Fundacja „Unia Nadwarciańska” Muzeum Archeologiczne w Poznaniu Starostwo Powiatowe w Słupcy

SWOI I OBCY W KULTURZE ŚREDNIOWIECZA
Wykłady popularno-naukowe zorganizowane w ramach VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą w dniach 18 - 19 czerwca 2011 roku

pod redakcją Michała Brzostowicza, Macieja Przybyła i Jacka Wrzesińskiego

Poznań – Ląd 2011

Redakcja

Michał Brzostowicz, Maciej Przybył, Jacek Wrzesiński
Skład i projekt okładki

Tomasz Kasprowicz Na okładce: dirhem arabski ze skarbu monet z X wieku w Lądku
Autor zdjęcia na okładce

Klaudyna Kucharska Druk: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski J. Zamiara ul. Jacewska 89 88-100 Inowrocław ISBN 978-83-60109-22-9

Publikacja była dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach projektu „VII Ogólnopolski Festiwal Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą” © Copyright by Fundacja „Unia Nadwarciańska”, Muzeum Archeologiczne w Poznaniu and Starostwo Powiatowe w Słupcy

.................... 5 Andrzej P............................................... 122 Informacje o VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie ..... 31 Władysław Duczko Wikingowie i wczesnośredniowieczna Polska Zbyszko Górczak .......................................................................................... 140 ..............SPIS TREŚCI Michał Brzostowicz........................... 109 Średniowieczny dwór angielski w oczach obcych... Kowalski ”Swojskość” i „obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian ..... Jacek Wrzesiński Wstęp .................. siedzący na Wiślech”? . 61 Osadnictwo na prawie niemieckim czyli swoi i obcy w średniowiecznej Polsce .................... 70 Hanna Zaremska Żydzi w miastach średniowiecznej Polski Robert Bubczyk .......................................................................... 134 Local people and strangers in the culture of the Middle Ages (summary) ................... Przykład Waltera Mapa........................... dworzanina Henryka II Plantageneta ............................................................................................................... Maciej Przybył........... 15 Krzysztof Jaworski Czy aby tylko „pogański książę silny wielce...................

.

W szkicu niniejszym chciałbym pokrótce przedstawić przejawy wspomnianych kategorii. w studiach nad kryteriami oznaczania tożsamości kulturowej. wreszcie w badaniach nad interakcjami międzygrupowymi. specyfiki działania i powierzchowności istot mitycznych.Andrzej P. Kwestie te należały do dziedziny wielu doświadczeń społecznych i wyobrażeń daleko wykraczających poza relacje zachodzące między ludźmi. socjologicznych. pierwodruk 1930/31. zatem nie ma potrzeby ponownego przywoływania dobrze znanych przykładów i ilustracji tej problematyki (np. Na podstawie przekazów folklorystycznych i mitologii porównawczej możemy podjąć próby odczytania zasadniczych . aspektem mitologicznie kreślonej budowy świata. Samo bowiem zagadnienie stereotypów obcego. Kowalski ”SWOJSKOŚĆ” I „OBCOŚĆ” W KOSMOLOGICZNYCH I SOCJOMORFICZNYCH WYOBRAŻENIACH DAWNYCH SŁOWIAN Kategoria swojskości i obcości uchodzi za podstawową w analizach identyfikacji społecznej. etnograficznych. W odległej przeszłości wspólnot słowiańskich nie było teoretycznych zasad dekretowania swojskości czy obcości. tudzież wypadkową rodzaju więzi konstytuujących daną wspólnotę. głównie poprzez odwołanie się do danych językowych. Znaniecki 1990. Nowicka 1990). doczekało się wielu studiów i analiz historycznych. innego. Obcość i swojskość bowiem była często niejednoznacznie odczuwaną cechą terytorium. czasu.

mirъ. Wskazane główne kategorie definiujące wyobrażenie świata stają się bardziej zrozumiałe w kontekście późniejszych metafor mitologicznych. svĕt mówi o istnieniu świata jako bytu wyłonionego na jaw. przymierze. ugodę. w schemacie której psł. Kowalski schematów budowy świata u dawnych Słowian. 30. czy kosmosu. Otóż wątek kojarzony z psł. s. Jest to zapewne echo mitu mówiącego o wydobyciu ziemi z ciemnych wód praoceanu. jasnym środowisku. lecz z zasadami życia grupowego zakładającego pokój. co znalazło się w oświetlonym. w szczególności kosmogonicznych. Nie można wykluczyć. czyli tego. Ziemia była po- . Nie ma tu związku z fenomenami naturalnymi. 59). W polu semantycznym mirъ zaznacza się opis stanu spokojnego. Tomicki 1976. Rozwój znaczenia tej kategorii leksykalnej byłby następujący: ‘ujrzeć światło’. s. dać się poznać ludziom. oznaczało ‘pokój. ujawnić się. stąd charakterystyczne derywaty w języku polskim: przymierze. porządek w sferze publicznej’. otoczeniu. porozumienie. Leuk –‘jasnieć.16 Andrzej P. svĕt oznaczało ‘światło’. Zauważalny jest tu ślad opozycji jasność – ciemność. że prasłowiańskie słowo svĕt (‘świat’) stanowi odzwierciedlenie wczesnych wpływów dualistycznych typu irańskiego zoroastryzmu. W wielu późniejszych apokryficznych tekstach folkloru Bóg posługuje się diabłem lub wodnym ptakiem w celu wydobycia z głębin morza grudki ziemi (Tomiccy 1975. przyjaźń. niekwestionowanego współprzebywania. przyjść na świat. co wynika z faktu. także prawdopodobnie pochodzenia irańskiego w związku z imieniem Mithra. narodzić się. bezpieczeństwo. Podobnie w staroinyjskim loka „świat” od ie. jak w przypadku svĕt. wyjść na światło. świecić’. że w tradycji słowiańskiej nawarstwiły się wpływy rozmaitych kultur. Nie zachowało się jednolite wspólne wyobrażenie świata. Inne prasłowiańskie słowo na oznaczenie świata . uśmierzać (Toporov 1968). respektowania reguł uzgodnionego współistnienia.

obrjad. o wizji tworzenia kosmosu. tym co jasne. Socjomorficzna struktura i symbolika obecna w układzie pojęć związanych z mirъ nie jest pozbawiona wątków kosmogonicznych traktujących o budowie wszechświata. (< psł. wydobyte z dna. Najbardziej znane są prastare. ziemia – niebo. Kategoria swojskości w kulturze dawnych Słowian miała kilka planów wyrażania. porędъkъ) czyli z tym co. Dlatego wyjście na świat oznaczało również nabywanie podstawowych orientacji kosmologicznych i społecznych. wyobrażenia łączące swojskość ze . mają one charakter niejako horyzontalny. należycie ułożone (Popovič). akcentujących bardziej podziały. który jest szczególnie bliski człowiekowi i wspólnocie. rędъ. np. które przekazywały określony wizerunek zależności mogących stanowić należytą podstawę ludzkiego współistnienia. ludzie – bogowie. mówi o genezie. W życiu wspólnot tradycyjnych ów rędъ był ustanawiany poprzez czynnościową. svĕt ukazuje model świata w jego układzie przedmiotowym. Tworzy podwaliny przestrzennie odczuwanej swojskości. z ciemności. aniżeli wyznaczających linie silnych związków.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 17 czątkowo osuszonym pagórkiem. porjadok. Podlega im ten wycinek kosmosu. ponieważ sen/śmierć uważano za „zapomnienie o bożym świecie”. działaniową aktualizację mitycznych wyobrażeń. W skład tak rozumianego rędъ wchodziły stosunki panujące w obrębie wspólnoty. Nie jest to znak funkcjonowania relacji wertykalnych. Otóż według Popoviča mirъ bywał kojarzony z rjad. O ile zatem schemat mitologiczny związany z psł. co najmniej neolitycznej proweniencji. ugodę. o tyle schemat odnoszący sie do psł. a więc to wszystko. mirъ jest wyrazem poglądów na temat relacji międzyludzkich. Mirъ to zasady dostępne potocznemu doświadczeniu. uporządkowane. spokój. Wyjście ziemi jako świata z ciemności było czasem utożsamiane z jej przebudzeniem. co gwarantowało wzajemne poszanowanie.

znati svojь rodъ i znakь ‘znać swój ród i znak’. swos ‘swój’ < swe-. zwrot pochodzenie z krwi i kości). psł. s.18 Andrzej P. pokolenie). plenum. Mając na uwadze wyróżniony tu procesualno-dynamiczny aspekt ujmowania człowieka i najbliższej mu wspólnoty jako bytu wzrastającego. należące do tej grupy psł. Knoch ‘kość’. W tym przypadku mianownikiem łączącym odnośne nazewnictwo jest indoeuropejski rdzeń kel. lub pokolenie (< ‘kolano’) (szerzej o tym .‘wschodzić. psł. ‘to. ‘to.10. sū-mortho ‘swojskie. por. co zrodzone’. Знай свои родъ и зикъ < psł. psł. genou ‘kolano’ (patrz wyżej pol. synъ ‘syn’ (< ie. symboliczne. plenus) oraz wyrażenia somatyczne: (por. čelovĕkъ. 8).‘rodzić’ generujące znaczenia ĝenos ‘ród’ oraz niem.Tolstaja 2009./ kwel. Dokładną kalką semantyczną są dane indoeuropejskie typu ĝen. s.widzimy jako kontynuant w wielu nazwach związanych właśnie z pokrewieństwem i określeniach bliskich sobie osób. ad. 25. wzrastać’ > ‘to. co wzrasta’ i plemę ‘plemię’ < ‘to. svojь w warstwie filiacji indoeuropejskich ujawnia związki z wyobrażeniem rodu i jego powinności: ie. franc. która podlega ciągłemu wzrastaniu i pomnażaniu. łac. Kategorią socjomorficznie pojmowanej swojskości objęte były też wyobrażenia dotyczące poszczególnych ludzi i powiązań między nimi w ramach wspólnoty rodowej. Stankiewicz 1958). analogie indoeuropejskie rozpatrywał też Żuravlev 1999. ród’. svat i także psł. co się pleni i dochodzi do pełni’ (por. Stąd psł. por. swe-sor-) oraz dalej svekry.‘rodzić. pomnażają- . co wyrosło’. svojь występuje w połączeniach frazeologicznych typu bułg. sъmьrtь ‘śmierć’ (< ie. 188. Rdzeń w wariancie swe. čel’adь. sū. Kowalski wspólnotą ludzi. Samo słowo swój. 181. rodъ ‘ród’. Psł. sū-nu-). s. należyte umieranie’ ~ ‘umieranie wśród swoich z zapewnieniem odpowiedniego rytuału w ramach obligacji wynikających z mirъ’) (Trubačev 2003./ sū. Podstawą identyfikowania swojskości była zatem wspólnota krewniacza lub pokrewieństwo tzw. sestra ‘siostra’ (ie.

co się obchodzi. to obchody. tzn. ziemia i świat są obiektem okrągłym unoszącym się w wodach praoceanu. mianowicie ‘rodzić’ ~ ‘znać’. obьljъ > ‘obły’. a zatem stwierdzić czyjąś przynależność do rodu. podobnie jak u wielu innych ludów indoeuropejskich. sakralny. a zatem o coś. także ‘okrągły’. „Krąg ziemi” to wyrażenie doskonale oddające sens tych archaicznych poglądów. co znajduje się na tyle blisko. Z drugiej strony chodzi tu o zestaw żywotnych ludzkich spraw w łonie wspólnoty. W tradycji ukraińskiej najbliższy człowiekowi krąg ziemi nazywano obijstja. 168). że święta i uroczystości to coś.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 19 cego siłę i moc rodu warto zwrócić uwagę na specyficzny model posługiwania się znakami tożsamości społecznej u Prasłowian. że można dokonać obchodu. Słownictwo. znaki pozwalające po-znać.obchód rytualny. obščina ‘wspólnota. dzięki czemu nabierają wyjątkowego znaczenia i ważności. Ale jest to też – i może przede wszystkim . znakъ (< ĝnok-) oraz psł. stąd sformułowanie. które kogoś obchodzą. Jest tu widoczna kontynuacja indoeuropejskiego paradygmatu związanego ze wspomnianą grupą nazw urobionych od morfemu ĝen. Z jednej strony chodzi o fizycznie opanowany obszar podlegający obejściu wokół i zamknięciu w wydzielonym okręgu tworzonej domeny swojskości. który daje się obejść. Dosłownie chodziło o teren. s. Są to znamiona. Chodzi o psł. obьtjo ‘ogół ludzi. Relacja swojskości i wspólnotowej bliskości była też zakorzeniona w symbolice kosmologicznej. Obchód ma tu jednak dwa połączone ze sobą aspekty. a w Polsce obejście. znamę (< ĝenomon-). W mitologii Słowian. oraz psł. Ludzki habitat to jego obejście.w ros. W rozważanej tu symbolice wyobrażenia okręgu jako przestrzeni szczególnie nacechowanej wartościami społecznymi mieści się kategoria wyznaczona przez psł. społeczność’ (Trubačev 1959. to jest ważne . który ma dwa aspekty semantyczne. świat’ . znajdują się w polu obchodu. a zatem o kwestie.

oborywano granice wsi czyniąc na nowo obejście. W czasie zagrożenia. Kowalski z dwóch powodów. Często wznoszono grody na wyspach lub wyniesionych cyplach jeziornych lub w rozległych dolinach. lasy. epidemii. Odpowiada to kosmogonicznemu wąt- . To ludzie. Inaczej mówiąc obcość. a zatem będące niejako wspólne – tak jak niegdyś wspólne/obce były gromadnie eksploatowane obszary anekumeny. że w wielu tradycjach zataczanie kręgów było praktykowane i przypisywano im sens magiczny. ktoś spoza udomowionej przestrzeni intymnego wspólnotowego życia. wyrażany na planie językowym. Po pierwsze. jaki rodzaj osad otwartych był dominujący. nieurodzaju.20 Andrzej P. Po drugie wyznacza interesujące i trochę zdumiewające dla nas pierwotne pojmowanie obcości. ktoś przybywający z nieco mgliście sytuowanego obszaru „ogółu ludzi”. obcy to zatem ktoś nie oznaczony swojskim znakiem. Oprócz omówionego już rytualnego oznaczania granic obejścia. wody itp. to rzeczy i sprawy nie podlegające jednostkowemu władaniu. co nie stanowi indywidualnej „własności” lub posiadanego indywidualnie prawa do czegoś. Wystarczy skonstatować. sprawy i obiekty nie leżące w obrębie ścisłego obejścia. czy najstarszy. także inne siedziby miały planigrafie zbliżone do okręgu. Innym sposobem tworzenia obejścia było budowanie grodów. np. Dawny sens obcości. obьtjo pochodzi rodzime słowo obcy. lecz w oddaleniu (w znaczeniu przestrzennym) oraz to. Sfera obcości w kulturze tradycyjnej Słowian była rozległa i rozmaicie manifestowana. Z tego powodu obcość jest brakiem bliskości zaznaczającej się w perspektywie obejścia. W historiografii osadnictwa długo toczył sie spór o wsie okolnicowe i owalnicowe. co znajduje się dookoła. obejmowałby to wszystko. potwierdza dawne skojarzenie grupy ludzi jako mieszkańców obszaru mającego postać okręgu. ani osądowi. Otóż z psł. to co obce. Obecnie nie ma sensu dochodzenie tego. W ten sposób starano się uchronić mieszkańców przed złym powietrzem.

naśladował zakładanie bezpiecznego gniazda. tak człowiek w swej technologii budowlanej. Tak oto obejście w postaci okolnicowej osady lub grodu otoczonego wałem wyznacza przestrzeń zamkniętą. czosnek. w rzędy ostro zaciosanych pali. genezy rodu lub w ogóle wspólnoty poczuwającej się do wzajemnej swojskości. Taki częstokół. Jednak funkcje obronne. nazywany česnъkъ ‘coś ociosanego’ dał podstawę nazwie pol. Kowalski 1946. środkiem odstraszającym złe moce. jakie te osady umocnione mogły spełniać. które też wpisuje się w symbolikę obejścia. Wrogiem obejścia były też nieprzyjazne moce. nie były jednymi. T. w miarę tego jaki chcą mieć kształt grodu i obszar jego powierzchni (przeł. Tak jak zwierzęta budują gniazdo w postaci kolistego zagłębienia wymoszczonego i otoczonego plecionym wałkiem z gałęzi. Samo działanie zmierzające do wyznaczenia miejsca pod budowę grodu sprawia wrażenie obrzędowego kreowania ekumeny. 48-49). oswojoną. że ogromna większość założeń grodowych we wczesnym średniowieczu powstawała na planie okręgu. po czym kreślą tam linię kolistą lub czworoboczną. w sensie czysto militarnym. Udają się umyślnie na łąki obfitujące w wodę i zarośla. Dzięki badaniom archeologicznym dobrze wiadomo. Z tego też względu wały grodów zaopatrywano w palisady. . bezpieczeństwo i pomyślność – czyli mirъ. Poza tym grody w wyobrażeniach ludowych mogły nawiązywać do gniazda. Gród zatem był wariantem obronnym pierwotnego obejścia. s.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 21 kowi mówiącemu o wydobyciu ziemi z odmętów praoceanu lub o wyłonieniu się kopuły (wierzchniej sfery) kosmicznego jaja. uporządkowaną. tworząc konstrukcje przekładkowe i plecionkowe spajane gliną. niekiedy stanowi symbol początku. gwarantującą ład. Czosnek był popularnym. Gród jest miejscem ochrony i wzrastania głównie młodego życia. gliny i odchodów. Według relacji Ibrahima Ibn Jakuba Słowianie budują w ten sposób część swoich grodów. i uważanym za skuteczny.

dwory. Konstrukcja domu odpowiadała wizerunkowi człowieka: ściany to powłoka cielesna (skóra). W szerszym zakresie rytualna metodyka obejścia znajdowała wyraz w ludowych praktykach „obiegania”. zwanej tъlo (stąd tlić się o ognisku domowym położonym na ziemi. w łonie którego ma panować mirъ. Domostwo należy do porządku mirъ. Za/biegi te miały chronić zasiewy i przychówek. Obiegano dom i gospodarstwo. s. dzieżę etc. . jak pokazał A. Obiegano pola. a ognisko domowe to oddech/ dusza. W mikroskali indywidualnych odniesień przyswojenie. s. Bajburin (1983. dom. strzecha to włosy. 125-185). Czym zatem jest osada lub gród jako zespół tak widzianych domostw. To wyrażona w języku przestrzenno-budowlanym wspólnota antropomorfizowanych bytów. Okrąg. będący podstawowym apotropaionem w kulturze słowiańskiej miał jeszcze inne zastosowania. przejawiał się w wielu innych gestach. Obok funkcji estetycznych. swojskość i zarazem manifestowanie ochronnego zamknięcia okręgu widzimy w stroju. ale obrzędowe homologie (Bajburin 1993. podwaliny to stopy. środkowej zamieszkanej przez ludzi i zwierzęta i górnej odpowiadającej strefie kontaktu z niebiańskimi bóstwami. miały one wyraźne znamiona apotropaicznych akcesoriów: połyskujące metalowe pierścienie. Kowalski Dla dopełnienia obrazu struktury symbolicznej obejścia warto przywołać znaki związane z wyobrażeniem domu. Składał się on bowiem z trzech sfer: dolnej. Tellus i staropruskiego bóstwa zmarłych Patols). stoły. W tradycji słowiańskiej. 183-187). okna to oczy. jaskrawe opaski – to wszystko swoiste warianty okręgu. potem ołtarze. ugrupowanie ludzi/rzeczy otoczonych umocnieniem gniazda. która miała związek ze światem zmarłych. por. pokrewne nazwy: łac. a zwłaszcza w ozdobach. Nie są to jedynie poetyckie metafory. Był on u Słowian silnie antropomorfizowany. dom koduje znaki mitologii ofiarniczej. Wznoszenie domu też miało wiele odniesień kosmogonicznych.22 Andrzej P. naramienniki.

gości lub wrogów. Interesujące. 2002). . 361. þiuda ‘lud’ (Lehmann 1986. że psł. t’ud’ь ‘nie swój. Stommę.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 23 gdy nadchodziły burzowe chmury. że pewna klasa określeń słowiańskich związanych z obcością była najpewniej wynikiem kontaktów kulturowych z ludami germańskimi. Jerzego (kontynuatora funkcji gromowładnego Peruna) pastuch obiegał stado dla ochrony przed drapieżnikami. na który rzutowano wyobrażenia „tamtej strony” w sensie tanatologicznym. jako postaci o cechach demonicznych wykazującej związki z duchami i światem zmarłych. To ciągłe przemieszczanie się suwerena i towarzyszące temu orzekanie sądowe. zwłaszcza obszary anekumenty. zjawa’. ucztowanie. nieprzyjaciel’ oraz do niem. szczególnie z Gotami. Nevskaja 1995). przedstawiciel nie swojego ludu’ z goc. gasts ‘obcy. było najbardziej ekstensywną formą ustanawiania miru (Modzelewski 2000). a więc kogoś/czegoś. żeby uczuciowo przywiązać go do siebie. Drugim określeniem jest przymiotnik cudzy ‘nie swój. ludzi obcych. były ostoją istot demonicznych. Geist ‘duch. co wtargnęło nieproszone z zewnątrz. 149. s. hostis ‘wróg. W dzień św. wymiana posług i darów. por. przybyszów. gostь ‘gość. W czasach feudalnych dynamikę rytualnego obiegu i obejścia całego przynależnego książętom władztwa ilustruje praktyka objazdu dokonywanego przez władcę i jego dwór. Nie jest bowiem wykluczone. Był to swoisty orbis exterior (w rozumieniu proponowanym przez L. sprawiającego ból gościa. dziewczęta obiegały dom ukochanego chłopca. gościec – choroba niegdyś interpretowana jako obecność nieproszonego. Przestrzeń nie objęta mirem. przybysz’ nawiązuje do goc. nie należący do bliskiego kręgu ludzi’ < psł. cudzoziemiec’ i do łac. Również obcość ma swoje topograficznie ustalone kodyfikacje. Przykładem może być archaiczne wyobrażenie gościa jako istoty mogącej przynieść zagrożenie. Agapkina. zaznaczanie hierarchii. o formach okazywania gościnności w kulturze ludowej Słowian zob.

zbieraczy). Ukazana tu oś klasyfikacyjna odzwierciedla nie tylko opisowe cechy obcości. etc. zamieszkiwały go olbrzymy lub tzw. dive ženy. rozpocząć i jednocześnie psł. dziwożony. leszy. Istniały także zakazy typu tabuistycznego. np. musieli też w pewnych warunkach bardziej liberalnie stosować zasady bliskości społecznej. musiały wypracować metody nawiązywania kontaktów z obcymi. kodeks’ (< psł. tego. divoženky. zaprĕtiti (pol. pierwotności i tego. pol. pośród drzew (zatem pierwotnie myśliwych. jak inne ludy. co ustanowione na początku. kosmatość. Czyniono tak. zaprzeczyć. por. Tak więc przedmiot zakazu implikował groźbę ponoszenia dotkliwych konsekwencji w przypadku jego naruszenia. co ma sankcję dawności. obszarem nadającym się do przypisania rozmaitych cech obcości były miejsca niezamieszkane. Las w wymiarze symbolicznym należał do przestrzeni chaotycznej. Istoty te charakteryzowały się powierzchownością wskazującą na ich ścisły związek z naturą (np. poprzez respektowanie autorytetu przodków wyrażające się w późniejszym słowie zakonъ ‘reguła. zaprzeć) wywodzące sie do psł. prĕtiti ‘grozić’. Przykładowo w nazwach takich plemion jak Drevlanie. a zatem formy postępowania nabyte . władały nim liczne duchy i demony.24 Andrzej P. zwyczaj.). lichij divъ. Podstawowym wszak sposobem uczestniczenia w wartościach społecznych był obyczaj. przetrwać miały pewne stereotypy obcości oznaczające ludzi żyjących w lasach. za-čęti ‘zacząć. na co wskazuje słowo psł. Drzewianie itd. bolotnyj duchъ. Słowianie. Kowalski Jak wspomniałem. co stanowi domknięte prawo rodzimej tradycji. wyolbrzymione części ciała) i zarazem brakiem znamion oddziaływania kultury. ale też kwalifikacje etyczne. končiti ‘kończyć’) wskazującym na przestrzeganie tego. dzicy ludzie (divi muži. ogólnie – wspólnoty żyjące według etosu odmiennego od miru rolników i hodowców. Swojskość pielęgnowano w ramach rozmaitych strategii rytualnych. głównie lasy.

bogъ ‘bóg’ = ‘dawca’). ‘wyrobić nawyk’). Jest ona często przyczyną waśni i sporów. Jednak z punktu widzenia ludności wiejskiej.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 25 w toku wyuczenia (z psł. część przeklętą. podstawową formą powinności była dań i pokłon. Dar stanowił przedmiot określonego typu mediacji między różnymi podmiotami życia społecznego. ale miały za sobą dawną tradycję pierwotnej religijności. między żyjącymi a zmarłymi (Kowalski 2005). dlatego . Jakkolwiek z naszego pragmatyczno-ekonomicznego punktu widzenia może się to wydawać zaskakujące. co pozostaje jako nadmiar’ > pol. by użyć sformułowania G. przysposobić’. ale z wcale częstą potrzebą wydatkowania nadmiaru dóbr. Życie wewnątrzgrupowe ograniczone do rodu i plemienia zakładało realizację wielu powinności i zobowiązań. liχъ ‘zły. Dane. Dar łączył się nie tylko z koniecznością utrzymywania równowagi i ładu w łonie miru. Były to nie tylko gesty wpisane w typowo feudalną strukturę powinności. w tradycji ludowej. ‘nauczyć. jakie posiadamy z zakresu historycznej antropologii mówią o tego rodzaju obrzędach w łonie struktury feudalnej. to jednak wiadomo. Dary kursowały między grupami sąsiedzkimi. liχo. Z jednej strony funkcjonowało wyobrażenie bogactwa jako doli bożej (psł. że w grupach tradycyjnych łupy lub obfity plon należały do dóbr wartościowanych niejednoznacznie. Ich formy były ujęte w ramy działań rytualnych. z drugiej pojęcie kłopotliwego nadmiaru (psł. Owa problematyczna nadwyżka uchodzi w społecznościach pierwotnych za tzw. gdy funkcjonuje władza książęca i drużyna wojskowa. Religijność ta była stymulowana przez wysoką waloryzację obrzędowej wymiany dóbr i darów. nawet konfliktów. Bataille’a. między ludźmi a bogami. licho). Praktyczne opanowanie zasad życia we wspólnocie przechodzi w zwyczaj. między władcami a poddanymi. obyczaj i może stać się udziałem niemal każdego. budzący obawę’ < ie. leikw – ‘to. czasem ambiwalentnie. ob-vyknąti ‘nawyknąć’.

z którymi utrzymywano stosunki pokojowe. Zasady pierwotnej redystrybucji dóbr służyły też nawiązywaniu kontaktów poprzez swoiste obrzędowe agony. to w kulturze słowiańskiej można odszukać przykłady okazywania szczególnego szacunku oraz przejawy poniżania. kara. mianowicie niemożnością porozumiewania się za pomocą mowy. budować relacje oparte o poczucie prestiżu lub zdobytej symbolicznej przewagi (Bataille 2002). Wobec wrogów obowiązywała wróżda (odpędzenie) oraz cĕna ‘cena’ (pierwotnie ‘zapłata jako zadośćuczynienie. albo spożytkowano podczas wystawnych uczt lub ofiar przybierających postać potlaczu – ostentacyjnego trwonienia. s. wierzgać). Byli to więc obcy dotknięci największa skazą i upośledzeniem. podziwu i czci z odczuwaniem lęku i odrazy. na polu gier społecznych. zmaganie się. Mieszały się tu uczucia zachwytu. W tej ekonomice daru obecny był inny moment wzajemnych obligacji. Działo się tak w przeciwieństwie do Słowian = znających słowa i zyskujących dzięki słowom sławę (Benedyktowicz. poprzez pobratymstwo.26 Andrzej P. 213). por. rodu z wrogami (psł. którego należy odrzucić. Zdecydowanie negatywna relacja łączyła przedstawicieli rodziny. licytacje. Markowska 1979. Wraz z obowiązkiem wróżdy upowszechniły się typowe negatywne określenia obcych. Nazywano ich niemymi (niemcami). np. odwet’). Obok postaw okazujących wrogość stosowano liczne rytuały agregacji do mikrowspólnoty. Ta dotyczyła obcych. tu pol. vorgъ ‘wróg’ dosł. energicznie oddalić’. Nie stosowano długu jako relacji wzajemnego zobowiązania. Kowalski wobec niemożności satysfakcjonującej redystrybucji takich dóbr rezerwowano je jako dary dla bogów i obcych. Poza tym przypisywano im głupotę (od głuchoty). jaką wspólnoty pierwotne i starożytne odczuwały w kontaktach z sacrum. ‘ten. Jeszcze w tradycji ludowej owych „symbolicznych” kumów i braci . Jest to typowa ambiwalencja. by w ten sposób. Jeśli chodzi o postawę wobec obcych.

można dostrzec dążenie do zapewnienia miru. W polu semantycznym czczenia znajdują się następujące pokrewne słowa: cześć. często konkretnie z ucztowaniem. cny. zasady etyki. skąd cała terminologia związana z posługiwaniem się umówionymi znakami – również w obszarze . na co wskazują takie pojęcia pierwotnej etyki jak godny. uczta. rozmowa’. Banaszkiewicz 1992). 16). ale też bogów i zmarłych. besĕda ‘spotkanie. Innym ciekawym etnograficznym przykładem było wspólne przepijanie piwa na znak zawartego braterstwa i przyjaźni. kładzenia do jednego łóżka i oczywiście poprzez wymianę darów. Dotyczyło to nie tylko przybyszów. s. w tym sposoby traktowania swoich i obcych wyrażano poprzez rytuały. tradycyjnej kulturze Słowian dominowało prawo zwyczajowe. odziewania ich w jedną koszulę. pirъ ‘uczta’. cnota. 139). w układzie założeń etycznych. Zatem wspólnota stołu była rytualnym podtrzymywaniem wzajemnej czci. o rytualnym charakterze uczty zob. włączano w relacje bliskości dzięki gestom przepasywania dwóch osób jednym pasem. W ludowej. często bogato zdobione. Do ważnych przejawów okazywania szacunku wobec gości i obcych było odbywanie biesiad (psł. godność. Przyjmowanie gości oznaczało w takich warunkach okazywanie czci. stabilności świata relacji grupowych. które na Rusi zwano брáтина (od zawierania braterstwa). Tego rodzaju naczynia. Naczyniem służącym do tego rodzaju rytuałów były specjalne drewniane czerpaki z uchwytem wymodelowanym na kształt wodnego ptaka. spotyka się w materiałach wczesnośredniowiecznych (Zelenin 1991. Poza tym. s. poczęstunek. z folkloru serbskiego rytuały zawierania pokrewieństwa poprzez ryt wdziewania odzieży (Tolstaja 2009.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 27 jako „nowych swoich”. poczet. Dzięki temu wartość społecznie preferowanej cnoty kojarzono właśnie z czczeniem. W perspektywie archeologicznie dostępnych faktów interesujące wydają się znane np.

K. liχo ‘rodzaj zła. s. rozluźniły związki z eschatologią. . Ritual v tradicionnoj kulture.dopasować. ale wynikający z nadmiaru dóbr’. K. ghodh. 185-195. blagъ ‘dobro’ prowadzący do kontrastów w polszczyźnie typu błahy. hasło.Polska Sztuka Ludowa”. Warszawa 2002. Sankt Peterburg 1993. „Gość w dom. Warszawa. Zilišče v obrjadach i predstavlenijach vostočnich slavjan. Wtedy też określenia swojskości i obcości utraciły swoją rozległą sieć konotacji.. pod red. Bajburin A. s. psł. A-G. Banaszkiewicz J. red. S. a więc niezależna od bezpośrednio przeżywanych więzi rodowych instancja „pośredniej”. t. s. Gost’.. Benedyktowicz Z. mityczną topografią i kosmologią. Warszawa 1992. 95 – 108. błogi etc. Jarosz. Część przeklęta. 41 (1987). Bataille G.28 Andrzej P. Leningrad 1983.. Strukturno-semantičeskij analiz vostočnoslavjanskich obrjadov. np. Dopiero wraz z rozwojem stosunków feudalnych zaczęła tworzyć się dziedzina socius. Nevskaja L. 531533. Moskva 1995.K. Społeczeństwo Polski średniowiecznej. I. Kowalski interakcji z obcymi – np. symbolicznej charakterystyki wartości życia zbiorowego. Bóg w dom” i obcy jako bogowie. z. uzgodnić). a także gody jako święto domknięcia przemijającego i nadchodzącego cyklu kalendarzowego. t. Etnolingvističeskij slovar. Trzy razy uczta. [w:] Slavjanskie drevnosti.A..G.K.. Bajburin A..I. godło (< ie. psł. Kuczyński. N. „Konteksty . 1-4. przeł.. Typowe dla względnie słabo zaawansowanej instytucjonalizacji sfery publicznej są liczne ambiwalencje treści poszczególnych wartości. Tolstogo. jako że z czasem zostały przeniesione na płaszczyznę regulacji prawnych. Wybrana literatura Agapkina T.

. pochówek. tradycja. Relacja Ibrāhīma Ibn Jakūba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bekrīego. Tomiccy J. T.P. Ludowa wizja świata i człowieka. [w:]. t. Markowska D.. Swoi i obcy. 1. Dzieduszycki. Kowalski A.M. s. „Simvoličeskij jazyk tradicionnoj kultury”.M. s. „The Journal of American Folklore”. E. Drzewo życia. s.. t..97. Slavic Kinship Terms and the Perils of the Soul. Wydawnictwa Komisji Historycznej. S. Leiden 1986. Kowalski T. wyd. Wrzesiński.. „Etnografia Polska”. [w:] Kategoria rodstva v jazykie i kulture. E. 1. 115122. Stomma L. 84. red. E. Warszawa 1975. . Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy. W. Stankiewicz E. Lehmann W. O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się. A Gothic Etymological Dictionary. Polska Akademia Umiejętności t. z.2. Moskva 1993. Uzenova. Tolstaja. vol.. Łódź 2002. Poznań 2005. Kategoria rodstva v etnolingvističeskoj perspektivie (vmesto predislovija). Nevskaja. Tolstaja S. s.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 29 Benedyktowicz Z. Aksjologia prehistorycznej wymiany darów. Ser. Warszawa 1990. Tomicki R.G. i R. 20 (1976).. Poznań 2000. Nowicka. „Funeralia Lednickie” Spotkanie VII. red. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje. Modzelewski K... L.S.A. 47. 71 (1958). 23 (1979). J. red.. 25-33.. II. s. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII wiek. 206-236. 103-114. Kraków 1946. z. nr 280. Słowiański mit kosmogoniczny. Moskva 2009. [w:] Do. „Etnografia Polska”. 2.P. s. ut des – dar. Nowicka. Koncept gost’ v kontekste pierechodnich ritualov. Przykłady kultury indoeuropejskiej. Agapkina. 5-53. „Pomniki Dziejowe Polski”. T.

B. .N. Znaniecki F.F. s. Trubačev O. 265-358.. Moskva 1999. Drevneslavjanskaja fundamentalnaja aksjologija w zerkale praslavjanskoj leksiki. 7-32. Slovo v kontekste kultry”. Zelenin D. Warszawa. Moskva 1991. Żuravlev A. Istoria slavjanskich terminov rodstva. [w:] Współczesne narody. „Slavjanskoe i balkanskoe jazykoznanije. s. Studia nad antagonizmem do obcych.. Kuiper. Trubačev O. Parallels to Ancient Indo-Iranian Social Mythological Concepts.. Moskva 2003. s. Moskva 1959.30 Toporov V. Lingvističeskije issledovanija.K.N... Vostočnoslavjanskaja etnografija. The Hague 1968. Warszawa 1990. Iranian and Indo-European Studies Presented to F.N..J. 108-113. Pratidānam: Indian. Etnogienez i kultura drevnejšich slavjan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful