poziomie

projektowania, modelowania architektury informacji, rodzajw danych, interfejsw i protokow)43. Trzeba bdzie zatem jej zdaniem uwzgldni rol afektu, koncepcj rnorodno form ekspresji, zmodyfikowa podejcie do wiedzy i traktowa j raczej jako emergentny proces o otwartym wyniku, ktry musi uwzgldni obecno obserwatora. Projekt wizualizacji danych o charakterze graficznym majcy charakter zaledwie wskazywania wzorw i zmian konwencji reprezentacji moe oznacza cofnicie o co najmniej jeden krok: dotychczasowe wnioski bada nad znaczeniem tekstu kultury wyranie wskazyway, e tekst jest tylko pre-tekstem, e kade odczytanie konstruuje tekst 44 (rwnie obraz), e dyskursy wytwarzaj swoje obiekty 45. Krtko mwic e kontekst nie jest czym zewntrznym wobec obiektu medialnego.

W stron spekulatywnej technologii komputerowej


To wanie wizja takiego projektu przyszoci o znacznie wikszym zakresie, czyli technologii komputerowej tworzonej na podstawach humanistycznych kazaa Drucker wprowadzi nowe pojcie: speculative computing. Jego wyonienie ma zwizek nie z tradycyjn humanistyczn fobi wobec algorytmw, logiki formalnej i matematyki, ale z niezgod na to, aby warunki takich operacji uzasadniay decyzje o administrowaniu i zarzdzaniu yciem kultury i wyobrani zgodnie z przesankami obiektywizacji. 46 To dlatego projekty nurtu speculative computing (majce, dodajmy, w zaoeniach sporo wsplnego z projektami artystycznymi nurtu trzeciej kultury, okrelanej jako fuzja sztuki, nauki i technologii 47) maj proponowa subiektywne i probabilistyczne koncepcje wiedzy jako dowiadczenia (czstkowego, usytuowanego i subiektywnego) przeciw obiektywnym i mechanicystycznym roszczeniom wiedzy jako informacji (totalnej, zarzdzanej i eksternalizowanej) 48. Notabene, w wietle takiego zaoenia przywoywana przez Manovicha niemono przejrzenia dostpnych artefaktw jest takim samym faktem wiedzy, jak narzdzie, ktre umoliwia quasitotaln kontrol nad archiwum. Z problemem, o ktrym pisze Johanna Drucker, styka si przypuszczalnie kady badacz pracujcy z narzdziami automatycznej indeksacji tekstu. Pamitam dyskusj, jaka towa43 44 45 46 47

48

Ibidem, loc. 2381. Ibidem, loc. 2426. Ibidem. J. Drucker, SpecLab...op. cit., s. 5. Por. P. Zawojski, Cyberkultura. Syntopia sztuki, nauki i technologii , Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2010. Jeden z projektw zrealizowanych w ramach SpecLab, Subjective Meteorology by zreszt traktowany w kategoriach projektu artystycznego stworzonego na bazie wczeniejszego Temporal Modelling, por. http://www.johannadrucker.com/ (20.02.2013). J. Drucker, SpecLab... op. cit. Zwr ot cy fr owy w h uma nis ty ce

94

Poza cyfrowo w zwrocie cyfrowym od humanistyki cyfrowej do...

rzyszya implementacji programu MAXQDA w projekcie badawczym, ktry wspprowadziam49. Tagowanie na t okazj notek z obserwacji terenowych prowadzonych przez uczestnikw badania, postawio nas przed istotnym problemem natury epistemologicznej (i wprowadzio w sam rodek dyskusji z obszaru konstrukcjonistycznej teorii wiedzy oraz teorii Michela Foucault): kategoryzacja nie jest bowiem niewinnym, przezroczystym procesem (a takim si staje, jeli scedujemy j cakowicie na rozwizania natury technicznej) i to z dwch powodw: po pierwsze, tworzenie kategorii jest w gruncie rzeczy tworzeniem obrazu badanego zjawiska, zwaszcza jeli etykieta ma udostpnia wyszukiwanie w pniejszej bazie danych. Po drugie i nawet waniejsze dla bada majcych charakter etnograficzny (a tak byo w przypadku niektrych elementw tego projektu) wprowadzenie jednoznacznych kategorii atomizuje cige pole dowiadczenia. Krtko mwic, spotkalimy si z takimi samymi pytaniami, o jakich pisze Drucker, analizujc przetwarzanie tekstu za pomoc jzyka XML, w ktrym tagi odnosz si do zawartoci, nie za do formalnej struktury dokumentu (jak w HTML). Do ktrego momentu mamy do czynienia z opisem miejsca, a od ktrego jest opis sytuacji? Czy te dwa elementy na pewno nachodz na siebie? Dlaczego traktowa je rozcznie, w jaki sposb sytuacja jest oddzielna od miejsca? Szybko stao si jasne, e popularna MAXQDA staje si nie tyle naszym sprzymierzecem w pracy, ile jeszcze jednym problemem. To wszystko w przypadku oprogramowania, ktre jest reklamowane jako The Art of Qualitative Text Analysis 50. Niemniej istotne byy problemy natury pozornie technicznej: nie jest to oprogramowanie na wolnej licencji (korzystanie z niego w sytuacji niedoborw budetowych wymaga pewnych taktyk, ktre same w sobie maj potencja edukacyjny z punktu widzenia znajomoci technologii komputerowej), nie istnieje wersja na inne systemy operacyjne ni Windows (i jest doprawdy niezrozumiae, e mona korzysta z niej na urzdzeniach zaopatrzonych w iOS, ale na tych, ktre obsuguje OS, trzeba uciec si do pomocy Boot Camp lub Parallels Desktop). Podobnych problemw (i dyskusji wok nich) dostarczya kwestia wyboru narzdzi do mapowania (zaoylimy, e jedn z metod bdzie mapowanie partycypacyjne i postanowilimy posuy si w tym celu stworzonym przez Ushahidi narzdziem Crowdmap 51). Szybko jednak okazao si, e zaznaczenie tras na mapach nie byo dla uytkownikw prost czynnoci (i kto w ogle chodzi po linii prostej? jeszcze jedno zudzenie interfejsu), a implementacja oprogramowania
49

50 51

Projekt badawczy Kultura miejska wzy i przepywy, realizowany w 2012 roku w Krakowie, przy wsp pracy z Maopolskim Instytutem Kultury w ramach programu Obserwatorium Kultury Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Por. raport z bada, red. A. Nacher, Spacerowicze, nomadzi i sieciowi owcy okazji, Maopolski Instytut Kultury, Krakw 2012, dostpny online: http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/ 2013/01/17/spacerowicze-nomadzi-i-sieciowi-lowcy-okazji/ (20.02.2013). Por. http://www.maxqda.com/ (20.02.2013). Por. https://crowdmap.com/ (20.02.2013). Wicej na temat mapowania partycypacyjnego i serwisu Crowdmap pisaam w innym miejscu: A. Nacher, Rubiee kultury popularnej. Popkultura w wiecie przepyww , Galeria Miejska Arsena, Pozna 2012.

IN TE RN E T / N OWE M E DIA / K ULT URA 2.0

95

Anna Nacher

wcale nie tak atwa, jak sdzilimy na pocztku. Rezygnacja z popularnego Google Maps na tym etapie bada bya jednak dziaaniem celowym, chcielimy przetestowa narzdzie tworzone oddolnie z myl o mapowaniu partycypacyjnym. Wszelkie dyskusje i problemy, jakie w trakcie implementacji poszczeglnych narzdzi si pojawiy, rozumiem jednak nie jako przeszkod w realizacji projektu, a jako pewien istotny jego skadnik. Dyskusja nad kategoriami, na ktre trzeba byo podzieli dowiadczenia opisane jako caociowe gestalty, daa czci zespou znakomit perspektyw, w ktrej teoria wiedzy usytuowanej nabraa dopiero waciwego wymiaru.

Literatura i rda internetowe


Baus, Dlaczego Warburg, Przegld Kulturoznawczy nr 2 (8)/2010. Brooks D., What Data Can't Do, New York Times, 18 lutego 2013, http://www.nytimes.com/2013/ 02/19/opinion/brooks-what-data-cant-do.html?src=xps (20.02.2013). Busa R. A., Foreword: Perspectives on the Digital Humanities [w:] red. S. Schreibman, R. Siemens, J. Unsworth, A Companion to Digital Humanities, Blackwell, Oxford 2004 Drucker, J. Speclab. Digital Aesthetics and Projects in Speculative Computing , University of Chicago Press, Chicago London 2009 Ekman U., Introduction [w:] U. Ekman (red.), Throughout. Art and Culture Emerging with Ubiquitous Computing, MIT Press, Cambridge 2013 Fitzpatrick K., The Humanities, Done Digitally [w:] M. K. Gold (red.), Debates in Digital Humanities, University of Minnesota Press, Minneapolis London 2012 Foucault M., Sowa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych , prze. T. Komendant, sowo/obraz terytoria, Gdask 2000. French A., Make '10' Louder; or, The Amplification of Scholarly Communication , http://amandafrench.net/blog/2009/12/30/make-10-louder/ (20.02.2013). Gitelman L. (red.), Raw Data Is an Oksymoron, MIT Press, Cambridge 2013 Hockney S., The History of Humanities Computing , [w:] S. Schreibman, R. Siemens, J. Unsworth (red.), A Companion to Digital Humanities, Blackwell, Oxford 2004 Kamiska M., Niecne memy. Dwanacie wykadw o kulturze internetu , Galeria Miejska Arsena, Pozna 2012. Kirschenbaum M., What Is Digital Humanities and What's It Doing in English Departments? [w:] M.K. Gold (red.), Debates in Digital Humanities, University of Minnesota Press, Minneapolis London 2012 Kittler, F. Code [w:] M. Fuller (red.), Software Studies. A Lexicon, MIT Press, Cambridge 2008. Manovich L., Jzyk nowych mediw, prze. P. Cypryaski, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006. Manovich L., Software Takes Command, wersja online http://lab.softwarestudies.com/p/softbook.html (20.02.2013). Manovich, Media Visualization. Visual Techniques for Exploring Large Media Collections , red. K. Gates, Media Studies Futures, Blackwell, Oxford 2012

96

Zwr ot cy fr owy w h uma nis ty ce

Poza cyfrowo w zwrocie cyfrowym od humanistyki cyfrowej do...

Nacher A., Rubiee kultury popularnej. Popkultura w wiecie przepyww , Galeria Miejska Arsena, Pozna 2012 Nacher A. (red.), Spacerowicze, nomadzi i sieciowi owcy okazji, Maopolski Instytut Kultury, Krakw 2012, http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2013/01/17/spacerowicze-nomadzi-i-sieciowi-lowcyokazji/ (20.02.2013). Raczek M., Weduty, panoramy, prospekty, capriccia, mariny, albo o swoistej prolegomenie do Atlasu Mnemosyne Aby'ego Warburga, Przegld Kulturoznawczy nr 2 (8)/2010. Rampley M., Mimesis i alegoria. O Abym Warburgu i Walterze Benjaminie , Przegld Kulturoznawczy nr 2 (8)/2010 Ramsay S., Reading Machines. Toward an Algorithmic Criticism, University of Illinois Press, Chicago 2011 Simmel G., Filozofia pienidza, prze. A. Przybski, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2012. Software Studies Initiative http://lab.softwarestudies.com/p/research_14.html (20.02.2013). Strona domowa Bena Grossera, http://bengrosser.com/projects/facebook-demetricator/ (20.02.2013). Szahaj A., Zniewalajca moc kultury. Artykuy i szkice z filozofii poznania i polityki , Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikoaja Kopernika, Toru 2004 Tarnowska A., Humanici nowej generacji. Pierwszy taki kierunek w Polsce , Gazeta Wyborcza w Bydgoszczy, 1.02.2013, http://bydgoszcz.gazeta.pl/bydgoszcz/1,48722,13329856,Humanisci_ nowej_generacji__Pierwszy_taki_kierunek.html. (20.02.2013). Zawojski P., Cyberkultura. Syntopia sztuki, nauki i technologii , Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2010

IN TE RN E T / N OWE M E DIA / K ULT URA 2.0

97