You are on page 1of 112

UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI W KRAKOWIE WYDZIAŁ STUDIÓW MIĘDZYNARODOWYCH I POLITYCZNYCH INSTYTUT EUROPEISTYKI

Kornelia Mazurczyk
Nr albumu: 1042452

KIERUNEK EUROPEISTYKA

SYTUACJA POLITYCZNA REPUBLIKI KOSOWA PO 2008 ROKU – W STRONĘ SAMODZIELNEGO PAŃSTWA?
Praca licencjacka

Promotor: dr Mirosław Natanek

Kraków 2013

2023941731(1)

SPIS TREŚCI:
Wstęp................................................................................................................................ 3 Rozdział 1: Geografia, ludność, gospodarka ................................................................ 5 1.1. Geografia i ludność ............................................................................................. 5 1.2. Gospodarka........................................................................................................ 14 Rozdział 2: Geneza i tło historyczne utworzenia Republiki Kosowa ....................... 19 2.1. Zarys historii Kosowa do 1944 rokiem ........................................................... 19 2.2. Kosowo między 1944 a 1989 rokiem ................................................................ 22 2.3. Kosowo w trakcie konfliktu albańsko-serbskiego w latach 1990-1999 ........ 24 2.4. Kosowo pod protektoratem międzynarodowym w latach 1999-2008 .......... 26 2.4.1. Czerwiec 1999-październik 2001 ...................................................... 27 2.4.2. Październik 2001-marzec 2004 ......................................................... 28 2.4.3. Marzec 2004-luty 2008...................................................................... 28 Rozdział 3: Wybrane zagadnienia polityki zewnętrznej ........................................... 30 3.1. Uznanie międzynarodowe i problem statusu prawnego Kosowa ................. 30 3.1.1. Uznanie międzynarodowe ................................................................. 30 3.1.2. Problem statusu prawnego Kosowa................................................... 33 3.2. Republika Kosowa na międzynarodowej arenie politycznej – oficjalny stosunek wybranych podmiotów prawa międzynarodowego publicznego wobec Republiki Kosowa.................................................................................. 43 3.2.1. Republika Serbii ................................................................................ 43 3.2.2. Federacja Rosyjska ............................................................................ 46 3.2.3. Unia Europejska ................................................................................ 49 3.2.4. Stany Zjednoczone ............................................................................ 52 3.2.5. Najbliższe sąsiedztwo ........................................................................ 55 Rozdział 4: Wybrane zagadnienia polityki wewnętrznej .......................................... 58 4.1. System instytucjonalny ..................................................................................... 58 4.1.1. Zgromadzenie Kosowa (alb. Kuvendi) .............................................. 60 4.1.2. Prezydent ........................................................................................... 61 4.1.3. Rząd ................................................................................................... 63 4.1.4. Wymiar sprawiedliwości ................................................................... 64 4.1.5. Trybunał Konstytucyjny i Rzecznik Ludu ........................................ 64 4.1.6. Samorząd terytorialny ....................................................................... 65 4.2. Nadzór międzynarodowy.................................................................................. 66 4.2.1. Misja UNMIK (ang. United Interim Administration in Kosovo) ...... 67 4.2.2. Misja EULEX (ang. European Union Rule of Law Mission in Kosovo) 69 4.2.3. KFOR (ang. Kosovo Force) ............................................................. 70
1
5264041795(2)

4.2.4. Międzynarodowy Przedstawiciel Ludności Cywilnej (ICR – ang. International Civilian Representative) ............................................................. 72 4.3. Problemy polityki wewnętrznej Republiki Kosowa po 2008 roku ............... 75 4.3.1. Kryzysy polityczne i podziały w obrębie władz Republiki Kosowa . 76 4.3.2. Podział etniczny i prawno-administracyjny Republiki Kosowa ....... 87 Podsumowanie ............................................................................................................... 93 Wykaz skrótów .............................................................................................................. 95 Wykaz map .................................................................................................................... 98 Wykaz wykresów .......................................................................................................... 98 Bibliografia: ................................................................................................................... 99 I. II. Dokumenty ......................................................................................................... 99 Monografie i opracowania.............................................................................. 101

III. Artykuły ........................................................................................................... 103 a. Artykuły naukowe................................................................................... 103 b. Artykuły prasowe .................................................................................... 104 IV. Źródła wiedzy ogólnej ..................................................................................... 107 V. Źródła internetowe .......................................................................................... 108

VI. Inne ................................................................................................................... 111

2
5340014185(3)

Wstęp

Celem ninejszej pracy jest analiza sytuacji politycznej w Republice Kosowa po 17 lutego 2008 roku, ze szczególnym uwzględnieniem problemów wewnętrznych i zewnętrznych tego państwa1. W związku z likwidacją głównych instytucji nadzoru międzynarodowego - Międzynarodowego Biura Cywilnego wraz z Międzynarodowym Przedstawicielem Ludności Cywilnej - we wrześniu 2012 roku, zastanawiam się nad stopniem suwerenności i niepodległości Republiki Kosowa oraz nad najważniejszymi wyzwaniami jakie przed nią stoją. Jako punkt wyjścia dla analizy ww. problemów posłużyła mi charakterystyka sytuacji demograficznej i gospodarczej Kosowa (Rozdział 1) oraz historyczny zarys dziejów tego obszaru (Rozdział 2). Problem Republiki Kosowa jest wart uwagi, ponieważ w sposób pośredni lub bezpośredni rzutuje na sytuację międzynarodową, wpływając nie tylko na kwestie regionalne obszaru bałkańskiego (perspektywa akcesji do Unii Europejskiej Bałkanów Zachodnich czy stosunki na linii Prisztina - Belgrad), ale również ponadregionalne (m.in. separatyzm abchaski i południoosetyński, sam w sobie stanowiąc przykład dla innych ruchów separatystycznych). Różne stanowiska głównych aktorów międzynarodowych (Stany Zjednoczone, Unia Europejska, Federacja Rosyjska, Chińska Republika Ludowa, Republika Serbii) na kwestię niepodległości Republiki Kosowa odzwierciedlają ich własne interesy oraz prowadzą do sytuacji, gdzie problem międzynarodowego uznania nowopowstałego państwa jest nierozstrzygnięty (Rozdział 3). Przypadek kosowski jest też interesując y jako model badań nad tworzeniem się, funkcjonowaniem i ograniczeniami systemu instytucjonalnego nowego państwa oraz w związku z zastosowaniem tu mechanizmów nadzoru międzynarodowego (Rozdział 4). W pracy wykorzystane zostały przede wszystkim akty prawne (m.in. Rezolucja 1244 (1999) Rady Bezpieczeństwa ONZ czy Konstytucja Republiki Kosowa wraz z poprawkami) oraz, w nieco mniejszym stopniu, materiały prasowe. Wybór źródeł wynikał m.in. z faktu, że od proklamowania niepodległości Republiki Kosowa upłynęło relatywnie niewiele czasu, co sprawia z kolei, że liczba rzetelnych opracowań
1

Z uwagi na zakończenie opracowywania merytorycznej części niniejszej pracy w dniu 25 września 2012 roku, zamieszczona tu analiza sytuacji politycznej w Republice Kosowa obejmuje wyłącznie okres do tego dnia.

3
3579516612(4)

naukowych oraz analitycznych również jest względnie niewielka. Taki dobór źródeł pozwala również na poddanie analizie najważniejszych zagadnień istotnych z punktu widzenia pracy. Opracowaniem naukowym, które zostało jednak szeroko wykorzystane w pracy jest pozycja Krystiana Nowaka Konstytucja Republiki Kosowa, która omawia w sposób szczegółowy ustrój Republiki Kosowa2. Z kolei wśród opracowań historycznych warto wspomnieć o pozycjach Wacława Felczaka i Tomasza Wasilewskiego Historia Jugosławii oraz Adama Balcera, Marcina Kaczmarskiego, Wojciecha Stanisławskiego Kosowo - przed ostatecznym rozwiązaniem. Proces uregulowania statusu międzynarodowego - uwarunkowania polityczne i historyczne, perspektywy rozwoju sytuacji3. Termin „Republika Kosowa” używam zazwyczaj naprzemiennie ze słowem „Kosowo” jako określenie obszaru, który w rozdziale 1 opisany jest jako terytorium Republiki Kosowa. W zależności jednak od kontekstu, zdaża się, że używając terminu „Republika Kosowa” mam na myśli terytorium uznane międzynarodowo za podlegające jurysdykcji władz w Prisztinie (terytorium de iure), podczas gdy pod pojęciem „Kosowo” rozumiem terytorium rzeczywiście kontrolowane przez prisztińskie władze, a więc obszar Republiki Kosowa z wyłączeniem gmin serbskich znajdujących się na północy kraju (terytorium de facto). Z kolei pod pojęciem „Kosowarzy” rozumiem osoby narodowości albańskiej, będące jednocześnie obywatelami Republiki Kosowa. W pracy użyte zostały nazwy obcego pochodzenia w transkrypcji polskiej, tam gdzie poprawne brzmienie nazwy polskiej było możliwe do ustalenia. W pozostałych przypadkach pozostawiono nazwy w ich brzmieniu oryginalnym. Zagadnienie i analiza sytuacji politycznej w Republice Kosowa po 2008 roku jest obszernym, wieloaspektowym i ciągle ewoluującym tematem. W związku z powyższym i zważając na limity dotyczące objętości niniejszej pracy, nie było dl a mnie możliwym przedstawienie każdego problemu łączącego się z zagadnieniem poruszonym w pracy. Skupiłam się natomiast na kwestiach moim zdaniem najistotniejszych dla omawianego tematu. Szczególny nacisk położyłam zaś na sytuację w 2012 roku, tak by praca była jak najbardziej aktualna.
2 3

K.Nowak, Konstytucja Republiki Kosowa, Rzeszów 2010 W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii, Wrocław 1985; A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, Kosowo – przed ostatecznym rozwiązaniem. Proces uregulowania statusu międzynarodowego – uwarunkowania polityczne i historyczne, perspektywy rozwoju sytuacji, „Prace OSW” 2008, z. nr 27

4
3859338211(5)

Rozdział 1: Geografia, ludność, gospodarka

1.1.

Geografia i ludność

Ziemie obszaru, który nazywamy współcześnie Republiką Kosowa, składają się z dwóch krain geograficznych: Kosowa i Metochii. Są to kotliny, które rozdziela pogórze i kotlina Drenica (zob: Mapa nr 1). Nazwa Kosowo wywodzi się z języka serbskiego, a dokładniej od nazwy gatunku ptaków – kos (łac. turdus merula aterrimus). W literaturze można spotkać również inne poglądy mówiące o tym, że nazwa ta pochodzi od terminu kosowski wilajet – jednostki administracyjnej Imperium Osmańskiego, która obejmowała Skopje, Prizren, Peć, Prisztinę i Novi Pazar4. Nazwa drugiej krainy - Metochii - wywodzi się z greckiego słowa metoch, które oznacza ziemie należące do cerkwi, posiadłości klasztorne, majątki kościelne oraz ziemską własność kościoła prawosławnego. Powodem, dla którego nazwano obszar w ten sposób była ogromna ilość nadań klasztornych na tych terenach5.

4 5

K.Nowak, op.cit., s. 7. Ibidem, s. 8.

5
2727696146(6)

Mapa nr 1. Mapa fizyczna Republiki Kosowa.

Źródło: http://en.wikipedia.org/wiki/File:Kosovo_map-en.svg

Republika Kosowa (alb. Republika e Kosovës, serb. Република Косова) położona jest w centrum Półwyspu Bałkańskiego i nie posiada dostępu do morza. Graniczy z Byłą Jugosłowiańską Republiką Macedonii na południowym wschodzie (długość granicy 158,7 km), z Republiką Albanii na południowym zachodzie (111,8 km), z Republiką Czarnogóry na wschodzie (78,6 km) oraz z Republiką Serbii na północy i na północnym wschodzie (351,6 km; zob: Mapa nr 1)6. Zajmuje powierzchnię 10 887 km kwadratowych. Najważniejsze miasta to: Prisztina (ok. 550 tys. osób), Prizren (ok. 141 tys. osób), Peć (ok. 83 tys. osób) i Kosowska Mitrowica (ok. 72 tys. osób)7.

6

M.A. Camberi, Country parture/forage resource profile. Republic of Kosovo; http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/PDF%20files/Kosovo.pdf; data dostępu: 10.08.2012 r. 7 Stan na sierpień 2012; https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html; data dostępu: 10.08.2012 r.

6
1908573611(7)

Państwo jest podzielone na pięć głównych regionów: Prisztina, Gnjilane, Peć, Prizren i Mitrovica (zob: Mapa nr 2), które dzielą się na 37 gmin i ok. 1 500 wsi.

Mapa nr 2. Główne regiony Republiki Kosowa.

Źródło: http://www.22pkwkfor.wp.mil.pl/pl/15.html

Południową, naturalną barierę Metochii w kierunku Republiki Albanii i Byłej Jugosłowiańskiej Republiki Macedonii stanowią wysokie góry Szar Płania, a na zachodzie, w kierunku Republiki Albanii i Republiki Czarnogóry - Prokletije. Największa rzeka Metochii, Biały Drin, płynie wśród gór w kierunku Morza Adriatyckiego. Kotlina ta rozpościera się z północy na południe i w podłużnej osi osiąga długość 90 km. Najważniejszymi ośrodkami miejskimi w kotlinie są: Prizren, Peć i Djakovica.

7
3597947823(8)

Kotlina Kosowska położona jest równolegle do Kotliny Metochijskiej. Rozciąga się od miasta Uroszevac na południu, do miejscowości Kosowska Mitrowica na północy. W środkowej części zwanej Kosowym Polem lub Prawdziwym Kosowem leży Prisztina, stolica Republiki Kosowa. Główną arterię wodną kotliny stanowi rzeka Ibru. Rozpoczyna ona swój bieg w Republice Czarnogóry i przez Mitrovicę płynie w kierunku północnym do rzeki Zachodnia Morawa. W górnym biegu rzeki Republika Kosowa łączy się ze szlakami prowadzącymi na zachód, w kierunku zachodniej Bośni i Hercegowiny. Sprawia to, że Ibru jest ważnym szlakiem przebiegającym pomiędzy Republiką Czarnogóry, Republiką Kosowa, centralną częścią Republiki Serbii oraz Bośnią i Hercegowiną. Równocześnie, przez Kosowo przechodzi główny bałkański szlak komunikacyjny. Biegnie on od Belgradu w kierunku południowym do miasta Nisz, a tam rozgałęzia się na południe w kierunku Skopje i dalej wzdłuż doliny rzeki Vardar, aż do Salonik i Aten oraz w kierunku wschodnim do Sofii i Stambułu8. Republika Kosowa, dzięki położeniu geograficznemu stanowi naturalną twierdzę otoczoną wąwozami i łańcuchami górskimi. Jest bardzo ważnym punktem strategicznym Półwyspu Bałkańskiego. Region znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego i większa jego część jest pod wpływem kontynentalnych mas powietrza. Wynikiem tego są stosunkowo mroźne zimy z dużymi opadami śniegu i gorące, suche lata. Opady roczne są dosyć wysokie i wynoszą ok. 1630 mm. Największa ich ilość występuje pomiędzy październikiem a grudniem. Roślinność naturalna Republiki Kosowa jest w dużym stopniu zniszczona i przekształcona przez człowieka. Teren w 41% (455 tys. ha) pokryty jest lasami (głównie lasy dębowe i iglaste), a 53% (585 tys. ha) stanowią obszary rolnicze (zob: Wykres nr 1)9. Ok. 51% użytków rolnych przeznaczona jest do siania zbóż (głównie kukurydzy, pszenicy i jęczmienia), 45% na pastwiska i łąki, a 3% dla winnic i gajów. Reszta stanowi 1% (zob: Wykres nr 2)10.

8 9

Ł. Domurat, Wpływ konfliktu serbsko-albańskiego na separatyzm Kosowa, Wrocław 2009, s. 8. http://enrin.grida.no/htmls/kosovo/SoE/agricult.htm; data dostępu: 28.08.2012 r. 10 Ibidem.

8
3249102802(9)

Wykres nr 1. Podział gruntów w Republice Kosowa.

Źródło: http://enrin.grida.no/htmls/kosovo/SoE/agricult.htm

Wykres nr 2. Podział użytków rolnych w Republice Kosowa.

Źródło: http://enrin.grida.no/htmls/kosovo/SoE/agricult.htm

88% użytków rolnych jest własnością prywatną, a reszta „społecznie zarządzanych spółek”11. Grunty orne uważa się za dobrej jakości, co w połączeniu z umiarkowanym klimatem i gęstą siecią rzeczną sprawia, że rolnictwo jest stosunkowo

11

Kosovo Environmental Action Plan 2006-2010. Executive Summary, Ministry of Environment and Spatial Planning, Prisztina 2006 s. 35.

9
3779081708(10)

silnym ekonomicznie sektorem. Pozwala zapewniać odpowiednią podaż żywności dla populacji Republiki Kosowa, a także przeznaczyć część nadwyżek na eksport (ok. 13%)12. Rolnictwo stanowi 13% PKB Republiki Kosowa i zapewnia pracę 60% ludności mieszkającej na wsi. Największe ograniczenia w rozwoju rolnictwa to niski poziom mechanizacji i wiedzy technicznej, a także ograniczone stosowanie nawozów. Co ciekawe, pomimo dobrze prosperującego rolnictwa w stosunku do zapotrzebowania rynku wewnętrznego, do Kosowa importowane są ogromne ilości przetworzonych produktów żywnościowych, które wynoszą aż 70% wartości całego importu państwa13. Obszar obfituje również w złóża naturalne: cynk, ołów i węgiel kamienny których jest najwięcej - oraz nikiel, żelazo, magnezyt, krzem, miedź, boksyt i wapień14. Zgodnie z danymi Centralnego Banku Republiki Kosowa właśnie z metali i minerałów Republika zyskuje najwięcej pieniędzy w eksporcie - w grudniu 2011 roku było to aż 228,9 mln euro z całej puli dochodu z eksportu wynoszącej 312,5 mln euro15. Ludność Republiki Kosowa stanowi 1 836 529 osób, a gęstość zaludnienia wynosi 169 osoby na km kwadratowy16. Przyrost naturalny od 2005 roku spada praktycznie z roku na rok - nie licząc krótkiego okresu wzrostu w 2008 roku związanego z pozytywnymi nastrojami łączącymi się z proklamowaniem niepodległości

12

Należy pamiętać, że liczba plonów i stopień zaspokojenia popytu żywności wśród mieszkańców Kosowa zmienia się każdego roku pod wpływem wielu czynników. Podane tutaj dane pochodzą sprzed 2012 roku, a przecież rolnictwo w tym roku bardzo ucierpiało z powodu ogromnej suszy i upałów na Półwyspie Bałkańskim. Zgodnie z szacunkami Ministerstwa Rolnictwa Republiki Kosowa tegoroczne zbiory zbóż będą mogły zaspokoić tylko ok. 70 -75% potrzeb żywieniowych ludności Kosowa. Dane te będą jednak dopiero potwierdzone w późniejszym czasie; [za:] M. Reptowska, Kosowo: Zebrane plony nie są w stanie zaspokoić popytu na zboże, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-zebraneplony-nie-sa-w-stanie-zaspokoic-popytu-na-zboze/; data dostępu: 01.09.2012 r. 13 http://enrin.grida.no/htmls/kosovo/SoE/agricult.htm; data dostępu: 10.08.2012 r. 14 Brininstool M., The Mineral industry of Kosovo, [w:] 2010 Minerals Yearbook. Kosovo [advance release] , U.S. Department of the Interior U.S. Geological Survey, 2011; http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-kv.pdf; data dostępu: 10.08.2012 r. 15 Monthly Statistics Bulletin, „Miesięczny Biuletyn Statystyczny Banku Republiki Kosowa”, Prisztina 2012, nr 128; www.bqk-kos.org/repository/docs/2012/MSB%20no%20128.pdf; data dostępu: 10.08.2012 r; Tak jednorodny i zdominowany przez jedną gałąź przemysłu eksport nie może przynosić stałych dochodów. Rynek metali w ostatnim czasie boryka się ze spadkiem cen (wyjątek stanowi złoto i srebro), co pociąga za sobą znaczne obniżenie dochodów dla skarbu państwa, ale i nie tylko. Również sektor prywatny, jak np. Holenderska spółka Ferronikiel – największy eksporter państwa z bazą w centrum Republiki Kosowa – z miesiąca na miesiąc notuje coraz mniejsze dochody. To powoduje rozwiązywanie umów o pracę, zwiększenie bezrobocia i strajki. Co gorsza, również brak perspektyw na zmianę pracy, bo konkurencja w tej branży jest tak duża, że nastąpił przesyt podaży pracowników nad popytem; Mustafa A., Kosovo Metal Workers Protest Over Sackings, „BIRN”, Prisztina 2012; www.balkaninsight.com/en/article/kosovo-metal-workers-protest-over-sackings: data dostępu: 10.08.2012 r. 16 Stan na sierpień 2012 roku; https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html; data dostępu: 10.08.2012 r.

10
3212737214(11)

-

i w 2011 wyniósł 2,7%17. Może być to spowodowane m.in. zwiększeniem się

poziomu edukacji społeczeństwa i odsetka pracujących kobiet. Struktura wiekowa jest młoda i stanowi ogromny potencjał siły roboczej – w wieku produkcyjnym znajduje się 66,1% populacji Republiki Kosowa. Aż 27,2% ludności ma mniej niż 14 lat, a powyżej 65. roku życia - tylko 6,7%. Dla porównania, w Polsce 14,7% populacji znajduje się poniżej 14 roku życia i aż 13,7% powyżej 65. (w całej Europe 16%). Sytuacja ta jest skutkiem m.in. wojen, jakie toczyły się na terytorium Kosowa do 1999 roku, wysokiego przyrostu naturalnego (pomimo tego, że ciągle spada), jaki charakteryzuje społeczeństwo o tradycjach muzułmańskich, nisko wyedukowanym i w przeważającej większości mieszkającym na wsi. Nie bez znaczenia był tu również niski poziom i mały zasięg opieki zdrowotnej18. Społeczeństwo Republiki Kosowa składa się przede wszystkim z etnosu albańskiego (ok. 92%). Pozostałe grupy etniczne tworzą Serbowie (drugi co do wielkości etnos Kosowa), Bośniacy, Gorańcy, Romowie i Turcy (ok. 8%)19. Tereny zamieszkiwane przez Serbów to przede wszystkim gminy znajdujące się w północno-wschodniej części Republiki Kosowa - Leposavić (gdzie Serbowie stanowią ponad 95% populacji), Zubin Potok (80-95%) i Zveczan - oraz gmina Sztrpce w części południowo-wschodniej (zob: Mapa nr 3)20. W sumie ponad 35 tys. osób21. Gminy te często określa się mianem „gmin serbskich” ponieważ przeważającą część ich struktury etnicznej stanowią właśnie Serbowie. Większa część ich ludności mieszka na wsi i w małych miasteczkach, a wyjątek stanowi Kosowska Mitrowica (stolica regionu

17

Stan na 2011 rok; Series 4: Statistics of Population. Statistics of Births in Kosovo 2011, Kosovo Agency of Statistics, Prisztina 2011; http://esk.rks-gov.net/eng/dmdocuments/Statistics%20of%20Births%20in%20Kosovo%202011.pdf; data dostępu: 10.08.2012 r. 18 Stan na 2009 rok; Demographic Social and Reproductive Health Survey in Kosovo , Kosovo Agency of Statistics, Prisztina 2009, s.9. 19 Stan na 2008 rok; https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html; data dostępu: 03.09.2012 r. 20 Stan na marzec 2007 roku; global-atlas.jrc.it/maps/PUBLIC/1499_Kosovo_Ethnics_A3.jpg; data dostępu: 03.09.2012 r. 21 Tyle osób było zakwalifikowanych do wzięcia udziału w referendum (14 -15 luty 2012 r.), w którym społeczność serbska z północnych gmin serbskich Kosowa miała odpowiedzieć na pytanie „Czy akceptujesz instytucje tzw. Republiki Kosowa ?”; [za:] M. Szpala, Serbska społeczność w północnym Kosowie manifestuje swoją niezależność, „BEST OSW” 2012, z. 7 (208); www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2012-02-15/serbska-spolecznosc-w-polnocnym-kosowiemanifestuje-niezaleznosc; data dostępu: 04.09.2012 r.

11
1343468333(12)

Mitrovica), która jest największym ośrodkiem miejskim i zarazem centrum społecznokulturowym mniejszości serbskiej22. Omawiane gminy swój typowo serbski charakter uzyskały jednak dopiero po 1999 roku, czyli po utworzeniu protektoratu międzynarodowego w Kosowie. W wyniku odwetu społeczności albańskiej na Serbach za uczynione im krzywdy w okresie rządów Miloszewicia, kosowscy Serbowie zaczęli masowo uciekać z obszaru Kosowa. Tym, którym nie udało się uciec do Socjalistycznej Republiki Jugosławii (późniejszej Republiki Serbii), schronili się w serbskich enklawach. Właśnie do tych, na północy Kosowa przybyło najwięcej serbskich uciekinierów. Potwierdzają to badania przeprowadzone przez UNDP w Kosowskiej Mitrowicy, na podstawie których ponad 64% spośród całej populacji serbskiej zamieszkującą omawianą część Republiki Kosowa można określić jako imigrantów przybyłych tam po 1999 roku23. Trzy północne gminy z przewagą ludności serbskiej tworzą swoisty region separatystyczny Republiki Kosowa ze „stolicą” w Kosowskiej Mitrowicy. Serbowie utworzyli w nich paralelne struktury administracyjne w stosunku do tych panujących w Republice Kosowa oraz sprzeciwiają się dominacji tejże Republiki na ich terytorium (zob: pkt. 4.3.2.). Poza gminami serbskimi, Serbowie żyją również w Kosowie środkowym (Graczanica, Kosovo Polje, Lipljan i Obilić) - ok. 30 tys. osób, w południowozachodnim (Gnjilane, Kamenica i Novo Brdo) - ok. 25 tys. osób oraz w małych enklawach występujących w pozostałych częściach regionu24. Inne mniejszości są znacznie bardziej rozproszone w porównaniu do mniejszości serbskiej. Trudno jest oszacować ich dokładną ilość i rozmieszczenie ze względu na brak wiarygodnego spisu ludności od 1981 roku, jak również na niejednoznaczną tożsamość części z nich25. Warto tu wspomnieć jednak o jednej z tych mniejszości, tj. o Gorańcach. Znaczna ich większość mieszka na południu Republiki Kosowa, tuż przy granicy z Republiką Albani. Jest to najbardziej odseparowana geograficznie jego część, do
22

Miasto podzielone jest na dwie części, a granicę stanowi rzeka Ibar. Północną część zajmują Serbowie, zaś południową Albańczycy. 23 Mitrovicë/a Public Opinion Survey, badania Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), marzec 2011, s. 13. 24 A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op.cit., s. 15. 25 Ibidem, s. 16.

12
2306377979(13)

którego można dotrzeć tylko jedną dróżką wiodącą przez szczyty górskie Szar Płaniny. Mieszka tam ok. 6,5 tys. osób. Tak duże odseparowanie tego obszaru sprawia, że Gorańcy znacznie różnią się od innych grup etnicznych i zachowują bardzo silne poczucie własnej tożsamości etnicznej26.

Mapa nr 3. Rozmieszczenie grup etnicznych w Republice Kosowa.

Źródło: global-atlas.jrc.it/maps/PUBLIC/1499_Kosovo_Ethnics_A3.jpg

26

W. Śmieja, Gorańcy – ludzie pogranicza. Gorańca żal, 2011; www.polityka.pl/swiat/obyczaje/1518310,1,reportaz-gorancy--ludzie-pogranicza.read; 03.09.2012 r.

data

dostępu:

13
4198796235(14)

1.2.

Gospodarka

Gospodarka Republiki Kosowa opiera się głównie na sektorze usług (ok. 60% PKB), gdzie najlepiej prosperującą jest aktualnie branża usług bankowych27. Przemysł tworzy 19% PKB, a rolnictwo 13% PKB28. Choć Republika Kosowa bogata jest w naturalne i ludzkie zasoby, to ich potencjał nadal pozostaje niewykorzystany. Należy ona do najbiedniejszych obszarów regionu, jak i całej Europy. Zgodnie z opinią Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego stopa bezrobocia w Republice Kosowa waha się pomiędzy 42 a 47%29. Dodatkowo, jak twierdzą eksperci Banku Światowego, aż 34% społeczeństwa żyje mniej więcej za 1,5 euro dziennie, a 12% za 1 euro dziennie30. Dane te należy interpretować z ostrożnością ze względu na bardzo rozbudowaną szarą strefę w Republice31. Nie zmienia to jednak faktu, że to właśnie bezrobocie i ciężka sytuacja ekonomiczna uważane są przez społeczeństwo Kosowa za największe zagrożenie dla nowopowstałego państwa32. Kolejnym zagrożeniem dla gospodarki Republiki Kosowa jest jej ogromna zależność od pomocy z zewnątrz. Są to przede wszystkim pomoc finansowa społeczności międzynarodowej oraz przekazy pieniężne emigrantów (głównie z Republiki Federalnej Niemiec, Konfederacji Szwajcarskiej i krajów nordyckich) dla
27

A. Pawlaczyk, Kosowo: Banki komercyjne z 37 milionami euro zysku, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-banki-komercyjne-z-37-milionami-euro-zysku/; data dostępu: 02.09.2012 r. 28 Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie roli społeczeństwa obywatelskiego w stosunkach UE-Kosowo, [w:] Dz. U. C 181 z 21.06.2012, s. 24. 29 Ibidem. 30 S. Zapalska, Kosowo: wysoka stopa bezrobocia, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowowysoka-stopa-bezrobocia/; data dostępu: 01.09.2012 r; Trzeba zauważyć, że wyniki te z roku na rok są coraz lepsze. W 2006 roku aż 45% ludności Republiki Kosowa żyło poniżej progu ubóstwa (1,5 euro na dzień) i aż 17% społeczeństwa było zaliczanych do ludzi skrajnie ubogich (1 euro lub mniej na dzień). Poprawa sytuacji ekonomicznej w dużej mierze wynika z powolnej odbudowy państwa, a tym samym jego gospodarki, dzięki uzyskaniu przez Republikę pewnej stabilizacji, jak również jak również dzięki ogromnej pomocy finansowej z zewnątrz. Nie bez znaczenia są też same działania władz Republiki Kosowa, do których zaliczamy głównie wielkie inwestycje państwowe mające na celu poprawę infrastruktury transportowej i dzięki którym powstają nowe miejsca pracy, a sama Repulika staje się bardziej atrakcyjna dla inwestorów zagranicznych; [za]: Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego…, op. cit., s. 23. 31 Ibidem, s. 24. 32 Zgodnie z badaniami przeprowadzanymi przez UNDP Kosowo w marcu 2012 roku w Kosowie, spośród wielu czynników mogących wpływać na niestabilność młodego państwa, aż 70% badanych zgodziło się, że do takich czynników należy bezrobocie, a 51,6 % że ciężka sytuacja ekonomiczna. Były to najczęściej wybierane odpowiedzi; [za:] Public Pulse Raport 3, A. Hetemi (red.), Prisztina 2012, s. 1617.

14
2405179186(15)

swoich rodzin nadal zamieszkujących Kosowo33. Jest to na tyle duży problem, że same przekazy pieniężne od emigrantów w 2011 roku wyniosły ok. 580 mln euro, co stanowi ok. 17% PKB państwa. Jeżeli dodamy do tego fundusze otrzymane w ramach pomocy ze strony społeczeństwa międzynarodowego - które w 2011 roku wyniosły 20% PKB państwa - otrzymany wynik wskaże, że aż 37% PKB Republiki Kosowa jest zależne od pomocy z zewnątrz. Wpływa to negatywnie na wizerunek państwa, jako m.in. godnego zaufania partnera do zakładania nowych inwestycji34. W 2011 roku PKB na osobę wynosiło 2.682 euro, a wzrost gospodarczy ok. 5%35. Na początku 2012 roku spadł on jednak do 3,8%36. Wpłynął na to przede wszystkim kryzys krajów strefy euro, który był przyczyną spadku przekazów pieniężnych od obywateli kosowskich przebywających za granicą (o 4,8%), spadku eksportu (o 24,4%), jak i spadku bezpośrednich inwestycji zagranicznych (o 27,6%)37. Rozwój gospodarczy uznaje się za jeden z najważniejszych elementów na drodze do rozwiązania problemów Republiki Kosowa, w tym jej zależności ekonomicznej od innych podmiotów prawa międzynarodowego, bezrobocia i biedy. Jest to również istotny czynnik poprawy sytuacji kobiet i mniejszości, a także relacji między grupami etnicznymi poprzez rozwój tolerancji międzyetnicznej na drodze współpracy i wspólnego rozwoju38. Niewątpliwie może on przyspieszyć proces integracji społeczności serbskiej w Republice Kosowa, jak i rozwiązanie konfliktu z Republiką Serbii39. W celu poprawy sytuacji ekonomicznej Republika Kosowa musi uporać się z wieloma jej ograniczeniami, a przede wszystkim stać się atrakcyjna dla inwestorów zagranicznych. Wśród najważniejszych jej ograniczeń wymienia się niedostatecznie
33 34

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego…, op. cit., s. 24. Republic of Kosovo: First Review Under the Stand-By Arrangement, and Request for Modification of Performance Criteria—Staff Report. Press Release on the Executive Board Discussion, „Raport Międzynarodowego Funduszu Walutowego” 2012, nr 12/180; http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2012/cr12180.pdf; data dostępu: 06.09.2012 r; M. Reptowska, Kosowo: Mniej pieniędzy od emigrantów, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-mniej-pieniedzy-od-emigrantow/; data dostępu: 01.09.2012 r; 35 Jest to najwyższy poziom PKB w historii. Rośnie on z roku na rok. Dla przykładu poziom PKB w 2006 roku wynosił 1.230 euro na osobę, a w 2010 roku już 2,468 euro; [za:] Monthly Statistics Bulletin…, op cit.., s. 11. 36 Ibidem 37 Ibidem, s. 13, 18 i 20. 38 Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie procesu integracji Kosowa z Unią Europejską, [w:] Dz. U. C 351 z 08.07.2010, s. 84. 39 M. Reptowska, Kosowo: Inwestycje a tolerancja międzyetniczna, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-inwestycje-a-tolerancja-miedzyetniczna/; data dostępu: 01.09.2012 r.

15
1734156391(16)

rozwiniętą infrastrukturę, niestabilność polityczną, zawiłe procedury biurokratyczne, korupcję i nepotyzm (zob: pkt. 4.3.2.) oraz ograniczenia w handlu (zob: Wykres nr 3)40.

Wykres nr 3. Główne ograniczenia w rozwoju gospodarki i inwestycji zagranicznych w Republice Kosowa w 2011 roku.

Główne czynniki ograniczające rozwój gospodarki i inwestycji zagranicznych w Republice Kosowa
Niewystarczająco rozwinięta infrastruktura 31% Ograniczenia w handlu 9% Korupcja i nepotyzm 17%

Niestabilność polityczna 26%

Zawiłe procedury biurokratyczne 17%

Źródło: S. Dervisholli, Opportunities to Foreign Investment in Kosovo, Rochester
Institute of Technology/American University in Kosovo, 2011, s. 7; https://ritdml.rit.edu/bitstream/handle/1850/14112/Sytrime_Dervisholli_CapstoneProject_Repor t_8-31-2011.pdf?sequence=1; data dostępu: 01.09.2012 r.

Jak dotąd, Repubika Kosowa poczyniła największe postępy w kierunku rozwiązania problemu niedostatecznie rozwiniętej infrastruktury (w tym dróg, lotnisk, elektryczności i zaopatrzenia w wodę)41. Najgorzej zaś, radzi sobie w kwestii zawiłych procedur biurokratycznych42.

40

S. Dervisholli, Opportunities to Foreign Investment in Kosovo, Rochester Institute of Technology/American University in Kosovo, 2011, s. 7; https://ritdml.rit.edu/bitstream/handle/1850/14112/Sytrime_Dervisholli_CapstoneProject_Report_8-312011.pdf?sequence=1; data dostępu: 01.09.2012 r. 41 Wiąże się to z inwestycjami władz Republiki w rozwój tejże infrastruktury. W ciągu ostatnich paru lat podjęto się kilku - i jak na wielkość Kosowa - ogromnych projektów. Należy tu przede wszystkim wymienić budowę autostrady biegnącej przez całe terytorium Kosowa (od granicy z Republiką Albanii do granicy z Republiką Serbską), której budowa ma się zakończyć w listopadzie 2012 roku oraz budowę nowoczesnego lotniska (data ukończenia budowy – 2013 rok). Oba projekty mają zachęcić inwestorów zagranicznych do zwiększania ich udziałów w Republice poprzez ułatwienie im transportu, dostępu i bezpieczeństwa; [za:] E. Górzkowska, Kosowo: Brak zysków z autostrady Vërmicë-Merdare, Prisztina

16
2052363845(17)

Rozważając problem ekonomii w Republice Kosowa należy wziąć pod uwagę również dwa najważniejsze czynniki ograniczające zarówno rozwój ekonomiczny, jak i rozwój inwestycji zagranicznych - problem określenia statusu prawnego Kosowa oraz problem uznania międzynarodowego (zob: pkt. 3.1.). Ograniczenia jakie wynikają z wyżej w ymienionych problemów to przede wszystkim te związane z pełnym uczestnictwem państwa w społeczeństwie międzynarodowym. Nieuznanie Republiki Kosowa jako podmiotu prawa międzynarodowego przez wiele państw powoduje, że nie może ono uczestniczyć we wszystkich organizacjach i układach międzynarodowych oraz upośledza jego sieć kontaktów gospodarczych. Dodatkowo znacznie obniża zaufanie wśród potencjalnych inwestorów. Nie oznacza to jednak, że w ogóle nie możemy mówić o gospodarczych kontaktach międzynarodowych Republiki Kosowa. Najważniejszym partnerem gospodarczym Republiki jest Unia Europejska. To do niej trafia ponad 1/3 eksportu państwa43. Wiąże się to ze znacznym zaangażowaniem Unii w rozwój ekonomiczny Kosowa w latach 1999-2008, a później, nie tylko w budowę demokratycznych instytucji państwowych, ale również w budowę silnego ekonomicznie państwa, które w przyszłości będzie zdolne do sprostania wymogom gospodarczym Unii oraz będzie przyczyniało się do jej rozwoju i bezpieczeństwa44.

2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-brak-zyskow-z-autostrady-vermice-merdare/; data dostępu: 01.09.2012 r; Ponadto, niedaleko Prisztiny ma powstać nowoczesna stacja uzdatniania wody i nowa elektrownia cieplna „Nowe Kosowo”. To zaś ma w większym niż dotychczas stopniu uniezależnić gospodarkę Republiki; [za:] S. Zapalska, Kosowo: powstanie nowoczesna stacja uzdatniania wody ¸ Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-powstanie-nowoczesna-stacja-uzdatniania-wody/; data dostępu: 02.09.2012 r. 42 Zgodnie z ustaleniami Banku Światowego w Report Doing Bussiness 2011 Republika Kosowa zajmuje dopiero 119 miejsce na 183 w rankingu krajów, w których najłatwiej robi się interesy. Zarzuca się mu głównie czynienie trudności w rozpoczęciu działalności gospodarczej oraz w uzyskaniu pozwoleń i licencji, niedociągnięcia w systemie ochrony inwestorów i inwestycji, ograniczenia w handlu ponad granicami oraz niekonsekwencję w egzekwowaniu umów; [za:] Doing Business 2011. Making a Difference for Entrepreneurs, Bank Światowy i Międzynarodowa Korporacja Finansowa, Waszyngton 2011, s. 4; Dodatkowym czynnikiem zniechęcającym zagranicznych inwestorów jest wzrost podatku dochodowego do 9% (z 5%) od 1 lipca 2012 roku; [za:] M. Reptowska, Kosowo: Wzrost podatku dochodowego do 9% z 5%, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-wzrost-podatku-dochodowego-do-9-z-5/; data dostępu: 02.09.2012 r. 43 Monthly Statistics Bulletin.., op. cit., s. 20. 44 Przykładem takiej współpracy i tworzenia ułatwień jest przekazanie Republice Kosowa tzw. mapy drogowej, czyli listy kryteriów jakie państwa musi spełnić, by zostać przyjęte do strefy Schengen; M. Reptowska, Krok UE w kierunku zniesienia wiz dla Kosowa, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/krok-ue-w-kierunku-zniesienia-wiz-dla-kosowa/; data dostępu: 02.09.2012 r.

17
3499875403(18)

Drugim po UE partnerem gospodarczym Republiki Kosowa są kraje Środkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (CEFTA), którego członkiem notabene jest również Kosowo (jako UNMIK - Kosowo)45. Nie bez znaczenia jest tu również coraz większy wpływ Republiki Turcji, która staje się coraz poważniejszym inwestorem i partnerem Republiki Kosowa46.

45

Z krajów porozumienia CEFTA pochodzi prawie 1/3 kosowskiego importu; [za:] Monthly Statistics Bulletin.., op. cit., s. 20; Ponadto, również współpraca Republiki Kosowa z krajami członkowskimi porozumienia CEFTA coraz bardziej się zacieśnia, szczególnie na poziomie ułatwień celnych i wizowych. Przykładem tego może być fakt całkowitego zniesienia ceł na cement pochodzący z Byłej Jugosłowiańskiej Republiki Macedonii przez władze Republiki Kosowa, jak również zniesienie ceł przez Byłą Jugosłowiańską Republiką Macedonii na kosowską wodę i rury; [za:] S. Zapalska, Kosowo znosi cło na cement, a Macedonia na wodę i rury, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-znosi-clo-na-cement-a-macedonia-nawode-i-rury/; data dostępu: 02.09.2012 r. 46 W sierpniu 2012 roku w kosowskiej Agencji Rejestracji Przedsiębiorstw (ARBK – Agjencia e Regjistrimit të Bizneseve Kosovare) zarejestrowanych jest 875 tureckich firm, które w latach 2007 -2011 zainwestowały w Kosowie 82,5 mln euro. W rękach Republiki Turcji znajduje się już kilka dużych przedsiębiorstw, ale zainteresowanie kolejnymi inwestycjami na terytorium Kosowa wciąż pozos taje wysokie. Znaczące wpływy tureckie można również zaobserwować w kosowskim sektorze bankowym, gdzie Narodowy Bank Handlowy oraz Bank TEB, kontrolują ok. 7% rynku w Kosowie; [za:] M. Przewięźlikowska, Kosowo atrakcyjne dla inwestorów tureckich; Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-atrakcyjne-dla-inwestorow-tureckich/; data dostępu: 02.09.2012 r.

18
3017561289(19)

Rozdział 2: Geneza i tło historyczne utworzenia Republiki Kosowa

2.1.

Zarys historii Kosowa do 1944 rokiem

Pierwsze przypadki osadnictwa na terytorium współczesnego Kosowa miały miejsce w epoce brązu (1800 - 1000 p.n.e.). Wówczas, ziemie odpowiadające późniejszemu terytorium titowskiej Jugosławii podporządkowały sobie indoeuropejskie plemiona Ilirów napływające z północnego wschodu. To właśnie te plemiona budują podstawę etnogenezy Albańczyków47. W kwestii tej toczą się jednak spory. Brak jest zgody co do tego, czy współczesna ludność albańska wywodzi się w prostej linii od Iliryjczyków (a szczególnie od plemienia Dardanów) - co starają się udowodnić naukowcy z Prisztiny i Tirany - czy od przybyłych w XIV w. na terytorium Kosowa ludów Tureckich. Nie zmienia to jednak faktu, że warto tu wspomnieć o tezie mówiącej o iliryjskich korzeniach Albańczyków, ponieważ mit ten stanowi (zaraz obok wspólnoty językowej) jeden z najważniejszych fundamentów ich tożsamości zbiorowej48. W VII wieku, po krótkim okresie panowania rzymskiego, tereny te zostały podbite przez Słowian. W konsekwencji, w średniowieczu Albańczycy stanowili niewielki procent ludności ziem kosowskich. Świadczą o tym nazwy osad podarowanych w tym regionie serbskim monastyrom. W tzw. złotych nadaniach z XIV wieku wymieniających ok. 7 tys. nazw, jedynie ok. 2% osad posiada albańskie nazwy49. Nie może to dziwić, bo aż do najazdu Turków osmańskich Kosowo było głównym regionem średniowiecznego imperium serbskiego - tu skupiono najważniejsze ośrodki administracyjne, handlowe i górnicze, a Prisztina została stolicą kraju. Ufundowano tu wiele monastyrów i cerkwi oraz utworzono eparchię Raszka - Prizren, z głównym ośrodkiem w miejscowości Peć50. Cały teren Kosowa stał się terra sacra Serbów51.

47 48

L. Podhorodecki, Jugosławia. Zarys dziejów, Warszawa 1979, s. 8. Ibidem 49 M. Luković, Kryzys kosowski oczyma Serbów. Bezpośrednie przyczyny, korzenie historyczne, przebieg i konsekwencje, Belgrad 2000, s. 49. 50 W XIV wieku przez Kosowo biegły ważne szlaki handlowe w kierunku Morza Adriatyc kiego i Egejskiego oraz rozpoczęto wydobycie złota, srebra, cynku oraz miedzi.

19
2502428745(20)

Podobnie jak Albańczycy stworzyli swój mit narodowy wywodząc własne pochodzenie od starożytnego ludu Ilirów, tak Serbowie tworzą swój własny mit, uznając średniowieczne Kosowo za kolebkę swojej narodowości.. Ważnym wydarzeniem tego okresu dla martyrologii serbskiej była bitwa na Kosowym Polu, stoczona 28 czerwca 1389 roku. Pomimo, że nie miała decydującego znaczenia dla losów państwa serbskiego, to urosła do rangi mitu narodowego, powiązanego ściśle z wątkami religijnymi - chrześcijańskimi i przedchrześcijańskimi52. Wiek XV to okres intensyfikacji najazdów i początek dominacji Imperium Osmańskiego na Półwyspie Bałkańskim. Kosowo stało się sandżakiem osmańskim już w 1455 roku, a spora część jego ludności uległa islamizacji. Co ciekawe, ludność chrześcijańska nie była prześladowana. Duża jej część przeszła na islam, by uniknąć płacenia specjalnych podatków i mieć możliwość zrobienia kariery w administracji wilajetów. Wielu neofitów stanowili również jeńcy wojenni, którzy w ten sposób stawali się wolnymi chłopami. W 1688 roku armia austriacka zdobyła Belgrad i dotarła aż do Kosowa. Miejscowa ludność pomagała Austriakom, którzy jednak nie zdołali powstrzymać odsieczy tureckiej i zmuszeni byli do wycofania się. Również kilkadziesiąt tysięcy Serbów, w obawie przed represjami, opuściło Kosowo i osiedliło się na terenie dzisiejszej Wojwodiny. Ten masowy exodus społeczności serbskiej nazywa się dziś Wielką Wędrówką Serbów (serb. Velika seoba Srba)53. W wyniku serbskich powstań z lat 1804-1813 oraz 1815 Serbowie wywalczyli niezależność od Imperium Osmańskiego: powstało wówczas autonomiczne Księstwo Serbii, ale bez Kosowa54. Do nowopowstałego Księstwa skierowała się wtedy druga fala emigracji Serbów z okolic Kosowa, którzy coraz częściej doznawali prześladowań ze strony Osmanów. Pomimo tak dużej fali uchodźctwa, aż do kryzysu wschodniego (1875-1878) stanowili oni najważniejszą grupę etniczną w prowincji (w znacznym stopniu dzięki wysokiemu przyrostowi naturalnemu)55.

51 52

M. Luković, op. cit,. s. 54. A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 7. 53 Ł. Dormuat, op. cit., s. 13. 54 K. Nowak, op. cit., s. 15. 55 D. Gibas-Krzak, Serbsko–albański konflikt o Kosowo w XX wieku. Uwarunkowania – przebieg – konsekwencje, Toruń 2009, s. 25.

20
3000122869(21)

W II połowie XIX wieku zawiązał się sojusz Księstwa Serbii, Księstwa Rumunii i Księstwa Czarnogóry przeciw Imperium Osmańskiemu. Dzięki pomocy Imperium Rosyjskiego, narody bałkańskie zyskały przewagę i zmusiły Osmanów do podpisania w 1878 roku traktatu pokojowego w San Stefano. Na jego mocy Księstwo Serbii, Księstwo Czarnogóry i Księstwo Rumunii uzyskały niepodległość. Kosowo nie znalazło się jednak w składzie Księstwa Serbskiego, pozostając zależne od władz Imperium Osmańskiego. W związku z tym, doszło tam do zmiany struktury etnicznej. Serbowie masowo wyjeżdżali do Księstwa Serbii, a na ich miejsce przybyli Albańczycy (głównie z terenów wchodzących w skład Księstwa Serbii). Albańczycy nie przyłączyli się do sojuszu, co doprowadziło do nieuznania ich narodu i prawa do posiadania własnego państwa. Było to też główną przyczyną powstania nacjonalizmu albańskiego. Pierwsze piętnaście lat XX wieku było okresem ostatecznego rozpadu Imperium Osmańskiego. Albania, wykorzystując sytuację, proklamowała niepodległość (rok 1912). W jej granicach miało znaleźć się również Kosowo. Na podstawie decyzji podjętej na Konferencji Ambasadorów w Londynie (rok 1913) państwo Albanii zostało oficjalnie uznane, ale terytorium Kosowa przyznano Królestwu Serbii i Królestwu Czarnogóry. Warto zwrócić uwagę na fakt, że już wtedy Albańczycy stanowili w Kosowie większość. Serbowie, chcąc przywrócić mu serbski charakter, ustanowili tam władzę wojskową oraz zaczęli prowadzić politykę „serbizacji”. Pacyfikacja ludności albańskiej trwała aż 2 lata56. 1 grudnia 1918 roku proklamowano Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (Królestwo SHS, serb. Kraljevina SHS), - od 1929 roku Królestwo Jugosławii - w którego skład weszło również Kosowo57. Wywołało to niezadowolenie społeczności albańskiej, którzy przy wsparciu Królestwo Włoch doprowadzili do kolejnego powstania i prób odzyskania spornego terytorium 58. Powstanie zostało krwawo stłumione po 9 latach walk, a Jugosławia nie uznała odrębności kosowskich Albańczyków, prowadząc politykę dyskryminacji i asymilacji 59.

56 57

A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 18. W. Felczak, T. Wasilewski, op.cit., s. 430. 58 Władze Królestwa Włoch próbował uzyskać jak najwięcej korzyści terytorialnych względem Królestwa SHS i w związku z tym wspomagał ruch niepodległościowy Chorwatów i Albańczyków. Założył, że wewnętrzne problemy Królestwa SHS ułatwią realizację swoich celów politycznych ; [za:] Ł. Domurat, op. cit., s. 20. 59 Albańczycy zostali zmuszeni do używania języka serbskiego, jako jedynego oficjalnie obowiązującego i posiadali mniej praw niż Serbowie. Zmieniła się też struktura etniczna Kosowa. Belgrad osadził

21
5683425313(22)

Na początku II wojny światowej, Kosowo było podzielone na trzy strefy okupacyjne: niemiecką, bułgarską oraz włoską. Wtedy to, z połączenia Albanii, Macedonii i włoskiego Kosowa powstała „Wielka Albania”60. Pod okupacją Królestwa Włoch, Albańczycy cieszyli się wieloma przywilejami, a ich udział w strukturze etnicznej Kosowa znów się zwiększył.61 Kapitulacja Królestwa Włoch sprawiła, że w regionie coraz silniejsze wpływy zaczęli zdobywać komuniści związani z Belgradem. Już w 1944 roku Kosowo zajęła komunistyczna jugosłowiańska partyzantka Josipa Broz Tity, a wszystkie powstania Albańczyków broniących „Wielkiej Albanii” zostały bezwzględnie stłumione.

2.2.

Kosowo między 1944 a 1989 rokiem

W 1946 roku Kosowo, jako Autonomiczny Obwód Kosowsko-Metochijski w ramach Ludowej Republiki Serbii, zostało włączone w skład Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Do lat 60. XX wieku ludność serbska zdominowała życie polityczne, gospodarcze i kulturalne obszaru. W 1968 roku, w wyniku akcji protestacyjnych Albańczyków, którzy żądali uznania ich za naród państwowy i przekształcenia obszaru w republikę związkową, Tito zwiększył uprawnienia Kosowa. Z nazwy usunięto słowo Metochia (jednoznacznie kojarzące się z prawosławną tradycją regionu) i zezwolono na używanie albańskich symboli narodowych. Już rok później otworzono Uniwersytet Prisztiński, który szybko przekształcił się w centrum kultury i języka albańskiego.

w regionie kilkadziesiąt tysięcy Serbów, zaś Albańczycy emigrowali masowo do Turcji; [za:] A. Balcer, M. Kaczmarski, op. cit., s. 8. 60 Idei „Wielkiej Albanii” przyświecał cel zjednoczenia wszystkich albańskich ziem. Pomimo tego, że „Wielka Albania” z okresu II wojny światowej była tylko protektoratem, to później odwoływano się do niej jako idei budującej albański nacjonalizm i argument za przyłączeniem Kosowa do Albanii. 61 Albańczycy mogli posługiwać się językiem albańskim jako językiem urzędowym zaraz obok włoskiego. Zaczęto wydawać albańskie czasopisma, a w Kosowie pojawiło się albańskie szkolnictwo; [za:] Ł. Domurat, op. cit., s. 23; Podczas II wojny światowej, Kosowo opuściło ok. 80–100 tys. Serbów. Podczas gdy w czasie spisu ludności w 1931 kosowscy Albańczycy stanowili 60,06 % ludności Kosowa, tak po wojnie, w 1948 już 68,46%, zaś Serbowie przed wojną stanowili 26% ludności, a po wojnie zaledwie 23,63%; [za:] J. Vidmar, International Legal Responses to Kosovo’s Declaration of Independence , „Vanderbilt Journal of Transnational Law” 2009, nr 42 (3) s. 784; http://www.vanderbilt.edu/jotl/manage/wpcontent/uploads/Vidmar-cr_final_final.pdf; data dostępu: 31.07.2012 r.

22
3295834637(23)

Proces zwiększania autonomii Kosowa pod rządami Tity postępował bardzo szybko. W 1974 roku, wraz ze zmianą konstytucji, Autonomiczny Obwód Kosowski został przemianowany na Socjalistyczną Prowincję Autonomiczną Kosowa, a jego status niemalże zrównany z pozostałymi republikami Federacji. Utworzono tam nawet niezależne od Serbii organy - autonomiczny rząd i parlament. Albańczycy zaś, jako narodowość, zostali uznani za równą z innymi jugosłowiańskim narodami. W tym czasie, w Socjalistycznej Federacyjnej Republice Jugosławii, doszło do reform gospodarczych, które znacznie przyczyniły się do postępu cywilizacyjnego zarówno republik, jak i Kosowa. Szybki postęp gospodarczy i pomoc finansowa od pozostałych republik podniosły poziom życia mieszkańców, a budowa nowych szkół - również dla mniejszości narodowych - przyczyniła się do zmniejszenia analfabetyzmu62. Sytuacja zmieniła się wraz ze śmiercią Tity w 1980 roku. Wtedy to Socjalistycznej Federacyjnej Republice Jugosławii zaczęły nasilać się nastroje konstytucją z 1974 roku i nacjonalistyczne. Wynikały one z niekorzystnych dla Serbów zmian terytorialnych wprowadzonych ze zmian struktury etnicznej w Socjalistycznej Prowincji Autonomicznej Kosowa, których przyczyną był wysoki przyrost naturalny społeczności albańskiej, jak i z emigracji serbskiej63. Nastroje te skutecznie wykorzystał później jeden z przywódców serbskiej partii komunistycznej Slobodan Miloszević. W celu przejęcia władzy w kraju wykorzystał poczucie odrębności narodowej Serbów, które rozbudził dzięki przywołaniu tzw. mitu kosowskiego, według którego Kosowo to kolebka tożsamości narodu i jego „serce”. Na fali rosnącej popularności Miloszević objął urząd prezydenta Socjalistycznej Republiki Serbii działającej w ramach Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii, a później w ramach Federalnej Republiki Serbii. Konsekwencją tego, było znaczne ograniczenie autonomii Socjalistycznej Prowincji Autonomicznej Kosowa jeszcze w tym samym roku64.

62

Kosowo uzyskało równoprawną reprezentację na poziomie federalnym i choć nie uzyskało statusu państwowego, to konstytucja Socjalistycznej Federacji Republiki Jugosławii z 1974 roku stwierdzała, że jakakolwiek zmiana granic Jugosławii wymaga zgody wszystkich jednostek federalnych, w tym Socjalistycznej Prowincji Autonomicznej Kosowa; [za:] A. Balcer, M. Kaczmarski, op. cit., s. 9. 63 Na wysoki przyrost naturalny wśród ludności albańskiej wpłynął niski poziom wykształcenia, patriarchalny, wiejski charakter społeczeństwa oraz życie według zasad jakie wyznacza islam. Taka struktura społeczno-kulturowa wynikała m.in. polityki gospodarczej Socjalistycznej Republiki Serbii, gdzie kładziono nacisk na rozwój przemysłu ciężkiego, wydobywczego i energetycznego nie sprzyjało zatrudnieniu kobiet. Dodatkowo, ograniczenia w rozwoju albańskiej edukacji wpływały na zwiększenie się analfabetyzmu. Nie bez znaczenia były również czynniki historyczno -kulturowe. 64 K.Nowak, op. cit., s. 18.

23
4192387861(24)

2.3.

Kosowo w trakcie konfliktu albańsko-serbskiego w latach 1990-1999

2 lipca 1990 roku, kosowski parlament ogłosił Kosowo nową republiką Socjalistycznej Federacyjnej Republice Jugosławii. Wywołało to szybką reakcję Belgradu: na ulice Kosowa wysłano wzmocnione jednostki wojskowe wraz z czołgami i dokonano wielu aresztowań o charakterze prewencyjnym. W rzeczywistości utworzono tam państwo policyjne. W międzyczasie, serbski parlament uchwalił nową konstytucję, która całkowicie zniosła autonomię Kosowa na poziomie politycznym i kulturalnym. Próbowano zmienić również proporcje ludności w okręgu. Doprowadziło to do nagminnego łamania praw człowieka, czego przykładem jest wyrzucenie z pracy ok. 70% Albańczyków i zastąpienie ich uchodźcami i bezrobotnymi z Socjalistycznej Republiki Bośni i Hercegowiny oraz Socjalistycznej Republiki Chorwacji. Zlikwidowano również odrębny kosowski program nauczania oraz ograniczono ilość miejsc dla kosowskich Albańczyków na uniwersytetach, a językiem urzędowym stał się praktycznie wyłącznie język serbski65. Kosowscy Albańczycy nie pogodzili się z odebraniem autonomii

i przeprowadzili referendum, w którym 99% głosujących opowiedziało się za niepodległością prowincji66. Korzystając z okazji jaką stworzył rozpad Socjalistycznej Federacji Republiki Jugosławii, 19 października 1991 roku kosowski parlament ogłosił niepodległość. Nie została ona jednak uznana przez żaden podmiot prawa międzynarodowego, oprócz Republiki Albanii. Kosowscy Albańczycy, nie zrażając się niepowodzeniem, już w 1992 roku przeprowadzili wybory prezydenckie oraz parlamentarne, które zwyciężył Ibrahim Rugowa – przewodniczący Demokratycznej Ligii Kosowa (LDK – alb. Lidhja Demokratike e Kosovës). Stanął on na czele tzw. państwa podziemnego, które posiadało rozwiniętą sieć ośrodków administracyjnych, wymiar sprawiedliwości, system finansowy oraz służby publiczne (m.in. służbę zdrowia i szkolnictwo). Doprowadziło to tymczasowego wyciszenia konfliktu narodowościowego, bo władze serbskie nie stosowały represji w stosunku do struktur administracyjnych kosowskich Albańczyków – doszło po prostu do całkowitej separacji obydwu narodowości, które od tego momentu posiadały własne kawiarnie, sklepy, czy
65 66

Ibidem, s. 19. Ibidem.

24
3231015335(25)

kwartały ulic67. Podobnemu podziałowi uległa gospodarka Kosowa. Większość dużych zakładów państwowych pozostało w rękach serbskich, natomiast społeczność albańska dominowała w sektorze małych, często rodzinnych firm68. Największym wyzwaniem władz państwa podziemnego Kosowa stało się porozumienie z władzami Federalnej Republiki Jugosławii w sprawie jego statusu. Niepowodzenia Rugowy na tym polu, doprowadziły do powstania zbrojnej organizacji – Armii Wyzwolenia Kosowa (UÇK - alb. Ushtrina Çlirimtare e Kosovës) - mającej na celu obronę interesów „państwa kosowskiego”. Jednostka ta, pod koniec 1997 roku, rozpoczęła wojnę partyzancką z Federalną Republiką Jugosławii dążąc do niepodległości Kosowa. Sytuacja pomiędzy Serbami a Albańczykami stawała się coraz bardziej napięta. Intensyfikacja działań UÇK była paralelna do eskalacji zachowań dyskryminacyjnych na tle narodowościowym i gospodarczym w stosunku do kosowskich Albańczyków. W 1998 roku doszło do eskalacji napięć pomiędzy Serbami a UÇK, a krwawe masakry cywilów były przeprowadzane przez obie strony konfliktu. Doprowadziły one do zaangażowania się w konflikt sił międzynarodowych - NATO i USA. Początkowo konflikt próbowano rozwiązać metodami dyplomatycznymi. Była za nie

odpowiedzialna Grupa Kontaktowa (Republika Francuska, Republika Federalna Niemiec, Federacja Rosyjska, Wielka Brytania, Republika Włoska oraz USA) i UE. Próbowali oni bezskutecznie przekonać Serbów i kosowskich Albańczyków, by zaakceptowali bardzo szeroką autonomię Kosowa w ramach Federalnej Republiki Jugosławii. Bardzo ważnym wydarzeniem tego okresu była konferencja w Rambouillet, która miała miejsce w lutym i marcu 1999 roku. Był to moment przełomowy, kiedy to po raz pierwszy rozpoczęto oficjalnie dyskusję nad sprawą niepodległości Kosowa. Na konferencji ustalono, że ostateczny jego status zostanie określony po trzech latach explicite nie wykluczono zatem żadnego rozwiązania. Podkreślano jednak poszanowanie suwerenności i integralności terytorialnej Federalnej Republiki Jugosławii. Strona serbska odrzuciła jej postanowienia. Sprawą sporną okazało się utworzenie protektoratu międzynarodowego w Kosowie i kwestia stacjonowania wojsk

67 68

Ł. Domurat, op. cit., s. 49. D. Gibas-Krzak, op. cit., s. 168.

25
2919223675(26)

międzynarodowych w całej Federalnej Republiki Jugosławii, czemu kategorycznie sprzeciwiał się Miloszević. Punktem kulminacyjnym konfliktu była rzeź albańskich cywilów

w miejscowości Raczak, która wstrząsnęła międzynarodową opinią publiczną. Była to bezpośrednia przyczyna ataku przeprowadzonego przez siły zbrojne NATO na strategiczne obiekty wojskowe i gospodarcze na obszarze całej Federalnej Republiki Jugosławii. Operacja zbrojna rozpoczęła się 24 marca 1999 roku (pomimo sprzeciwu Federacji Rosyjskiej – stałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ) i zakończyła się 09 czerwca 1999 roku, z chwilą przyjęcia warunków pokoju przez Miloszevicia. W czasie trwania operacji, siły serbskie dokonały wielkiej czystki etnicznej kosowskich Albańczyków.

2.4.

Kosowo pod protektoratem międzynarodowym w latach 1999-2008

Protektorat międzynarodowy został ustanowiony rezolucją nr 1244 Rady Bezpieczeństwa ONZ z dnia 10 czerwca 1999 roku. Zgodnie z jej postanowieniami Federalna Republika Jugosławii miała natychmiast zaprzestać stosowania przemocy i represji w Kosowie oraz rozpocząć wycofywanie wszystkich swoich sił wojskowych, policyjnych i paramilitarnych. Prowincja zaczęła być zarządzana przez Misję Tymczasowej Administracji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Kosowie (UNMIK), gdzie Unia Europejska miała odpowiadać za gospodarkę, OBWE za demokratyzację, zaś bezpieczeństwo militarne zapewniać miały międzynarodowe siły pod auspicjami NATO (KFOR). Całym przedsięwzięciem kierować miał specjalny przedstawiciel Sekretarza Generalnego ONZ. Najważniejszym zadaniem misji UNMIK było ustanowienie samorządu i autonomii w Kosowie, choć formalnie, zgodnie z ustaleniami konferencji w Rambouillet, potwierdzano suwerenność i integralność terytorialną Federalnej Republiki Jugosławii. Służyć temu miała budowa

demokratycznych Instytucji, systemu prawnego opartego na unijnych standardach, jak również poprawa sytuacji ekonomicznej w prowincji. Kolejnym, istotnym punktem miało być zapewnienie wszystkim uchodźcom bezpiecznego powrotu na tereny Kosowa i integracja mniejszości narodowych. Federalna Republika Jugosławii, podobnie jak inne państwa regionu, została zobowiązana do pełnej współpracy przy implementacji
26
3862334985(27)

postanowień rezolucji. Należy zauważyć, że w Rezolucji 1244 (1999) nie podano daty zakończenia misji, ale zamieszczono zapis o przekazaniu jej władzy wyłącznie na mocy porozumienia politycznego. Zgodnie z Rezolucją 1244 (1999) jednym z warunków rozpoczęcia procesu uregulowania statusu Kosowa była rozbudowa instytucji administracyjnych. Z czasem, coraz większy zakres kompetencji w tym zakresie był przekazywany władzom w Prisztinie, co doprowadziło do trwałego uniezależnienia się prowincji od Socjalistycznej Republiki Serbii funkcjonującej w ramach Federalnej Republiki Jugosławii. Trzeba zaznaczyć, że państwa obszaru euro-atlantyckiego nie podjęły znacznych wysiłków na rzecz reintegracji skłóconych terytoriów, bo sprzeciwiała się temu większość albańska zamieszkująca teren Kosowa69. Historię misji UNMIK można podzielić na cztery okresy: czerwiec 1999 - październik 2001 (do pierwszych wyborów parlamentarnych), październik 2001 - marzec 2004 (do zamieszek albańsko-serbskich), marzec 2004 - luty 2008 (do proklamowania niepodległości), luty 2008 - do dzisiaj70.

2.4.1. Czerwiec 1999-październik 2001

Okres ten charakteryzował się powrotem ogromnej ilości albańskich uchodźców (ponad 1,5 mln osób) na terytorium Kosowa. Ten wielki napływ ludności na zniszczone wojną terytorium oraz słabe struktury administracyjne doprowadziły do anarchii i wysokiej przestępczości. Dodatkowo, ogromne resentymenty w stosunku do społeczności serbskiej sprawiły, że Kosowarzy wzięli odwet na pozostałych w Kosowie Serbach. Do października 2001 roku w Kosowie zostały rozbudowane struktury administracyjne, czego uwieńczeniem było przyjęcie Podstawy Konstytucyjnej (ang. Constitutional Framework), na mocy której mogły powstać instytucje o charakterze państwowym – prezydent, rząd, parlament. W znacznej mierze

69

Rosolution 1244 (1999). Adopted by the Security Council at its 4011th meeting, on 10 June 1999 ; http://www.nato.int/kosovo/docu/u990610a.htm; data dostępu: 10.08.2008 r. 70 A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 12

27
1258307303(28)

odbudowano również zniszczenia wojenne, co skutkowało polepszeniem warunków życia i znacznym zmniejszeniem przestępczości już w 2002 roku.

2.4.2. Październik 2001-marzec 2004

W listopadzie 2001 roku przeprowadzono pierwsze wybory parlamentarne, a w marcu 2002 roku prezydenckie, które wygrał Ibrahim Rugowa. W okresie tym doszło jednak do tzw. małej stabilizacji, która wynikała ze zmniejszenia się zainteresowania państw Zachodu sytuacją w Kosowie. Przejawami tego były: spowolnienie procesu budowy instytucji administracji lokalnej i prywatyzacji, wyhamowanie wzrostu gospodarczego i zmniejszenie się międzynarodowej pomocy finansowej71.

2.4.3. Marzec 2004-luty 2008

Międzynarodowe zainteresowanie Kosowem ponownie wzrosło w marcu 2004 roku. Doszło wtedy do wielkich anty-serbskich zamieszek, tzw. pogromów marcowych. Był to punkt zwrotny w dyskusji nad przyszłością prowincji. Od tego momentu nastąpiło znaczne przyspieszenie procesu usamodzielniania się instytucji - zarówno administracyjnych, jak i gospodarczych (prywatyzacja) - i rozpoczęcie procesu ostatecznego uregulowania statusu Kosowa. W 2004 roku odbyły się również wybory parlamentarne, w których ponownie wygrała partia Ibrahima Rugowa. Tym razem musiała jednak wejść w koalicję z partią Ramusza Haradinaja związanego ze środowiskiem UÇK. Po śmierci Rugowa - polityka, który starał się swoją polityką pogodzić kosowski nacjonalizm z ideą pokojowego dążenia do celów politycznych - do władzy doszli skrajnie nacjonalistyczni politycy związani z UÇK. W 2005 roku na stanowisko głównego negocjatora pomiędzy Serbami a kosowskimi Albańczykami został mianowany Martti Ahtisaari. Przygotował on
71

Ibidem, s. 13.

28
2544796099(29)

sprawozdanie z przebiegu dotychczasowych negocjacji oraz stworzył dokument będący propozycją uregulowania statusu Kosowa. Kompleksowa Propozycja Uregulowania Statusu Kosowa (ang. Comprehensive Proposal for Kosovo Status Settelment), czyli tzw. Plan Ahtisaariego zakładał m.in. przyznanie prowincji atrybutów państwowych, prawa do zawierania umów międzynarodowych, szerokie prawa dla mniejszości narodowych, uczestnictwo mniejszości narodowych w organach władzy i ochronę miejsc kultu religijnego72. Poza tym gwarantował uchwalenie konstytucji oraz powołanie własnej armii. Kosowo miało zyskać de facto atrybuty niezależnego państwa, aczkolwiek oficjalnie utrzymywano status „ustalony” na konferencji w Rambouillet i na mocy Rezolucji 1244 (1999)73. Od 2005 do 2008 roku miały miejsce intensywne negocjacje stron konfliktu w sprawie statusu Kosowa, które nie przynosiły żadnych rezultatów. Spowodowane było to znaczną różnicą stanowisk. Albańczycy, wspierani silnie przez Stany Zjednoczone, dążyli do niepodległości, zaś Serbowie nie mogli jej zaakceptować oferując w zamian szeroką autonomię. Ci ostatni, przy wsparciu dwóch członków Rady ONZ - Federacji Rosyjskiej i Chińskiej Republiki Ludowej, odrzucali również całkowicie Plan Ahtisaariego. Niepowodzenia rozmów serbsko-albańskich co do przyjęcia Planu Ahtisaarieg i utrzymujący się sprzeciw Federacji Rosyjskiej doprowadziły do jednostronnego proklamowania niepodległości przez Tymczasowe Władze Samorządowe Kosowa w dniu 17 lutego 2008 roku. Deklarację przyjęto stosunkiem głosów 109-0. Na posiedzeniu nie pojawił się ani jeden Serb. W głosowaniu brali udział natomiast inni przedstawiciele mniejszości narodowych i grup etnicznych.

72

Pełny tekst Planu Ahtisaariego - Comprehensive Proposal For the Kosovo Status Settlement, z 2 lutego 2007 roku, można znaleźć na stronie: http://www.assembly-kosova.org/common/docs/Comprehensive%20Proposal%20.pdf; data dostępu: 16.08.2012 r. 73 K. Nowak, op. cit., s. 21.

29
1756927206(30)

Rozdział 3: Wybrane zagadnienia polityki zewnętrznej

3.1.

Uznanie międzynarodowe i problem statusu prawnego Kosowa

Zagadnienia uznania nowego podmiotu prawa międzynarodowego i określenie jego statusu prawnego wzajemnie się ze sobą łączą. Uznanie międzynarodowe nowego podmiotu prawa międzynarodowego w bardzo dużym stopniu zależy od sposobu jego postrzegania przez inne podmioty tego prawa, a tym samym od jego określonego statusu prawnego74. Z drugiej zaś strony, bardzo duży wpływ na określenie statusu prawnego ma uznanie międzynarodowe. Jest to zależność obustronna75.

3.1.1. Uznanie międzynarodowe

Zgodnie

z

definicją

prawa

międzynarodowego

publicznego,

uznanie

międzynarodowe to „akt prawny, w którym podmiot prawa międzynarodowego (państwo lub organizacja międzynarodowa) stwierdza istnienie pewnych faktów oraz przyznaje im określone skutki prawne”76. Akt ten jest bardzo ważny, ponieważ przyznane skutki prawne nie ograniczają się tylko do zarejestrowania istnienia nowego podmiotu, ale przede wszystkim nadają mu zdolność do czynności prawnych. Jako najważniejsze, można tu wymienić prawo do
74

Wszelkie definicje i pojęcia związane z prawem międzynarodowym publicznym używane w niniejszej pracy, zaczerpnięte są z podręcznika R. Bierzanka i J. Symonidesa (R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1999, 2008, 2010) do przedmiotu Prawo międzynarodowe publiczne i zgodnie z definicjami oraz pojęciami w nim zawartymi należy je interpretować. Zdecydowałam się na takie rozwiązanie, ponieważ moim zdaniem podręcznik ten systematyzuje niezbędne w tej pracy pojęcia i definicje w miarę pełny i przejrzysty sposób. Dodatkowo, decyzja o powołaniu się na jedno źródło (ale źródło biorące pod uwagę wiele innych i stanowiące ich kompilację) pozwala uniknąć wielu nieścisłości, które wiążą się np. z tak skomplikowanym i nie do końca określonym pojęciem „państwowości”: Podmiotami prawa międzynarodowego publicznego są państwa, organizacje międzynarodowe, partyzanci i strony walczące, narody oraz osoby fizyczne i prawne. W pkt. 3.1. będę skupiać się wyłącznie na państwach. 75 Inaczej mówiąc, zależność ta polega na tym, że im więcej państw uzna nowopowstałe państwo tym staje się ono bardziej „atrakcyjne i wiarygodne”, co przyczynia się do podniesienia jego pozytywnego wizerunku. To zaś, może skłonić państwa dotychczas go nieuznające do uznania go i zwiększenia szans na ostateczne uregulowanie jego statusu . 76 R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Wyd. 5, Warszawa 1999, s. 142.

30
6405585603(31)

zawierania

umów

międzynarodowych,

prawo

do

utrzymywania

stosunków

dyplomatycznych oraz niemożność kwestionowania jego podmiotowości i kompetencji. Bez wyżej wspomnianych praw, nowopowstały podmiot nie może uczestniczyć w pełni w stosunkach międzynarodowych. Zgodnie z prawem międzynarodowym publicznym, uznanie nowego podmiotu pozostaje w sferze swobodnej, indywidualnej decyzji pozostałych podmiotów tego prawa. W związku z tym, żaden podmiot prawa międzynarodowego nie ma obowiązku uznania nowego podmiotu np. z uwagi na przynależność do organizacji międzynarodowej, czy związek państw. Każdy podmiot prawa międzynarodowego może zatem odmówić uznania nowego podmiotu nawet w sytuacji, gdy istnieją fakty uzasadniające uznanie. Dzieje się tak dlatego, że w praktyce decyzja o uznaniu ma charakter czysto indywidualny i polityczny77. Indywidualny i polityczny charakter decyzji dotyczącej uznania

międzynarodowego nie oznacza jednak, że prawo międzynarodowe publiczne nie tworzy pewnych obiektywnych kryteriów uznawalności nowego podmiotu. Przesłanki te opierają się głównie na kryterium efektywności. Brane są tu pod uwagę przede wszystkim stabilność i skuteczność organów władzy nowego podmiotu, jak również jego zdolność do realizacji zobowiązań międzynarodowych. Ocena stopnia wypełniania tych kryteriów przez nowy podmiot należy jednakże wyłącznie do poszczególnych państw78. Republika Kosowa jest przykładem wyżej wspomnianego nowego podmiotu prawa międzynarodowego. Jak dotąd uznało ją 91 z 194 państw członkowskich Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Republika Chińska (Tajwan)79. Wśród nich, znajdują się aż 22 państwa Unii Europejskiej. Jest to wynikiem zaangażowania się samej Unii w budowę demokratycznych instytucji państwowych, w nadzór nad otrzymaną „niepodległością” Republiki Kosowa oraz jej interesów na Półwyspie Bałkańskim80. Poza niektórymi członkami Unii Europejskiej, do najważniejszych
77 78

Ibidem, s. 143. Ibidem, s. 144. 79 Stan na 29 sierpnia 2012 roku; The list of countries that have recognized the Republic of Kosova ; http://www.president-ksgov.net/?page=2,54; data dostępu: 29.08.2012 r. 80 Państwa będące członkami Unii Europejskiej, które nie uznały Republiki Kosowa to Republika Cypryjska, Republika Grecka, Królestwo Hiszpanii, Rumunia oraz Republika Słowacka. Wśród powodów dla których tego nie zrobiły wymienia się przede wszystkim bardzo dobre relacje z Republiką Serbii oparte na więzach historyczno-kulturowych (zaliczamy do nich Republikę Cypryjską, Republikę Grecką, Rumunię oraz Republikę Słowacką), jak również obawę krajów wieloetnicznych, że

31
2149612407(32)

państw, które nie uznały niepodległości Republiki Kosowa należą dwaj stali członkowie Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (RB ONZ), tj. Federacja Rosyjska i Chińska Republika Ludowa. Najistotniejszymi przesłankami za nieuznaniem Republiki Kosowa są: - problem z ostatecznym określeniem jej statusu prawnego (zob: pkt. 3.1.2.); - obawa, że kwestia niepodległości Republiki Kosowa będzie traktowana jako precedens, a co za tym idzie, uprawomocni inne separatystyczne regiony do oderwania się od państw w obrębie których się znajdują. Obawy te posiadają m.in. Republika Azerbejdżanu (Górski Karabach), Republika Cypryjska (Turecka Republika Cypru Północnego), Gruzja (Abchazja i Osetia Południowa), Republika Mołdawii (Naddniestrze), czy Izrael (Palestyna); - podział obszaru Kosowa na dwie części: na część kontrolowaną przez władze Republiki Kosowa oraz na część znajdującą się pod zarządem instytucji administracyjnych północnych gmin serbskich (zob: Mapa nr 3). Podział ten jest tak głęboki, że Serbowie zamieszkujący północne gminy serbskie nie uznają niepodległości i władz Republiki Kosowa, tworząc swoje własne paralelne organy administracyjne silnie połączone z tymi w Republice Serbii. Oznacza to, że władze Republiki Kosowa nie sprawują efektywnej władzy nad całym terytorium i ludnością swojego kraju; - duży zakres korupcji (szczególnie tej występującej wśród organów władzy, a przede wszystkim w wymiarze sprawiedliwości), która przez obywateli Republiki uznawana jest (obok bezrobocia i biedy) za trzeci najważniejszy czynnik zagrażający stabilności młodego państwa (zob: pkt. 4.3.2.)81; - bardzo zła sytuacja ekonomiczna, która nie tylko przyczynia się do ogromnego bezrobocia i biedy wśród obywateli kraju, ale również stwarza sytuację, w której Republika Kosowa jest zależna od pomocy z zewnątrz (np. od funduszy przesyłanych przez jej obywateli znajdujących się na emigracji, czy wsparcia finansowego społeczności międzynarodowej). Ogranicza to jej samodzielność
niepodległość Kosowa, jako precedens może zagrozić ich terytorialnej integralności (są to Republika Cypryjska, Królestwo Hiszpanii, Rumunia i Republika Słowacka); [za:] A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 32. 81 Public Pulse Raport 3…, op. cit., s. 5-6.

32
2895238640(33)

i wpływa na negatywny wizerunek (zob: pkt. 1.2.). Może to również powodować brak zdolności do realizacji zobowiązań międzynarodowych, co oznacza niemożność spełnienia jednego z podstawowych obiektywnych kryteriów uznania międzynarodowego. Podsumowując, zgodnie z prawem międzynarodowym publicznym nie wszystkie wyznaczniki określone przez to prawo jako obiektywne kryteria uznania międzynarodowego zostały w przypadku Republiki Kosowa spełnione. Ograniczona jest zarówno stabilność i skuteczność organów jej władzy (ze względu na podziały etniczne oraz korupcję), jak i jej zdolność do realizacji zobowiązań międzynarodowych (tu powodem jest nieuregulowany status prawny, osłabiona skuteczność organów władzy, jak i ciężka sytuacja ekonomiczna). Oczywiście, jak już zostało to zaznaczone, decyzja o uznaniu nowego państwa jest indywidualna i polityczna. Dodatkowo, wszystkie wymienione przeze mnie przesłankami nieuznania, jak również te przemawiające za uznaniem Republiki Kosowa oceniane są przez poszczególne państwa samodzielnie. Wnioski z analiz przez nie przeprowadzanych mogą się znacznie różnić od tej, która została przedstawiona w tej pracy.

3.1.2. Problem statusu prawnego Kosowa

Pierwsza wzmianka o konieczności określenia statusu prawnego Kosowa znalazła się już w dokumencie końcowym konferencji w Rambouillet (luty-marzec 1999). Umieszczono tam zapis, że po trzech latach zostanie ten status ustalony. Nie wykluczono też wtedy żadnego rozwiązania, co oznacza, że po raz pierwszy wyrażono zgodę na rozpoczęcie dyskusji nad sprawą niepodległości tej prowincji82. Jednym z najważniejszych wydarzeń związanych z problemem statusu prawnego Kosowa jest ogłoszenie 10 kwietnia 1999 roku rezolucji nr 1244 przez Radę Bezpieczeństwa ONZ, na podstawie której powołano tam protektorat międzynarodowy. Trzeba pamiętać, że de iure Kosowo nadal stanowiło integralną część ówczesnej Federalnej Republiki Jugosławii, co w rezolucji wyrażono poprzez podkreślenie jej
82

A. Balcer, Kosowo – kwestia ostatecznego statusu, „Prace OSW” 2003, z. nr 10, s. 19.

33
3729740972(34)

integralności. Znalazł się tam jednakże umożliwiający szeroką interpretację zapis, że wspólnota międzynarodowa przy ustaleniu ostatecznego statusu prowincji, „weźmie pod uwagę” postanowienia dokumentu końcowego konferencji w Rambouillet83. Dla niektórych państw, w tym głównie dla Republiki Serbii, Rezolucja 1244 (1999) stanowi najważniejszy dokument określający obecny status Kosowa. Wszystkie dokumenty, które zostały ratyfikowane w późniejszym czasie są uznawane przez nie za nielegalne (nie dotyczy to jedynie Podstawy Konstytucyjnej, która prawnie opierała się również na Rezolucji 1244 z 1999 roku). Dotyczy to przede wszystkim Konstytucji Republiki Kosowa z 15 czerwca 2008 roku. Zaistniała sytuacja znacznie utrudnia zarządzanie obszarem Kosowa, ze względu na ogromny wpływ jaki na ludność serbską tam zamieszkującą (szczególnie z regionu Mitrovicy) wywiera polityka rządu Republiki Serbii. Kosowscy Serbowie, tak samo jak władze Republiki Serbii, odrzucają wszystkie instytucje nadzorujące zarządzające jakie zostały ustanowione w Kosowie na podstawie później ratyfikowanych dokumentów. Kolejny ważny aspekt jaki wiąże się z Rezolucją 1244 (1999), to działająca do tej pory na jej podstawie Misja Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie. Zgodnie z rezolucją, miała ona pełnić najważniejszą rolę w ustanawianiu samorządu i autonomii w regionie. Po utworzeniu Misji EULEX jej kompetencje zostały znacznie ograniczone. W dalszym ciągu pełni ona jednak swoje funkcje przyznane w Rezolucji 1244 z 1999 roku (i zgodnie z jej założeniami) w gminach serbskich na północy Kosowa. Wiąże się to z decyzją władz Republiki Serbii o przyznaniu jej - jako jedynej spośród wszystkich organów nadzoru międzynarodowego w Kosowie (nie licząc KFOR) - zgody na zarządzanie ludnością serbską w tych gminach (zob: pkt. 3.2.1.). Tworzy to de facto realny podział państwa kosowskiego nie tylko pod względem etnicznym, ale również prawno-administracyjnym84. Trzeba dodać, że jak dotąd Specjalny Przedstawiciel Sekretarza Generalnego ONZ w Kosowie, a zarazem szef Misji UNMIK, nie zatwierdził ani niepodległości Republiki Kosowa, ani Konstytucji Republiki Kosowa z 15 czerwca 2008 roku, ani

83 84

Resolution 1244 (1999), op. cit. P. Sokołowska, Rola organizacji międzynarodowych po ogłoszeniu niepodległości Kosowa, 2009, s. 10.

34
3491491824(35)

żadnej ustawy o symbolach narodowych Republiki Kosowa85. Oznacza to, że Kosowo nadal traktowane jest przez niego (jak i przez wszystkie organa Misji UNMIK) jako integralna część Republiki Serbii i jako obszar znajdujący się pod protektoratem międzynarodowym. Powodem nieuznania przez UNMIK przytoczonych wyżej dokumentów jest obawa przed buntem kosowskich Serbów i przed utratą realnej władzy w gminach serbskich przez organy administracji międzynarodowej. Nie ulega jednak wątpliwości, że ustanowienie protektoratu międzynarodowego i budowa autonomicznych instytucji zarządzających de facto przyczyniły się do separacji i niezależności politycznej Kosowa od Republiki Serbii uniemożliwiając ponowne połączenie się tych dwóch organizmów. Potwierdza to Martti Ahtisaari w swoim raporcie z 26 marca 2007 roku: „For the past eight years, Kosovo and Serbia have been governed in complete separation. The establishment of the United Nations Mission in Kosovo (UNMIK) pursuant to resolution 1244 (1999), and its assumption of all legislative, executive and judicial authority throughout Kosovo, has created a situation in which Serbia has not exercised any governing authority over Kosovo. This is a reality one cannot deny; it is irreversible. A return of Serbian rule over Kosovo would not be acceptable to the overwhelming majority of the people of Kosovo. Belgrade could not regain its authority without provoking violent opposition. Autonomy of Kosovo within the borders of Serbia - however notional such autonomy may be - is simply not tenable”86. Stwierdzenie niemożności ponownego połączenia się Kosowa z Republiką Serbii stanowi punkt wyjścia dla dalszych rozważań w kwestii jego oficjalnego statusu87. Argumenty zawarte w wyżej przytoczonym cytacie w dużym stopniu

85 86

Ł. Domurat, op. cit., s. 77. M. Ahtisaari, Report of the Special Envoy of the Secretary-General on Kosovo’s future status, 2007, s.3; http://www.unosek.org/docref/report-english.pdf; data dostępu: 30.08.2012 r; „Przez osiem ostatnich lat, Serbia i Kosowo były zarządzane w całkowitej separacji. Ustanowienie Misji Tymczasowej Administracji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Kosowie (UNMIK) zgodnie z rezolucją 1244 (1999) oraz przejęcie przez nią całej władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej w Kosowie, stworzyło sytuację, w której Serbia nie sprawowała żadnej władzy nad Kosowem. Jest to fakt, któremu nikt nie może zaprzeczyć; to jest nieodwracalne. Powrót serbskiego panowania nad Kosowem byłby nie do zaakceptowania przez zdecydowaną większość populacji Kosowa. Belgrad nie mógłby odzyskać swojej władzy bez prowokowania gwałtownego sprzeciwu. Autonomia Kosowa w granicach Serbii - jakkolwiek hipotetyczna taka autonomia mogłaby być - jest po prostu nie do utrzymania” (tłum. K.M.). 87 Nie ulega wątpliwości, że wpływ na podjęcie decyzji o przyznaniu Kosowu niepodległości miało wiele czynników, jak np. nastroje niepodległościowe wśród Kosowarów, czy eskalacja napięć pomiędzy społecznościami albańską i serbską. Zostały one jednak pominięte w tym podpunkcie, ponieważ - jak

35
3139451879(36)

przyczyniły się do porzucenia polityki ponownego połączenia Kosowa z Republiką Serbii. Zamiast tego, postanowiono nadać mu atrybuty państwowe, a kosowskim Serbom bardzo szeroką autonomię w ramach nowego państwa88. Podstawę dla tego działania miała stanowić Kompleksowa Propozycja Uregulowania Statusu Kosowa, której istotę stanowił pomysł przyznania Kosowu „nadzorowanej międzynarodowo niepodległości”89. „Nadzorowana międzynarodowo niepodległość” oznacza, że pomimo uzyskania przez państwo niepodległości, społeczeństwo międzynarodowe nadal miało sprawować nadzór nad jego organami władzy. W przypadku Kosowa, głównym organem kontrolnym miała zostać Międzynarodowa Reprezentacja Cywilna, która dodatkowo miała posiadać limitowaną władzę wykonawczą. Jest to jednoznaczne z ograniczeniem w pewnym stopniu suwerenności państwa (zob: pkt. 4.2.4.)90. 17 lutego 2008 roku Tymczasowe Władze Samorządowe Kosowa proklamowały niepodległość. Kilka miesięcy później, 15 czerwca tego samego roku, weszła w życie Konstytucja Republiki Kosowa. Od tego momentu, Konstytucja - zaraz obok Rezolucji 1244 (1999) i Kompleksowej Propozycji - stała się jednym z najważniejszych dokumentów w procesie ostatecznego uregulowania statusu Kosowa. Konstytucja przypisuje Republice Kosowa status niepodległego

i demokratycznego państwa. Jedynego w swoim rodzaju i niepodzielnego91. Odwołuje się ona również do zasady suwerenności, a jako jej źródło wskazuje wszystkich swych obywateli92. Należy się tu jednak zastanowić, czy rzeczywiście Kosowo spełnia wszystkie kryteria państwowości i czy określony konstytucyjnie status prawny jest legalny. Odwołując się do art. 1. konwencji o prawach i obowiązkach państw z Montevideo (1933 rok), państwo jako podmiot prawa międzynarodowego publicznego
zostało to określone we Wstępie - w pracy skupiam się tylko na najistotniejszych zjawiskach z punktu omawianego problemu. 88 Ważnym podkreślenia jest fakt, że inicjatywa została podjęta tylko przez jedną stronę konfliktu kosowskich Albańczyków, którzy byli wspierani przez Republikę Albanii, Stany Zjednoczone i Unię Europejską. Republika Serbii wspierana głównie przez Federację Rosyjską uznała Plan Ahtisaariego, jak i wszystkie podjęte na jego podstawie podjęte działania za nielegalne. 89 A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 20. 90 M. Ahtisaari, Comprehensive Proposal For the Kosovo Status Settlement, 2007; www.assemblykosova.org/common/docs/Comperhensive%20Proposal%20.pdf; data dostępu: 30.08.2012 r. 91 Art. 1 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] K. Nowak, op. cit., s. 57. 92 Art. 2 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 58.

36
4108606727(37)

powinno posiadać: 1) stałą ludność, 2) określone terytorium (przy czym jego wielkość nie wpływa na podmiotowość państwa), 3) władzę najwyższą oraz 4) zdolność do utrzymywania stosunków z innymi państwami93. Konstytucja Republiki Kosowa odnosi się do wszystkich wymienionych elementów i formalnie potwierdza ich obecność w systemie prawno-instytucjonalnym, jak i w rzeczywistości kosowskiej. 1) Stała ludność: Ze względu oraz na okoliczności, w jakich o nastąpiło terytorium ogłoszenie Kosowa

niepodległości

konflikt

albańsko-serbski

w konstytucji nie określono żadnego narodu jako państwowego. Znalazł się w niej natomiast zapis, że Republika Kosowa jest społeczeństwem wieloetnicznym składającym się z etnosu albańskiego, ale i innych społeczności (Serbowie, Turcy, Romowie, Bośniacy oraz Gorańcy). Mają być oni zarządzani poprzez demokratyczne instytucje ustawodawcze, wykonawcze i sądownicze z pełnym poszanowaniem przepisów prawa (art. 3)94; 2) Określone terytorium: Terytorium w konstytucji jest traktowane jako jeden z aspektów suwerenności zewnętrznej państwa i przejawia się on w jego niepodzielności i nienaruszalności. Określane jest jako nienaruszalne, niezbywalne, niepodzielne i chronione przez wszystkie środki przewidziane w konstytucji (art. 2)95. W celu uniemożliwienia zaistnienia jakichkolwiek tendencji i prób przyłączenia Kosowa do Republiki Albanii („Wielka Albania”) w konstytucji znalazły się przepisy zabraniające zmiany granic czy przyłączenia się do innego państwa. Dla ewentualnej zmiany tych postanowień konieczna jest zgoda społeczności serbskiej96;

93

Convention on Rights and Duties of States, Montevideo, 1933; http://avalon.law.yale.edu/20th_century/intam03.asp#art1 ; data dostępu 31.08.2012 r. 94 Art. 3 Konstytucji Republiki Kosowa;[w:] K. Nowak, op. cit., s. 58. 95 Art. 2 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem. 96 Ibidem, s. 27.

37
4004198705(38)

3) Najwyższa władza: Najwyższą władzę w państwie kosowskim pełnią wszyscy obywatele. Są oni twórcami prawa i organów władzy za pośrednictwem wybran ych przedstawicieli, referendum bądź innych rozwiązań zgodnych z konstytucją (art. 2)97. Konstytucja określa Kosowo jako demokratyczną republikę opartą na zasadzie podziału władzy oraz kontroli i równowagi pomiędzy nimi. Do najważniejszych jej organów sprawujących władzę w imieniu ludu zaliczamy Zgromadzenie, Prezydenta, Rząd, sądy oraz Trybunał Konstytucyjny (zob: pkt. 4.1.); 4) Zdolność do utrzymywania stosunków z innymi państwami: Zdolność Republiki Kosowa do utrzymywania stosunków z innymi państwami wyraża się nie tylko poprzez prawo zamierania umów międzynarodowych, ale również poprzez prawo do członkostwa w organizacjach międzynarodowych (art. 17). Dodatkowo Prezydent Republiki jest jej uprawnionym przedstawicielem na arenie międzynarodowej (art. 4)98. Konstytucja określa również kierunek polityki zagranicznej Republiki Kosowa. Zgodnie z jej zapisami, państwo kosowskie pragnie uczestniczyć w międzynarodowej współpracy na rzecz promocji pokoju, przestrzegania praw człowieka i bezpieczeństwa (art. 17)99. Co ciekawe, w preambule do konstytucji zawarty został zapis o intencji zaangażowania się państwa Kosowa w euroatlantycki proces integracji100. Należy pamiętać, że zdolność do utrzymywania stosunków z innymi państwami w bardzo dużym stopniu zależy od uznania międzynarodowego poszczególnych państw. Jak już zostało to wspomniane, Republika Kosowa jest uznana przez 91 z 194 państw członkowskich ONZ. Tym samym, przysługują jej wszystkie prawa związane z uznaniem międzynarodowym w stosunku do tych państw, które ją uznały (zob: pkt. 3.1.1.). W tym wypadku najważniejsze
97 98

Art. 2 Konstytucji Republiki Kosowa,[w:] Ibidem, s. 58. Art. 4 i 17 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 58 i 61. 99 Art. 17 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 61. 100 Preambuła do Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 57.

38
6217933685(39)

prawa to: prawo do zawierania umów międzynarodowych i prawo do utrzymywania stosunków dyplomatycznych. Analiza wymienionych wyżej przymiotów państwowości prowadzi do wniosku, że najważniejszym z nich jest posiadanie najwyższej władzy. Władza ta nie może tylko istnieć, ale - podobnie jak w podstawowym kryterium uznania międzynarodowego przede wszystkim musi być ustabilizowana i sprawować efektywne rządy. Ma to zasadnicze znaczenie, nie tylko dla istnienia nowego państwa, ale również dla możliwości korzystania z przysługujących mu praw i pełnienia obowiązków zgodnie z prawem międzynarodowym publicznym. W przypadku Republiki Kosowa efektywność najwyższej władzy jest znacznie osłabiona. Wpływają na to przede wszystkim podział etniczny, a zarazem prawno-administracyjny jego terytorium (zob: pkt. 1.3.), jak i bardzo duży zakres korupcji wśród urzędników sprawujących władzę państwową (zob: pkt. 4.3.2.)101. Kolejna ważna kwestia, jaka dotyczy statusu prawnego Republiki Kosowa, to legalność tego statusu i zgodność z prawem międzynarodowym publicznym. Jest ona o tyle skomplikowana, że w jej obrębie dochodzi do kolizji dwóch podstawowych zasad prawa międzynarodowego publicznego, tj. prawa do samostanowienia narodów oraz poszanowania integralności terytorialnej państwa102. Na wniosek Republiki Serbii, 8 października 2008 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję w sprawie zapytania o wydanie opinii doradczej Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w Hadze (MTS) dotyczącej Kosowa. Przedmiotem badania MTS-u miała być ocena zgodności deklaracji niepodległości

101

Nie wątpliwie władza nie może istnieć w próżni i musi sprawować rządy nad danym społeczeństwem zamieszkującym dane terytorium. Uznaje się jednak, że powierzchnia kuli ziemskiej, a dokładniej suma terytoriów państwowych, nie ulega zmianom. Dodatkowo liczba narodów jest elementem stosunkowo trwałym. W związku z powyższym, jako przyczynę tworzenia i zanikania nowych państw widzi się uzyskiwanie i utratę efektywności przez powstałe bądź istniejące władze państwowe. Przykładem może być tu zniknięcie Rzeczpospolitej Obojga Narodów wskutek rozbiorów, pomimo dalszego istnienia terytorium i ludności. Co do zdolności do utrzymywania stosunków z innymi państwami, jest ona uwarunkowana od istnienia efektywnych władz, które będą mogły zarówno wywiązywać się ze zobowiązań międzynarodowych, jak i utrzymywać stosunki dyplomatyczne; [za:] R. Bierzanek, J. Symonides, op. cit., s. 124. 102 R. Kownacki, T. Żornaczuk, Opinia doradcza MTS w spawie deklaracji niepodległości Kosowa , [w:] „Biuletyn Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych” 2010 , nr 108 (716).

39
1224664186(40)

ogłoszonej

przez

Tymczasowe

Władze

Samorządowe

Kosowa

z

prawem

międzynarodowym103. Należy tu zauważyć, że opinia doradcza MTS-u jest autorytatywną wykładnią prawa międzynarodowego, ale o niewiążącym prawnie charakterze. Oznacza to, że państwa w swoim postępowaniu nie mają obowiązku kierowania się jej postanowieniami104. 22 lipca 2010 roku MTS wydał opinię doradczą w spawie wyżej wspomnianego zagadnienia. Przyjęta została ona ilością 10 z 14 głosów składu sędziowskiego Trybunału. Orzekł on wtedy, że jednostronna deklaracja niepodległości Tymczasowych Władz Samorządowych Kosowa nie narusza ani prawa międzynarodowego, ani Rezolucji 1244 (1999), ani Podstawy Konstytucyjnej z 2001 roku105. Główną częścią sentencji opinii doradczej MTS-u jest konkluzja, że ani w prawie międzynarodowym, ani w Rezolucji 1244 (1999) nie ma przepisów zakazujących deklarowania niepodległości i dlatego Trybunał nie mógł orzec nielegalności takiego jednostronnego aktu. Taka deklaracja jest bowiem zdarzeniem faktycznym, które dla wywarcia skutku prawnego potrzebuje kumulatywnego wystąpienia wszystkich, opisanych już czynników decydujących o podmiotowości państwowej106. W związku z powyższym, MTS nie wydał opinii dotyczącej legalności samej niepodległości Republiki Kosowa. Łączy się to z opisanym już wcześniej zjawiskiem, które określa akt uznania międzynarodowego nowego państwa i jego niepodległości jako akt polityczny. Ma ono miejsce niezależnie, czy przyjmiemy założenia koncepcji konstytutywnej, która legalność państwa determinuje jego uznaniem przez inne podmioty prawa międzynarodowego publicznego, czy założenia koncepcji

103

Rezolucja ZO ONZ w/s wniosku do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości o opinię doradczą nr A/RES/63/3, 2008; http://www.undemocracy.com/A-RES-63-3.pdf; data dostępu: 01.09.2012 r. 104 R. Bierzanek, J. Symonides, op.cit., s. 113. 105 Opinia doradcza Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie zgodności z prawem międzynarodowym jednostronnej deklaracji niepodległości ogłoszonej przez Kosowo , Haga 2010, s. 143; http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf#view=FitH&pagemode=none&search=%22kosovo 2010%22; data dostępu: 01.09.2012 r. 106 R. Kownacki, T. Żornaczuk, op. cit.

40
1512214269(41)

deklaratoryjnej, gdzie legalność państwa uzależniona jest od wystąpienia wszystkich obiektywnych przesłanek państwowości, a uznanie jest tylko formalnością107. Kolejnym ważnym wydarzeniem na drodze do zupełnej

uzyskania

niepodległości przez Republikę Kosowa było przyjęcie 7 września 2012 roku poprawek do Konstytucji Republiki Kosowa przez rząd tejże Republiki. Wraz z nimi zakończył się międzynarodowy nadzór nad jej Instytucjami. Dla oficjalnego potwierdzenia tych założeń, Międzynarodowa Grupa Sterująca w dniu 10 września 2012 roku oficjalnie zniosła swój nadzór nad tymi Instytucjami i zamknęła Międzynarodowe Biuro Cywilne108. Wśród wszystkich poprawek jakie wniesiono do konstytucji najważniejszym okazało się zniesienie dwóch artykułów - art. 146 i art.147109. Pierwszy z nich uprawniał Międzynarodowego Przedstawiciela Ludności Cywilnej do pełnienia swych funkcji na terytorium Republiki Kosowa oraz przyznawał mu zdolność prawną, przywileje i immunitety. Drugi natomiast, określał władzę ICR jako najwyższą i ostateczną w kwestii interpretacji aspektów cywilnych Kompleksowej Propozycji, której postanowienia notabene były nadrzędne w stosunku do innych przepisów prawa Republiki Kosowa (art. 43)110. Oznaczało to, że Międzynarodowy Przedstawiciel Ludności Cywilnej posiadał prawo interpretacji postanowień Kompleksowej Propozycji i podejmowania decyzji wykonawczych, w przypadku niezgodności prawodawstwa władz Republiki Kosowa z tą interpretacją. Ta kompetencja o charakterze wykonawczym mogła być zastosowana tylko jako środek ostateczny, gdyż to władze Republiki Kosowa w pierwszej kolejności odpowiedzialne były za implementacje Planu Ahtisaariego (zob: pkt. 3.2.3.). Nie zmienia to jednak faktu, że suwerenność, a tym samym efektywność kosowskich

107 108

Ibidem. A. Pawlaczyk, Kosowo: Zatwierdzono zakończenie nadzoru niepodległości, Prisztina 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-zatwierdzono-zakonczenie-nadzoru-niepodleglosci/; data dostępu: 19.09.2012 r. 109 Assessment of the Govenment's Proposals for Amendments of the Consituion submitted by the President of the Assembly of the Republic on 12 April 2012 , Sąd Konstytucyjny Republiki Kosowa, sprawa nr K038/12, Prisztina 2012, s. 3; http://www.gjk-ks.org/repository/docs/gjk_ko_38_12_ang.pdf; data dostępu: 19.09.2012 r. 110 K. Nowak, op. cit., s. 119, 120-121.

41
1902425011(42)

organów władzy była ograniczona na rzecz Międzynarodowego Przedstawiciela Ludności Cywilnej111. Podsumowując, problem określenia ostatecznego statusu międzynarodowego Kosowa nadal istnieje, nawet jeżeli Republika Kosowa ogłosiła niepodległość i konstytucyjnie określiła swój status jako suwerenne państwo, a MTS nie uznał tego za nielegalne. Budzi on w dalszym ciągu kontrowersje i dzieli społeczeństwo międzynarodowe. Trudno dociekać jego legalności na podstawie prawa do samostanowieniu narodów, gdy w opozycji staje prawo do poszanowania integralności terytorium państwa. Niemożliwym jest też stwierdzenie państwowości Republiki Kosowa na podstawie obiektywnych przesłanek prawa międzynarodowego, gdyż ich ocena należy do indywidualnych podmiotów prawa międzynarodowego. Dodatkowo, sam status prawny przyznany Kosowu przez Konstytucję Republiki Kosowa jest negowany przez część jego obywateli, a terytorium podzielone jest pod względem administracyjno-prawnym na dwie części. Zaistniała sytuacja nie tylko przyczynia się do osłabienia efektywności władz Republiki Kosowa na arenie wewnętrznej i międzynarodowej, ale implikuje również negatywne konsekwencje społeczno-ekonomiczne.

111

P. Sokołowska, op. cit., s. 8.

42
7089041909(43)

3.2.

Republika Kosowa na międzynarodowej arenie politycznej – oficjalny stosunek wybranych podmiotów prawa międzynarodowego

publicznego wobec Republiki Kosowa

3.2.1. Republika Serbii

Republika

Serbii

jest

jednym

z

najważniejszych

podmiotów

prawa

międzynarodowego w kwestii stosunków międzynarodowych Republiki Kosowa. Przeszłość i wspólne resentymenty nie pozwalają ani jednej, ani drugiej stronie zarówno wypracować porozumienia i kompromisu w spawie ostatecznego statusu prawnego Kosowa, jak i w zupełności się od siebie odseparować. Z perspektywy Republiki Kosowa Republika Serbii jest o tyle ważna, że wpływa ona w dalszym ciągu na niestabilność całego jej terytorium np. poprzez wspieranie paralelnych struktur administracyjnych na północy terytorium Republiki Kosowa (zob: pkt. 1.1.), jak również uniemożliwia jej pełne funkcjonowanie w stosunkach międzynarodowych, np. poprzez nieuznawanie jej niepodległości czy blokowanie jej członkostwa w organizacjach regionalnych. Ponadto, w kwestii polityki zewnętrznej, władze Republiki Kosowa muszą zawsze mieć na uwadze te w Belgradzie, by nie zaostrzać już i tak napiętej sytuacji pomiędzy nimi i nie prowokować gwałtownych reakcji mniejszości serbskiej w północnych gminach serbskich, jak to miało miejsce w lipcu 2011 roku (zob: pkt. 4.3.3)112. Dla władz w Belgradzie natomiast, Kosowo jest istotne przede wszystkim z dwóch powodów. Po pierwsze, celem każdego państwa jest obrona granic oraz zamieszkującej jego terytorium ludności, a więc przeciwdziałanie tendencjom separatystycznym i ewentualna reintegracja terytorium 113. Po drugie zaś, kwestia kosowska stoi na przeszkodzie integracji Republiki Serbii z Unią Europejską. UE

112

Z powodu próby przejęcia kontroli przez władze Republiki Kosowa nad przejściami granicznymi z Republiką Serbii wynikającą z nałożenia embarga na produkty serbskie, ludność serbska w Republice Kosowa postawiła barykady i zablokowała drogi przejazdowe prowadzące do tych przejść (zob: pkt. 4.3.2.). 113 M. Szpala, Polityka rozszerzenia: Serbia w centrum uwagi, „BEST OSW” 2012, z. nr 33 (193); http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2011-10-19/polityka-rozszerzenia-serbia-w-centrum-uwagi; data dostępu: 09.09.2012 r.

43
2355898615(44)

zauważa i docenia wdrażanie przed Republikę Serbii europejskich standardów, będących warunkiem jej przyszłej akcesji do UE, jednakże dalsze ich zbliżenie zostało uzależnione od sukcesów w normalizacji stosunków władz w Belgradzie z władzami w Prisztinie114. Najbardziej wymierną oznaką dobrych relacji Republiki Serbii z Unią Europejską było przyznanie Republice statusu oficjalnego kandydata do UE przez Radę Europejską w dniu 2 marca 2012 roku115. Był to fakt o tyle symptomatyczny, że sfinalizowanie procesu nadawania statusu oficjalnego kandydata do UE Republice Serbii było bezpośrednim następstwem osiągnięcia porozumienia pod przewodnictwem Unii Europejskiej - pomiędzy władzami w Belgradzie a władzami w Prisztinie w sprawie współpracy regionalnej i zarządzania wspólną granicą. Potwierdza to wyżej przytoczoną tezę, że w perspektywie decydentów unijnych proces normalizacji stosunków Republiki Serbii i Republiki Kosowa oraz ich ewentualna akcesja do Unii Europejskiej pozostawiają wobec siebie w ścisłej zależności116. Najważniejsze zadania jakie stawiane są Republice Serbii przez Unię Europejską w kwestii kosowskiej to: realizacja dotychczasowych porozumień i dialogu z władzami w Prisztinie oraz kontynuacja tego dialogu w kwestiach nieprzewidzianych w dotychczasowych umowach np. w kwestii energetyki i telekomunikacji; likwidacja paralelnych struktur w gminach serbskich w na terenie Republiki Kosowa i zakończenie ich finansowania oraz podjęcie działań mających na celu wzmocnienie aktywnej współpracy pomiędzy społecznością serbską tam zamieszkującą a EULEX i KFOR; wykazanie gotowości do podpisania porozumień normalizujących stosunki bilateralne z Republiką Kosowa tak, by w przyszłości oba te państwa mogły realizować swoje wspólne i indywidualne interesy117. Warunki te mogą wydawać się niemożliwymi do spełnienia, biorąc pod uwagę cały kontekst społeczno-historyczny. Potwierdza to również reakcja władz serbskich na ogłoszenie wyżej przytoczonych. Premier Republiki
114

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 października 2011 r. – Strategia rozszerzenia i najważniejsze wyzwania na lata 2011–2012 nr COM(2011) 666, Bruksela 2011; http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52011DC0666:PL:NOT ; data dostępu: 09.09.2012 r. 115 European Council 1-2 March2012 Conclusions no. EUCO 4/3/12 REV 3, Rada Europejska, Bruksela 2012, s. 1; http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/128520.pdf; data dostępu: 09.09.2012 r. 116 Serbia kandydatem do Unii Europejskiej, marzec 2012; http://www.rp.pl/artykul/831855.html; data dostępu: 09.09.2012 r. 117 Ł. Fleischerowicz, Niemcy stawiają Serbii kolejne warunki w kwestii członkostwa w UE , Belgrad 2012; http://balkanistyka.org/wp/niemcy-stawiaja-serbii-kolejne-warunki-w-kwestii-czlonkostwa-w-ue/; data dostępu: 23.09.2012 r.

44
1227306803(45)

Serbii, Ivica Dačić, oświadczył wówczas, że Republika Serbii nie uzna niepodległości Kosowa, a wszelkie takie żądania wysuwane w jej kierunku są nieporozumieniem118. Gdy rozważymy ten problem w kategoriach gospodarczych, okaże się jednak, że naciski ze strony UE, USA i MFW mogą doprowadzić do ich częściowej realizacji119. Istotną kwestią przy analizowaniu proeuropejskiego kursu władz w Belgradzie są polityczne nastroje społeczne i wyniki wyborów parlamentarnych i prezydenckich z maja 2012 roku. Obóz opowiadający się za utrzymaniem kursu zorientowanego na integrację ze strukturami unijnymi utrzymał się przy władzy uzyskując podobny wynik jak w wyborach w 2008 roku, co oznaczać będzie dalsze prowadzenie polityki balansowania pomiędzy umiarkowanymi działaniami na rzecz reintegracji Kosowa z Republiką Serbii, a dbałością o dobre stosunki z Brukselą. Warto zauważyć, że niemal wszystkie znaczące partie na serbskiej scenie politycznej opowiadają się dziś za pogłębioną integracją z Unią Europejską (poza nacjonalistyczną Demokratyczną Partią Serbii), co oznacza zachowanie obecnego kursu w polityce zagranicznej władz w Belgradzie przynajmniej w perspektywie średniookresowej. Jest to o tyle bardziej prawdopodobne, że mimo dużego niezadowolenia społecznego związanego z odczuwaniem skutków kryzysu gospodarczego, wiodące siły polityczne wciąż cieszą się poparciem społecznym na stałym poziomie120. Największą przeszkodą w porozumieniu pomiędzy Republiką Serbii a Republiką Kosowa stanowi problem mniejszości serbskiej zamieszkującej terytorium Republiki Kosowa. Nawet jeżeli wśród polityków i społeczności serbskiej w Republice Serbii pojawiają się coraz większe tendencje godzenia się z rzeczywistą separacją prowincji Kosowa, to jednak nie są w stanie zaakceptować faktu, że część obywateli Republiki Serbii znalazło się na terytorium de facto innego państwa.

118

PM Dačić: We will not recognize Kosovo, b92 2012; http://www.b92.net/eng/news/politicsarticle.php?yyyy=2012&mm=09&dd=06&nav_id=82102 ; data dostępu: 23.09.2012 r. 119 A. Kasprzak, Kosowo czy UE? Serbia nie wyklucza referendum, Belgrad 2012; http://balkanistyka.org/wp/kosowo-czy-ue-serbia-nie-wyklucza-referendum/; data dostępu: 23.09.2012 r; Ogólną sytuację ekonomiczną Republiki Serbii można określić jako bardzo trudną, z tendencją do pogarszania się. Republika boryka się z inflacją, bezrobociem (25,5% - stan na czerwiec 2012 r.), czy znacznym procent emigracji zarobkowej. Najważniejszym jednak jej problemem jest narastanie deficytu finansów publicznych – pod koniec czerwca 2012 roku wyniósł on już 54,7% wartości PKB; [za:] Informator Ekonomiczny o Krajach Świata. Serbia , Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej, Warszawa 2012; http://www.msz.gov.pl/files/Informator%20ekonomiczny%20-%20pdf/Serbia/Serbia%2003.pdf; data dostępu: 23.09.2012 r. 120 M. Szpala, op. cit.

45
3640361581(46)

Na scenie politycznej Republiki Serbii zaś coraz częściej pojawiają się głosy przemawiające za podzieleniem terytorium Kosowa na dwie części: serbską i albańską, gdzie ta pierwsza miałaby być włączona bezpośrednio do Republiki Serbii. Zakres terytorialny pierwszej części objąłby głównie północne gminy serbskie, zaś ta druga obejmowałaby pozostałą część Kosowa (zob: pkt. 4.3.2.). Gotowość na przyjęcie takiego scenariusza potwierdził premier rządu Republiki Serbii Ivica Dačić w dniu 22 września 2012 roku. Określił on wtedy podział Kosowa jako „kompromis i jedyne rozwiązanie”. Taka opcja jest jednak nie do przyjęcia zarówno przez władze w Prisztinie, jak i Parlament Europejski121. Podsumowując, pomimo że nie należy spodziewać się żadnego przełomu w stosunkach serbsko-kosowkich, ani też w kwestii uznania Republiki Kosowa przez Republikę Serbii, możemy zauważyć pozytywne tendencje w relacjach pomiędzy tymi dwoma stronami konfliktu. Dzięki europejskiej perspektywie obu krajów, a w szczególności Republiki Serbii i dzięki zaangażowaniu społeczeństwa międzynarodowego, doszło do kilku bardzo ważnych aktów nieagresji i pewnego porozumienia. Należą do nich w szczególności „porozumienia techniczne” porozumienie w sprawie granicy serbsko-kosowskiej oraz porozumienie w sprawie współpracy regionalnej, które zapewnia Republice Kosowa możliwość uczestnictwa w forach współpracy regionalnej i przede wszystkim możliwość zabierania głosu we własnym imieniu, co jak dotąd utrudniały władze Republiki Serbii122.

3.2.2. Federacja Rosyjska

Federacja Rosyjska popiera serbską politykę wobec Republiki Kosowa i jak dotąd nie zdecydowała się na uznanie jej niepodległości. Ponadto, sam Władimir Putin w lutym 2008 roku nazwał wspieranie niepodległości kosowskiej „niemoralnym”

121

PM: Partition of Kosovo only relistic solution, b92 2012; http://www.b92.net/eng/news/politicsarticle.php?yyyy=2012&mm=09&dd=22&nav_id=82304 ; data dostępu: 24.09.2012 r. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 8 lipca 2010 r…, op. cit., s. 79. 122 Jest porozumienie Serbii z Kosowem. Belgrad coraz bliżej kandydatury do UE, e-Dziennik Gazeta Prawna, luty 2012; http://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/597398,jest_porozumienie_serbii_z_kosowem_belgrad _coraz_blizej_kandydatury_do_ue.html; data dostępu: 09.09.2012 r.

46
1977135949(47)

i „niezgodnym z prawem”123. Podobną politykę wobec władz w Prisztinie prowadzi również Dmitrij Miedwiediew, który w wypowiedzi z lipca 2009 roku powiedział, że „Republika Kosowa dla Unii Europejskiej jest tym samym czym Irak dla Stanów Zjednoczonych”124. Sceptycyzm Federacji Rosyjskiej wobec uznania niepodległości Republiki Kosowa wynika z wielu czynników. Jednym z nich są historyczne związki Moskwy i Belgradu. Serbowie widzą często w Rosjanach „starszych braci”, co jest związane przede wszystkim ze wspólnotą wyznaniową (prawosławie) oraz z tradycyjną proserbską polityką rosyjską125. Dwustronne relacje są bardzo silne, choć oczywiście asymetryczne wobec dysproporcji potencjału gospodarczego i politycznego (Federacja Rosyjska jest istotniejszym partnerem dla Republiki Serbii, niż Republika Serbii dla Federacji Rosyjskiej). Dla Republiki Serbii Federacja Rosyjska odgrywa znaczącą rolę gospodarczą - władze w Moskwie są dla niej jednym z najważniejszych partnerów np. w kwestii surowców energetycznych. Pomimo obecnej, pro-unijnej polityki Republiki Serbii, relacje pomiędzy władzami w Belgradzie a władzami w Moskwie pozostają bardzo dobre. Należy pamiętać, że w zakresie serbskiej polityki zagranicznej, wszelkie niepowodzenia w relacji Republika Serbii - UE prowadzą do zacieśniania się relacji z Federacją Rosyjską, tym bardziej, że Federacja Rosyjska stara się zaprezentować władzom serbskim jako ważny sojusznik walczący w ich interesie126. Drugim czynnikiem składającym się na rosyjską politykę wobec Republiki Kosowa jest obawa władz w Moskwie przed separatyzmami. Federacja Rosyjska jest nieustannie zagrożona ruchami separatystycznymi (zarówno motywowanymi gospodarczo, politycznie, jak i religijnie), z których najpoważniejszymi są separatyzm północnokaukaski oraz potencjalnie również kaliningradzki. W związku z tym, władze Federacji nieufnie spoglądają na problem kosowski. Boją się, że może być on traktowany jako precedens mogący stanowić legitymizację dla kolejnych tego typu procesów politycznych w przyszłości.

123

L. Harding Kosovo breakaway illegal, says Putin, The Guardian, Moskwa, luty 2008; http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/15/russia.kosovo; data dostepu: 09.09.2012 r. 124 Russia's Medvedev condemns Western 'paternalism', 2008; http://www.abc.net.au/news/2008-0716/russias-medvedev-condemns-western-paternalism/439974?section=world; data dostępu: 09.09.2012 r. 125 A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 34. 126 A. Kasprzak, op. cit.

47
1885948239(48)

Trzeci i zarazem najważniejszy powód to geopolityka. Pod wpływem zmian jakie zaszły w polityce zagranicznej w 2006 roku, Federacja Rosyjska przyjęła znacznie bardziej decydowaną postawę wobec Europy niż dotąd. Jej głównym motywem zaś, był strach Federacji przed ekspansjonistycznymi zrachowaniami USA i NATO. Przypomnę, że już w 1999 roku NATO zadecydowało o nalocie na Federalną Republikę Jugosławii nie biorąc pod uwagę sprzeciwu władz w Moskwie. W kwestii niepodległości Republiki Kosowa bano się, że znów dojdzie do takiej sytuacji, co oznaczałoby podważenie siły weta Federacji, jako stałego członka ONZ oraz to, że Zachód mógłby podejmować decyzje w kwestii bezpieczeństwa europejskiego bez jej udziału. Tu dochodzimy do najważniejszej kwestii nieuznania Republiki Kosowa przez Federację Rosyjską. Federacja nie mogła i nie może tego zrobić, ponieważ na przykładzie Kosowa, chce pokazać państwom Zachodnim, że nie mogą podejmować żadnej decyzji bez jej zgody i pomimo jej obiekcji, jak również to, że znów wróciła do „wielkiej polityki” i należy się z nią liczyć. Federacja Rosyjska postawiła więc na szali swoją międzynarodową pozycję, prestiż, zakres wpływów oraz same reguły, w oparciu o które prowadzona jest polityka międzynarodowa127. Najbardziej jaskrawymi przykładami takiej retoryki było uznanie jako niepodległe państwa Abchazji i Osetii Południowej, znajdujących się na terytorium Gruzji oraz wojna gruzińsko-osetyjska w 2008 roku. Jednostronne proklamowanie niepodległości władz w Prisztinie i poparcie dla tego „wyjątkowego” przypadku państw Zachodu, rosyjskie władze odebrały jako pozwolenie na tworzenie innych takich „wyjątkowych” przypadków. „Jeśli Zachód mógł sobie pozwolić na bezkarne działanie wbrew oczekiwaniom Moskwy na Bałkanach, Kreml chciał pokazać, że równie dobrze może pozwolić sobie na bezkarne działanie - z tym, że na obszarze południowego Kaukazu. (…) Po tym jak Zachód wstępnie uznał niepodległość Kosowa, rosyjscy przywódcy zupełnie otwarcie oświadczyli swoim gruzińskim partnerom, że poniosą oni konsekwencje polityki państw zachodnich wobec Kosowa. I tak też się stało”128.

127

R. Asmus, Mała wojna, która wstrząsnęła światem. Gruzja, Rosja i przyszłość Zachodu, Warszawa 2010, s. 166 i 177. 128 Ibidem, s. 151-152.

48
1510943325(49)

3.2.3. Unia Europejska

Republika Kosowa posiada aktualnie status potencjalnego kandydata do UE129. Pierwsze uzgodnienia w tej kwestii miały miejsce już w 2002 roku, kiedy to utworzono Mechanizm Monitoringu Procesu Stabilizacji i Stowarzyszenia (STM - ang. Stabilisation and Association process Tracking Mechanism)130. Stwarza on forum dla dyskusji na temat postępów Kosowa we wdrażaniu partnerstwa europejskiego, jak również pomaga wzmocnić ogólną świadomość członków UE dotyczącą sytuacji w Kosowie131. Dodatkowo, jeszcze w tym samym roku Unia utworzyła Biuro Europejskie w ramach Misji UNMIK132. Kolejnym ważnym krokiem na drodze zawężania relacji Kosowa z Unią Europejską było ogłoszenie specjalnego Komunikatu Komisji do Rady - Europejska przyszłość Kosowa w kwietniu 2005 roku, w którym Komisja zaznaczyła, że „perspektywa europejska Bałkanów Zachodnich, potwierdzona w deklaracji z Salonik z czerwca 2003 r., jest otwarta także dla Kosowa. W oparciu o rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1244, Kosowo musi przezwyciężyć swoją izolację oraz uczestniczyć w postępach regionu na drodze do Europy”133. 14 grudnia 2007 roku, na posiedzeniu w Brukseli, Rada Europejska podkreśliła gotowość Unii do odegrania wiodącej roli we wzmocnieniu stabilności w regionie, czego powodem miała być jego perspektywa europejska. Podkreślono również chęć wpierania Kosowa w dążeniu do osiągnięcia trwałej stabilności poprzez ustanowienie w nim swojej Misji, Specjalnego Przedstawiciela oraz Międzynarodowego Biura Cywilnego134. Wydarzenie to jest przełomowym i najważniejszym w relacjach Kosowo – UE. Od tego momentu Unia Europejska, jako podmiot odpowiedzialny za rozwój Instytucji i prawa w Kosowie, mogła je dostosowywać dla jej własnych struktur
129

European Commission. Enlargement. Detailed country information. Kosovo, 2012; http://ec.europa.eu/enlargement/countries/detailed-country-information/kosovo/index_en.htm; data dostępu: 11.09.2012 r. 130 STM jest tym samym co Proces Stabilizacji i Stowarzyszenia - SAP (Stabilisation and Association Process) i od tego drugiego różni się tylko nazwą. Celem SAP-u jest przygotowanie państw bałkańskich do członkostwa w Unii Europejskiej, a jego najistotniejszy element to dokument Partnerstwo Europejskie, czyli dokument zawierający listę wymagań, jakie uczestnicy SAP muszą zrealizować w ramach tego procesu; [za:] A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 14-15. 131 Komunikat Komisji do Rady - Europejska przyszłość dla Kosowa, COM(2005)156, Bruksela, 2005; http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52005DC0156:PL:HTML; data dostępu: 11.09.2012 r. 132 A. Balcer, op. cit., s. 28. 133 Komunikat Komisji do Rady…, op. cit. 134 Wspólne działanie Rady…, s. 92.

49
3480515988(50)

i wymagań. Ponadto, mając na uwadze perspektywę europejską całego regionu, mogła dzięki swej polityce dążyć do uzyskania dobrych relacji pomiędzy Kosowem, a jego sąsiadami, w tym do załagodzenia konfliktu z Republiką Serbii. Ustabilizowanie sytuacji w Kosowie stało się bardzo ważne dla UE, ponieważ nie tylko znacznie hamowało bądź uniemożliwiało ono proces integracji Republiki Serbii z jej strukturami, ale przede wszystkim mogło stać się „czarną dziurą” Europy, która negatywnie wpływałaby na stabilność całego regionu. W przypadku zaś przyłączenia krajów bałkańskich do UE - całej jej struktury135. 17 lutego 2008 roku Parlament Kosowa przyjął rezolucję, w której ogłosił niepodległość Kosowa, a już kolejnego dnia Rada UE przyjęła, że kraje członkowskie Unii zdecydują samodzielnie, zgodnie z prawem międzynarodowym i praktyką krajową, czy uznają i jak określą swoje relacje z Republiką Kosowa. Ponadto, Rada potwierdziła przywiązanie UE do zasad Karty Narodów Zjednoczonych oraz Aktu Końcowego z Helsinek, a w tym między innymi do zasad suwerenności terytorialnej, ale podkreśliła swoje przekonanie, że w obliczu konfliktu z lat 1990-1999 i okresu rządów administracji międzynarodowej wprowadzonych na mocy Rezolucji 1244 (1999), Kosowo stanowi przypadek sui generis, który nie podważa żadnych wyżej wymienionych zasad i rezolucji136. Trzeba zauważyć, że reakcja krajów członkowskich UE na niepodległość Kosowa nie była jednolita. Spośród 27 członków, aż 5 jeszcze go nie uznało (zob: pkt. 3.1.). Dzieje się tak pomimo zaleceń Parlamentu Europejskiego, który w przyjęciu wspólnego stanowiska wszystkich państw członkowskich UE w sprawie Republiki Kosowa widzi fundament dla przeprowadzania dalszych, pozytywnych reform w Republice, dla zakończenia jej konfliktu z Republiką Serbii, jak i dla pomyślnego rozwoju procesu integracji UE z krajami bałkańskimi. Podkreśla, że wspólne stanowisko wszystkich członków UE w tej sprawie czyni politykę i działania Unii bardziej skutecznymi137.

135 136

A. Balcer, op. cit., s. 28. EU Council Conclusions on Kosovo. Sommaire: 18 February 2008, Brussels - EU Council Conclusions on Kosovo, 2851st External Relations Council meeting , Bruksela, 2008; http://www.euun.europa.eu/articles/fr/article_7720_fr.htm; data dostępu: 11.09.2012 r. 137 Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 29 marca 2012 r. w sprawie procesu integracji Kosowa z Unią Europejską nr 2011/2885(RSP), Parlament Europejski, Bruksela 2012; http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P7-TA-20120115&language=PL&ring=B7-2012-0187; data dostępu: 11.09.2012 r.

50
1679564463(51)

Dwoma najważniejszymi wyzwaniami jakie stoją aktualnie przed UE i Republiką Kosowa na drodze zacieśniania współpracy pomiędzy nimi, jest ostateczna liberalizacja reżimu wizowego oraz podpisanie umowy o wolnym handlu138. W przypadku tego pierwszego problemu, Unia poczyniła już dosyć duże postępy, tzn. 30 maja 2012 roku Komisja Europejska podpisała, a następnie 14 czerwca tego roku przekazała władzom Republiki Kosowa tzw. mapę drogową139. Jest to lista warunków, które umożliwią mieszkańcom Republiki Kosowa poruszanie się bez wiz w strefie Schengen. Kryteria, jakie wyznaczyła Komisja Europejska dotyczą przede wszystkim bezpieczeństwa granic i dokumentów, walki z nielegalną imigracją oraz walki ze zorganizowaną przestępczością i korupcją. Proces ten ma być szczegółowo monitorowany przez samą Komisję140. Podsumowując, polityka i proces integracji państw regionu Bałkan Zachodnich z Unią Europejską ma obecnie największe znaczenie nie tylko dla normalizacji stosunków serbsko-kosowskich, dla normalizacji sytuacji w samej Republice Kosowa, ale również dla stabilności i rozwoju całego regionu Bałkanów Zachodnich. Skuteczność polityki UE jest jednak poważnie ograniczona w tym względzie, gdyż aż 5 jej członków nie uznaje niepodległości Republiki Kosowa (Republika Cypryjska, Republika Grecka, Królestwo Hiszpanii, Rumunia i Republika Słowacka), co znacznie utrudnia wypracowanie wspólnego stanowiska przez państwa UE oraz jasnego określenia unijnych oczekiwań w stosunku do Republiki Kosowa141.

138 139

Ibidem. Commission delivers visa roadmap to Kosovo government, Europa Press releases RAPID, Bruksela 2012; http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/12/605&type=HTML ; data dostępu: 11.09.2012 r. 140 M. Reptowska, op. cit. 141 M. Szpala, Regionalne konsekwencje opinii doradczej MTS w sprawie Kosowa, [w:] „BEST OSW” 2008, z. nr 26(144)

51
3089531807(52)

3.2.4. Stany Zjednoczone

Stany Zjednoczone są jednym z największych sprzymierzeńców Republiki Kosowa. Już w 1999 roku były największym zwolennikiem nalotów na Federalną Republikę Jugosławii rządzoną przez reżim Miloszevicia, który przez władze USA był uważany za największą przeszkodę dla realizacji ich polityki w tym regionie. Ten kierunek polityki Waszyngtonu spowodował, że Albańczycy stali się jego najważniejszymi sojusznikami na Półwyspie Bałkańskim. Stany Zjednoczone niewątpliwie odgrywały również kluczową rolę w procesie rozwiązywania problemu ostatecznego statusu prawnego Kosowa i w rozmowach prowadzonych pomiędzy Serbami a Albańczykami do 2008 roku, czyli do momentu ogłoszenia niepodległości przez władze w Prisztinie. Słowa polityków amerykańskich „Kosowo będzie niepodległe bez względu na decyzję RB ONZ” wygłoszone w 2007 roku (Daniel Fried – ówczesny zastępca sekretarza stanu oraz George Bush – prezydent USA), jak wiemy nie pozostały bez pokrycia142. Tak bezkompromisowe stanowisko tego mocarstwa wynikało z: - przekonania, że jest to mniejsze zło – zauważono, że konflikt pomiędzy zwaśnionymi narodami trwa już bardzo długo i wielokrotnie przybierał zbrojną formę. Po czystce etnicznej w 1999 roku byłoby niemożliwym przekonanie kosowskich Albańczyków do ponownego połączenia się z Republiką Serbii bez użycia siły. Ponadto obawiano się, że w sam konflikt zaangażują się radykałowie z Bliskiego Wschodu popierając Kosowarów (casus Czeczenii); - interesów geopolitycznych – 1. Albańczycy zamieszkujący Półwysep Bałkański (Republika Albanii, Republika Kosowa, wschodnia Republika Czarnogóry, północna-zachodnia Była Jugosłowiańska Republika Macedonii, południowa Republika Serbii, północno-zachodnia Republika Grecka oraz liczna diaspora) mają kluczowe znaczenie dla kontroli tego obszaru. Dodatkowo, poprzez Albańczyków Stany mogą wpływać na przebieg wydarzeń w sąsiednich krajach bałkańskich, które mogą prowadzić prorosyjską politykę. 2. Kosowo to miejsce gdzie znajduje się bardzo ważna duża baza wojskowa USA;

142

P. Sierpień, Działania USA w Kosowie, 2009; http://www.psz.pl/tekst-24756/Przemyslaw-SierpienDzialania-USA-w-Kosowie; data dostępu: 11.09.2012 r.

52
1215036558(53)

- względów prestiżowych – bezkompromisowe stanowisko Federacji Rosyjskiej sprawiło, że jakiekolwiek amerykańskie ustępstwa w sprawie Kosowa zostałyby odebrane przez społeczność międzynarodową, jak i samych obywateli USA jako przejaw słabości władz w Waszyngtonie; - niechętny stosunek Serbów do USA po 1999 roku oraz proamerykańska sympatia samych Albańczyków143. Wszystkie te czynniki sprawiły, że Stany Zjednoczone uznały niepodległość Republiki Kosowa już 18 lutego 2008 roku (dzień po proklamowaniu przez Republikę niepodległości). Mają też duże znaczenie dla polityki zagranicznej USA dotyczącej rejonu Półwyspu Bałkańskiego do dnia dzisiejszego i praktycznie się nie zmieniły. W przemówieniu do władz Republiki Kosowa w maju 2009 roku, wiceprezydent USA - Joseph Biden - zadeklarował, że „sukces niepodległości Kosowa” nadal pozostaje „priorytetem” polityki Stanów Zjednoczonych. Zaproponował wtedy pomoc dla Republiki Kosowa w walce z wyzwaniami jakie ją czekają, włączając w to budowanie efektywnych Instytucji, walkę ze zorganizowaną przestępczością i korupcją oraz w tworzeniu porozumienia pomiędzy mniejszościami. Nakłaniał również władze Republiki Serbii do współpracy w władzami Republiki Kosowa i Misją EULEX, przeciwnym wypadku jej relacje ze Stanami nie ulegną poprawie144. W 2010 roku zainteresowanie USA sprawą kosowską znacznie spadło na rzecz Unii Europejskiej, a powodem tego była zmiana polityki zagranicznej Stanów. Pomimo, że w listopadzie tego roku sekretarz stanu Stanów Zjednoczonych podczas jej wizyty w Republice Kosowa podkreśliła dalszą chęć zaangażowania się w budowę demokratycznego państwa kosowskiego, wspierania jego dążeń do zjednoczenia się z Unią Europejską i NATO oraz poplecznictwo w rozmowach z władzami Republiki Kosowa, to stwierdziła, że USA nie będzie odgrywało już tak kluczowej i wiodącej roli w tych rozmowach jak do tej pory. Słowa te potwierdziły już wcześniej wypowiedzianą deklarację głównego asystenta sekretarza stanu, Thomasa Countrymana, w której zawarł on myśl, że w rozmowach pomiędzy Republiką Kosowa a Republiką Serbii, Stany Zjednoczone będą uczestniczyły tylko jako gość, a nie jako członek, czy
143 144

bo w

A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 32. Pełny tekst przemówienia zastępcy prezydenta Stanów Zjednoczonych do władz Republiki Koso wa można znaleźć na oficjalnej stronie Białego Domu: http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Remarks-By-The-Vice-President-To-The-Assembly-OfKosovo/; data dostępu: 07.09.2012 r.

53
1426847526(54)

mediator. Nie zmienia to jednak faktu, że niezależnie od tego jaką rolę będą pełnić w konflikcie Republiki Kosowa z Republiką Serbii, to USA zawsze będzie postrzegane jako potężny aliant władz w Prisztinie145. Podczas wizyty w Republice Kosowa w lutym 2012 roku, zastępca sekretarza stanu USA, William Burns, wielokrotnie podkreślał wsparcie Stanów Zjednoczonych dla integracji Republiki z euroatlantyckimi instytucjami. Przypomniał również złożoną wcześniej przez władze USA obietnicę zakończenia nadzoru międzynarodowego w Kosowie i zadeklarował chęć jej wypełnienia146. Kilka dni później, sekretarz stanu Stanów Zjednoczonych Hilary Clinton, wydała oświadczenie, w którym chwali Republikę Serbii i Republikę Kosowa za dojście do porozumienia w sprawie protokołu technicznego dla zintegrowanego zarządzania granicami i w sprawie regionalnej reprezentacji Republiki Kosowa147. Od tego czasu władze USA jeszcze raz wyraziły poparcie dla integracji Republiki Kosowa ze strukturami UE i NATO - 24 kwietnia na spotkaniu Hilary Clinton z premierem rządu w Priszinie, Hashimem Tacim - oraz nawoływały Republikę Serbii do uznania niepodległości Republiki Kosowa – zastępca sekretarza stanu USA, Philip Gordon, na szczycie dyplomatycznym w Dubrowniku w dniu 7 czerwca 2012 roku148. Wyraziły się też przychylnie na temat wycofania przez ISG nadzoru nad kosowskimi instytucjami149.

145

S. Woehrel, Kosovo: Current Issues and U.S. Policy, „Raport Congressional Research Service dla Kongresu Stanów Zjednoczonych”, Waszyngton 2012, s. 10; http://www.fas.org/sgp/crs/row/RS21721.pdf; data dostępu: 08.09.2012 r. 146 Ibidem. 147 Statement by Secretary Clinton - Agreements Reached Between Kosovo and Serbia; http://pristina.usembassy.gov/statement_bysecretary_clinton_agreements_reached_february_24_2012.html ; data dostępu: 08.09.2012 r.
148

U.S. to Help Kosovo Join EU, NATO – Clinton, RIA Novosti, Waszyngton 2012.; http://en.ria.ru/world/20120405/172621125.html; data dostępu: 08.09.2012 r.; Serbia need not recognize Kosovo, must resume talks: U.S. , Reuters, Dubrownik 2012; http://www.reuters.com/article/2012/07/07/us-serbia-kosovo-usa-idUSBRE86604E20120707; data dostępu: 08.09.2012 r. 149 Statement by the President on the End of Kosovo’s Supervised Independence , The White House Office of Press Secretary, Waszyngton 2012; http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/09/10/statementpresident-end-kosovo-s-supervised-independence; data dostępu: 23.09.2012 r.

54
3177222976(55)

Podsumowując, Stany Zjednoczone to jeden z największych sojuszników Republiki Kosowa. Od czasu proklamowania jej niepodległości w 2008 roku zmniejszył się jednak znacznie zakres ich działania, które miało na celu wpływanie na politykę i sprawy bieżące Republiki. Wiąże się to ze zwiększeniem wpływów i przejęciem inicjatywy przez Unię Europejską, jak i ze zmianą kierunku polityki zagranicznej samych Stanów Zjednoczonych pod rządami Baracka Obamy, który w 2009 roku został wybrany na prezydenta tego kraju. Nie zmieniło to jednakże ich stanowiska i silnej motywacji, by rozpoczęty w dużej mierze przez siebie proces uniezależniania Kosowa od Republiki Serbii, jak również proces jego włączania w struktury organizacji i instytucji porozumienia euroatlantyckiego dobiegł końca. Na arenie polityki międzynarodowej przejawia się to głównie poprzez silne i jednoznaczne deklaracje władz w Waszyngtonie, jak również poprzez nawiązanie wzajemnych stosunków dyplomatycznych.

3.2.5. Najbliższe sąsiedztwo

Kraje sąsiadujące z Republiką Kosowa możemy podzielić na dwie grupy. Pierwsza to ta, która utrzymuje z Republiką dobre bądź bardzo dobre stosunki polityczne, drugą natomiast tworzą państwa nie posiadające formalnych stosunków politycznych z władzami w Prisztinie. Do pierwszej grupy zaliczamy Republikę Albanii, Byłą Jugosłowiańską Republikę Macedonii oraz Republikę Czarnogóry. Druga grupa zaś, to Bośnia i Hercegowina oraz oczywiście Republika Serbii. Spośród państw należących do pierwszej grupy najlepsze stosunki Republika Kosowa utrzymuje z Republiką Albanii. Wynika to z kontekstu kulturowohistorycznego, gdzie Kosowarzy i Albańczycy tworzyli w przeszłości jeden naród. Republika Albanii już od samego początku wspierała interesy Albańczyków w Kosowie i tak też pozostało do dnia dzisiejszego. Działa ona aktywnie dla uznania Republiki Kosowa i prowadzi lobbing na rzecz włączenia Republiki Kosowa do projektów i przedsięwzięć regionalnych150.

150

S. Woehrel, op. cit., s. 23.

55
6263233402(56)

Kolejne państwo należące do pierwszej grupy to Była Jugosłowiańska Republika Macedonii. Stosunki pomiędzy nią, a Republiką Kosowa są dobre. Wyznaczono już pomiędzy nimi linie demarkacyjne oraz nawiązano poprawne stosunki dyplomatyczne. W dobrych kontaktach sąsiedzkich tych dwóch państw pomaga rozwój handlu pomiędzy nimi i wzajemne ułatwienia jakie czynią pomiędzy sobą w tym względzie (zob: pkt. 1.2.)151. Trochę bardziej skomplikowana sytuacja niż z poprzednimi krajami pierwszej grupy występuje w przypadku Republiki Czarnogóry. Co prawda, Republika Kosowa porozumiała się z Republiką Czarnogóry co do zakończenia procesu demarkacyjnego, ale w dalszym ciągu nie nawiązano bliskich stosunków dyplomatycznych. Powodem była kwestia mniejszości czarnogórskiej w Kosowie. Uprzednio Republika Czarnogóry zwróciła się do władz w Prisztinie o konstytucyjne uznanie jej mniejszości oraz umożliwienie ich przedstawicielom zajmowania stanowisk w instytucjach władzy sądowniczej i wykonawczej, zanim obydwa państwa wymienią się ambasadorami 152. 7 września 2012 roku rząd Republiki Kosowa zatwierdził ustawę, która wprowadza zmiany do obecnej Konstytucji Republiki Kosowa153. Znalazł się w niej również zapis o uznaniu społeczności czarnogórskiej za kategorię konstytucyjną. Ustalono również, że dwóch przedstawicieli tej społeczności będzie miało możliwość zasiadania w radzie Konsultacyjnej ds. Wspólnot, która składa się z m.in. z reprezentacji wszystkich uznanych mniejszości w Republice Kosowa. Zauważmy też, że przyznany status uprawnia także do zasiadania w instytucjach władzy legislacyjnej, wykonawczej i sądowniczej. Oznacza to, że notabene żądania Republiki Czarnogóry zostały spełnione. Należy spodziewać się zatem, że prawdopodobnie już w krótce kraje te nawiążą bliskie stosunki dyplomatyczne154. Integracji Republiki Kosowa z krajami z nią sąsiadującymi pomaga jej członkostwo w Środkowoeuropejskim Porozumieniu o Wolnym Handlu – CEFTA. Poprzez wzmocnienie wymiany handlowej i wprowadzanie ułatwień, np. ułatwień celnych, dla innych państw członkowskich tego porozumienia, Republika Kosowa jest jego beneficjentem na dwóch poziomach - ekonomicznym i politycznym. Członkostwo w porozumienie CEFTA ułatwia mu wzmocnienie międzynarodowych kontaktów
151 152

Ibidem Ibidem. 153 A. Pawlaczyk, op. cit. 154 A. Kasprzak, Z bałkańskiego tygla (III), 2012; http://www.stosunkimiedzynarodowe.pl/zba%C5%82ka%C5%84skiego-tygla-iii; data dostępu: 08.09.2012 r.

56
2816574015(57)

handlowo-gospodarczych, co jest bardzo ważne dla młodego państwa. To samo dotyczy polityki. Tworzenie więzi handlowo-gospodarczych, kolektywne zaangażowanie się we wspólną sprawę, konieczność łagodzenia konfliktów dla dobra innych państw i dla dobrego funkcjonowania organizacji, jak również częstsze kontakty i spotkania przedstawicieli państw członkowskich sprzyjają tworzeniu się dobrych relacji pomiędzy nimi bądź ich poprawie (zaznaczę, że wszyscy sąsiedzi Republiki Kosowa są członkami porozumienia CEFTA).

57
3129218415(58)

Rozdział 4: Wybrane zagadnienia polityki wewnętrznej

4.1.

System instytucjonalny

Jak zostało to już wykazane, oficjalnie istniejące struktury zarządzające Republiką Kosowa zaczęły tworzyć się w 1999 roku, wraz z ustanowieniem protektoratu międzynarodowego. Od tego momentu, administracja międzynarodowa sukcesywnie przekazywała kompetencje administracji lokalnej, która z czasem stawała się coraz bardziej niezależna. Najważniejszymi wydarzeniami na poziomie instytucjonalnym od 1999 do 2008 roku, czyli daty wejścia w życie Konstytucji Republiki Kosowa, były: uchwalenie Podstawy Konstytucyjnej (ang. Constitutional Framework), sformułowanie w 2002 roku strategii wspólnoty międzynarodowej związanej z problemem ostatecznego rozwiązania statusu Kosowa, określanej jako „standardy przed statusem” oraz ogłoszenie tzw. Planu Ahtisaariego. Podstawa Konstytucyjna umożliwiła powstanie instytucji o charakterze państwowym (rząd, parlament, prezydent) i określiła szczegółowo kompetencje władz lokalnych. „Standardy przed statusem”, kładąc na nacisk na rozwój demokratycznych instytucji Kosowa przed określeniem ostatecznego jego statusu prawnego, umożliwiły szybki rozwój i przygotowanie systemu instytucjonalnego do samodzielnego funkcjonowania w ramach przyszłego, niezależnego państwa. Plan Ahtisaariego i jego idea „państwa pod międzynarodowym nadzorem” jest z kolei fundamentem systemu politycznego niepodległej już Republiki Kosowa. Od 15 czerwca 2008 roku najważniejszym dokumentem określającym system instytucjonalny Republiki Kosowa jest Konstytucja Republiki Kosowa. Warto zwrócić uwagę na fakt, że dopiero od tego momentu władze w Prisztinie uzyskały możliwość samodzielnego stanowienia prawa, co wcześniej było wyłączną domeną instytucji działającymi pod egidą Misji UNMIK. Konstytucyjny ustrój Republiki ma swe źródła w demokratycznych regułach sprawowania władzy państwowej, co zostało zaznaczone już w I rozdziale konstytucji, który stanowi katalog fundamentalnych zasad współczesnych państw demokratycznych.
58
3415830278(59)

Na główny kanon konstytucyjnych reguł Republiki Kosowa składają się: suwerenność i niepodległość państwa, demokratyczny i republikański system rządów, podział, kontrola i równowaga władzy, idea państwa świeckiego oraz idee ochrony praw grup mniejszościowych i równości wobec prawa155. Art. 1 konstytucji, gdzie został użyty termin „Republika Kosowa”, definiuje system rządów w Republice, jako system republikański. Jego istotą jest to, że głowa państwa – w tym wypadku Prezydent Republiki – jest wybierana i sprawuje swój urząd kadencyjnie. Kolejną bardzo ważną regułą dla systemu instytucjonalnego jest przepis o „podziale, kontroli i równowadze władzy”. Oznacza to, że legislatywa, egzekutywa i judykatura sprawują swoje funkcje w granicach określonych w konstytucji i zgodnie z ustawami. Każda z władz jest wyposażona w stosunku do pozostałych w system hamulców i instrumentów prawnych, za pomocą których realizują tę zasadę w praktyce ustrojowej. Rozwiązania konstytucyjne realizują wzajemną kontrolę, równowagę i rozłączność wykonywanych funkcji wszystkich trzech władz, a także uniemożliwiają połączenie w jednym ręku funkcji należących do różnych władz156. Warte jest podkreślenia jest również Jest to, to że odpowiednia kolejny punkt reprezentacja świadczący

przedstawicieli grup mniejszościowych na stanowiskach rządowych i administracyjnych zagwarantowana konstytucyjnie. o demokratycznym charakterze konstytucji i Instytucji przez nią określonych. System organów państwowych Republiki Kosowa składa się ze Zgromadzenia (alb. Kuvendi), Rządu i Prezydenta. Wymiar sprawiedliwości reprezentują sądy powszechne, Sąd Najwyższy i Trybunał Konstytucyjny. Rzecznik Ludu ochrania prawa i wolności człowieka i obywatela. Ważnym składnikiem systemu instytucjonalnego są również samorządy terytorialne.

155 156

K. Nowak, op. cit., s. 26. Ibidem, s. 29.

59
7818962168(60)

4.1.1. Zgromadzenie Kosowa (alb. Kuvendi)

Organem władzy ustawodawczej w Republice Kosowa jest Zgromadzenie Kosowa (alb. Kuvendi) – parlament. Jest on jednoizbowy, a w jego skład wchodzi 120 deputowanych. 20 miejsc konstytucyjnie zarezerwowanych jest dla mniejszości narodowych (10 dla Serbów, 3 dla Bośniaków, 2 dla Turków i po jednym dla Romów, Egipcjan bałkańskich oraz Aszkali). Przedstawicieli mniejszości narodowych mogą być również wybierani poza pulą miejsc zarezerwowanych. Kadencja parlamentu trwa 4 lata i jest liczona od daty zwołania pierwszego posiedzenia, które zwołuje prezydent. Deputowanym może zostać tylko obywatel Republiki Kosowa, który ukończył 18 lat. Jego mandat ma charakter wolny co oznacza, że nie wiążą go instrukcje ani partii, która go wysunęła, ani swoich wyborców. Przysługuje mu również immunitet, zarówno materialny, jak i formalny157. Zgodnie z konstytucją przyjęto zasadę sesyjności parlamentu. Zwoływane są zarówno sesje zwyczajne (wiosną i jesienią), jak i nadzwyczajne (zwoływane na wniosek prezydenta, premiera bądź 1/3 deputowanych). Najważniejszą funkcją Zgromadzenia Republiki jest przyjmowanie ustaw, uchwał i aktów prawnych. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje nie tylko deputowanym, ale również prezydentowi, rządowi oraz grupie 10 tysięcy obywateli. Do funkcji ustawodawczej zaliczamy też dokonywanie zmian w konstytucji, ogłaszanie referendum, ratyfikowanie międzynarodowych umów oraz uchwalanie budżetu. Ustawy stanowione przez parlament może zawetować prezydent, uznając je za szkodliwe dla interesów Republiki lub mniejszości narodowych. Zgromadzenie Kosowa pełni również funkcję kreacyjną i kontrolną. Funkcja kreacyjna polega na powoływaniu innych konstytucyjnych organów państwa. Do najważniejszych w tym wypadku należy wybieranie i odwoływanie Prezydenta Republiki Kosowa, powoływanie rządu i wybór Rzecznika Ludu. Do funkcji kontrolnej

157

Immunitet materialny polega na tym, że jego posiadacz nie może być pociągnięty za czyny i decyzje podjęte w trakcie wykonywania zadań w ramach mandatu. Immunitet formalny zaś polega na tym, że bez zgody parlamentu posiadacz immunitetu nie może zostać aresztowany, zatrzymany ani w żaden inny sposób pozbawiony wolności.

60
2099466514(61)

zaliczamy zaś nadzór nad rządem, wpływ na funkcjonowanie organów władzy wykonawczej oraz nadzór nad kierunkiem polityki zagranicznej i bezpieczeństwa158. Pracami parlamentu kieruje przewodniczący, który wraz z jego zastępcami tworzy Prezydium Zgromadzenia. Do jego kompetencji należą sprawy administracyjne parlamentu. Prócz wyżej wymienionych organów Zgromadzenia, możemy do nich zaliczyć również komisje. Możemy wymienić komisje stałe, operacyjne i ad hoc159. Obecnie dwie najważniejsze siły polityczne w Zgromadzeniu Kosowa to Demokratyczna Partia Kosowa (PDK – alb. Partia Demokratikë e Kosovës) – 34 mandaty i Demokratyczna Liga Kosowa (LDK – alb. Lidhja Demokratike e Kosovës) – 27 mandatów. Funkcje przewodniczącego parlamentu pełni Jakup Krasniqi z PDK160. Ostatnie wybory do Zgromadzenia Kosowa miały miejsce 12 grudnia 2010 roku.

4.1.2. Prezydent

Prezydent Republiki Kosowa jest głową państwa kosowskiego. Reprezentuje on jedność narodu, a ponadto ma gwarantować statutowe i demokratyczne działanie instytucji państwowych. Jest on również Naczelnym Dowódcą Sił Bezpieczeństwa. Prezydentem może zostać osoba, która ukończyła 35 lat, posiada obywatelstwo Republiki Kosowa i stale zamieszkuje terytorium Kosowa przez co najmniej 10 lat. Jest wybierany przez Zgromadzenie na okres 5 lat i może zostać wybrany ponownie tylko raz. Kadencja prezydenta rozpoczyna się w dniu złożenia jego przysięgi161.

158

Pełna lista kompetencji Zgromadzenia można znaleźć w art. 65 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 81. 159 Obecnie jest ich trzynaście: Komisja Praw i Interesów Wspólnot, Komisja ds. Budżetu i Finansów, Komisja Edukacji, Techniki, Kultury, Młodzieży i Sportu, Komisja Rolnictwa, Leśnictwa, Rozwoju Obszarów Wiejskich, Planowania Przestrzennego i Ochrony Środowiska, Komisja Gospodarki, Handlu, Transportu, Telekomunikacji, Energii Elektrycznej i Przemysłu, Komisja ds. Służb Publicznych, Administracji Lokalnej i Mediów, Komisja Legislacyjna, Komisja Spraw Wewnętrznych, Komisja Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej, Komisja Spraw Zagranicznych, Komisja Integracji Europejskiej, Komisja ds. Praw Człowieka, Równości i Osób Zaginionych, Komisja ds. Immunitetów Deputowanych oraz Zasad Proceduralnych w Zgromadzeniu; [za:] Ibidem. 160 Stan na 11 sierpnia 2012; www.assembly-kosova.org/?cid=2,107; data dostępu: 11.08.2012 r. 161 Art. 3 Ustawy o Prezydencie Republiki Kosowa;

61
4397168573(62)

Urzędu Prezydenta Republiki Kosowa nie można łączyć z żadnymi innymi urzędami publicznymi, jak również żadną funkcją w partii politycznej. Prezydent jest zwolniony od odpowiedzialności politycznej przed

Zgromadzeniem, ale podlega odpowiedzialności konstytucyjnej i może być postawiony w stan oskarżenia przed Trybunałem Konstytucyjnym przez parlament za poważne naruszenie konstytucji. Kompetencje głowy państwa możemy podzielić na cztery kategorie: kompetencje związane ze stosunkami z parlamentem, związane z relacjami z rządem, w stosunku do władzy sądowniczej oraz inne kompetencje162. Do najważniejszych kompetencji pierwszej kategorii należy prawo inicjatywy ustawodawczej, prawo weta ustawodawczego oraz możliwość rozwiązania parlamentu w wypadku weta nieufności wobec rządu. Ponadto prezydent posiada duży zakres kompetencji w polityce zagranicznej. Między innymi jest odpowiedzialny za prowadzenie polityki zagranicznej, ratyfikowanie umów międzynarodowych (prócz tych wymienionych w art. 18 ust. 1 konstytucji) oraz reprezentowanie państwa w stosunkach międzynarodowych163. W zakresie obronności i bezpieczeństwa państwa prezydent pełni funkcję Naczelnego Dowódcy Sił Bezpieczeństwa i w porozumieniu z premierem może zadecydować o ogłoszeniu stanu wyjątkowego. Urząd Prezydenta Republiki Kosowa od 7 kwietnia 2011 roku pełni pani Atifete Jahjaga, która zastąpiła zdymisjonowanego w 2010 roku Fatmira Sejdiu. W głosowaniu, jej kandydaturę poparło 80 spośród 100 obecnych na Sali deputowanych.

http://www.presidentksgov.net/documents/LAW%20ON%20THE%20PRESIDENT%20OF%20THE%20REPUBLIC%20OF %20KOSOVO.pdf; data dostępu: 12.08.2012 r. 162 K. Nowak, op. cit., s. 39. 163 Umowy międzynarodowe dotyczące pokoju, sojuszy, zagadnień politycznych i militarnych; podstawowych praw i wolności człowieka; członkostwa Republiki Kosowa w organizacjach międzynarodowych; podejmowania zobowiązań finansowych przez Republikę Kosowa – te umowy ratyfikowane są przez Zgromadzenie Republiki; Pełna lista uprawnień Prezydenta republiki Kosowa zawarta jest w art. 84 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 89-91.

62
1465779785(63)

4.1.3. Rząd

Drugim obok Prezydenta Republiki członem egzekutywy jest Rząd Republiki. W świetle konstytucji jest on organem władzy wykonawczej, który odpowiedzialny jest za prowadzenie polityki wewnętrznej i zewnętrznej państwa oraz kierowanie i nadzorowanie prac administracji rządowej. Funkcjonuje on pod kontrolą parlamentu, a z prezydentem współdziała na zasadzie konsultacji. Do jego najważniejszych zadań zaliczamy wykonywanie ustaw, kierowanie działalnością służb publicznych, wprowadzanie w życie wewnętrznej i zewnętrznej polityki kraju, a także przygotowywanie projektu budżetu164. Rząd odpowiedzialny jest za swą działalność przed Zgromadzeniem Republiki, które może zastosować wobec niego wotum nieufności. Odpowiedzialność polityczną może ponieść zarówno cały rząd, jak i poszczególni jego członkowie. Członkowie rządu mają prawo posiadania immunitetu materialnego. W skład rządu wchodzą ministrowie, premier i wicepremierzy. Co najmniej dwóch ministrów (1 z mniejszości serbskiej) i czterech wiceministrów (2 z mniejszości serbskiej) ma reprezentować mniejszości narodowe. Przed powołaniem ministrów i wiceministrów, na premiera nałożony jest konstytucyjny obowiązek konsultacji z partiami politycznymi i grupami parlamentarnymi, reprezentującymi mniejszości narodowe. Szczególną rolę w Rządzie Republiki Kosowa pełni Premier Rządu Republiki Kosowa. Reprezentuje on rząd, kieruje jego pracami oraz zapewnia wykonywanie ustaw i realizację polityki ustalonej przez rząd. Ponadto posiada wiele uprawnień kreacyjnych i kieruje Radą Bezpieczeństwa Kosowa165. Od 9 stycznia 2008 roku urząd Premiera Rządu Republiki Kosowa sprawuje Hashim Thaci z Demokratycznej Partii Kosowa. Za jego kandydaturą było 85 głosów, zaś przeciw 25166.

164

Pełna lista kompetencji Rządu Republiki Kosowa zawarta jest w art. 93 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 94. 165 Pełna lista kompetencji Premiera Republiki Kosowa zawarta jest w art. 94 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 94-95. 166 Profile: Hashim Thaci; http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7133515.stm; data dostępu: 12.08.2012 r.

63
4057699255(64)

4.1.4. Wymiar sprawiedliwości

Władzę sądowniczą w Kosowie sprawują niezawisłe sądy powszechne, a także Sąd Najwyższy. Zgodnie z konstytucją nie są one zależne od żadnej innej władzy. Sąd Najwyższy jest najwyższym organem sądowym, a na jego czele stoi prezes powoływany przez prezydenta na wniosek Rady Sądownictwa Kosowa. Jego kadencja trawa 7 lat i nie może być powtórzona167. Konstytucja również i tutaj gwarantuje prawa mniejszościom narodowym. Znajduję się w niej zapis mówiący o tym, że co najmniej 15% sędziów, ale nie mniej niż trzech, musi wywodzić się ze wspólnot mniejszościowych. Podobny zapis odwołuje się także do sądów apelacyjnych. Ponadto, ustawa zasadnicza formułuje podstawowe zasady rządzące wymiarem sprawiedliwości. Jest wśród nich zasada niezawisłości sędziowskiej, jednolitości i niezależności sądów, zasada co najmniej dwuinstancyjności postępowania sądowego oraz zasada równego dostępu do sądu. Wszystkie te zasady świadczą o demokratycznym charakterze konstytucji i władz sądowniczych168.

4.1.5. Trybunał Konstytucyjny i Rzecznik Ludu

Trybunał Konstytucyjny stanowi ostateczną władzę odpowiedzialną za interpretację konstytucji oraz zgodność ustaw z tą konstytucją. Równocześnie jest on całkowicie niezależny w wykonywaniu swoich funkcji. W jego skład wchodzi dziewięciu sędziów169. Kolejnym samodzielnym i niezależnym organem państwowym jest Rzecznik Ludu. W jego kompetencjach leży ochrona praw i wolności człowieka i obywatela oraz badanie naruszeń praw jednostki w jej stosunkach z instytucjami państwowymi.

167

Rada Sądownictwa Kosowa jest organem samorządowo -politycznym, który składa się z 13 członków wybieranych na pięcioletnią kadencję – 5 sędziów i 8 członków Zgromadzenia. Na jej czele stoi przewodniczący wraz z jego dwoma zastępcami. 168 K. Nowak, op. cit., s. 44. 169 Art. 112 ust. 1 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 103.

64
2163491894(65)

Rzecznik Ludu powoływany jest przez Zgromadzenie na jednokrotną, pięcioletnia kadencję170.

4.1.6. Samorząd terytorialny

Podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina, która posiada wysoki stopień samorządności. Zarząd nad nią sprawuje lokalny samorząd, którego działalność regulowana jest przez ustawę zasadniczą, przez ustawę o samorządzie lokalnym oraz przez Europejską Kartę Samorządu Lokalnego. Organami gminy są Zgromadzenia Miejskie i Burmistrz. Instytucje samorządów terytorialnych są bardzo ważne w kontekście decentralizacji rządów władz państwa. Gminy, jak już zostało zaznaczone, posiadają wysoki stopień samorządności, a ponadto posiadają prawo tworzenia stowarzyszeń pomiędzy sobą. Zagwarantowane jest im również prawo współpracy z gminami w Republice Serbii. W gminach gdzie co najmniej 10% populacji należy do mniejszości narodowych, stanowisko Wiceprzewodniczącego Zgromadzenia Miejskiego jest zagwarantowane dla przedstawiciela tych mniejszości. Te same warunki muszą być spełnione w przypadku powołania Wiceburmistrza ds. Społeczności, który jest odpowiedzialny za sprawy mniejszości narodowych.

170

Pełna lista funkcji i uprawnień Rzecznika Ludu zawarta jest w art. 132 Konstytucji Republiki Kosowa, [w:] Ibidem, s. 115.

65
5128940745(66)

4.2.

Nadzór międzynarodowy

Nadzór międzynarodowy w Kosowie został ustanowiony 10 czerwca 1999 roku na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa numer 1244. Wtedy to zostały rozmieszczone tam siły bezpieczeństwa (policja i wojsko) oraz międzynarodowa administracja pod auspicjami ONZ – Misja UNMIK. Zarys historii do 2008 roku i opis tego nadzoru zostały zamieszczone już w pkt. 2.4. niniejszej pracy dlatego zagadnienie to nie zostanie tu ponownie opisane. Proklamowanie niepodległości i przyjęcie Konstytucji Republiki Kosowa w 2008 roku nie oznaczało całkowitego wyzwolenia się spod protektoratu międzynarodowego. Zgodnie z założeniami Planu Ahtisaariego, który stał się bazą dla rozwoju nowopowstałego państwa, Republika Kosowa uzyskała tylko „nadzorowaną międzynarodowo niepodległość”. Oznacza to, że społeczeństwo międzynarodowe nadal sprawowało nadzór nad instytucjami i sytuacją w Republice, chociaż w dużo mniejszym stopniu niż w poprzednich latach (zob: pkt. 2.4.). Dodatkowo, wyposażone było w limitowaną władzę wykonawczą. Zmieniły się też znacznie cele ustanowionej misji międzynarodowej efektywności171. W tym samym czasie, coraz większe znaczenie w regionie zaczęła odgrywać Unia Europejska. Na posiedzeniu Rady Europejskiej w Brukseli 14 grudnia 2007 roku, podkreślono gotowość Unii do odegrania wiodącej roli we wzmocnieniu stabilności w regionie w związku z jego perspektywą europejską172. Biorąc pod uwagę zaistniałą sytuację, ograniczono wtedy kompetencje Misji NATO i 4 lutego 2008 roku utworzono misję prowadzoną pod egidą Unii Europejskiej (EULEX), która zaczęła pełnić wiodącą rolę w regionie. Jako najważniejsze jednostki nadzoru międzynarodowego nad Republiką Kosowa wyznaczono wtedy Specjalnego Przedstawiciela Unii Europejskiej w Kosowie oraz Międzynarodowego Przedstawiciela Ludności Cywilnej wraz z Międzynarodowym
171 172

-

położono

większy

nacisk

na

osiągnięcie

stabilności

i praworządności w systemie instytucjonalnym Republiki Kosowa oraz na poprawę jego

A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 20. Wspólne działanie Rady 2008/124/WPZiB z dnia 4 lutego 2008 r. w sprawie misji Unii Europejskiej w zakresie praworządności w Kosowie, EULEX KOSOWO, [w:] Dz. U. L 42, s. 92—98.

66
2893971154(67)

Biurem Cywilnym. Nadzór wojskowy zaś sprawować miały międzynarodowe siły pokojowe NATO. 10 września 2012 roku Międzynarodowa Grupa Sterująca oficjalnie zamknęła Międzynarodowe Biuro Cywilny, a tym samym zniosła urząd Międzynarodowego Przedstawiciela Ludności Cywilnej w Republice Kosowa. Jest to – wraz z ustanowieniem protektoratu międzynarodowego w 1999 roku i utworzeniem Misji EULEX w 2008 roku – jedno z najważniejszych wydarzeń w historii protektoratu międzynarodowego nad obszarem Kosowa. Od tego momentu nadzór ten oficjalnie się zakończył. Owszem, mandat swój nadal sprawują Misja UNMIK, Misja EULEX i KFOR, ale nie posiadają one już żadnej zdolności i nadzoru prawnego nad instytucjami Republiki Kosowa. Stały się one w zupełności niezależne. Jest to o tyle ważne, że fakt zależności kosowskich Instytucji od ICR często przytaczany był jako najważniejszy argument podważający suwerenność Republiki Kosowa 173.

4.2.1. Misja UNMIK (ang. United Interim Administration in Kosovo)

Misję Tymczasowej Administracji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Kosowie powołano 10 czerwca 1999 roku rezolucją Rady Bezpieczeństwa nr 1244. Przez długi czas pełniła ona najważniejszą rolę w ustanawianiu samorządu i autonomii w Kosowie (zob: pkt. 2.4.). Sytuacja zaczęła zmieniać się w 2007 roku, kiedy to pod wpływem silnej krytyki misji zaczęto zastanawiać się nad jej usunięciem, bądź reorganizacją. Dwoma najważniejszymi zarzutami jakie w stosunku do niej wystosowano były brak rozwoju gospodarczego Kosowa i brak integracji mniejszości serbskiej. Zdaniem Marttiego Ahtisaariego, taka sytuacja negatywnie wpływała na bezpieczeństwo w regionie i stała się źródłem politycznej oraz społecznej niestabilności174. Sami kosowscy Albańczycy zaś, byli niezadowoleni z jej obecności i traktowali ją jako przejaw polityki kolonialnej państw zachodnich175.

173 174

A. Pawlaczyk, op. cit. M. Ahtisaari, op. cit. 175 P. Sokołowska, op. cit., s. 6.

67
1549224287(68)

Zgodnie z założeniami Planu Ahtisaariego Misja Tymczasowej Administracji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Kosowie miała zostać całkowicie wycofana, a jej kompetencje przekazane instytucjom nowego państwa, ICO i UE. Daje temu wyraz Konstytucja Republiki Kosowa, w której nie zamieszczono żadnej informacji na temat Misji UNMIK i Rezolucji 1244 (1999), która stanowi podstawę jej działania. Spowodowane jest to przekonaniem władz Republiki Kosowa o tym, że równocześnie z ogłoszeniem niepodległości, Rezolucja 1244 (1999) straciła swoją moc. Jest to o tyle ważne, że właśnie w tym dokumencie zawarty jest zapis o integralności terytorialnej ówczesnej Federalnej Republiki Jugosławii 176. Misja UNMIK jednak nadal istnieje. Jej usunięciu sprzeciwił się Belgrad, tak samo jak sprzeciwia się samemu Planowi Ahtisaariego i Konstytucji Republiki Kosowa uznając je za nielegalne177. Sprzeciw ten, w celu pełnej legitymizacji Misji EULEX i rozszerzenia jej obszaru odpowiedzialności, zmusił Unię Europejską do przyjęcia pewnych warunków postawionych przez władze Republiki Serbii. Warunkami tymi były: odpowiedzialność Misji EULEX przed Sekretarzem Generalnym ONZ, pełna neutralność obu agend w kwestii statusu prawnego Kosowa, podejmowanie działań obu misji w ramach Rezolucji 1244 z 1999 roku (która określa status Kosowa jako nieuregulowany) oraz utrzymanie podległości administracji w północnych gminach serbskich Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie178. Kolejną zmianą, jaka nastąpiła w 2008 roku, to ograniczenie odpowiedzialności UNMIK-u. Od tego momentu zakres jego obowiązków polega tylko na efektywnej kontroli wykonawczej. Przejawia się to poprzez monitoring i składanie określonych raportów, ułatwianiu - jeśli jest to konieczne - uczestnictwa Republiki Kosowa w międzynarodowych spotkaniach i porozumieniach oraz prowadzenie dialogu pomiędzy Republiką Kosowa i Republiką Serbii179.

176 177

M. Ahtisaari, op. cit. Podstawą Planu Ahtisaariego, a tym samym Konstytucji Republiki Kosowa, jest założenie mówiące o tym, że Republika Serbii całkowicie straciła władzę nad terytorium prowincji w wyniku ustanowienia międzynarodowego protektoratu w 1999 roku. Dlatego niemożliwy jest powrót Kosowa w granice Republiki Serbii. Szczególnie, że taka sytuacja wywołałaby ostry sprzeciw zdecydowanej większości mieszkańców terytorium Kosowa; [za:] Ibidem. 178 A. Balcer, (Tymczasowa) legalizacja podziału Kosowa, „BEST OSW” 2008; www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2008-12-03/tymczasowa-legalizacja-podzialu-kosowa; data dostępu: 16.08.2012 r. 179 P. Sokołowska, op. cit., s. 10.

68
1902139595(69)

Aktualnie misję tworzy 406 osób, w tym 26 wolontariuszy ONZ, 15 obserwatorów militarnych, 148 osób z międzynarodowego personelu cywilnego oraz 217 osób z personelu miejscowego180. Liczba osób w nią zaangażowanych stale maleje. Dla porównania, na początku 2002 roku składała się aż z 9.132 osób181. Urząd Specjalnego Przedstawiciela Sekretarza Generalnego ONZ w Kosowie i szefa misji UNMIK pełni Farid Zarif z Afganistanu. Wyżej wspomniane stanowiska zajmuje od 2011 roku182.

4.2.2. Misja EULEX (ang. European Union Rule of Law Mission in Kosovo)

Podstawę prawną misji stanowi Wspólne Działanie Rady 2008/124/WPZiB z dnia 4 lutego 2008 r. w sprawie misji Unii Europejskiej w zakresie praworządności w Kosowie, EULEX KOSOWO i zaproszenie UE jakie wystosowały kosowskie władze w Deklaracji Niepodległości Kosowa do rozmieszczenia swej misji w celu wpierania samorządności w nowopowstałym państwie183. Zgodnie z ich postanowieniami Misja EULEX jest misją jednolitą i działającą na terenie całej Republiki Kosowa184. Jak już zostało to wcześniej wspomniane, misja zachowuje neutralność w kwestii statusu międzynarodowego Kosowa oraz działa w ramach rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1244 z 1999 roku, co często przytaczane jest jako argument podważający jej podstawy prawne i zasadność. Mandat jej jest ważny do dnia 14 czerwca 2014185. Zadania Misji EULEX to wspomaganie systemu instytucjonalnego Republiki Kosowa, władz sądowniczych i organów odpowiedzialnych za zapewnienie
180

Stan na 30 czerwca 2012 roku; UNMIK Facts and Figures; www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/facts.shtml; data dostępu: 16.08.2012 r. 181 Ibidem. 182 United Nations Secretary-General Appoints Farid Zarif of Afganistan His Special Representative for Kosovo, Sekretariat ONZ, Nowy Jork 2011; http://www.un.org/News/Press/docs/2011/sga1308.doc.htm; data dostępu: 24.09.2012 r. 183 Wspólne działanie Rady… op. cit; Kosovo Declaration of Independence, Prisztina 2008, s. 2; http://www.assemblykosova.org/common/docs/Dek_Pav_e.pdf; data dostępu: 20.08.2012 r. 184 Zgodnie z tym, co zostało wspomniane w pkt. 4.2.1., Serbowie nie zgodzili się na nadzór Misji EULEX nad serbską administracją na północy Kosowa. Nadzór nad nimi sprawuje nadal Misja UNMIK. Niewątpliwym jednak sukcesem UE w procesie rozszerzania swych wpływów na cały kraj było otworzenie centrum informacyjnego - Domu UE w Kosowskiej Mitrowicy. 185 Decyzja Rady 2012/291/WPZiB z dnia 5 czerwca 2012 r. dotycząca zmiany i przedłużenia okresu obowiązywania wspólnego działania 2008/124/WPZiB w sprawie misji Unii Eu ropejskiej w zakresie praworządności w Kosowie EULEX KOSOWO, [w:] Dz. U. L 146.

69
9775168058(70)

przestrzegania prawa. Kładzie nacisk na osiągnięcie stabilności oraz rozwój i wzmocnienie niezależnego, wieloetnicznego systemu wymiaru sprawiedliwości oraz wieloetnicznych służb policyjnych i celnych. Ważnym zagadnieniem jest również wspomaganie ochrony niezależności kosowskich Instytucji od nacisków politycznych oraz ich działania z poszanowaniem międzynarodowo uznanych norm i najlepszych europejskich praktyk. Misja EULEX wykonuje swój mandat poprzez doradzanie i mentorowanie kosowskim Instytucjom w zakresie szeroko rozumianej praworządności
186

. Misją zarządza szef misji, którym obecnie jest Xavier Bout de Marnhac.

Wspierają go 2.153 osoby tworzące personel misji, z czego ponad połowa to personel międzynarodowy (zarówno z Unii Europejskiej, jak i z krajów trzecich). Rozmieszczony on jest tak w Prisztinie, gdzie misja ma swoją kwaterę główną, jak i w lokalnych i regionalnych biurach w pozostałych częściach kraju. Tworzą komórki policyjne, komórki wymiaru sprawiedliwości oraz komórki celne187.

4.2.3. KFOR (ang. Kosovo Force)

Międzynarodowe siły pokojowe NATO – KFOR, zostały rozmieszczone na terytorium Kosowa 12 czerwca 1999 roku na mocy mandatu ONZ ustanowionego Rezolucją Rady Bezpieczeństwa nr 1244 (zob: pkt. 2.4.). Do najważniejszych zadań KFOR-u należą: zapewnianie bezpieczeństwa i porządku publicznego, przeciwdziałanie eskalacji konfliktu pomiędzy Kosowarami a mniejszościami etnicznymi, jak również militarne wsparcie misji międzynarodowych - UNMIK i EULEX KOSOWO oraz kosowskich Instytucji w rozwoju stabilnego, demokratycznego i multi-etnicznego państwa. Poza tym, bardzo ważne działania międzynarodowe siły pokojowe NATO pełniły w zakresie ochrony serbskich obiektów sakralnych i kulturowych na terytorium Kosowa oraz zapewniania wolnego przepływu osób, towarów i usług (zarówno na terytorium całego obszaru Kosowa, jak i na
186 187

Art. 2 Wspólnego działania Rady…, op. cit. Zgodnie z Decyzją Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa EULEX Kosovo/1/2012 z dnia 12 czerwca 2012 r. przedłużająca mandat szefa misji Unii Europejskiej w zakresie praworządności w Kosowie EULEX KOSOVO, [w:] Dz. U. L 154 - Xavier Bout de Marnhac będzie sprawował ma ndat szefa misji do dnia 14 października 2012 roku.

70
3052940078(71)

przejściach granicznych). Kompetencje te przekazywane są w coraz większym stopniu Policji Republiki Kosowa i Siłom Bezpieczeństwa Republiki Kosowa, czemu sprzeciwiają się Serbowie188. Ilość żołnierzy KFOR stale maleje. Na początku sprawowania jego mandatu w 1999 roku, ilość jego kontyngentu wynosiła ponad 40 tys. osób. Liczba ta zmalała i w momencie proklamowania niepodległość Kosowa w 2008 roku wynosiła około 15.900 osób. Obecnie międzynarodowe siły pokojowe NATO liczą 5.609 osób (wraz z rezerwą operacyjną wynoszącą 550 jednostek) z 30 różnych krajów świata. Największy kontyngent wojskowy w Republice Kosowa posiada Republika Włoska (1.076 osób), a zaraz po niej Stany Zjednoczone (880 osób). Najmniejszy zaś Republika Estońska i Wielka Brytania (po 1 osobie). Polskich żołnierzy jest 226189. Podstawowymi jednostkami organizacyjnymi KFOR od 2006 roku są Wielonarodowe Siły Zadaniowe (MNTF – ang. Multinational Task Forces). Jest ich pięć, a główna ich siedziba znajduje się w Prisztinie. Każda z nich jest odpowiedzialna za odpowiedni region Kosowa, a nadzór nad nimi sprawuje dowódca KFOR (COMKFOR – ang. Commander KFOR). W ramach tego podziału możemy wyróżnić sektor francuski – MNTF Północ, sektor brytyjski – MNTF Centrum, sektor amerykański – MNTF Wschód, sektor niemiecki – MNTF Południe oraz sektor włoski – MNTF Zachód. Granice działania każdego sektora pokrywają się z granicami głównych regionów Republiki Kosowa (zob: Mapa nr 2). Ich dokładne rozmieszczenie przedstawia Mapa nr 4.

188 189

Resolution 1244 (1999)…, op. cit. Stan na 22 sierpnia 2012 roku; Kosovo Force (KFOR). Key Facts and www.nato.int/kfor/structur/nations/placemap/kfor_placemat.pdf; data dostępu: 26.08.2012 r.

Figures;

71
3779418458(72)

Mapa nr 4. Rozmieszczenie sektorów KFOR w Republice Kosowa.

Źródło:http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:KFOR_Sectors_2002.jpg&filetim

estamp=20070102121621

4.2.4. Międzynarodowy

Przedstawiciel

Ludności

Cywilnej

(ICR

ang.

International Civilian Representative) 190

Urząd Międzynarodowego Przedstawiciela Ludności Cywilnej został powołany w 2008 roku i pełnił swój mandat zgodnie z Kompleksową Propozycją Uregulowania Statusu Kosowa z dnia 26 marca 2007 roku191. Co ważne, został on również zaproszony

190

Pomimo, że 10 września 2012 roku Międzynarodowe Biuro Cywilne wraz z Międzynarodowym Przedstawicielem Ludności Cywilnej zostały zamknięte przez ISG, to wydaje się jednak uzasadnionym zamieszczenie opisu tychże instytucji oraz ich funkcji w niniejszej pracy. Ma to na celu umożliwienie lepszego zrozumienia zarówno przemian jakie dokonały się w Republice Kosowa po 2008 roku, jak również wydarzeń mających miejsce pomiędzy 7 a 10 września 2012 roku (zniesienie nadzoru międzynarodowego i uzyskanie de facto pełnej niezależności instytucji Republiki Kosowa) i konsekwencji z nich wynikających. 191 K. Nowak, op. cit., s. 120-121.

72
3752530440(73)

w Deklaracji Niepodległości Kosowa przez władze Republiki Kosowa do pełnienia nadzoru nad właściwą implementacją Planu Ahtisaariego192. ICR sprawował najwyższą władzę w Republice Kosowa w zakresie implementacji i interpretacji postanowień Planu Ahtisaariego. Potwierdzał to nieistniejący już art. 147 konstytucji: „Międzynarodowy Przedstawiciel Ludności Cywilnej, (…) jest władzą ostateczną w Kosowie w sprawie interpretacji aspektów cywilnych Kompleksowej Propozycji. Żadna władza Republiki Kosowa nie ma prawa do kontrolowania, umniejszania lub w jakikolwiek inny sposób do ograniczania mandatu, władzy i innych obowiązków (…)”. Oznacza to, że Międzynarodowy Przedstawiciel Ludności Cywilnej posiadał zdolność prawną, możliwość własnej interpretacji postanowień Kompleksowej Propozycji Uregulowania Statusu Kosowa oraz prawo do uchylenia prawodawstwa i decyzji z nim niezgodnych. ICR posiadał de facto najwyższą władzę w Republice Kosowa. W swoich działaniach wspierany był przez Międzynarodowe Biuro Cywilne (ICO – ang. International Civilian Office). Zakres kompetencji jaki przyznano Międzynarodowemu Przedstawicielowi Ludności Cywilnej często przytaczany był jako najważniejszy argument podważający suwerenność Republiki Kosowa. Był to bardzo ważny aspekt w kontekście próby określenia ostatecznego statusu prawnego Republiki Kosowa, jak i uznania międzynarodowego. Międzynarodowy Przedstawiciel Ludności Cywilnej sprawował jednocześnie urząd Specjalnego Przedstawiciela Unii Europejskiej w Kosowie (EUSR – ang. European Union Special Representative in Kosovo). Trzeba zaznaczyć, że urząd ten nadal istnieje. Do najważniejszych jego kompetencji należą koordynacja wszystkich działań Unii Europejskiej na terenie Republiki Kosowa oraz doradztwo i udzielanie informacji szefowi Misji EULEX w zakresie sytuacji politycznej regionu, jak również w kwestiach związanych z jego obowiązkami193.

192 193

Kosovo Declaration…, op. cit., s. 2. Pełna lista kompetencji i obowiązków Specjalnego Przedstawiciela Unii Europejskiej w Kosowie zawarta jest w Decyzji Rady 2012/39/WPZiB z dnia 25 stycznia 2012 r. w sprawie mianowania Specjalnego Przedstawiciela Unii Europejskiej w Kosowie, [w:] Dz. U. L 23, s. 5-6.

73
3627789046(74)

Mandatu

ICR

udzielała

Międzynarodowa

Grupa

Sterująca

(ISG

ang. International Steering Group for Kosovo). Od 1 lutego 2012 roku do daty zamknięcia ICO, funkcje ICR pełnił słoweński dyplomata i polityk - Samuel Žbogar194. 2 lipca 2012 roku Międzynarodowa Grupa Sterująca podjęła decyzję o zakończeniu działania swojej misji oraz zamknięciu Międzynarodowego Biura Cywilnego wraz z urzędem ICR, co nastąpiło już 10 września 2012 roku195.

194

Międzynarodowa Grupa Sterująca (ISG – International Steering Group for Kosovo) to organizacja utworzona na podstawie Planu Ahtisaariego i dążąca do jego pełnej implementacji. Była odpowiedzialna za powoływanie i nadzorowanie ICR, jak i EUSR. W jej skład wchodziło 25 państw – głównie państwa członkowskie UE, ale również USA i Turcja. ISG zakończyła swoją misję 10 września 2012 roku. 195 Communique. Fifteenth meeting of the International Steering Group for Kosovo , Wiedeń 2012; www.ico-kos.org/data/Image/F_Final_ISG_Communique_2_July_2012.pdf; data dostępu: 26.08.2012 r.

74
5890357486(75)

4.3.

Problemy polityki wewnętrznej Republiki Kosowa po 2008 roku

W dniu 10 września 2012 roku, Międzynarodowa Grupa Sterująca ogłosiła przekazanie pełnej autonomii władzom Republiki Kosowa poprzez likwidację swojej misji oraz urzędu Międzynarodowego Przedstawiciela Ludności Cywilnej wraz z Międzynarodowym Biurem Cywilnym w Republice Kosowa (zob: pkt. 4.2.4.). W dokumencie bazującym na ustaleniach przyjętych podczas spotkania ISG w tym samym dniu, Republiki Kosowa Międzynarodowa Grupa Sterująca pogratulowała władzom ich zaangażowania w szerzeniu demokratycznego

i wielonarodowego państwa. Podkreśliła, że spełniono wszystkie najważniejsze punkty Kompleksowej Propozycji Uregulowania Statusu Kosowa, co jest podstawą do likwidacji urzędu ICR wraz z ICO. Są to przede wszystkim: decentralizacja oparta na Europejskiej Karcie o Samorządzie, utworzenie sprawnych instytucji na poziomie centralnym, zagwarantowanie mniejszościom określonych stanowisk rządowych, administracyjnych i w systemie sprawiedliwości oraz ochrona serbskich obiektów sakralnych i kulturowych196. Przeprowadzona przeze mnie analiza formalnych zapisów tworzących system instytucjonalny Republiki Kosowa, w tym przede wszystkim Konstytucji Republiki Kosowa, potwierdza wyżej przedstawione zdanie Międzynarodowej Grupy Sterującej. Trzeba się jednak zastanowić, czy istnieją inne niż formalne ograniczenia tychże Instytucji i czy nie są one na tyle poważne, by zakłócić ich sprawne funkcjonowanie. Z badań przeprowadzanych przez Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP – ang. United Nations Development Programme) i Amerykańską Agencję ds. Rozwoju Międzynarodowego (USAID – ang. United States Agency for International Development) wynika, że poziom satysfakcji społecznej z funkcjonowania instytucji państwowych, a w szczególności tych w obrębie systemu sprawiedliwości, jest stosunkowo niski (zob: Wykres nr 4). Tylko 32,5% osób badanych jest zadowolonych z funkcjonowania parlamentu, a 21,1% z funkcjonowania rządu. Spośród

196

Communique…, op. cit., s. 1.

75
1843420301(76)

wszystkich instytucji państwowych największe zadowolenie społeczeństwo wyraża z pracy prezydenta – 54,6%, a najmniejsze z pracy sądów – tylko 15,7%197. Jako główne przyczyny niskiej satysfakcji społecznej z funkcjonowania instytucji państwowych i międzynarodowych możemy wymienić podziały polityczne w obrębie władz Republiki Kosowa, kryzys polityczny przełomu lat 2009 i 2010, korupcję oraz podział etniczny i prawno-administracyjny państwa.

4.3.1. Kryzysy polityczne i podziały w obrębie władz Republiki Kosowa

4.3.1.1. Zarys historii polityki wewnętrznej do 17 lutego 2008 roku

Najważniejszą siłą polityczną Albańczyków w Kosowie przed ustanowieniem protektoratu międzynarodowego była prawicowa, konserwatywna partia Demokratycznej Ligi Kosowa - LDK, której przywódca Ibrahim Rugova stanął na czele utworzonego w 1992 roku tzw. państwa podziemnego (zob. pkt. 2.3.). Partia ta silnie wspierała działania na rzecz niepodległości i niezależności Kosowa. W dniu 10 czerwca 1999 roku został ustanowiony w Kosowie protektorat międzynarodowy (zob. pkt. 2.4.), na czele którego, a tym samym na czele rodzących się instytucji państwowych stanął po raz kolejny Ibrahim Rugova. Również jego partia LDK, choć nieznacznie straciła na popularności, to nadal pozostała najważniejszą siłą polityczną nowo utworzonego rządu i parlamentu. Wyrazem tego, było wygranie przez tę partię zdecydowaną większością głosów zarówno pierwszych, oficjalnych wyborów lokalnych w 2000 roku oraz wyborów parlamentarnych w 2001 roku, jak i pierwszych oficjalnych wyborów prezydenckich w 2002 roku przez jej przywódcę - Ibrahima Rugova (zob. 2.4.2.)198.

197

Badania przeprowadzone przez Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP – United Nations Development Programme) i Amerykańską Agencję ds. Rozwoju Międzynarodowego (USAID – United States Agency for International Developmen); Public Pulse Poll: Fast Facts IV, pod red. Hetemi A., Prisztina 2012, s. 2. 198 W wyborach parlamentarnych w 2001 roku LDK otrzymała 47 miejsc , PDK 26 miejsc, a AAK 8; [za]: P. Sierpień, Kosowo jako protektorat ONZ, 2009; www.psz.pl/tekst-24244/Przemyslaw-SierpienKosowo-jako -protektorat-ONZ/Str-4; data dostępu: 11.09.2012 r.

76
1081438421(77)

2004 rok to okres radykalizacji nastrojów w Kosowie i największych zamieszek pomiędzy Serbami i Albańczykami tam zamieszkującymi. Pomimo tego, zorganizowane wybory parlamentarne i prezydenckie znów wygrał umiarkowany Rugova i jego partia, choć zwycięstwo to nie było już tak miażdżące jak w poprzednich latach. Tym razem musiał wejść w koalicję z Sojuszem na Rzecz Przyszłości Kosowa (AAK – alb. Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës). Następująca po wyborach kadencja była trudnym okresem dla partii, jak i dla samego prezydenta. Wiązało się to z atakiem bombowym na jego osobę w dniu 15 marca 2005 roku oraz koniecznością długiego okresu leczenia z tym związanego, a zarazem z jego nieobecnością. Na scenie politycznej Rugova pojawił się po paru miesiącach. Oświadczył jednak wtedy, iż cierpi z powodu raka płuc. Nie oznaczało to jego rezygnacji z urzędu Prezydenta Kosowa. Nastąpiło to dopiero z chwilą jego śmierci - 21 stycznia 2006 roku. Po tym wydarzeniu tymczasowym rezydentem został przewodniczący kosowskiego parlamentu Nexad Daci199. Jeszcze w tym samym roku przeprowadzono wybory prezydenckie, które wygrał Fatmir Sejdiu z LDK – prezydent Kosowa do 27 września 2010 roku200. Do przetasowania na kosowskiej scenie politycznej doszło w 2007 roku. Wtedy to, wybory parlamentarne i lokalne wygrała socjalistyczna Demokratyczna Partia Ludowa – LDK z wynikiem 34% głosów. Dopiero drugie miejsce, co było równoznaczne z klęską tej partii, zajęła dotychczas panująca Demokratyczna Liga Kosowa201. Najważniejszymi czynnikami, które przyczyniły się do tak dużego spadku poparcia dla LDK były: niezadowolenie wyborców z trzyletnich jej rządów w koalicji z AAK, radykalizacja nastrojów społecznych i chęć jak najszybszego rozwiązania problemu statusu prawnego Kosowa, a przede wszystkim śmierć Rugova. Ten ostatni czynnik jest ważny z dwóch powodów. Po pierwsze, był to największy, a zarazem najbardziej szanowany przywódca partii i kraju. Po drugie, jego śmierć doprowadziła do podziałów w partii, w której wybuchła walka o schedę po byłym przywódcy202.

199

Ibrahim Rugowa, styczeń 2006; http://fakty.interia.pl/news/ibrahim-rugowa,708914; data dostępu: 11.09.2012 r. 200 http://www.president-ksgov.net/?page=2,109; data dostępu: 11.09.2012 r. 201 A. Balcer, Kosowo – historyczne zwycięstwo „partyzantów” w wyborach, „BEST OSW”, Warszawa 2007, s. 1. 202 Ibidem.

77
2181456159(78)

Partia, która wygrała wybory w 2007 roku i która notabene do dziś stanowi największą siłę polityczną Kosowa, wywodzi się społecznego z nieskutecznej pokojowej taktyki niepodległości i rozwiązania konfliktu z Belgradem. Już 11 grudnia 2007 roku prezydent Fatmir Sejdiu desygnował Hashima Thaciego na nowego szefa rządu, a po rozmowach z LDK, 9 stycznia 2008 roku został wybrany przez parlament na premiera Kosowa203. z Wyzwoleńczej Armii Kosowa LDK w kwestii uzyskania (UÇK) (zob. pkt. 2.3.). Powstała na fali nasilających się nastrojów niezadowolenia

4.3.1.2. Zarys systemu partyjnego

W Zgromadzeniu Republiki Kosowa zasiada 114 parlamentarzystów należących do 10 różnych partii oraz 6 parlamentarzystów niezrzeszonych. Największe partie tworzą kolejno PDK – 34 miejsca, LDK – 27, ruch Samookreślenie – 12, AAK – 12, SLS – 11 oraz AKR – 9. Dziewięciu parlamentarzystów wchodzi w skład pozostałych czterech partii204. Demokratyczna Partia Kosowa - PDK PKD, czyli Demokratyczna Partia Kosowa, powstała 10 września 1999 roku i już od tamtego momentu jest niezmiennie rządzona przez Hashima Thaciego, który ponadto od 9 stycznia 2008 roku pełni urząd premiera Kosowa. W związku z tym, jego funkcje jako przewodniczącego partii są zamrożone, a sama partia pozostaje de facto bez przywódcy (zob: pkt. 4.1.3.)205. Partia ta została uformowana głównie z aktywistów byłego UÇK i wielu spośród jej najważniejszych członków również stanowiło jej szeregi, w tym sam Thaci jako jej przewodniczący oraz obecnie przewodniczący Zgromadzenia Republiki Kosowa Jakup Krasniqi jako rzecznik prasowy. Przypomnę, że UÇK była zbrojną organizacją, mająca na celu obronę interesów Kosowa. Od końca 1997 roku prowadziła wojnę partyzancką z Federalną Republiką Jugosławii (zob: pkt. 2.3.). Z tego też powodu

203 204

http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7133515.stm; data dostępu: 11.09.2012 r. http://www.assembly-kosova.org/?cid=2,107; data dostępu: 11.09.2012 r. 205 http://www.pdk49.com/index.php?page=1,5; data dostępu: 13.09.2012 r.

78
3573746969(79)

cierpi często wizerunek samej partii, który nierzadko nie jest oderwany od jej kontrowersyjnej przeszłości206. PDK do 2007 roku pozostawała stale w opozycji do rządzącej ówcześnie LDK pod przewodnictwem Rugova. Zmieniło się to 17 grudnia 2007 roku, kiedy to po raz pierwszy PDK wygrała wybory parlamentarne z 34 % poparciem. Od tamtego momentu stanowi ona największą siłę w parlamencie. Nie jest to jednak na tyle wielka siła, by móc sprawować samodzielne rządy w państwie. Druga co do wielkości opozycyjna LDK posiada tylko 7 głosów mniej. Dodatkowo, żadna z pozostałych największych partii nie chce aktualnie wchodzić z PDK w koalicję – ani LDK, ani AAK, ani ruch Samookreślenie – przez co, jedyną jej alternatywą pozostaje AKR i małe ugrupowania mniejszości narodowych. Taka sytuacja wymusza na PDK konieczność robienia znacznych ustępstw wobec partnerów koalicyjnych, pomimo ich słabego wyniku wyborczego207. Brak wyraźnego zwycięstwa w wyborach i ograniczone możliwości koalicyjne powodują, że rząd utworzony w oparciu o takie zaplecze polityczne nie posiada dużej większości w parlamencie. Silna opozycja sprawia zaś, że wiele jego posunięć jest nieefektywna i spora ilość propozycji zmian prawnych zostało odrzuconych. Spowalnia to pracę zarówno parlamentu, jak i rządu, a co za tym idzie obniża jego poparcie wśród społeczeństwa208.

206

Ibidem; Najlepszym tego przykładem jest raport Dicka Marty'ego, przyjęty przez Zgromadzenie Par lamentarne Rady Europy w styczniu 2011 roku, który zawiera opis domniemanego handlu narządami serbskich więźniów, którego dopuszczali się kosowscy Albańczycy należący do UÇK podczas konfliktu z siłami serbskimi. W Raporcie Marty'ego można zleźć nazwiska byłych przywódców tej separatystycznej partyzantki, w tym Hashima Thaciego, którzy mieli brać udział w tym procederze. Thaci zaprzeczył oskarżeniom, ale znacznie nadszarpnęło to jego reputację; [za]: Albańczycy z Kosowa handlowali serbskimi organami? Jest świadek, dziennik.pl, wrzesień 2012; http://wiadomosci.dziennik.pl/swiat/artykuly/403599,serbski-prokurator-twierdzi-ze-jest-swiadek-handluorganami-przez-kosowskich-albanczykow.html#komentarze; data dostępu: 11.09.2012 r. 207 M. Szpala, Kosowo: Słaba koalicja z kontrowersyjnym prezydentem, „BEST OSW” 2011, z. nr 7(167); http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2011-02-23/kosowo-slaba-koalicja-z-kontrowersyjnymprezydentem; data dostępu: 11.09.2012 r. 208 M. Szpala, Wybory w Kosowie – niepewna stabilizacja, „BEST OSW” z. nr 41(159), Warszawa 2010; http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2010-12-15/wybory-w-kosowie-niepewna-stabilizacja; data dostępu: 11.09.2012 r.

79
2965482221(80)

Demokratyczna Liga Kosowa – LDK LDK, czyli Demokratyczna Liga Kosowa powstała 23 grudnia 1989 roku i jest najstarszą partią w Kosowie. Od 2010 roku rolę jej przywódcy, jako trzeci w kolejności, pełni Isa Mustafa (1989 – 2006 Ibrahim Rugova, 2006 – 2010 Fatmir Sejdiu)209. LDK do 2007 roku stanowiła największą i najważniejsza siłę polityczną w Kosowie, głównie za sprawą jej charyzmatycznego lidera Ibrahima Rugova. Od przegranych wyborów 17 grudnia 2007 roku stanowi drugą siłę polityczną pod względem ilości głosów w zgromadzeniu i w rządzie. Trzeba jednak zauważyć, że od czasu pierwszych oficjalnych wyborów w Kosowie w 2001 roku LDK straciła ponad połowę swego elektoratu210. Taki stan rzeczy wiąże się przede wszystkim ze śmiercią Ibrahima Rugova i walką w obrębie partii o schedę po nim jako przywódcy, brak reform i silnej ideologii oraz podziałów wewnętrznych211. W marcu 2012 roku został zatwierdzony i opublikowany nowy statut partii. Sama siebie określa w nim mianem partii centroprawicowej i pro-zachodniej212. Nie ulega wątpliwości, że od czasu jej powstania możemy zaliczyć ją do partii konserwatywnych, ale podczas przewodnictwa Mustafy, konserwatyzm ten stał się jeszcze silniejszy. Mustafa dąży do tego, by program i ideologia partii stały się bardziej określone oraz do tego, by od czasów śmierci Rugova partia przestała rozpamiętywać zmarłego przywódcę i ponownie połączyła się pod przewodnictwem silnego przywódcy. Należy dodatkowo podkreślić, że partia ta nie jest tak radykal na w swych poglądach i działaniach, jak PDK 213. Ruch Samookreślenie, SLS i AKR Ruch Samookreślenie (alb. Vetëvendosje) powstał w 2007 roku, a jego podstawę stworzył ruch polityczny buntujący się przeciw zaangażowaniu społeczeństwa międzynarodowego w wewnętrzne sprawy Kosowa. Pierwsze jego wystąpienie miało
209

Strengthening the statehood of Kosovo through the democratization of political parties , Kosovar Institute for Policy Research and Development, Policy Paper Series 2012/04, Prisztina, 2012, s. 20; http://www.kipred.org/advCms/documents/70927_Strengthening%20the%20statehood%20of%20Kosovo %20through%20the%20democratization%20of%20political%20parties%20-%20ENG.pdf; data dostępu: 11.09.2012 r. 210 Liczba głów w 2001 roku: 359851; liczba głosów w 2010 roku: 172552; [za]: Ibidem, s. 22. 211 Ibidem, s. 21. 212 Statute of the Democratic League of Kosova, Prisztina, 2012, s. 3; http://www.ldkks.eu/shpallje/Statuti_i_LDK_final_i_aprovuar_ne_Kuvend_me_3.3.2012_ANGLISHT.pdf; data dostępu: 11.09.2012 r. 213 Strengthening the statehood…, op.cit, s. 21.

80
2955674972(81)

miejsce 10 lutego 2007 roku. Na ulice Prisztiny wyszło wtedy ponad 60 tys. osób, które domagały się zaprzestania negocjacji w sprawie ustalenia ostatecznego statusu Kosowa i procesu decentralizacji, które ich zdaniem mogłyby doprowadzić do podziału „państwa”. Taka też retoryka partii pozostała do dnia dzisiejszego. Najlepiej świadczą o tym oficjalne wypowiedzi szefa partii – Albina Kurti, który np. w Letter to Quint Ambassadors, w którym odnosząc się do poprawek wniesionych do konstytucji w dniu 7 września 2012 roku przez rząd Republiki Kosowa stwierdził, że pomimo zamknięcia ICR wraz z ICO - Republika Kosowa nadal pozostaje zależna od społeczeństwa międzynarodowego. Cieszyć się z niepodległości można będzie dopiero wtedy, gdy z terytorium Republiki zniknie zarówno EULEX, jak i UNMIK oraz KFOR214. Niezależna Liberalna Partia (SLS – serb. Samostalna liberalna stranka) powstała 18 kwietnia 2006 roku w Graczanicy. Skupia się ona na obszarach serbskich wspólnot (z wyjątkiem północnych gmin serbskich), a jej centrum znajduje się właśnie w Graczanicy. SLS jest partią silnie zaangażowaną w ochronę praw mniejszości serbskiej i poprawę ich warunków życia. Na scenie politycznej Republiki Kosowa figurure jako jedyna taka partia z tak dużym poparciem elektoratu wyborczego (aktualnie - 11 mandatów w parlamencie). Zauważyć również trzeba, że pomimo upływu 6 lat od jej powstania, SLS tak naprawdę jest dopiero w fazie rozwoju i ekspansji regionalnej. Przewodniczącym partii jest Slobodan Petrović215. Sojusz Nowego Kosowa (AKR – alb. Aleanca Kosova e Re) powstała 3 maja 2006 roku. Można ją określić jako partię centroprawicową, która rozwój państwa utożsamia z jego rozwojem ekonomicznym. Co ciekawe, zdaniem jej członków należy doprowadzić do podziału terytorium Republiki Kosowa pod względem ekonomicznym tak, by społeczność serbska w północnych gminach serbskich mogła uzyskać pełną niezależność ekonomiczną od władz w Prisztinie. Ma to usprawnić działanie struktur ekonomicznych w samej Republice Kosowa. Partii przewodniczy biznesman Behgjet Pacolli216.

214

A. Kurti, Letter to Quint Ambassadors, Prisztina 2012; http://www.vetevendosje.org/?cid=2,2,4973; data dostępu: 25.09.2012 r. 215 Strengthening the statehood…, op.cit, s. 31-32. 216 Strengthening the statehood…, op.cit, s. 29-30.

81
1099312626(82)

4.3.1.3. Zarys polityki wewnętrznej od 17 lutego 2008 roku Wykres nr 4: Poziom satysfakcji społecznej z funkcjonowania Instytucji Republiki Kosowa.
80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% Zgromadzenie Prezydent Rząd Sądy

gru-07

gru-08

gru-09

gru-10

wrz-08

wrz-09

wrz-10

mar-08

mar-09

mar-10

mar-11

wrz-11

gru-11

cze-08

cze-09

cze-10

cze-11

Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników badań Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju - UNDP Międzynarodowego - USAID, i Amerykańską Agencję ds. Rozwoju

Public Pulse Poll: Fast Facts IV, 2012;

www.kosovo.undp.org/repository/PP-FF-4-Eng-282612.pdf dostęp 27.08.2012

Zarys polityki wewnętrznej Kosowa po 17 lutego 2008 roku przedstawię na podstawie wykresu Poziomu satysfakcji społecznej z Instytucji Republiki Kosowa (Wykres nr 4), który moim zdaniem dobrze odzwierciedla sytuację i najważniejsze wydarzenia, które miały miejsce na kosowskiej scenie politycznej w tym czasie. Początkowy okres istnienia niepodległego państwa kosowskiego

charakteryzował się ogromną euforią, pozytywnym nastawieniem i poparciem społecznym dla prawie wszystkich Instytucji Republiki Kosowa217. Szczytowym
217

Wyjątkiem były tu sądy, w studunku do których społeczeństwo Kosowa nigdy nie nie miało dużego zaufania . Jak twierdzi serbski etnolog prof. Nikola Pavković, jeszcze w latach 60. ubiegłego stulecia wśród Albańczyków prawo zwyczajowe, a tym samym tradycyjny system sądownictwa, było o wiele

mar-12

82
2439327310(83)

okresem był czerwiec 2008 roku, kiedy to weszła w życie Konstytucja Republiki Kosowa. Od tego jednak momentu poparcie to systematycznie słabło. Przyczyniły się do tego przede wszystkim zła sytuacja ekonomiczna kraju i ogromne bezrobocie, które bezpośrednio odbijały się na poziomie życia obywateli, a także afery korupcyjne i kontrowersje związane z działalnością przestępczą i zbrodniami wojennymi polityków w latach 1998-1999. Przykładem takiej głośnej sprawy jest skandal związany z aresztowaniem przez władze w Prisztinie trzech agentow służb wywiadowczych Republiki Federalnej Niemiec w 2008 roku. Do prasy przedostawały się wtedy tezy raportu niemieckiej Agencji, w którym stwierdzono, że „kluczowe postaci [łącznie z piłkarzem Labinotem Halitim, byłym premierem Rumushem Haradinajem i obecnym premierem Hashimem Thacim] uczestniczą w układzie będącym powiązaniami między polityką, biznesem oraz strukturami przestępczości zorganizowanej w Kosowie”218. Ponadto, raport wskazał na powiązania Thaciego z mafią w Republice Czeskiej i w Republice Albanii oraz podejrzenia o zlecenia zabójstw219. Choć władze w Prisztinie konsekwentnie zaprzeczały podobnym doniesieniom, wizerunek i wiarygodność struktur państwa w tym świetle zostały znacznie nadszarpnięte220. Wszystkie wyżej wspomniane czynniki przyczyniły się do kryzysu poparcia i satysfakcji społecznej z działania Instytucji Republiki Kosowa, jaki miał miejsce pomiędzy marcem a czerwcem 2009 roku. Pierwsze wybory w niepodległej Republice Kosowa odbyły się 15 listopada 2009 roku i były to wybory do samorządów lokalnych. Ten pierwszy test działania administracji młodego państwa został pozytywnie zdany i pomimo stwierdzenia przez Parlament Europejski pewnych nieprawidłowości w ich przebiegu, odbyły się one w spokojnej atmosferze. Pozytywnym zaskoczeniem był również udział w wydarzeniu sporej liczby Serbów zamieszkujących tereny na południe od rzeki Ibar. Choć wybory
silniejsze i znacznie bardziej przestrzegane niż oficjalne, narzucone przez państwo. Z czasem jego znaczenie słabło, ale do dnia dzisiejszego dla kosowskich albańczyków sądy państwowe nie stanowią odpowiedniego autorytetu. Dodatkowo ich nieskazitelny obraz psuje szerzące się w nich łapówkarstwo i sędziowie, którzy dosyć często stają się uczestnikami afer korupcyjnych; [za]: K. Bielenin, Zgodnie z Kanunem, czyli o prawie zwyczajowym w Albanii, etnologia.pl; http://etnologia.pl/europa/teksty/zgodniez-kanunem-prawo-zwyczajowe-w-albanii.php; data dostępu: 25.09.2012 r. 218 German Spy Affair Might Have Been Revenge, Die Welt, 2008; http://www.welt.de/englishnews/article2806537/German-spy-affair-might-have-been-revenge.html; data dostępu: 25.09.2012 r. 219 Ibidem. 220 P. Pacuła, Kosowo: problemy teraźniejszości, wyzwania przyszłości, , [w:] „Bezpieczeństwo narodowe” nr 22, II-2012, Biuro Bezpiezeństwa Narodowego, Warszawa 2012, s. 114 – 115.

83
3058332996(84)

te były ważne w kontekście decentralizacji władzy w państwie, nie wywarły one jednak znaczącego wpływu na poziom satysfakcji społecznej mieszkańców Republiki Kosowa221. Kolejnym mocno zarysowującym się punktem na Wykresie nr 4 jest przełom września i października 2010 roku, gdzie szczególnie zaznaczył się spadek satysfakcji społecznej z działania instytucji Prezydenta Republiki Kosowa. Doszło wtedy do kolejnego poważnego kryzysu politycznego, który zapoczątkowało podanie się prezydenta Fatmira Sejdiu do dymisji (27 września). To wydarzenie było zaś bezpośrednim następstwem stwierdzenia przez Sąd Konstytutcyjny poważnego naruszenia przez niego przepisów konstytucji - łączenia stanowiska szefa państwa ze stanowiskiem przewodniczącego partii politycznej (LDK). Narusza to w ten sposób art. 88 konstytucji mówiący o zakazie łaczęnia tych dwóch funkcji. Do czasu wyboru nowego szefa państwa obowiązki prezydenta przejął przewodniczący Zgromadzenia Kosowa Jakup Krasniqi222. 16 października 2010 roku Demokratyczna Liga Kosowa (LDK) wycofała się z koalicji rządowej współtworzonej z Demokratyczną Partią Kosowa (PDK) premiera Hashima Thaci, co stało się bezpośrednią przyczyną uchwalenia wotum nieufności wobec rządu Thaciego. Decyzja ta nastąpiła dzień po ogłoszeniu terminu kolejnych wyborów do Zgromadzenia Kosowa (13 lutego 2011). Po zamieszaniu związanym z liderem LDK, partii groziła marginalizacja na scenie politycznej i przejęcie w nadchodzących wyborach jej elektoratu przez PDK – główną siłę w dotychczasowej koalicji. Niecały miesiąc później, 12 grudnia 2010 roku odbyły się przedterminowe wybory do Zgromadzenia Kosowa. Miały one zakończyć trwający od września kryzys polityczny. Tak się jednak nie stało: przebieg kampanii wyborczej i wyniki głosowania uwidoczniły ostry konflikt pomiędzy głównymi siłami politycznymi i pogłębiły polaryzację sceny politycznej223, niska zaś frekwencja (47,8%) odzwierciedliła rosnące

221 222

Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 8 lipca 2010 r…, op.cit., s. 80. I. Hajdari, Kosovo president in surprise resignation, AFP, Prisztina 2010; http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gy04RCtK3XIBb8ouK6ILqpbvhoYQ; data dostępu: 25.09.2012 r. 223 PDK zdobyło 32,11% głosów (34 mandaty), LDK - 23,9% (27 mandaty), ruch Samoolreślenie – 12,4% (12 mandatów), AAK – 10,6% (12 mandatów), zaś pozostałe 23% uzyskało 6 innych partii politycznych; [za]: Zgjedhjet për Kuvendin e Republikës së Kosovës 2010. Izbori za Skupštinu Republike Kosovo 2010, Centralna Komisja Wyborcza Republiki Kosowa, Prisztina 2010;

84
5456318886(85)

zmęczenie społeczne elitą polityczną, uważaną za skorumpowaną i niezdolną do rozwiązania problemów państwa224. Dodatkowo przedstawiciele Parlamentu Europejskiego dopatrzyłli się niedociągnięć w kwestii zastosowania standarów demokratycznych w trakcie przeprowadzania wyborów. Doprowadziło to do ich powtórzenia w pięciu kosowskich gminach (obejmujących 10% uprawnionych do głosowania) w dniu 9 stycznia 2011 roku oraz podważyło wiarygodność instytucji nowego państwa w oczach jego obywateli i międzynarodowych obserwatorów225. 22 lutego 2011 roku Zgromadzenie Kosowa zatwierdziło nowy rząd wraz z dotychczasowym premierem Hashimem Thacim oraz wybrało Behgjeta Pacolli na prezydenta państwa. Koalicja rządowa, w skład której weszły Demokratyczna Partia Kosowa, Sojusz na rzecz Nowego Kosowa oraz partie mniejszości narodowych dysponuje tylko niewielką większością w Zgromadzeniu Kosowa. Aby doprowadzić do takiej koalicji PDK musiała zgodzić się na liczne ustępstwa względem nowych partnerów koalicyjnych nawet pomimo ich miernego wyniku wyborczego. W ramach wspomnianych ustaleń serbska Niezależna Partia Liberalna uzyskała stanowiska trzech ministrów i wicepremiera, a Behgjet Pacolli, pomimo sprzeciwu opozycji i niektórych członków PDK, został kandydatem koalicji na prezydenta Republiki. Tak duża zależność Demokratycznej Partii Kosowa utrudnia wdrażanie reform, normalizację relacji z Republiką Serbii oraz poprawę wizerunku Republiki Kosowa na arenie międzynarodowej, jako samodzielnego i sprawnie działającego państwa226. Jako kolejne, negatywne wydarzenie tego okresu w kontekście polityki wewnętrznej Republiki Kosowa możemy wyróżnić przyjęcie 25 lutego 2011 roku rezolucji Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy oskarżającej Hashima Thaciego i jego współpracowników o zbrodnie wojenne i udział w zorganizowanej grupie
http://www.kqz-ks.org/Uploads/Documents/rezultatet_e_pergjithshme_eyeodbpohj.pdf; data dostępu: 25.09.2012 r. 224 M. Szpala, Wybory w Kosowie – niepewna stabilizacja, „BEST OSW” 2010, z. nr 41 (159); http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2010-12-15/wybory-w-kosowie-niepewna-stabilizacja; data dostępu: 25.09.2012 r. 225 Powtórne głosowanie zostało przeprowadzone ze względu na liczne incydenty i fałszerstwa, do których szególnie wiele dochodziło doszło w gminach postrzeganych jako powiązane z Demokratyczną Partią Kosowa. Wynik wyborów potwierdził jdnak zwycięstwo PDK, a rezultaty poszczególnych partii nie uległy zasadniczej zmianie; M. Szpala, Kosowo: Powtórzone wybory dalekie od demokratycznych standardów, „BEST OSW” 2011, z. nr 1 (161); http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2011-01-12/kosowo-powtorzone-wyborydalekie-od-demokratycznych-standardow; data dostępu: 25.09.2012 r. 226 M. Szpala, Kosowo: Słaba koalicja z kontrowersyjnym prezydentem, „BEST OSW” 2011, z. nr 7 (167); http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2011-02-23/kosowo-slaba-koalicja-z-kontrowersyjnymprezydentem; data dostępu: 25.09.2012 r.

85
2355011914(86)

przestępczej. Rezolucja ta została przygotowana na bazie raportu szwajcarskiego senatora Dicka Marty’ego. Zawarte w niej są zarzuty wobec przywódców UÇK, w tym Hashima Thaci, którzy w latach 1998–1999 mieli m.in. porywać, torturować i zabijać więźniów przetrzymywanych w obozach na terytorium Albanii. Ponadto oskarżono ich o handel narkotykami, bronią oraz ludzkimi organami. Sprawa nie została jeszcze do końca wyjaśniona, ale nie ulega wątpliwości, że negatywnie odbiła się na wizeruku podejrzanych polityków, w szczególności zaś premiera Thaciego, a tym samym młodej Republiki227. 22 marca 2011 roku Trybunał Konstytucyjny uznał proces wyboru Behgjeta Pacollego na prezydenta Republiki Kosowa za niezgodny z konstytucją 228. Pacolli to jeden z najbogatszych kosowskich oligarchów, właściciel szwajcarskiej firmy budowlanej Mabetex, która działa głównie na terenie Federacji Rosyjskiej i Republiki Kazachstanu. W latach dziewięćdziesiątych firma ta zamieszana była w skandal korupcyjny związany z renowacją moskiewskiego Kremla, a sam Pacolli oskarżony był przez szwajcarską prokuraturę o nieprzejrzyste powiązania z rosyjskim biznesem i pranie brudnych pieniędzy229. Nic więc dziwnego, że jego kandydatura już od samego początku wzbudzała sprzeciw i kontrowersje. Behgjet Pacolli został wybrany przez Zgromadzenie Kosowa na prezydenta dopiero w trzeciej turze głosowania, zwykłą większością głosów. Trybunał Konstytucyjny głosowanie to uznał jednak za niezgodne z konstytucją ze względu na brak wymaganego kworum. Łączyło się to z manifestem ugrupowań opozycyjnych, które zbojkotowały posiedzenie Zgromaszenia Kosowa, na którym doszło do wyboru Pacollego na prezydenta (22 lutego)230. Kryzys polityczny został przełamany dopiero 7 kwietnia 2011 roku kiedy to Zgromadzenie Kosowa wybrało Atifete Jahjagę na urząd Prezydenta Republiki Kosowa. Moment ten zaznaczył się również na omawianym tu Wykresie nr 4 jako ostatni szczytowy punkt poparcia społecznego dla rządu, zgromadzenia i sądów, ale zarazem jako początek gwałtownego wzrostu poparcia dla urzędu prezydenta. Ciekawe jest to, że pomimo braku wcześniejszego doświadczenia politycznego, poparcia
227

M. Szpala, Rezolucja Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w sprawie Kosowa , „BEST OSW” 2011, z. nr 4 (164); http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2011-02-02/rezolucjazgromadzenia-parlamentarnego-rady-europy-w-sprawie-kosowa; data dostępu: 25.09.2012 r. 228 M. Szpala, Kosowo: Wybór prezydenta był niezgodny z konstytucją , „BEST OSW” 2011, z. nr 12 (172); http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2011-03-30/kosowo-wybor-prezydenta-byl-niezgodnyz-konstytucja; data dostępu: 25.09.2012 r. 229 M. Szpala, Kosowo: Słaba…, op.cit. 230 M. Szpala, Kosowo: Wybór prezydenta…, op.cit.

86
2352507680(87)

ugrupowań rządzących, kontrowersji związanych z naciskami państw zachodnich przy jej wyborze oraz faktu, że Atifete Jahjaga jako kobieta pełni tak ważną funkcję publiczną w dosyć konserwatywnym społeczeństwie muzułmańskim, poparcie społeczne dla urzędu, który sprawuje osiągnęło najwyższy poziom od czasu istnienia de facto niepodległego państwa kosowskiego - 17 lutego 2008 roku (nie licząc krótkiego momentu związanego z euforią uzyskania niepodległości) . Proces wyboru nowego prezydenta był jednak bardzo trudny. Przez cały okres pomiędzy 22 marca a 7 kwietnia dochodziło do ostrych sporów pomiędzy koalicją rządzącą a opozycją, co uniemożliwiało wyłonienie wspólnego, ponadpartyjnego kandydata. Ostatecznie, po mocnych naciskach ambasadora USA w Prisztinie Christophera Della, PDK, LDK oraz AKR 6 kwietnia doszły do konsensusu. Zgodzono się na kandydaturę dotychczasowego zastępcy komendanta kosowskiej policji - Atifete Jahjagi, pod warunkiem, że będzie ona głową państwa jedynie do czasu zmiany procedury wyboru prezydenta231. Pomimo, że rozwiązanie to było doraźne i tymczasowe, w lipcu 2012 roku Sąd Konstytucyjny stwierdził, że mandat Jahjagi powinien trwać 5 lat od złożenia przysięgi prezydenckiej. Sama zainteresowana oświadczyła zresztą, że nie zamierza się podawać do dymisji, bo jej rezygnacja może spowodować kolejny kryzys polityczny. W ten sposób Atifete Jahjaga pozostaje na stanowisku Prezydenta Republiki Kosowa do dnia dzisiejszego232.

4.3.2. Podział etniczny i prawno-administracyjny Republiki Kosowa

Obszar Republiki Kosowa jest aktualnie podzielony na dwie części: tę kontrolowaną przez rząd w Prisztinie oraz tę kontrolowaną przez władze północnych gmin serbskich mające swoją główną siedzibę w Kosowskiej Mitrowicy. Tworzą one dwa osobne organizmy pod względem prawno-administracyjnym, a okoliczności ich powstania silnie osadzone są w kontekście społeczno-kulturowym i historycznym233. Przypomnę, że konflikt albańsko-serbski narodził się na początku panowania Imperium Osmańskiego w XV w., kiedy to wytworzył się podział na uprzywilejowaną
231 232

Ibidem. M. Brajshori, Government Asks Kosovo Opposition Party to Return to Committees , Southeast European Times, Prisztina 2012; http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2012/09/05/feature-01; data dostępu: 25.09.2012 r. 233 Ł. Domurat, op. cit., s. 14.

87
3779603013(88)

klasę muzułmańską – głównie Albańczyków - i gorzej traktowaną pozostałą część ludności (zob: Rozdział 2). Analizując od tego momentu historię regionu możemy dojść do wniosku, że jest ona pełna walk o dominację i wpływy pomiędzy tymi dwoma si lnie podkreślającymi swoją odrębność grupami. Każdy przejaw wzmocnienia władzy strony albańskiej wywoływał silne sprzeciwy Serbów, a wzmocnienie strony serbskiej wywoływało silny sprzeciw Albańczyków. Tak też pozostało do dnia dzisiejszego. Punktem kulminacyjnym tego konfliktu był okres rządów Slobodana Miloszevicia, który charakteryzował się znacznym wzrostem poczucia odrębności narodowej Serbów i nastrojów antyalbańskich. W tym samym czasie, w odpowiedzi na nastroje panujące wśród ludności serbskiej, kosowscy Albańczycy również zintensyfikowali proces budowania swojej świadomości kulturowo-historycznej, który z czasem doprowadził do żądań niepodległościowych234. 19 października 1991 roku parlament kosowski ogłosił niepodległość. Pomimo tego, że żaden - prócz Republiki Albanii - z podmiotów prawa międzynarodowego nie uznał nowego tworu, a represje Federalnej Republiki Jugosławii szybko doprowadziły do jego zaniku, jest to jedno z najważniejszych wydarzeń w kontekście omawianego w tym podpunkcie zagadnienia. Od tego momentu możemy mówić o współistnieniu na obszarze Kosowa dwóch paralelnych systemów administracyjnych, których podział opiera się na konflikcie etnicznym. Co ważne, wytworzony podział nie dotyczył wyłącznie kwestii politycznych, ale wszystkich aspektów życia codziennego (zob: pkt. 2.3.) 235. Kosowscy Albańczycy nie zrażając się niepowodzeniem, już w 1992 roku utworzyli tzw. państwo podziemne z Ibrahimem Rugową na czele, które de facto było niezależne od władz w Belgradzie. W ramach tego „państwa”, Albańczycy budowali i umacniali własne organy administracyjno-rządowe. Stworzyli również swój własny system finansowy oraz służby publiczne, w tym służbę zdrowia i szkolnictwo (zob: pkt. 2.3.).
234

W referendum przeprowadzonym na początku 1991 roku wśród kosowskich Albańczyków, aż 99% procent ich populacji wyraziło się za niepodległością dla Kosowa; [za:] K. Nowak, op. cit., s. 19. 235 Nie oznacza to, że niezależne kosowskie organy władzy powstały dopiero wtedy. Zostały one po raz pierwszy utworzone w okresie panowania Josipa Broz Tity, a dokładniej w momencie utworzenia Socjalistycznej Prowincji Autonomicznej Kosowa w 1974 roku (zob: pkt. 2.2.). Władze te sprawowały jednak władzę nad całym terytorium Autonomicznej Prowincji (obejmującej cały obszar Kosowa), a ludność jej podległa należała zarówno do społeczności albańskiej, jak i serbskiej. Jest to główny powód, dla którego nie uwzględniłam tego faktu w tym podpunkcie pracy. Skupiłam się tu na podziale władzy w obrębie samego obszaru Kosowa, który bazuje na podziale etnicznym.

88
1990909492(89)

Ustanowienie protektoratu międzynarodowego w 1999 roku niewiele zmieniło w tej kwestii. Jedyne trzy różnice jakie się pojawiły, to jeszcze większe upolitycznienie, umiędzynarodowienie i formalizacja tego podziału. Dodatkowo zmieniły się też proporcje na poziomie samej władzy. Od tego momentu to kosowscy Albańczycy będą wraz z UNMIK-iem tworzyć legalną władzę w Kosowie, a Serbowie paralelne, nielegalne struktury. Podział społeczeństwa pozostaje jednak ten sam. Ważnym aspektem tego podziału jest utworzenie w 1999 roku nielegalnych struktur administracyjnych (w tym służby zdrowia i szkolnictwa) w północnych gminach serbskich236. Te paralelne do tych istniejących pod zarządem władz w Prisztinie struktury funkcjonują do dnia dzisiejszego i znacznie przyczyniają się do wzmacniania podziałów społecznych na terytorium Republiki Kosowa237. Struktury administracyjne kosowskich Serbów zostały utworzone dzięki zaangażowaniu i finansowemu wsparciu samych władz w Belgradzie. Od tego momentu miały one bardzo silny wpływ na politykę i kierunek działalności tych struktur, jak również samego społeczeństwa serbskiego na obszarze Republiki Kosowa238. Serbowie zamieszkujący gminy serbskie długo traktowali władze Republiki Serbii jako obrońców ich praw i wolności oraz jako wybawicieli spod ucisku albańskiego i społeczności międzynarodowej239. Zaczęło się to jednak zmieniać po
236

Osobne struktury administracyjne istniejące w gminach serbskich zgodnie z Rezolucją 1244 (1999) są nielegalne. Przypomnę, że rezolucja ta jest jedynym dokumentem regulującym status i rodzaj nadzoru nad tymi strukturami uznawanym przez kosowskich Serbów i Republikę Serb ii. UNMIK toleruje jednak te struktury chcąc uniknąć dalszej intensyfikacji napięć etnicznych; [za:] A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 18. 237 Ibidem. 238 Omawiając problem separacji i podziałów społecznych pomiędzy Serbami a Albańczykami zamieszkujących obszar Kosowa w kontekście utworzenia dwóch różnych systemów prawno administracyjnych, ważne jest dokonanie pewnego rozróżnienia. Trzeba zauważyć, że nie można tu mówić o kosowskich Serbach jako całości, gdyż ci zamieszkujący trzy północne gminy serbskie są znacznie bardziej radykalni w swych przekonaniach i zachowaniu, niż ci z pozostałych części obszaru Kosowa. Wynika to przede wszystkim z bardzo dużej separacji północnych gmin serbskich. Serbowie „z południa” żyjący w mieszanym etnicznie środowisku są bardziej koncyliacyjni wobec władz w Prisztinie; [za:] Ibidem. 239 Republika Serbii cały czas sprzeciwia się niepodległości Kosowa traktując ją jako naruszenie jej suwerenności i integralności terytorialnej. Dodatkowo, obronę interesów mniejszości serbskiej w Kosowie stawia sobie jako swój obowiązek i argument przemawiający za swoim sprzeciwem wobec tej niepodległości. Do 2008 roku, czyli do momentu, w którym nastąpiła intensyfikacja negocjacji o stowarzyszeniu Republiki Serbii z UE (porozumienie w tej sprawie przyjęto 29 kwietnia 2008 roku), władze w Belgradzie prowadziły ostrą politykę przeciw władzom w Priszt inie i aspiracjom niepodległościowym ich prowincji. By zachować integralność terytorialną państwa, proponowały nawet ustanowienie tam dwóch „podmiotów”, tj. serbskiego i albańskiego. „Podmiot” serbski (obejmujący głównie trzy północne republiki serbskie) miał być włączony w pełni do Republiki Serb ii, zaś albański otrzymałby bardzo szeroką autonomię (w ramach proponowanej autonomii przyznane miało być prawo ustawodawcze i wykonawcze lokalnym władzom w Prisztinie, odrębność finansowa, albański jako język

89
1737298267(90)

proklamowaniu niepodległości przez kosowskie władze i zwiększeniu perspektywy przyłączenia Republiki Serbii do Unii Europejskiej. Wobec tak oczywistego manifestu niepodległości „jej prowincji”, popartej tak dużym uznaniem międzynarodowym (szczególnie krajów UE i USA) oraz pod wpływem nacisków ze strony Unii Europejskiej, Republika Serbii idzie na coraz większe ustępstwa w kwestii uregulowania spraw technicznych z władzami Republiki Kosowa (zob: pkt. 3.2.1.). Dodatkowo, ze względu na strategiczne znaczenie integracji z Unią Europejską dla rządu serbskiego, stara się on unikać konfrontacyjnej retoryki w stosunku do Republiki Kosowa oraz pozorować chęć dialogu z władzami w Prisztinie240. Taka sytuacja powoduje coraz większe niezadowolenie kosowskich Serbów, którzy nadal wierzą w ich ponowne przyłączenie do Republiki Serbii241. Czekają i pomimo wszystko nie chcą opuszczać swoich domów242. Nadzór nad funkcjonowaniem paralelnych organów administracyjnych

istniejących w trzech północnych gminach serbskich sprawuje serbskie Ministerstwo ds. Kosowa, które w 2007 roku zastąpiło serbskie Centrum Koordynacji ds. Kosowa i Metochii. Dodatkowo, w nadzór ten zaangażowane są też organizacje pozarządowe i Cerkiew prawosławna, która utrzymuje tam sieć swoich parafii243. Nadzór międzynarodowy nad omawianymi gminami jest zaś pełniony przez Misję UNMIK i siły pokojowe NATO (KFOR), funkcjonujące na podstawie Rezolucji 1244 (1999) i nadal zgodnie z jej postanowieniami (podkreślenie autorki pracy). Wszelkie próby przejęcia kontroli przez inne jednostki kosowskie bądź

urzędowy, czy własne instytucje policyjne). Takie działania były pozytywnie odbierane przez kosowskich Serbów, którzy pragnęli połączyć się ponownie z krajem macierzystym – tym bardziej w kontekście prześladowań jakie spotkały ich na początku ustanowienia protektoratu międzynarodowego ze strony biorących na nich odwet Kosowarów oraz lepszych warunków życia panujących w Republice Serb ii; [za:] Ibidem, s. 22. 240 Nie oznacza to jednak istotnej zmiany polityki Republiki Serbii wobec Kosowa. Utrzymuje ona niezmiennie stanowisko kategorycznego sprzeciwu wobec niepodległości jej prowincji; [za:] M. Szpala, Serbia pod presją Unii Europejskiej w sprawie Kosowa, [w:] „BEST OSW” 2010, z. nr 301 (148). 241 Wyraz niezadowolenia Serbów zamieszkujących północne gminy serbskie z osłabionego zainteresowania ich sytuacją władz w Belgradzie można znaleźć we wszechpanujących napisach graffiti w Kosowskiej Mitrowicy, np. „Tadiciu, jeśli jesteś Serbem – przyjedź do Kosowskiej Mitrowicy”; [za:] K. Baranowska, M. Gapińska, Serbowie w Kosowie. Sytuacja bez wyjścia?, Warszawa 2012; www.pk.org.pl/artykul.php?id=506; data dostępu: 04.09.2012 r. 242 Zgodnie z badaniami opinii publicznej przeprowadzonymi przez Program Narodów Zjedno czonych ds. Rozwoju w 2010 roku w Kosowskiej Mitrowicy tylko 11,3% Serbów wyraziło chęć wyemigrowania; [za:] Mitrovicë/a…, op. cit., s. 30. 243 A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 18.

90
1938203902(91)

międzynarodowe, spotykają się z silnym sprzeciwem społeczności serbskiej244. W związku z tym, władze Republiki Kosowa nie posiada tam żadnego biura przedstawicielskiego i administracyjnego, co jeszcze bardziej ogranicza zakres ich władzy na tym terenie245. W kwestii niepodległości Kosowa Serbowie wykazują brak akceptacji zaistniałego stanu rzeczy246. Część z nich opowiada się jednak za poszukiwaniem rozwiązań dla ich sytuacji w ramach powstałej Republiki Kosowa. Wynika to z coraz większej świadomości z niemożności powrotu tych ziem w granice Republiki Serbii. Nie zmienia to jednak jak na razie zaistniałego podziału i konfliktów z niego wynikających. Kosowscy Serbowie z północnych gmin serbskich nadal bojkotują wszelkie przejawy niepodległości Republiki Kosowa i próby włączenia Serbów w jej struktury247. Trudno określić wpływ istnienia paralelnych struktur administracyjnych w północnych gminach serbskich na ich społeczeństwo i konsekwencje jakie wywołują, ze względu na brak obiektywnych badań tam przeprowadzanych 248. Nie ulega jednak wątpliwości, że największe negatywne konsekwencje wywołuje odrębność systemów edukacyjnych tych dwóch „organizmów”. Nieznajomość języków, brak kontaktów pomiędzy obiema grupami i osobne, zupełnie inne wersje historii Kosowa
244

Jako przykład, można tu przywołać wydarzenia z lipca 2011 roku, kiedy to kosowscy Serbowie zablokowali drogi w kierunku przejść granicznych z Republiką Serbii. Podłożem tego zachowania była decyzja o przejęciu przez organa Republiki Kosowa kontroli nad przejściami granicznymi w miejscowościach Jarinje (alb. Jarinë) i Brnjak (alb. Bërnjak) w związku z ogłoszeniem embarga na serbskie produkty przez władze w Prisztinie; [za:] M. Gapińska i K. Baranowska, Sytuacja kosowskich Serbów po ogłoszeniu niepodległości przez Republikę Kosowa, Warszawa 2011, s. 4; www.iszip.uw.edu.pl/files/pdf/baranowska_gapinska_projekt_kns.pdf; data dostępu: 24.09.2012 r. 245 Pierwsze Biuro Administracyjne, punkt administracyjny o kompetencjach urzędu gminy podporządkowany władzom w Prisztinie ma powstać na początku października 2012 roku w Kosowskiej Mitrowicy. Ma on koordynować prace i inwestycje rządu oraz pomagać wszystkim obywatelom tej części kraju w obrębie jego kompetencji; [za:] A. Pawlaczyk, Kosowo: W Mitrovicy powstanie Biuro Administracyjne, Kosowska Mitrowica 2012; balkanistyka.org/wp/kosowo-w-mitrovicy-powstanie-biuroadministracyjne/; data dostępu: 04.09.2012 r. 246 W referendum zorganizowanym przez Związek Gmin Kosowa i Metochii oraz Serbską Radę Krajową w północnych gminach serbskich w dniach 14 i 15 lutego 2012 roku, aż 99,74% biorących w nim udział Serbów, wypowiedziało się negatywnie o niepodległości Republiki Kosowa. Frekwencja wyniosła ok. 75%; [za:] Referendum in north: 99,74% say „no” to Priština , B92 2012; www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=02&dd=16&nav_id=78814; data dostępu: 04.09.2012 r. 247 M. Gapińska i K. Baranowska, op. cit., s. 7. 248 Jedyną alternatywą jest próba dokonania oceny tych zagadnień na postawie badań przeprowadzonych w 2010 roku przez Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju w Kosowskiej Mitrowicy Mitrovicë/a... Są one o tyle reprezentatywne, że jest to największe miasto, a zarazem centrum społeczno kulturowe kosowskich Serbów, a ponadto miejsce koegzystencji dużej liczby Serbów i Albańczyków na tak małym terytorium, co przyczynia się do uwydatnienia panujących nastrojów. Pomimo tego, badania te nie upoważniają mnie do tworzenia uogólnień dotyczących całego obszaru.

91
2358456670(92)

przedstawiane w szkołach prowadzą do wytwarzania się wielu wzajemnych, negatywnych i utrudniających komunikację stereotypów249. Dodatkowo, prowadzą do marginalizacji społecznej młodych Serbów i stanowią bodziec do ich emigracji za granicę250. Podsumowując, serbskie gminy na północy Republiki Kosowa znajdują się poza kontrolą władz w Prisztinie. Jak do tej pory, wszystkie próby wprowadzania tam instytucji im podporządkowanych lub chociażby Misji EULEX, natrafiły na silny sprzeciw i protesty Serbów, a tym samym zakończyły się niepowodzeniem. Opór społeczności serbskiej postrzegany jest przez rząd Republiki Kosowa i społeczność międzynarodową jako jedno z głównych zagrożeń dla bezpieczeństwa i stabilności młodego państwa. Ponadto, w kontekście zakończenia nadzoru niepodległości Republiki Kosowa przez Międzynarodową Grupę Zarządzającą oraz projektu redukcji kontyngentu NATO, rozwiązanie problemu separatyzmu północnych gmin serbskich staje się jeszcze pilniejsze251.

249

W badaniach opinii przeprowadzonych przez Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju w 2010 roku w Kosowskiej Mitrowicy tylko 3,3% kosowskich Serbów odpowiedziało pozytywnie na pytanie o znajomość języka albańskiego, a średnio ok. 30 % zadeklarowało jakikolwiek kontakt z innymi grupami etnicznymi; [za:] Mitrovicë/a…, op. cit., s. 47 i 49. 250 A. Balcer, M. Kaczmarski, W. Stanisławski, op. cit., s. 42. 251 M. Szpala, Czas rozstrzygnięć dla północy Kosowa?, „BEST OSW” 2012, z. nr 23(224).

92
2880369294(93)

Podsumowanie

Jednym z najważniejszych problemów, z jakimi boryka się aktualnie Kosowo jest niemożność określenia jego ostatecznego statusu międzynarodowego. Problem ten nadal istnieje, nawet jeżeli Republika Kosowa ogłosiła niepodległość i konstytucyjnie określiła swój status jako suwerenne państwo, a MTS nie uznał tego za nielegalne. Budzi on w dalszym ciągu kontrowersje i dzieli społeczność międzynarodową. Trudno dociekać jego legalności na podstawie prawa do samostanowieniu narodów, gdy w opozycji staje prawo do poszanowania integralności terytorium państwa. Niemożliwym jest też stwierdzenie państwowości Republiki Kosowa na podstawie obiektywnych przesłanek prawa międzynarodowego, gdyż ich ocena należy do indywidualnych podmiotów prawa międzynarodowego. Dodatkowo, sam status prawny przyznany Kosowu przez Konstytucję Republiki Kosowa jest negowany przez część jego obywateli, a terytorium podzielone jest pod względem administracyjno-prawnym na dwie części. Zaistniała sytuacja nie tylko przyczynia się do osłabienia efektywności władz Republiki Kosowa na arenie wewnętrznej i międzynarodowej, ale implikuje również negatywne konsekwencje społeczno-ekonomiczne. To zaś niekorzystnie wpływa na zakres działania Republiki Kosowa jako państwa będącego podmiotem prawa międzynarodowego, w ten sposób Kosowo tylko w ograniczonym zakresie może spełniać wynikające z tego tytułu zobowiązania. Nie ulega jednak wątpliwości, że ustanowienie protektoratu międzynarodowego i budowa autonomicznych instytucji zarządzających de facto przyczyniły się do separacji i niezależności politycznej Kosowa od Republiki Serbii uniemożliwiając ponowne połączenie się tych dwóch organizmów, czego punktem kulminacyjnym było proklamowanie przez kosowskie władze niepodległości oraz przyjęcie Kostytucji Republiki Kosowa. W związku z powyższym, trzeba zastanowić się nie nad tym, czy Kosowo to państwo, ale nad tym w jaki sposób należy stymulować jego dalszy rozwój, by rozwiązać jego największe problemy – zarówno polityczne, jak i społecznoekonomiczne. Od 17 lutego 2008 roku do września 2012 roku Republika Kosowa jako twór państwowy intensywnie ewoluowała tak, by z nowopowstałego podmiotu prawa międzynarodowego walczącego o swoje istnienie, stać się państwem, które pewne
93
2137754891(94)

swojego bytu stara się zapewnić sobie jak najlepsze warunki rozwoju. Zauważymy to zarówno na arenie wewnętrznej, jak i międzynarodowej.

94
2624934420(95)

Wykaz skrótów

Alb. Ang. Łac. Serb. AAK

Język albański Język angielski Język łaciński Język serbski Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës (polski: Sojusz dla Przyszłości Kosowa)

AKR

Aleanca Kosova e Re (polski: Sojusz Nowego Kosowa)

ARBK

Agjencia e Regjistrimit të Bizneseve Kosovare (polski: Agencji Rejestracji Przedsiębiorstw )

CEFTA

Central

European

Free

Trade

Agreement

(polski: Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu) COMKFOR Commander KFOR (polski: Dowódca KFOR) EULEX European Union Rule of Law Mission in Kosovo (polski: Misja Unii Europejskiej w sprawie praworządności w Kosowie) EUSR European Union Special Representative (polski: Specjalny Przedstawiciel Unii Europejskiej) ICO International Civilian Office (polski: Międzynarodowe Biuro Cywilne) ICR International Civilian Representative for Kosovo (polski: Międzynarodowy Przedstawiciel Ludności Cywilnej w Kosowie)

95
2029374401(96)

IMF

International Monetary Fund (polski: Międzynarodowy Fundusz Walutowy)

ISG

International Steering Group (polski: Międzynarodowa Grupa Sterująca)

KFOR LDK

Kosovo Force Lidhja Demokratike e Kosovës (polski: Demokratyczna Liga Kosowa)

MFW MNTF

Międzynarodowy Fundusz Walutowy Multinational Task Forces (polski: Wielonarodowe Siły Zadaniowe)

MTS NATO

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości North Atlantic Treaty Organization (polski: Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego)

OBWE ONZ PDK

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Organizacja Narodów Zjednoczonych Partia Demokratike e Kosovës (polski: Demokratyczna Partia Kosowa)

PKB RB ONZ SAP

Produkt krajowy brutto Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych Stabilisation and Association Process (polski: Proces Stabilizacji i Stowarzyszenia)

STM

Stabilisation and Association process Tracking Mechanism (polski: Mechanizm Monitoringu Procesu Stabilizacji i

Stowarzyszenia) SLS Samostalna Liberalna Stranka (polski: Niezależna Partia Liberalna)

96
2507800395(97)

UÇK

Ushtria Çlirimtare e Kosovës (polski: Armia Wyzwolenia Kosowa)

UE UNDP

Unia Europejska United Nations Development Programme (polski: Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju)

USA

United States of America (polski: Stany Zjednoczone Ameryki)

USAID

United

States

Agency

for

International

Development

(polski: Agencja Stanów Zjednoczonych ds. Międzynarodowego Rozwoju)

97
1723819040(98)

Wykaz map

Mapa nr 1. Mapa fizyczna Republiki Kosowa. ................................................................. 6 Mapa nr 2. Główne regiony Republiki Kosowa. ............................................................... 7 Mapa nr 3. Rozmieszczenie grup etnicznych w Republice Kosowa. ............................... 13 Mapa nr 4. Rozmieszczenie sektorów KFOR w Republice Kosowa. .............................. 72

Wykaz wykresów
Wykres nr 1. Podział gruntów w Republice Kosowa. ....................................................... 9 Wykres nr 2. Podział użytków rolnych w Republice Kosowa. .......................................... 9 Wykres nr 3. Główne ograniczenia w rozwoju gospodarki i inwestycji zagranicznych w Republice Kosowa w 2011 roku...................................................................................... 16 Wykres nr 4: Poziom satysfakcji społecznej z Instytucji Republiki Kosowa................... 82

98
6619201226(99)

Bibliografia:

I.

Dokumenty

Ahtisaari M., Comprehensive Proposal For the Kosovo Status Settlement [online], 2007; [dostęp: 30.08.2012]. Dostępny w Internecie: <www.assembly-kosova.org/common/docs/Comperhensive%20Proposal%20.pdf> Ahtisaari M., Report of the Special Envoy of the Secretary-General on Kosovo’s future status [online], 2007; [dostęp: 30.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.unosek.org/docref/report-english.pdf>

Assessment of the Govenment's Proposals for Amendments of the Consituion submitted by the President of the Assembly of the Republic on 12 April 2012 , Sąd Konstytucyjny Republiki Kosowa, sprawa nr K038/12 [online],Prisztina 2012; [dostęp: 10.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.gjkks.org/repository/docs/gjk_ko_38_12_ang.pdf> Communique. Fifteenth meeting of the International Steering Group for Kosovo [online], Wiedeń 2012; [dostęp: 26.08.2012]. Dostępny w Internecie: <www.ico-kos.org/data/Image/F_Final_ISG_Communique_2_July_2012.pdf> Convention on Rights and Duties of States [online], Montevideo 1933; [dostęp: 31.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://avalon.law.yale.edu/20th_century/intam03.asp#art1> Decyzja Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa EULEX Kosovo/1/2012 z dnia 12 czerwca 2012 r. przedłużająca mandat szefa misji Unii Europejskiej w zakresie praworządności w Kosowie EULEX KOSOVO, [w:] Dz. U. L 154 Decyzja Rady 2012/291/WPZiB z dnia 5 czerwca 2012 r. dotycząca zmiany i przedłużenia okresu obowiązywania wspólnego działania 2008/124/WPZiB w sprawie misji Unii Europejskiej w zakresie praworządności w Kosowie EULEX KOSOWO, [w:] Dz. U. L 146

Decyzji Rady 2012/39/WPZiB z dnia 25 stycznia 2012 r. w sprawie mianowania Specjalnego Przedstawiciela Unii Europejskiej w Kosowie, [w:] Dz. U. L 23

EU Council Conclusions on Kosovo. Sommaire: 18 February 2008, Brussels - EU Council Conclusions on Kosovo, 2851st External Relations Council meeting [online], Bruksela, 2008; [dostep: 11.0.2012]. Dostepny w Internecine: <http://www.eu-un.europa.eu/articles/fr/article_7720_fr.htm>

99
2120843146(100)

European Council 1-2 March2012 Conclusions no. EUCO 4/3/12 REV 3 [online], Rada Europejska, Bruksela 2012; [dostęp: 09/09/2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/128520.pdf> Karta Narodów Zjednoczonych, Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i Porozumienie ustanawiające Komisję Przygotowawczą Narodów Zjednoczonych , [w:] Dz. U. 1947 nr 23 poz. 90 Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 października 2011 r. – Strategia rozszerzenia i najważniejsze wyzwania na lata 2011–2012 nr COM (2011) 666 [online], Komisja Europejska, Bruksela 2011; [dostęp: 09.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://eur-

lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52011DC0666:PL:NOT> Komunikat Komisji do Rady - Europejska przyszłość dla Kosowa nr COM(2005)156 [online], Komisja Europejska Bruksela 2005; [dostęp: 11.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://eur-

lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52005DC0156:PL:HTML> Konstytucja Republiki Kosowa, [w:] Nowak K., Konstytucja Republiki Kosowa, Rzeszów 2010, Kosovo Declaration of Independence [online], Prisztina 2008; [dostep: 20.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.assembly-kosova.org/common/docs/Dek_Pav_e.pdf>

Kosovo Environmental Action Plan 2006-2010. Executive Summary, Ministry of Environment and Spatial Planning, Prisztina 2006 Opinia doradcza Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie zgodności z prawem międzynarodowym jednostronnej deklaracji niepodległości ogłoszonej przez Kosowo [online], Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, Haga 2010; [dostęp: 01.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf#view=FitH&pagemode=none&search=%22kosovo 2010%22> Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie roli społeczeństwa obywatelskiego w stosunkach UE-Kosowo, [w:] Dz. U. C 181

Palme Ch., ICR Pieter Feith welcomes the approval of constitutional amendments preparing the ground for formal ending of supervised independence on 10 September , Statement of International Civilian Office nr 26/2012 [online], Prisztina 2012; [dostęp: 19.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.ico-kos.org/data/Image/PR_Constitutional_Amendments.pdf>

Rosolution 1244 (1999). Adopted by the Security Council at its 4011th meeting, on 10 June 1999 , Prisztina 1999

100
2108988721(101)

Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 29 marca 2012 r. w sprawie procesu integracji Kosowa z Unią Europejską nr 2011/2885(RSP) [online], Parlament Europejski, Bruksela 2012; [dostęp: 11.09.2012]; Dostępny w Internecie: <http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P7-TA-20120115&language=PL&ring=B7-2012-0187> Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie procesu integracji Kosowa z Unią Europejską, [w:] Dz. U. C 351 Rezolucja ZO ONZ w/s wniosku do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości o opinię doradczą nr A/RES/63/3 [online], 2008; [dostęp: 01.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.undemocracy.com/A-RES-63-3.pdf> Ustawa o Prezydencie Republiki Kosowa [online], Prisztina 2008; [dostep: 12.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.presidentksgov.net/documents/LAW%20ON%20THE%20PRESIDENT%20OF%20THE%20REPUBLIC%20OF %20KOSOVO.pdf> Wspólne działanie Rady 2008/124/WPZiB z dnia 4 lutego 2008 r. w sprawie misji Unii Europejskie w zakresie praworządności w Kosowie, EULEX KOSOWO, [w:] Dz. U. L 42

II.

Monografie i opracowania

Asmus R., Mała wojna, która wstrząsnęła światem. Gruzja, Rosja i przyszłość Zachodu, Warszawa 2010 Balcer A., Kaczmarski M., Stanisławski W., Kosowo – przed ostatecznym rozwiązaniem. Proces uregulowania statusu międzynarodowego – uwarunkowania polityczne i historyczne, perspektywy rozwoju sytuacji, [w:] „Prace OSW” 2008, z. nr 27 Balcer A., Kosowo – kwestia ostatecznego statusu, [w:] „Prace OSW” 2003, z. nr 10 Baranowska K., Gapińska M., Sytuacja Kosowskich Serbów po ogłoszeniu niepodległości przez Republikę Kosowa [online], Warszawa 2011; [dostep: 24.09.2012]. Dostępny w Internecie: < http://www.iszip.uw.edu.pl/files/pdf/baranowska_gapinska_projekt_kns.pdf> Bierzanek R, Symonides J., Prawo międzynarodowe publiczne, Wyd. 5, Warszawa 1999 Brininstool M., The Mineral industry of Kosovo, [w:] 2010 Minerals Yearbook. Kosovo [advance release] , U.S. Department of the Interior U.S. Geological Survey, 2011

101
3680694103(102)

Dervisholli

S.,

Opportunities

to

Foreign

Investment

in

Kosovo,

Rochester

Institute

of

Technology/American University in Kosovo, Prisztina 2011 Doing Business 2011. Making a Difference for Entrepreneurs, Bank Światowy i Międzynarodowa Korporacja Finansowa, Waszyngton 2010 Domurat Ł., Wpływ konfliktu serbsko-albańskiego na separatyzm Kosowa, Wrocław 2009 Felczak W., Wasilewski T., Historia Jugosławii, Wrocław 1985 Gibas-Krzak D., Serbsko–albański konflikt o Kosowo w XX wieku. Uwarunkowania – przebieg – konsekwencje, Toruń 2008 Góralczyk W., Sawicki S., Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Wyd. 12, Warszawa 2007 Informator ekonomiczny o krajach świata. Serbia [online], Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej, Warszawa 2012; [dostęp: 23.09.2012]. Dostępny w Internecie:

<http://www.msz.gov.pl/files/Informator%20ekonomiczny%20-%20pdf/Serbia/Serbia%2003.pdf> Konarski W., Koseski A., Bałkany: etnokulturowe podłoże konfliktów, Pułtusk 2006 Konflikty etnonarodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, Helnarski. S (red.), Toruń 2001 Konflikty etniczne : źródła - typy - sposoby rozstrzygania : materiały z konferencji zorganizowanej przez Zakład Etnologii Instytutu Arechologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, 5 -7 grudnia 1994, Kabzińska-Stawarz I., Szynkiewicz S. (red.), Warszawa 1996 Nowak K., Konstytucja Republiki Kosowa, Rzeszów 2010 Luković M., Kryzys kosowski oczyma Serbów. Bezpośrednie przyczyny, korzenie historyczne, przebieg i konsekwencje, Belgrad 2000 Podhorodecki L., Jugosławia. Zarys dziejów, Warszawa 1979 Sokołowska P., Rola organizacji międzynarodowych po ogłoszeniu niepodległości Kosowa, 2009 Waldenberg M., Rozbicie Jugosławii od separacji Słowenii do wojny kosowskiej, Warszawa 2003 Woehrel S., Kosovo: Current Issues and U.S. Policy, „Raport Congressional Research Service dla Kongresu Stanów Zjednoczonych” [online], Waszyngton 2012; [dostęp: 23.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.fas.org/sgp/crs/row/RS21721.pdf>

102
3493153100(103)

III.

Artykuły

a. Artykuły naukowe

Balcer A., (Tymczasowa) legalizacja podziału Kosowa [online], „BEST OSW” 2008; [dostęp: 16.08.2012]. Dostępny w Internecie: < www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2008-12-03/tymczasowalegalizacja-podzialu-kosowa> Baranowska K., Gapińska M., Serbowie w Kosowie. Sytuacja bez wyjścia? [online]; Warszawa 2011; [dostęp: 04.09.2012]. Dostępny w Inernecie: < www.pk.org.pl/artykul.php?id=506> Bielenin K., Zgodnie z Kanunem, czyli o prawie zwyczajowym w Albanii, [online]; etnologia.pl; [dostęp: 25.09.2012 ]. Dostępny w Internecie: <http://etnologia.pl/europa/teksty/zgodnie-z-kanunem-prawozwyczajowe-w-albanii.php> Kownacki R., Żornaczuk T., Opinia doradcza MTS w spawie deklaracji niepodległości Kosowa , [w:] „Biuletyn Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych” 2010, nr 108 (716) Pacuła P., Kosowo: problemy teraźniejszości, wyzwania przyszłości, [w:] „Bezpieczeństwo narodowe” nr 22, II-2012, Biuro Bezpiezeństwa Narodowego, Warszawa 2012 Sierpień P., Działania USA w Kosowie, 2009 [online], 2009; [dostęp: 23.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.psz.pl/tekst-24756/Przemyslaw-Sierpien-Dzialania-USA-w-Kosowie> Szpala M., Czas rozstrzygnięć dla północy Kosowa?, [w:] „BEST OSW” 2012, z. nr 23(224) Szpala M., Kosowo: Powtórzone wybory dalekie od demokratycznych standardów, [w:] „BEST OSW” 2011, z. nr 1 (161) Szpala M., Kosowo: Słaba koalicja z kontrowersyjnym prezydentem, [w:] „BEST OSW” 2011, z. nr 7 (167) Szpala M., Kosowo: Wybór prezydenta był niezgodny z konstytucją , [w:] „BEST OSW” 2011, z. nr 12 (172) Szpala M., Polityka rozszerzenia: Serbia w centrum uwagi, [w:] „BEST OSW” 2012, z. nr 33(193) Szpala M., Regionalne konsekwencje opinii doradczej MTS w sprawie Kosowa, [w:] „BEST OSW” 2008, z. nr 26(144) Szpala M., Rezolucja Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w sprawie Kosowa , [w:] „BEST OSW” 2011, z. nr 4 (164)

103
3471838584(104)

Szpala M., Serbia pod presją Unii Europejskiej w sprawie Kosowa, [w:] „BEST OSW” 2010, z. nr 301 (148) Szpala M., Serbska społeczność w północnym Kosowie manifestuje swoją niezależność , [w:] „BEST OSW” 2012, z. nr 7 (208) Szpala M. , Wybory w Kosowie – niepewna stabilizacja, [w:] „BEST OSW” 2010, z. nr 41 (159) Vidmar J., International Legal Responses to Kosovo’s Declaration of Independence , [w:] „Vanderbilt Journal of Transnational Law” [online], 2009, nr 42 (3); [dostęp: 31.07.2012]. Dostępny w Internecie: < http://www.vanderbilt.edu/jotl/manage/wp-content/uploads/Vidmar-cr_final_final.pdf>

b. Artykuły prasowe

Brajshori M., Government Asks Kosovo Opposition Party to Return to Committees [online], Southeast European Times, Prisztina 2012; [dostęp: 25.09.2012]. Dostępny w Internecie:

<http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2012/09/05/feature-01>

Commission delivers visa roadmap to Kosovo government [online], Europa Press releases RAPID, Bruksela 2012; [dostęp: 11.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/12/605&type=HTML> Fleischerowicz Ł., Niemcy stawiają Serbii kolejne warunki w kwestii członkostwa w UE [online], Belgrad 2012; [dostęp: 23.09.2012]. Dostępny w Internecie: < http://balkanistyka.org/wp/niemcy-stawiaja-serbiikolejne-warunki-w-kwestii-czlonkostwa-w-ue/> German Spy Affair Might Have Been Revenge [online], Die Welt, 2008; [dostęp: 25.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.welt.de/english-news/article2806537/German-spy-affair-might-have-been-

revenge.html> Górzkowska E., Kosowo: Brak zysków z autostrady Vërmicë-Merdare [online], Prisztina 2012; [dostęp: 01.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://balkanistyka.org/wp/kosowo-brak-zyskow-z-autostradyvermice-merdare/> Hajdari I., Kosovo president in surprise resignation [online], AFP, Prisztina 2010; [dostęp: 25.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gy04RCtK3XIBb8ouK6ILqpbvhoYQ> Harding L., Kosovo breakaway illegal, says Putin [online], The Guardian, Moskwa 2008; [dostęp: 09.09.2012]. Dostępny w Internecie: < http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/15/russia.kosovo>

104
2618562273(105)

Jest porozumienie Serbii z Kosowem. Belgrad coraz bliżej kandydatury do UE [online], e-Dziennik Gazeta Prawna, luty 2012; [dostęp: 09.09.2012]. Dostępny w Internecie:

<http://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/597398,jest_porozumienie_serbii_z_kosowem_belgr ad_coraz_blizej_kandydatury_do_ue.html> Kasprzak A., Kosowo czy UE? Serbia nie wyklucza referendum [online], Belgrad 2012; [dostęp: 23.09.2012]. Dostępy w Internecie: < http://balkanistyka.org/wp/kosowo-czy-ue-serbia-nie-wykluczareferendum/> Kasprzak A., Z bałkańskiego tygla (III) [online], 2012; [dostęp: 09.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.stosunkimiedzynarodowe.pl/z-ba%C5%82ka%C5%84skiego-tygla-iii> Mustafa A., Kosovo Metal Workers Protest Over Sackings [online], Prisztina 2012; [dostęp: 10.08.2012]. Dostępny sackings> Pawlaczyk A., Kosowo: Banki komercyjne z 37 milionami euro zysku [online], Prisztina 2012; [dostęp: 02.09.2012]. Dostępny w Internecie: < http://balkanistyka.org/wp/kosowo-banki-komercyjne-z-37w Internecie: <www.balkaninsight.com/en/article/kosovo -metal-workers-protest-over-

milionami-euro-zysku/>

Pawlaczyk A., Kosowo: W Mitrovicy powstanie Biuro Administracyjne [online], Kosowska Mitrowica 2012; [dostep: 04.09.2012]. Dostępny w Internecie: <balkanistyka.org/wp/kosowo -w-mitrovicypowstanie-biuro-administracyjne/>. Pawlaczyk A., Kosowo: Zatwierdzono zakończenie nadzoru niepodległości [online], Prisztina 2012; [dostep: 19.09.2012]. Dostępny w Internecie: < http://balkanistyka.org/wp/kosowo-zatwierdzonozakonczenie-nadzoru-niepodleglosci/> Przewięźlikowska M., Kosowo atrakcyjne dla inwestorów tureckich [online]; Prisztina 2012; [dostęp: 02.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://balkanistyka.org/wp/kosowo-atrakcyjne-dla-inwestorowtureckich/> Referendum in north: 99,74% say „no” to Priština [online], B92 2012; [dostęp: 04.09.2012]. Dostepny w Internecie: data> Reptowska M., Kosowo: Inwestycje a tolerancja międzyetniczna [online], Prisztina 2012; [dostęp: 01.09.2012]. Dostępny w Internecie: < http://balkanistyka.org/wp/kosowo-inwestycje-a-tolerancja<www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=02&dd=16&nav_id=78814;

miedzyetniczna/>

105
3063873872(106)

Reptowska M., Kosowo: Mniej pieniędzy od emigrantów [online], Prisztina 2012; [dostęp: 01.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://balkanistyka.org/wp/kosowo-mniej-pieniedzy-od-emigrantow/> Reptowska M., Kosowo: Wzrost podatku dochodowego do 9% z 5% [online], Prisztina 2012; [dostęp: 02.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://balkanistyka.org/wp/kosowo-wzrost-podatku-dochodowegodo-9-z-5/> Reptowska M., Kosowo: Zebrane plony nie są w stanie zaspokoić popytu na zboże [online], Prisztina 2012; [dostęp: 01.09.2012 ]. Dostępny w Internecie: < http://balkanistyka.org/wp/kosowo-zebrane-plonynie-sa-w-stanie-zaspokoic-popytu-na-zboze/> Reptowska M., Krok UE w kierunku zniesienia wiz dla Kosowa [online], Prisztina 2012; [dostęp: 02.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://balkanistyka.org/wp/krok-ue-w-kierunku-zniesienia-wiz-dlakosowa/> Russia's Medvedev condemns Western 'paternalism' [online], 2008; [dostęp: 09.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.abc.net.au/news/2008-07-16/russias-medvedev-condemns-westernpaternalism/439974?section=world> Serbia kandydatem do Unii Europejskiej [online], 2012; [dostęp: 09.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.rp.pl/artykul/831855.html> Serbia need not recognize Kosovo, must resume talks: U.S. [online], Reuters, Dubrownik 2012; [dostęp: 08.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.reuters.com/article/2012/07/07/us-serbia-kosovo-usaidUSBRE86604E20120707> Śmieja W., Gorańcy – ludzie pogranicza. Gorańca żal [online], 2011; [dostęp: 03.09.2012 ]. Dostępny w Internecie: <www.polityka.pl/swiat/obyczaje/1518310,1,reportaz-gorancy--ludzie-pogranicza.read> U.S. to Help Kosovo Join EU, NATO – Clinton [online], RIA Novosti, Waszyngton 2012; [dosęp: 08.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://en.ria.ru/world/20120405/172621125.html> Wicepremier Serbii proponuje podział Kosowa [online], e-Dziennik Gazeta Prawna, 2011; [dostęp: 09.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/515250,wicepremier_serbii_proponuje_podzial_koso wa.html> Zapalska S., Kosowo: powstanie nowoczesna stacja uzdatniania wody [online]¸ Prisztina 2012; [dostęp: 02.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://balkanistyka.org/wp/kosowo-powstanie-nowoczesna-stacjauzdatniania-wody/>

106
2260889741(107)

Zapalska S., Kosowo: wysoka stopa bezrobocia [online], Prisztina 2012; [dostęp: 01.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://balkanistyka.org/wp/kosowo-wysoka-stopa-bezrobocia/> Zapalska S., Kosowo znosi cło na cement, a Macedonia na wodę i rury [online], Prisztina 2012; [dostęp: 02.09.2012]. Dostępny w Internecie: < http://balkanistyka.org/wp/kosowo-znosi-clo-na-cement-a-

macedonia-na-wode-i-rury/>

IV.

Źródła wiedzy ogólnej

Demographic Social and Reproductive Health Survey in Kosovo , Kosovo Agency of Statistics, Prisztina 2011 Republic of Kosovo: First Review Under the Stand-By Arrangement, and Request for Modification of Performance Criteria—Staff Report. Press Release on the Executive Board Discussion, „Raport Międzynarodowego Funduszu Walutowego”[online], Waszyngton 2012, nr 12/180; [dostęp: 06.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2012/cr12180.pdf> Mitrovicë/a Public Opinion Survey, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), Kosowska Mitrowica 2011 Monthly Statistics Bulletin, „Miesięczny Biuletyn Statystyczny Banku Republiki Kosowa” [o nline], Prisztina 2012, nr 128; [dostęp: 10.08.2012]. Dostępny w Internecie: < www.bqk-

kos.org/repository/docs/2012/MSB%20no%20128.pdf> Public Pulse Raport 3, pod red. Hetemi A., Prisztina 2012 Public Pulse Poll: Fast Facts IV , pod red. Hetemi A., Prisztina 2012 Series 4: Statistics of Population. Statistics of Births in Kosovo 2011 , Kosovo Agency of Statistics [online], Prisztina 2011; [dostęp: 10.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://esk.rks-

gov.net/eng/dmdocuments/Statistics%20of%20Births%20in%20Kosovo%202011.pdf> Zgjedhjet për Kuvendin e Republikës së Kosovës 2010. Izbori za Skupštinu Republike Kosovo 2010 , Centralna Komisja Wyborcza Republiki Kosowa [online], Prisztina 2010; [dostęp: 28.08.2012]. Dostępny w Internecie: < http://www.kqz-ks.org/Uploads/Documents/rezultatet_e_pergjithshme_eyeodbpohj.pdf>

107
2843517511(108)

V.

Źródła internetowe

Agriculture, Provisional Institutions of Self-Government. Ministry of Environment and Spatial Planning, [online]; [dostęp: 28.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://enrin.grida.no/htmls/kosovo/SoE/agricult.htm> balkanistyka.org – strona portalu internetowego Bałkanistyka ec.europa.eu – strona internetowa Komisji Europejskiej en.ria.ru – strona internetowa Rosyjskiej Międzynarodowej Agencji Prasowej RIA Novosti enrin.grida.no – strona internetowa programu UNEP i GRID-Arendal - UNEP's Capacity Development in Environmental Information Management en.wikipedia.org - strona internetowa angielskiej wersji serwisu Wikipedia esk.rks-gov.net – strona internetowa Urzędu Statystycznego Republiki Kosowa etnologia.pl – strona serwisu internetowego Etnologia.pl eur-lex.europa.eu – oficjalna strona internetowa Misji EULEX europa.eu – oficjalny portal Unii Europejskiej European Commission. Enlargement. Detailed country information. Kosovo [online], 2012; [dostęp: 11.09.2012]. Dostępny w Internecie: < http://ec.europa.eu/enlargement/countries/detailed-country-

information/kosovo/index_en.htm> global-atlas.jrc.it – strona portalu internetowego GLOBAL ATLAS on Crisis Areas by the European Commission Kamberi M.A., Country parture/forage resource profile. Republic of Kosovo [online], 2009; [dostęp: 10.08.2012 r.]. Dostępny w Internecie: <http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/PDF%20files/Kosovo.pdf> pristina.usembassy.gov – strona Ambasady Stanów Zednoczonych Ameryki w Prisztinie Kosovo Force (KFOR). Key Facts and Figures [online], 2012; [dostęp: 26.08.2012]. Dostępny w Internecie: <www.nato.int/kfor/structur/nations/placemap/kfor_placemat.pdf> PM: Partition of Kosovo only relistic solution [online], b92 2012; [dostęp: 24.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=09&dd=22&nav_id=82304> PM Dačić: We will not recognize Kosovo [online], b92 2012; [dostep: 23.09.2012]. Dostępny w Intrnecie: <http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=09&dd=06&nav_id=82102>

108
3221114647(109)

Profile:

Hashim

Thaci

[online];

[Dostęp:

12.08.2012].

Dostępny

w

Internecie:

<http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7133515.stm> pl.wikipedia.org – strona internetowa polskiej wersji serwisu Wikipedia Remarks by the Vice President to the Assembly of Kosovo [online], Prisztina 2009; [dostęp: 07.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Remarks-By-The-Vice-PresidentTo-The-Assembly-Of-Kosovo/> Statement by the President on the End of Kosovo’s Supervised Independence , The White House Office of Press Secretary [online], Waszyngton 2012; [dostęp: 23.09.2012]. Dostępny w Internecie:

<http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/09/10/statement-president-end-kosovo-s-supervisedindependence> The list of countries that have recognized the Republic of Kosova [online]; [dostęp: 29.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.president-ksgov.net/?page=2,54> The Wold Factbook. Europe. Kosovo, Central Intelligence Agency [online], ISSN 1553-8133; [dostęp: 10.08.2012]; Dostępny w Internecie: < https://www.cia.gov/library/publications/the-world-

factbook/geos/kv.html> United Nations Secretary-General Appoints Farid Zarif of Afganistan His Special Representative for Kosovo [online], Sekretariat ONZ, Nowy Jork 2011; [dostęp: 24.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.un.org/News/Press/docs/2011/sga1308.doc.htm> UNMIK Facts and Figures [online]; [dostęp: 16.08.2012]. Dostępny w Internecie:

<www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/facts.shtml> www.22pkwkfor.wp.mil.pl – strona internetowa KFOR www.abc.net.au - strona serwisu internetowego ABC www.assembly-kosova.org – strona internetowa rządu Republiki Kosowa www.b92.net - strona serwisu internetowego b92 www.balkaninsight.com – strona serwisu internetowego Balkan Insight www.bqk-kos.org – strona internetowa Banku Centralnego Republiki Kosowa www.cia.gov – strona internetowa Centralnej Agencji Wywiadowczej Stanów Zjednoczonych Ameryki www.consilium.europa.eu – strona internetowa Rady Unii Europejskiej www.eu-un.europa.eu – strona serwisu internetowego European Union @ United Nations

109
8731737647(110)

www.fao.org – strona internetowa Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa www.fas.org – strona internetowa The Federation of American Scientists www.gazetaprawna.pl – strona internetowa dziennika Dziennik Gazeta Prawna www.google.com – strona wyszukiwarki internetowej firmy Google www.guardian.co.uk – strona internetowa dziennika The Guardian www.gjk-ks.org – strona internetowa Sądu Konstytucyjnego Republiki Kosowa www.icj-cij.org – strona internetowa Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości www.imf.org – strona internetowa Międzynarodowego Funduszu Walutowego www.kqz-ks.org – strona internetowa Centralnej Komisji Wyborczej Republiki Kosowa www.msz.gov.pl – strona Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej www.nato.int – strona internetowa NATO www.osw.waw.pl – strona internetowa Ośrodka Studiów Wschodnich www.pk.org.pl – strona serwisu internetowego Panorama Kultur www.president-ksgov.net – strona internetowa prezydenta Republiki Kosowa www.psz.pl – strona serwisu internetowego psz.pl www.reuters.com – strona internetowa Agencji Informacyjnej Reutera www.rp.pl – strona internetowa dziennika Rzeczpospolita www.setimes.com – strona serwisu internetowego Southeast European Times www.stosunkimiedzynarodowe.pl – strona serwisu internetowego Stosunki Międzynarodowe www.un.org – strona internetowa ONZ www.unosek.org – strona internetowa United Nations Office of The Special Envoy For Kosovo www.welt.de – strona internetowa dziennika Die Welt www.whitehouse.gov – strona internetowa prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki Statement by Secretary Clinton - Agreements Reached Between Kosovo and Serbia [online]; 2012; [dostęp: 08.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://pristina.usembassy.gov/statement_by-

secretary_clinton_agreements_reached_february_24_2012.html>

110
3298760041(111)

VI.

Inne

Główne regiony Republiki Kosowa, [mapa]; [w]: Charakterystyka państwa. XXII Zmiana PKW KFOR [online]; [dostęp: 16.09.2012]. Dostępny w Internecie: <http://www.22pkwkfor.wp.mil.pl/pl/15.html> Mapa fizyczna Republiki Kosowa [mapa]; [dostęp: 10.08.2012]. Dostępna w Internecie:

<http://en.wikipedia.org/wiki/File:Kosovo_map-en.svg>; Podział użytków rolnych w Kosowie [wykres]; [w]: Agriculture [online], Provisional Institutions of SelfGovernment. Ministry of Environment and Spatial Planning; [dostęp: 28.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://enrin.grida.no/htmls/kosovo/SoE/agricult.htm> Podział użytków rolnych w Kosowie [wykres]; [w]: Agriculture [online], Provisional Institutions of SelfGovernment. Ministry of Environment and Spatial Planning; [dostęp: 28.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://enrin.grida.no/htmls/kosovo/SoE/agricult.htm> Rozmieszczenie grup etnicznych w Kosowie [mapa]; [dostęp: 10.08.2012]. Dostępna w Internecie: <http://global-atlas.jrc.it/maps/PUBLIC/1499_Kosovo_Ethnics_A3.jpg> Rozmieszczenie sektorów KFOR w Republice Kosowa [mapa]; [dostęp:18.08.2012]. Dostępny w Internecie: <http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:KFOR_Sectors_2002.jpg&filetimestamp=200701021216 21>

111
3164117899(112)