You are on page 1of 18

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 1

PAWEŁ ANTKOWIAK Paweł Antkowiak Poznan ´

EWOLUCJA SAMORZA ˛DOWEJ ORDYNACJI WYBORCZEJ W POLSCE W OKRESIE TRANSFORMACJI SYSTEMOWEJ
˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

˛tkowana w 1989 r. doprowadziła do Transformacja systemowa w Polsce zapocza ˛cego swo powstania pan ´ stwa prawa opieraja ´ j ustro ´ j na zasadach demokratycznych, przy poszanowaniu podstawowych praw i wolnos ´ ci człowieka. Był to okres ˛ cze ˛s ˛ stało sie ˛ wprowadynamicznych przemian systemowych, kto ´ rych integralna ´ cia ˛du terytorialnego w obecnym kształcie. Po 20 latach dos dzenie samorza ´ wiadczen ´ ˛du terytorialnego nalez rozwo ´ j samorza ˙ y uznac ´ za jeden z fundamento ´ w ustroju III Rzeczypospolitej. ˛d terytorialny stanowi wyZdaniem Eugeniusza Ochendowskiego: „samorza ˛bniony w strukturze pan ˛zek lokalnego odre ´ stwa, powstały z mocy prawa zwia społeczen ´ stwa, powoływany do samodzielnego wykonywania administracji pub˛ce realizacje ˛ nałoz licznej, wyposaz ˙ ony w materialne s ´ rodki umoz ˙ liwiaja ˙ onych nan ´ ˛ samorza ˛du terytorialnego jest zarza ˛d sprawami publicznymi zadan ´ ” 1. Zatem istota ˛du przez samych zainteresowanych. Ro ´ wniez ˙ w Europejskiej Karcie Samorza 2 Lokalnego , a dokładniej w art. 3 ust. 1 tego aktu zatytułowanym „Koncepcja ˛du terytorialnego” ustanowiono, z ˛d terytorialny oznacza „prawo samorza ˙ e samorza i zdolnos ´c ´ społecznos ´ ci lokalnych w granicach okres ´ lonych prawem, do kierowania ˛dzania zasadnicza ˛ cze ˛s ˛ spraw publicznych na ich własna ˛ odpowiedziali zarza ´ cia nos ´c ´ i w interesie ich mieszkan ´ co ´ w” 3. ˛zkiem samorza ˛du terytorialnego jest zaspokajanie potrzeb Prawem i obowia społecznos ´ ci lokalnej przez s ´ wiadczenie usług w zakresie uz ˙ ytecznos ´ ci publicznej. ˛ adekwatne do Usługi dostarczane ze szczebla centralnego nie zawsze sa oczekiwan ´ społecznos ´ ci, a ich ujednolicony charakter nie pozwala na zachowanie toz ˙ samos ´ ci lokalnej czy regionalnej. Celem podziału zadan ´ i kompetencji

J. P. Tarno, M. Sieniuc ´ , J. Sul imi erski, J. Wyporska, Samorza˛d terytorialny w Polsce, Warszawa 2002, s. 20. 2 Dz. U. 2006 Nr 154, poz. 1107. 3 K. Bandarzewski, P. Chmielnicki, W. Kisiel, Prawo samorza˛du terytorialnego w Polsce, Warszawa 2006, s. 24.

1

70

Paweł Antkowiak

˛dzy administracje ˛ rza ˛dowa ˛ i samorza ˛dowa ˛ jest ich realizacja przez te pomie ˛ włas struktury, kto ´ re potrafia ´ ciwie i skutecznie je wykonywac ´ 4. ˛ role ˛ System wyborczy pełni w pan ´ stwie demokratycznym bardzo istotna w kształtowaniu z ˙ ycia politycznego, w tym ro ´ wniez ˙ na poziomie lokalnym i regionalnym. Jednoczes ´ nie jest jednak tym elementem ustroju, kto ´ ry w bardzo ˛ wykorzystac łatwy sposo ´ b daje sie ´ do doraz ´ nych celo ´ w politycznych, kto ´ re ˛ sie ˛ z celami demokratycznego pan niekoniecznie pokrywaja ´ stwa prawa. Wybory ˛ formalnym procesem selekcji oso w Polsce sa ´ b na publiczne stanowiska, zaro ´ wno na poziomie centralnym, jak i lokalnym i regionalnym. Poprzez wybory społeczen ´ s˛ w praktyce, a nie jedynie w teorii, rzeczywistym suwerenem. two polskie staje sie ˛dowych Jednoczes ´ nie dos ´ wiadczenia szes ´ ciu dotychczasowych elekcji samorza ˛, z ˛dowa ordynacja wyborcza jest przedmiotem gry politycznej, pokazuja ˙ e samorza ˛dza ˛cych elit politycznych, a takz ˙ e efektem swoistego rodzaju koniunkturalizmu rza kto ´ re w minionych latach dokonywały nie do kon ´ ca zrozumiałych i uzasadnionych ˛, z merytorycznie zmian w prawie wyborczym. Wydaje sie ˙ e zmiany te wynikały bardziej z doraz ´ nych potrzeb poszczego ´ lnych elit politycznych aniz ˙ eli uzasad5 nionych merytorycznie powodo ´w . Przedmiotem tego opracowania jest pro ´ ba oceny dotychczasowych wyboro ´w ˛dowych z punktu widzenia prawa wyborczego i zmian w nim dokonywasamorza ˛danych kierunko ˛dowej nych, a takz ˙ e pro ´ ba wskazania poz ˙a ´ w przemian w samorza ordynacji wyborczej.

WOLNE WYBORY

˛dowa z 1990 r. polegała przede wszystkim na odcie ˛ciu sie ˛ od Reforma samorza ˛pieniu go sztywnego aparatu administracji systemu nakazowo-rozdzielczego i zasta ˛dowa ˛ gmina ˛ z samodzielnym budz ˛ prawna ˛, mieniem samorza ˙ etem, osobowos ´ cia ˛bnionymi kompetencjami i samodzielnie kreuja ˛ca ˛ komunalnym, wyraz ´ nie wyodre w drodze wolnych wyboro ´ w swoje władze. W efekcie reforma ta zlikwidowała system organo ´ w jednolitej władzy pan ´ stwowej 6. Uwien ´ czeniem wysiłku reformatoro ´ w tamtego okresu było przeprowadzenie ˛dowych ˛ w pełni wolne wyboro ´ w samorza 27 maja 1990 r. Wtedy włas ´ nie odbyły sie ˛tkowany i demokratyczne wybory do rad gmin i jednoczes ´ nie realnie został zapocza proces budowy nowego modelu pan ´ stwa, w kto ´ rym jednostki podstawowe samo˛du, czyli gminy, zacze ˛ły odgrywac ˛ca ˛ role ˛ w systemie ustrojowym. rza ´ znacza ˛cym Wybierano wo ´ wczas 51 987 radnych do 2383 rad gmin. Zjawiskiem niepokoja
B. Słobodzian, Wspo ´ łczesny system samorza˛du terytorialnego w Polsce, Torun ´ 2006, s. 207-209. K. Tybuchowska, Wybory bezpos ´ rednie jako element systemu wyborczego, „Szkice Humanistyczne” nr 1͞2, 2006, s. 21-25. 6 E. J. Nowacka, Polski samorza˛d terytorialny, Warszawa 2005, s. 58.
5 4

˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

71

˛dowej z 1990 r. była zaskakuja ˛co niska frekwencja, dla two ´ rco ´ w reformy samorza kto ´ ra wyniosła 42,27% uprawnionych do głosowania. Było to rozczarowanie ˛du na olbrzymie oczekiwania, jakie wia ˛zane były z pierwszymi gło ´ wnie ze wzgle ˛ mianowicie w pełni demokratycznymi wyborami w Polsce. Spodziewano sie ˛kszej mobilnos wie ´ ci polskiego społeczen ´ stwa, po wielu latach bowiem marazmu i zniewolenia przez system komunistyczny, społeczen ´ stwo otrzymało wreszcie ˛ samodzielnego podje ˛cia działan ˛, z szanse ´ . Niestety okazało sie ˙ e jedynie czes ´c ´ ˛7. społeczen ´ stwa była zainteresowana tego rodzaju aktywnos ´ cia ˛cym zjawiskiem był wysoki procent głoso Innym niepokoja ´ w niewaz ˙ nych, kto ´ rych oddano 3%, ale takz ˙ e głoso ´ w bez skres ´ len ´ , co stanowiło 5% wszystkich oddanych głoso ´ w. W opinii wielu komentatoro ´ w pierwszych wolnych wyboro ´w ˛dowych samorza w Polsce tak duz ˙ a liczba głoso ´ w bez skres ´ len ´ stanowi pokłosie ˛ nie wymagano od poprzedniego systemu politycznego, w kto ´ rym tak naprawde ˛tpliwos obywateli dokonywania wyboru. Nie ulega wa ´ ci, iz ˙ wpływ na przebieg oraz ˛dowych miał klimat polityczny i rozpowynik o ´ wczesnych wyboro ´ w samorza ˛ca sie ˛ w owym czasie tzw. wojna na go czynaja ´ rze, a takz ˙ e, a moz ˙ e przede ˛zane ˛cywszystkim, pierwsze oznaki społecznego niezadowolenia zwia z pogarszaja ˛ warunkami materialnymi. Wydaje sie ˛ ro mi sie ´ wniez ˙, z ˙ e w tych pierwszych ˛dowych dyskutowano na temat zagadnien wyborach samorza ´ „wielkiej polityki”, ˛c zupełnie o tematyce lokalnej, kto zapominaja ´ ra powinna byc ´ przeciez ˙ gło ´ wnym przedmiotem dyskusji 8. Aktem prawnym, kto ´ ry całos ´ ciowo okres ´ lał zasady rywalizacji wyborczej, była ´ wczesna ustawa z dnia 8 marca 1990 r. – ordynacja wyborcza do rad gmin 9. O ordynacja wyborcza dopuszczała kandydato ´ w zgłaszanych na radnych przez wybor˛c sytuacji, czy działaja ˛ oni w sposo co ´ w, nie ro ´z ˙ nicuja ´ b zorganizowany czy tez ˙ nie. ˛go Tworzyła ona dwa rodzaje okre ´ w wyborczych (jedno oraz wielomandatowe), ˛gach jednomandatowych przez grupe ˛ co dopuszczała zgłaszanie kandydato ´ w w okre
˛ co najmniej kilka moz Dzisiejsze badania tamtego okresu podaja ˙ liwych przyczyn takiego ˛dowych mogło zachowania Polako ´ w. Po pierwsze, tak niskie zainteresowanie wyborem władz samorza ˛ sytuacja ˛ ekonomiczna ˛, zwia ˛zana ˛ z wprowadzeniem tzw. planu Balcerowicza. Po byc ´ spowodowane zła drugie, wyborcy mogli tez ˙ uznac ´, z ˙ e jeden głos i tak nic nie zmieni, a „obo ´ z solidarnos ´ ciowy” tak czy ˛ okazało sie ˛ prawda ˛, dlatego z ˛zane inaczej wygra te wybory (co zreszta ˙ e Komitety Obywatelskie zwia ˛” uzyskały 41% poparcia). Niezalez z „Solidarnos ´ cia ˙ nie od tego, jakie były przyczyny tej niskiej ˛tac ˛dowe generalnie w stosunku do oczekiwan ´ frekwencji, pamie ´ ro ´ wniez ˙ nalez ˙ y, iz ˙ wybory samorza ˛ sie ˛ w Polsce mniejszym zainteresowaniem wyborco charakteryzuja ´ w. I tak na przykład, kiedy w 2002 r. po raz pierwszy wybierano wo ´ jto ´ w, burmistrzo ´ w i prezydento ´ w miast, frekwencja wyniosła zaledwie 35,02%. Zatem po ´z ´ niejsze dos ´ wiadczenia wyborcze pokazały dos ´c ´ jednoznacznie, z ˙ e stosunkowo niska ˛ charakterystyczna ˛ wyboro ˛dowych w Polsce. Zob. frekwencja wyborcza jest cecha ´ w samorza ˛ http:͞͞wiadomosci.polska.pl͞kalendarz͞kalendarium͞article.htm?id:59742 (data wejs ´ cia na strone 20.12.2011). 8 G. Radom ski, Wybory samorza˛dowe 1990 r. w s ´ wietle prasy polskiej, „Athenaeum” t. 12, 2004, s. 60-64. 9 Dz. U. 1990 Nr 16, poz. 96.
7

72

Paweł Antkowiak

˛gach wielomandatowych odpowiednie listy najmniej 15 wyborco ´ w, a w okre ˛gi jednomandatowe stworzone przez grupy co najmniej 150 wyborco ´ w. Okre ˛cych do 40 tys. mieszkan zostały w gminach licza ´ co ´ w. Ponadto w tej wielkos ´ ci ˛kszos jednostkach zastosowano najprostszy system wyborczy, a mianowicie wie ´ ci ˛gach wielomandatowych w jednym okre ˛gu do dyspozycji było zwykłej. W okre ˛gach znalazł zastosowanie system prood 5 do 10 mandato ´ w. W tych okre porcjonalny, w postaci zmodyfikowanej metody Saint-League’a. Zdaniem niekto ´ rych jest to jedna z najbardziej sprawiedliwych metod dzielenia głoso ´w spos ´ ro ´ d systemo ´ w proporcjonalnych, w znakomity bowiem sposo ´ b odzwierciedla ona rzeczywisty układ sił politycznych 10. ˛ zatem, z ˛du Wydaje sie ˙ e na tym etapie restytucji polskiego modelu samorza terytorialnego ordynacja wyborcza wychodziła naprzeciw o ´ wczesnym realiom ˛ sie ˛ ro politycznym oraz zapotrzebowaniu społecznemu. Jednoczes ´ nie pojawiaja ´ w˛ce o tym, iz ˛tku funkcjonowania samoniez ˙ głosy krytyczne mo ´ wia ˙ od pocza ˛dowego prawa wyborczego istniała wyraz rza ´ na tendencja ku temu, aby sprzyjac ´ duz ˙ ym i zorganizowanym organizacjom partyjnym w rywalizacji wyborczej, co ˛ trudna ˛ do obronienia. jednak jest teza

WYBORY Z 1994 ROKU

˛dowych była okresem, w kto Pierwsza kadencja władz samorza ´ rym nie tylko ˛ samorza ˛dnos rajcowie wiejscy czy miejscy, ale ro ´ wniez ˙ sami Polacy uczyli sie ´ ci. ˛dowych, w tym w szczego Z biegiem czasu wzrastała pozycja władz samorza ´ lnos ´ ci ˛du z wo organu wykonawczego, czyli zarza ´ jtem, burmistrzem czy prezydentem miasta na czele. W s ´ wiadomos ´ ci społecznej redefinicji uległa ro ´ wniez ˙ ocena pozycji ˛li byc wo ´ jta, burmistrza czy prezydenta miasta, kto ´ rzy zacze ´ postrzegani jako lokalni ˛cej pozycji politycznej i społecznej. Wzrastała takz liderzy o znacza ˙ e pozycja ˛cym na czele, jako oso społeczna radnego i rady gminy z jej przewodnicza ´b ˛cych wspo ˛dowe. Ro reprezentuja ´ lnoty samorza ´z ˙ norakie badania opinii społecznej ˛ce poziomu zaufania wzgle ˛dem instytucji samorza ˛du lokalnego wskazywały dotycza ˛ tendencje ˛ wzrostowa ˛. Jednoczes wyraz ´ na ´ nie jednak zainteresowanie społeczen ´ stwa ˛ samorza ˛dowa ˛ było niewielkie i wynikało ponieka ˛d z trudnej sytuacji działalnos ´ cia ˛ znakomita cze ˛s ˛cych materialnej, w jakiej znalazła sie ´c ´ Polako ´ w dos ´ wiadczaja 11 negatywnych skutko ´ w przemian ustrojowych . Rejestracja kandydato ´ w na podstawie nieznacznie zmodyfikowanej ordynacji wyborczej z 1990 r. wykazała, z ˙ e zainteresowanie udziałem we władzach samo-

P. Sarnecki, Ordynacja wyborcza w wyborach samorza˛dowych, w: M. Magoska (red.), Wybory samorza˛dowe w konteks ´ cie medio ´ w i polityki, Krako ´ w 2008, s. 14-16. 11 J. Pokładecki, Wybory jako forma partycypacji mieszkan ´ co ´ w w samorza˛dzie terytorialnym, ˛d Politologiczny” nr 1, 2005, s. 91. „Przegla

10

˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

73

˛dowych jest wie ˛ksze aniz rza ˙ eli podczas pierwszych wyboro ´ w. W duz ˙ ych i s ´ rednich ˛ s ˛tnych, natomiast miastach o jedno miejsce ubiegało sie ´ rednio siedmiu che ˛ przecie ˛tnie trzech kandydato w gminach mniejszych o jeden mandat ubiegało sie ´ w. Zdaniem obserwatoro ´ w tych proceso ´ w wzrost liczby kandydato ´ w moz ˙ na tłumaczyc ´ ˛ struktur partyjnych w terenie, a takz umocnieniem sie ˙ e przywilejami, jakie ˛dzy innymi statusem funkcjonariusza wypływały z posiadania mandatu radnego, mie publicznego, bezpieczen ´ stwem pracy, wpływem na tok wydarzen ´ w gminie ˛12. oraz dieta Wybierano wo ´ wczas 51 919 radnych do 2468 rad gmin. Niestety zainteresowa˛cymi sie ˛ wyborami samorza ˛dowymi było zgoła niewielnie społeczen ´ stwa zbliz ˙ aja ˛co niska frekwencja wyborcza wynosza ˛ca ˛ kie, czego dowodem moz ˙ e byc ´ zatrwaz ˙ aja 13 33,8% . Oczywis ´ cie łatwo jest dzis ´ z perspektywy czasu wskazac ´ przyczyny tak niskiej frekwencji wyborczej, kto ´ ra w gło ´ wnej mierze wynikała z problemo ´w ˛ podział na ekonomicznych omawianego okresu. Coraz widoczniejszy stawał sie ˛s ˛ce bogate miasta i ubogie, najcze ´ ciej o charakterze rolniczym, gminy. Wzrastaja ˛, powodowały, z bezrobocie i wiele negatywnych zjawisk, jakie niesie ono ze soba ˙e ˛ ˛dowogromna czes ´c ´ odpowiedzialnos ´ ci za taki stan rzeczy spadła na barki samorza ˛ na ilos co ´ w, co ro ´ wniez ˙ odbiło sie ´ ciowym udziale społeczen ´ stwa w wyborach. ˛pił zatem Procent głoso ´ w niewaz ˙ nych w tych wyborach wynio ´ sł 3,3% ogo ´ łu. Nasta 2,5-krotny spadek w stosunku do pierwszej elekcji 14. Jednoczes ´ nie jednak moz ˙ na zauwaz ˙ yc ´ wzrost znaczenia sformalizowanych ˛ lokalnego struktur partyjnych, co nieuchronnie prowadziło do utrwalenia sie systemu politycznego. W małych gminach (w szczego ´ lnos ´ ci wiejskich oraz małomiasteczkowych) nadal dominował system spontanicznie organizowanych ˛ i nie tworzyły komiteto ´ w wyborczych, kto ´ re po zakon ´ czeniu wyboro ´ w rozpadały sie jakis ´ trwalszych platform politycznych. W duz ˙ ych i s ´ rednich miastach rosła rola ˛dowych upatrywały szansy na ugrupowan ´ politycznych, kto ´ re w wyborach samorza ˛kszenie swoich wpływo zwie ´ w i traktowały te wybory jako swego rodzaju plebiscyt przed wyborami ogo ´ lnokrajowymi. ´ JSZCZEBLOWE WYBORY SAMORZA ˛DOWE TRO ˛ł sie ˛ drugi etap Pod auspicjami nowej ustawy zasadniczej z 1997 r. rozpocza ˛dowej, kto reformy samorza ´ ry miał na celu wprowadzenie dwo ´ ch wyz ˙ szych szczebli ˛du terytorialnego, a mianowicie powiatu oraz wojewo jednostek samorza ´ dztwa. ˛to ustawy o samorza ˛dzie powiatowym 15, W dniu 5 czerwca 1998 r. przyje
Ibidem, s. 91-92. K. Si dorkiewicz, Wybory samorza˛dowe w 2006 roku w aspekcie statystycznym, „Acta Elbingensia” t. 5, 2007, s. 230. 14 K. Tybuchowska, op. cit., s. 27. 15 Dz. U. 1998 Nr 91, poz. 578.
13 12

74

Paweł Antkowiak

˛dzie wojewo ˛dowej w wojewo o samorza ´ dztwa 16 oraz o administracji rza ´ dztwie 17. ˛to ustawe ˛ o zmianie niekto Z kolei 24 lipca tego samego roku przyje ´ rych ustaw ˛cych kompetencje organo ˛zku z reforokres ´ laja ´ w administracji publicznej – w zwia ˛ ustrojowa ˛ pan ˛ce ustawy ma ´ stwa 18, a 13 paz ´ dziernika przepisy wprowadzaja ˛ce administracje ˛ publiczna ˛19. Na mocy tych wszystkich przepiso reformuja ´w z dniem 1 stycznia 1999 r. powstał tro ´ jstopniowy podział terytorialny oraz nowy system terenowych organo ´ w administracji publicznej o kompetencji ogo ´ lnej. ˛dowe, kto ˛giem obje ˛ły wszystkie trzy Pierwsze wybory samorza ´ re swoim zasie ˛dowe odbyły sie ˛ 11 paz szczeble samorza ´ dziernika 1998 r. 20 ˛du na dwo ˛du terytoriaPro ´ cz restytucji samorza ´ ch wyz ˙ szych szczeblach samorza ˛cie nowego aktu prawnego, lnego bardzo istotne znaczenie miało ro ´ wniez ˙ przyje ˛cych sie ˛ kto ´ ry całos ´ ciowo regulował zasady rywalizacji politycznej w zbliz ˙ aja ˛dowych. Mowa mianowicie o ustawie z dnia 16 lipca 1998 r. wyborach samorza – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiato ´ w i sejmiko ´ w wojewo ´ dztw 21. ˛dzy innymi z art. 169 ust. 2 KonZmiana przepiso ´ w wyborczych wynikała mie ˛cych stytucji z 1997 roku, w kto ´ rym stwierdzono, iz ˙ „wybory do organo ´ w stanowia ˛ ˛ ˛ sa powszechne, ro ´ wne, bezpos ´ rednie i odbywaja sie w głosowaniu tajnym”. Ta ˛ sie ˛ rozwaz konkluzja powoduje, iz ˙ bezprzedmiotowe w tym opracowaniu staja ˙ ania na temat tego, czy nie byłoby korzystniej, gdyby wybory np. do sejmiko ´w wojewo ´ dzkich miały charakter pos ´ redni. Wybo ´ r radnych sejmiku mo ´ głby byc ´ dokonywany np. przez radnych powiatowych lub tez ˙ radnych gminnych i powiato˛cznie. Wydaje sie ˛, z wych ła ˙ e tak sformułowany przepis w obecnym stanie prawnym ˛ na rzecz wyboro w sposo ´ b jednoznaczny rozstrzyga sprawe ´ w bezpos ´ rednich ˛cych na wszystkich trzech szczeblach samorza ˛du 22. organo ´ w stanowia ˛dowym Nowa ordynacja wprowadziła kilka bardzo istotnych zmian w samorza ˛kszos systemie wyborczym w Polsce. Ordynacja ta zakładała wie ´ ciowy system wyborczy w gminach do 20 tys. mieszkan ´ co ´ w i jednoczes ´ nie wielomandatowe ˛gi wyborcze – maksymalnie do 5 radnych. Do zgłoszenia kandydato okre ´ w nie wystarczały juz ˙ same podpisy wyborco ´ w, ale nalez ˙ ało ro ´ wniez ˙ stworzyc ´ komitet ˛c wyborczy, w skład kto ´ rego wchodzic ´ musiało co najmniej pie ´ oso ´ b. W wyborach do rad w gminach powyz ˙ ej 20 tys. mieszkan ´ co ´ w, rad powiato ´ w i sejmiko ´w wojewo ´ dzkich zastosowano proporcjonalny system liczenia głoso ´ w z 5% progiem ˛ d’Hondta, kto wyborczym i z metoda ´ ra faworyzuje duz ˙ e ugrupowania polityczne. ˛gi wyborcze, zas W miastach i powiatach tworzono 5-10 mandatowe okre ´ w woje˛cy sposo ˛kszyły wo ´ dztwach 8-15 mandatowe. Wszystkie te zmiany w znacza ´ b zwie
16 17 18 19 20 21 22

Dz. U. 1998 Nr 91, poz. 576. Dz. U. 1998 Nr 91, poz. 577. Dz. U. 1998 Nr 106, poz. 668. Dz. U. 1998 Nr 133, poz. 872. J. P. Tarno, M. Sieniuc ´ , J. Sul imierski, J. Wyporska, op. cit., s. 25-26. Dz. U. 1998 Nr 95, poz. 602. P. Sarnecki, op. cit., s. 12-13.

˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

75

˛ partii politycznych, ale takz role ˙ e duz ˙ ych i dobrze zorganizowanych komiteto ´w wyborczych. Wybierano zatem 52 377 radnych do 2489 rad gmin, 10 290 radnych do rad powiato ´ w oraz 855 radnych do 16 sejmiko ´ w wojewo ´ dzkich 23. ˛ zmiana ˛ nowo wprowadzonej ordynacji wyborczej było obniz Najwaz ˙ niejsza ˙ enie progu proporcjonalnego podziału mandato ´ w z 40 tys. do 20 tys. mieszkan ´ co ´ w, co ˛ksza ˛ role ˛ spowodowało, iz ˙ w gminach powyz ˙ ej 20 tys. mieszkan ´ co ´ w coraz wie ˛ły odgrywac ˛c frekwencje ˛ wyborcza ˛ zacze ´ duz ˙ e ugrupowania polityczne. Analizuja ˛ z tego, jakie moz ˙ na zauwaz ˙ yc ´, z ˙ e wyborcy nie do kon ´ ca zdawali sobie sprawe ˛da ˛ wybierac organy i na jakich zasadach be ´ . W wyborach do rad gmin frekwencja wyniosła 45,45%, do rad powiatowych 47,76% a do sejmiko ´ w wojewo ´ dzkich ˛ bardzo wysoki procent głoso 45,51%. Jednoczes ´ nie zwraca uwage ´ w niewaz ˙ nych, kto ´ ry stawia pod znakiem zapytania techniki głosowania stosowane w wyborach ˛dowych na poszczego samorza ´ lnych szczeblach. Innym zagadnieniem jest ro ´ wniez ˙ znajomos ´c ´ technik głosowania przez społeczen ´ stwo i sposobo ´ w informowania obywateli o zasadach prawa wyborczego przez władze, zaro ´ wno te na szczeblu centralnym, jak i lokalnym czy regionalnym. W gminach do 20 tys. mieszkan ´ co ´ w, gdzie juz ˙ po raz trzeci głosowano w bardzo podobny sposo ´ b, odsetek głoso ´w niewaz ˙ nych wynio ´ sł 2,91%. Jeszcze mniej głoso ´ w niewaz ˙ nych oddano w miastach na prawach powiatu (2,58%). W gminach powyz ˙ ej 20 tys. mieszkan ´ co ´ w odsetek ˛tac głoso ´ w niewaz ˙ nych był wyraz ´ nie wyz ˙ szy i wynio ´ sł 4,87%. Warto pamie ´, z ˙ e w tej ˛ gminy, w kto grupie znalazły sie ´ rych mieszkan ´ cy dotychczas głosowali w systemie ˛kszos wie ´ ciowym i byc ´ moz ˙ e nie poradzili sobie z nowymi technikami głosowania. ˛daja ˛ wyniki wyboro Jeszcze gorzej wygla ´ w w powiatach oraz wojewo ´ dztwach, gdzie odsetek głoso ´ w niewaz ˙ nych wynio ´ sł odpowiedni 7,43% oraz 9,45%, co oznacza, z ˙e 24 ˛ wyborcza ˛ . co trzynasty i co jedenasty wyborca nie poradził sobie z procedura ˛cych powyz Warto zauwaz ˙ yc ´, z ˙ e jedynie mieszkan ´ cy gmin licza ˙ ej 20 tys. mieszkan ´ co ´ w wybierali zaro ´ wno władze gminne, powiatowe, jak i wojewo ´ dzkie według tych samych zasad. W mniejszych miejscowos ´ ciach radnych gminnych ˛kszos wybierano w wyborach wie ´ ciowych, zas ´ radnych na szczeblu powiatu i wojewo ´ dztwa w wyborach proporcjonalnych. Dodatkowo mieszkan ´ cy miast na ˛c do rady miasta oraz prawach powiatu głosowali jedynie na dwie listy, a wie sejmiku wojewo ´ dzkiego. Mieszkan ´ cy pozostałych zas ´ gmin głosowali na wszyst˛dowych. Wszystko to powoduje, iz kich trzech szczeblach samorza ˙ ordynacja ˛ byc ˛tnego wyborcza z 1998 r. okazała sie ´ systemem skomplikowanym dla przecie ˛c przy urnie do głosowania cze ˛sto był zdezorientowany, czego wyborcy, kto ´ ry staja ˛dzy innymi głosy niewaz efektem były mie ˙ ne. W wyborach z 1998 r. partie

A. Łos ´ -Tomiak, J. Wyrwa, Wybory bezpos ´ rednie 2002 roku – wybory do sejmiko ´w wojewo ´ dztw, „Problemy Humanistyki” nr 8͞9, 2003͞2004, s. 110-111. 24 S. Wro ´ bel, Wybory samorza˛dowe ’98. Niekto ´ re aspekty, w: B. Nawrot, J. Pokładecki (red.), Samorza˛d ponadgminny w Polsce. Tradycja – odrodzenie – dos ´ wiadczenia, Poznan ´ 2004, s. 120-123.

23

76

Paweł Antkowiak

˛ obecnos polityczne wyraz ´ nie zaznaczyły swoja ´c ´ na lokalnej scenie politycznej, szczego ´ lnie zas ´ w wojewo ´ dztwach, powiatach i duz ˙ ych miastach. W mniejszych ˛sto w wyniku rozstrzyggminach dominowały komitety lokalne, kto ´ re bardzo cze ˛cia wyborczego przejmowały władze ˛ 25. nie Ponadto widac ´ wyraz ´ nie upartyjnienie wyniko ´ w, w szczego ´ lnos ´ ci na poziomie wojewo ´ dztw, gdzie 97,8% mandato ´ w zdobyły cztery gło ´ wne ugrupowania politycz˛da wie ˛c na to, z ne o ´ wczesnej sceny politycznej. Wygla ˙ e ogo ´ lnopolskie podziały ˛ obowia ˛zuja ˛cej ordynacji wyborczej zostały bezpos polityczne za sprawa ´ rednio ˛du. Podobnie na szczeblu przeniesione na najwyz ˙ szy szczebel polskiego samorza ˛kszos powiatowym znakomita wie ´c ´ mandato ´ w przypadła duz ˙ ym ugrupowaniom politycznym. W gminach sytuacja była bardziej zro ´ wnowaz ˙ ona, ale w duz ˙ ych miastach tendencja była bardzo zbliz ˙ ona do sytuacji w sejmikach wojewo ´ dzkich. Warto ro ´ wniez ˙ dodac ´ w tym konteks ´ cie, z ˙ e 5% pro ´ g wyborczy w zasadzie eliminował kandydato ´ w niezrzeszonych, kto ´ rzy nie byli w stanie rywalizowac ´ ze ˛ partie polityczne 26. zorganizowanymi tworami, jakimi sa ˛ zasady Osobnym tematem, kto ´ ry nie został poruszony w tym opracowaniu, sa ˛ partiom politycznym prowadzenia kampanii wyborczej, kto ´ re ro ´ wniez ˙ sprzyjaja ˛cym rozbudowane struktury. Wybory 1998 r. były tym momentem, kto posiadaja ´ ry ˛ł swoistego rodzaju tendencje ˛ sprzyjania wielkim ugrupowaniom partyjrozpocza ˛dowych. Wyrazem tego był mie ˛dzy innymi przepis daja ˛cy nym w wyborach samorza komitetom wyborczym, kto ´ re zarejestrowały listy kandydato ´ w w ponad połowie ˛go okre ´ w w wyborach do wszystkich sejmiko ´ w wojewo ´ dztw, prawo do nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych w programach ogo ´ lnopolskich Telewizji Polskiej i Polskiego Radia w czasie odpowiednio 15 i 20 godzin. Zatem ˛ce swoich kandydato lokalne komitety wystawiaja ´ w w zaledwie jednym wojewo ´ dzt˛ rywalizacje ˛ ze swoimi politycznymi wie pozbawione zostały szansy na ro ´ wna ˛pu do medio oponentami. Lokalny komitet wyborczy pozbawiony został doste ´w ˛dem duz ogo ´ lnopolskich, co stawiało go z go ´ ry na straconej pozycji wzgle ˙ ych ˛ przepisy dotycza ˛ce finansowania kampanii wyborczej komiteto ´ w. Podobnie zreszta ˛ 27. nie ułatwiały nowym podmiotom wypromowania sie ´ REDNIE WYBORY WO ´ JTO ´ W, BURMISTRZO ´ W I PREZYDENTO ´W BEZPOS ˛ debata ˛ na temat perspektywiczWybory z 2002 r. poprzedzone były burzliwa ˛dowej ordynacji wyborczej. Nowelizacje ˛ przepiso nych zmian w samorza ´ w uchwa˛c zaledwie lono 26 lipca 2002 r., a zmiany weszły w z ˙ ycie 10 sierpnia 2002 r., a wie
Ibidem, s. 124-127. J. Pokładecki, op. cit., s. 92-95. 27 L. Nikolski, Polskie wybory do regiono ´ w, w: J. Marszałek-Kawa (red.), Samorza˛d terytorialny. Studium politologiczne, Torun ´ 2007, s. 228.
26 25

˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

77

˛ciem kampanii wyborczej, co w przekonaniu na siedemnas ´ cie dni przed rozpocze ˛ga standardom, kto wielu obserwatoro ´ w ura ´ re winny charakteryzowac ´ pan ´ stwo demokratyczne. Zanim jednak zmieniono przepisy ordynacji wyborczej dokonano jeszcze innej, ˛dowym, kto bardzo istotnej zmiany w prawie samorza ´ ra miała bezpos ´ redni wpływ na ˛ca ˛ sie ˛ kampanie ˛ wyborcza ˛ oraz wynik wyboro zbliz ˙ aja ´ w. Oto ´z ˙ w kwietniu 2001 r. ˛ samorza ˛dowa ˛ i zredukował liczbe ˛ radnych. Redukparlament znowelizował ustawe ˛biona w roku 2002. Najwie ˛kszej, nawet 50%, cja ta została jeszcze bardziej pogłe ˛ redukcji dokonano w duz ˙ ych miastach. Wszystko to spowodowało agresywniejsza ˛ o miejsca na listach a takz niz ˙ w poprzednich latach walke ˙ e o mandaty. W efekcie, co warto zaznaczyc ´ , trudniej było zdobyc ´ mandat do sejmiku wojewo ´ dzkiego ˛pnych mandato aniz ˙ eli do polskiego parlamentu. Zmniejszenie liczby doste ´ w do obsadzenia w gminach powyz ˙ ej 20 tys. mieszkan ´ co ´ w spowodowało de facto ˛kszenie okre ˛go powie ´ w wyborczych 28. Warto tez ˙ powiedziec ´, z ˙ e nowelizacja prawa z tego okresu wprowadziła ˛czenia mandato ˛dowych i parlamentarnych, ale takz ˛dowych. zakaz ła ´ w samorza ˙ e rza ˛ przy okazji zmniejszania liczby radnych na Argumentacja, jaka pojawiała sie ˛dowych, oscylowała woko wszystkich trzech szczeblach samorza ´ ł zagadnien ´ ogra˛z niczania koszto ´ w, a takz ˙ e zaktywizowania radnych do wyte ˙ onej pracy, bowiem ˛du na duz ˛ liczbe ˛ radnych cze ˛s zdaniem niekto ´ rych obserwatoro ´ w ze wzgle ˙a ´c ´ ˛dowym. z nich była po prostu bierna w swoim działaniu na polu samorza Jednakz ˙ e rzeczywistym i wymiernym efektem wprowadzonych zmian było przede wszystkim zmniejszenie reprezentatywnos ´ ci rady w stosunku do liczby miesz˛ kan ´ co ´ w danej gminy. W szczego ´ lnos ´ ci brak reprezentatywnos ´ ci uwidocznił sie ˛ kluczowe w małych miejscowos ´ ciach, gdzie relacje radny – mieszkan ´ cy sa ˛dnos ˛kszych miejscowos dla poziomu samorza ´ ci w danej gminie. W wie ´ ciach ˛ tam zorganizowane struktury problem ten nie jest tak widoczny, bowiem działaja ˛ role ˛ pos ˛dzy radnym i społeczen partyjne, kto ´ re pełnia ´ rednika mie ´ stwem 29. ˛ bardzo waz ˛ zmiana ˛ było przyje ˛cie ustawy z dnia 20 czerwca 2002 r. Kolejna ˙ na o bezpos ´ rednim wyborze wo ´ jta, burmistrza i prezydenta miasta 30. Wprowadzono ˛ bezpos mianowicie na szczeblu podstawowym zasade ´ redniego wyboru jednoosobowego organu wykonawczego. Dotychczas bowiem w gminach mielis ´ my do czynienia z kolegialnym organem wykonawczym wybieranym pos ´ rednio przez ˛cy. Tego rodzaju zmiana w bardzo wyraz organ stanowia ´ ny sposo ´ b wzmocniła ˛ organu wykonawczego w gminie. Stanowiska prezydento pozycje ´ w duz ˙ ych miast ˛ bardzo atrakcyjne dla pierwszoplanowych polityko stały sie ´ w ogo ´ lnopolskiej sceny

M. Mirska, Obraz kampanii samorza˛dowej 2002 roku w „Gazecie Wyborczej” i „Rzecz˛d Politologiczny” nr 1, 2003, s. 90-92. pospolitej”, „Przegla 29 J. Pokładecki, op. cit., s. 96. 30 Dz. U. 2002 Nr 113, poz. 984 z po ´z ´ n. zm.

28

78

Paweł Antkowiak

˛ na pia ˛tym miejscu co do politycznej. Przykładowo prezydenta Warszawy stawia sie waz ˙ nos ´ ci w kraju po prezydencie RP, premierze oraz marszałkach Sejmu i Senatu 31. Przed wyborami prawo zgłaszania kandydato ´ w na wo ´ jta, burmistrza czy prezydenta miasta miały partie polityczne i ich koalicje, stowarzyszenia i organizacje społeczne oraz wyborcy. Na wymienione wyz ˙ ej stanowiska moz ˙ na było kandydowac ´ tylko w jednej gminie, jednakz ˙ e kandydat nie musiał w niej zamieszkiwac ´ . Zdaniem projektodawco ´ w tego pomysłu, bezpos ´ redni wybo ´ r organu wyko˛dowe 32. nawczego w gminie powinien był uatrakcyjnic ´ wybory samorza ˛ o bezpos W toku dyskusji nad ustawa ´ rednim wyborze organu wykonawczego ˛s w gminie cze ´c ´ dyskutanto ´ w wskazywała na konsekwencje o charakterze społecznym. Uwaz ˙ ano, iz ˙ tego rodzaju sposo ´ b wyboru włodarza gminy wykreuje nowe ˛dowe ˛ ˛dowej administkadry samorza i bedzie elementem profesjonalizacji samorza ˛d, iz racji publicznej. Panował pogla ˙ pozwoli to odpartyjnic ´ czy tez ˙ odpolitycznic ´ ˛dzanie w administracji i zarazem stworzy nowy, lepszy kanał awansu zarza ˛dzono ro politycznego dla ludzi zaangaz ˙ owanych społecznie i politycznie. Sa ´ wniez ˙, ˛da ˛ sprzyjac ˛ z ˙ e bezpos ´ rednie wybory władzy wykonawczej be ´ utoz ˙ samianiu sie ˛ ˛dowa ˛ ˛ obywateli z władza samorza oraz podniosa prestiz ˙ społeczny funkcjonariuszy ˛d rzeczywis publicznych, co ponieka ´ cie miało miejsce 33. ˛tac Nalez ˙ ałoby jednakz ˙ e pamie ´ o finansowych aspektach prowadzenia kampanii ˛zku z przeprowadzeniem wyborczej oraz o kosztach, jakie pan ´ stwo ponosi w zwia ˛dowe nalez ˛ do najdroz wyboro ´ w, bowiem wybory samorza ˙a ˙ szych w Polsce. Wybory z 1998 r. kosztowały budz ˙ et pan ´ stwa 70 mln złotych, podczas gdy wybory prezydenckie z roku 2000 czy parlamentarne z 2001 r. kosztowały odpowiednio 55 mln oraz 72,8 mln złotych. Wprowadzenie w 2002 r. bezpos ´ rednich wyboro ´w wo ´ jto ´ w, burmistrzo ´ w i prezydento ´ w miast, a co za tym idzie moz ˙ liwos ´ ci głosowania w dwo ´ ch turach wyborczych, podniosło koszty przygotowania i organizacji ˛dowych do poziomu 154,3 mln złotych. Obszernos wyboro ´ w samorza ´c ´ zagadnien ´ ˛zanych z zasadami finansowania samorza ˛dowej kampanii wyborczej, a takz zwia ˙e ˛dowej elekcji powoduje, z kosztami przygotowania i organizacji samorza ˙ e jest to ˛dzie przedmiotem dalszych rozwaz materiał na osobne opracowanie i nie be ˙ an ´ 34. Wo ´ jt, burmistrz czy prezydent miasta wybierany był w wyborach powszechnych, ro ´ wnych, bezpos ´ rednich, w głosowaniu tajnym. Prawo wybieralnos ´ ci miał ˛cy prawo wybierania do rady gminy, kto kaz ˙ dy obywatel polski posiadaja ´ ry ˛ w jednej lub najpo ´z ´ niej w dniu głosowania ukon ´ czył 25 lat. Wybory odbywały sie
31 A. Piasecki, Bezpos ´ rednie wybory 2002 r. Pro ´ ba syntezy, „Problemy Humanistyki” nr 8͞9, 2003͞2004, s. 83-86. 32 A. Grzesik-Robak, Bezpos ´ rednie samorza˛dowe wybory prezydento ´ w miast 2002 – pro ´ ba ˛d Terytorialny” nr 6, 2004, s. 38. analizy, „Samorza 33 K. Janik, Bezpos ´ rednie wybory wo ´ jto ´ w, burmistrzo ´ w i prezydento ´ w miast – geneza i dos ´ wiadczenia dwo ´ ch elekcji, w: J. Marszałek-Kawa (red.), Samorza˛d terytorialny..., s. 194-195. 34 ˛kiewicz, Finansowe aspekty wyboro M. Ba ´ w samorza˛dowych, w: J. Marszałek-Kawa (red.), Samorza˛d terytorialny..., s. 81.

˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

79

dwo ´ ch turach, w zalez ˙ nos ´ ci od wyniku pierwszego głosowania. Za wybranego na ˛cej aniz ˛ wo ´ jta uwaz ˙ ano tego kandydata, kto ´ ry w głosowaniu otrzymał wie ˙ eli połowe waz ˙ nie oddanych głoso ´ w. Jez ˙ eli z ˙ aden z kandydato ´ w nie otrzymał takiej liczby głoso ´ w, po czternastu dniach od pierwszej tury wyboro ´ w przeprowadzano ponowne ˛dowej ordynacji wyborczej ´ w zmian samorza głosowanie 35. W ocenie obserwatoro uznac ´ nalez ˙ y, z ˙ e pozycja organu wykonawczego została znacznie wzmocniona 36. ˛dowe, w kto Pierwsze wybory samorza ´ rych Polacy pro ´ cz radnych trzech szczebli ˛dowych wybierali w wyborach bezpos samorza ´ rednich włodarzy wsi oraz miast, ˛ w dniach 27 paz odbyły sie ´ dziernika oraz 10 listopada 2002 r. 37 Frekwencja ˛co niska, wyniosła bowiem zaledwie 44,33%, jednakz wyborcza była zaskakuja ˙e ˛cznie w drugiej turze wyboro ´ w organu wykonawczego była ona jeszcze niz ˙ sza i ła ˛ frekwencje ˛ spadła do poziomu 35%. Warto jednoczes ´ nie powiedziec ´, z ˙ e najniz ˙ sza ˛ zanotowano w wyborach prezydento ´ w miast – 29%, nieco wyz ˙ sza burmistrzo ´w ˛ wo – 38% oraz najwyz ˙ sza ´ jto ´ w – 44,33%. Co jednak najbardziej niepokoi, to odsetek ˛gna ˛ł bardzo wysoki stan, a mianowicie głoso ´ w niewaz ˙ nych, kto ´ ry ponownie osia w wyborach wo ´ jto ´ w, burmistrzo ´ w i prezydento ´ w było to około 5%, w wyborach do rad powiatowych 8,5%, a w wyborach do sejmiko ´ w az ˙ 14,4%. Wielu badaczy ˛, z ˛du na obowia ˛zuja ˛cy 5% zwraca ro ´ wniez ˙ uwage ˙ e duz ˙ o głoso ´ w przepadło ze wzgle ˛ nawet o około 20%). Istnieje przypuszpro ´ g wyborczy (niekto ´ re szacunki mo ´ wia ˛dzie sie ˛ liczył w ostatecznym czenie, z ˙e s ´ wiadomos ´c ´ tego, iz ˙ głos wyborczy nie be
35 ˛ tak, z ˛ sama ˛ liczbe ˛ głoso Jez ˙ eli zdarzyłoby sie ˙ e obaj kandydaci otrzymaliby dokładnie taka ´ w, pod ˛ bierze sie ˛ liczbe ˛ obwodo ˛kszos ˛, z uwage ´ w, w kto ´ rych kandydaci zdobyli wie ´c ´ . Jez ˙ eli i tu okazałoby sie ˙e wygrali w identycznej liczbie obwodo ´ w, wtedy o wyniku rozstrzyga losowanie. Jez ˙ eli zgłoszono jedynie ˛ za lub przeciw temu kandydatowi, kto jednego kandydata, wtedy wyborcy głosuja ´ ry musi uzyskac ´ ˛dna ˛ liczbe ˛ waz ˛kszos bezwzgle ˙ nie oddanych głoso ´ w. Jes ´ li nie uzyska takiej wie ´ ci, to o wyborze rozstrzyga ˛dna ˛ wie ˛kszos ˛ głoso rada gminy bezwzgle ´ cia ´ w w głosowaniu tajnym. Podobnie rada gminy dokonuje wyboru, jes ´ li nie zgłoszono z ˙ adnego kandydata na stanowisko wo ´ jta. 36 ˛cy z bezpos Mamy zatem organ wykonawczy, pochodza ´ redniego wyboru, kto ´ ry posiada bardzo szeroki wachlarz kompetencji. Nowa pozycja ustrojowa wo ´ jta jest bardzo silna, w szczego ´ lnos ´ ci ze ˛du na fakt, z ˛sto dochodzi to wzgle ˙ e bardzo trudno jest odwołac ´ ten organ. W praktyce bowiem bardzo cze ˛ sytuacje ˛, kto starc ´ politycznych na linii rada gminy – wo ´ jt. Wygenerowano mianowicie konfliktogenna ´ ra ˛d pan przypomina stan, w kto ´ rym rza ´ stwowy nie posiadałby odpowiedniego zaplecza parlamentarnego ˛dzic ˛zanie ustawowe, kto i pro ´ bował skutecznie rza ´ . W literaturze przedmiotu rozwia ´ re funkcjonuje ˛ mu mie ˛dzy innymi to, z aktualnie w Polsce, poddawane jest krytyce. Zarzuca sie ˙ e w małych gminach ˛ tak dobrzy w tym co robia ˛, ale dlatego mamy do czynienia z „wo ´ jtami dynastycznymi” nie dlatego, z ˙ e sa ˛ki swoim uprawnieniom sa ˛ w stanie piastowac ˛ w zasadzie bez ograniczen ˛c z ˙ e dzie ´ władze ´ , przygotowuja ˛ reelekcje ˛. Wydaje sie ˛ tez ˛c sobie grunt pod kolejna ˙, z ˙ e che ´ pozbawienia szans na uczestnictwo we ˛dowych oso ˛zanych z ogo władzach samorza ´ b niezwia ´ lnokrajowymi frakcjami i koteriami politycznymi ˛ istnienia stabilnie i konstruktywnie funkcjonuja ˛cego samorza ˛du. Por. przewaz ˙ yła nad potrzeba P. Chmielnicki, Okres ´ lenie relacji pomie ˛dzy organami gminy – wybrane zagadnienia, w: S. Michałowski, A. Pawłowska (red.), Samorza˛d lokalny w Polsce, Lublin 2004, s. 12-23; P. Chmielnicki, S. Płaz ˙ ek, Powszechne wybory wo ´ jta (burmistrza, prezydenta miasta): uwagi krytyczne wobec ˛d Prawa Publicznego” nr 4, 2007, s. 55. niekto ´ rych aspekto ´ w obecnej regulacji, „Przegla 37 Por. J. Regulski, Samorza˛dna Polska, Warszawa 2005, s. 113-152.

80

Paweł Antkowiak

˛c ˛cia udziału w głorozrachunku moz ˙ e powodowac ´ nieche ´ wyborco ´ w do wzie 38 sowaniu . ˛dowego prawa wyborczego wprowadziła ro Nowelizacja samorza ´ wniez ˙ przepisy ˛ce moz ˛dowych. zdecydowanie ograniczaja ˙ liwos ´ ci finansowania wyboro ´ w samorza ˛ wyraz ˛zaniach obowia ˛zuja ˛cych w wyborach do Wzorowano sie ´ nie na rozwia polskiego parlamentu. Komitety wyborcze nie mogły byc ´ wspierane anonimowo przez darczyn ´ co ´ w, a wszystkie wpłaty musiały byc ´ rejestrowane na kontach ˛zano bezpos odbiorco ´ w. Kwoty dotowania poszczego ´ lnych kandydato ´ w powia ´ red˛ gminy oraz miejscem w strukturze samorza ˛dowej. Regulacje tego nio z wielkos ´ cia ˛ do samorza ˛dowego mandatu lokalnym rodzaju po raz kolejny utrudniły droge komitetom wyborczym, kto ´ rym brakowało dos ´ wiadczenia oraz odpowiedniego zaplecza ludzkiego dla spełnienia wszystkich wymaganych prawem warunko ´w i procedur 39.

˛ WYBORCZA ˛ WALKA O ORDYNACJE

˛dowa ˛ Rok 2006 był czasem burzliwej debaty, czy tez ˙ nawet sporu o samorza ˛ wyborcza ˛ i po raz kolejny stał sie ˛ jednym z gło ordynacje ´ wnych przedmioto ´ w gry ˛c, z ˛ksze ugrupowania polityczne z coraz wie ˛ksza ˛ politycznej pokazuja ˙ e najwie ˛ i starannos ˛ pro ˛ sobie zapewnic ˛dowej scenie uwaga ´ cia ´ buja ´ miejsce na samorza politycznej. Nalez ˙ ałoby wspomniec ´ o najwaz ˙ niejszej zmianie, jakiej dokonano tuz ˙ przed ˛c standardy demokratycznego pan samymi wyborami, po raz kolejny łamia ´ stwa ˛ chwile ˛ kło ˛ prawa. Dokonywanie zmian w ordynacji wyborczej na ostatnia ´ ci sie ˛dzy innymi z Kodeksem Dobrych Praktyk Wyborczych, kto ˛ty mie ´ ry został przyje ˛ Komisje ˛ dla Demokracji poprzez Prawo działaja ˛ca ˛ przy w 2002 r. przez Europejska Radzie Europy. Zgodnie z zapisami kodeksu zmiana prawa wyborczego nie powinna miec ´ miejsca po ´z ´ niej aniz ˙ eli na rok przed terminem wyboro ´ w, co w Polsce nie jest niestety przestrzegane. Przed wyborami 2006 r. dokonano – wbrew pozorom – bardzo istotnej zmiany w ordynacji wyborczej, a mianowicie umoz ˙ liwiono tzw. blokowanie list wyborczych oraz zawieranie przez komitety wyborcze umo ´w o wspo ´ lnym podziale mandato ´ w. Ten pozornie kosmetyczny zabieg powoduje całkowite przeredagowanie ostatecznego wyniku wyborczego 40. Wymowa wskazanej reformy w postaci „blokowania list wyborczych” ma skłaniac ´ nawet najmniejsze komitety wyborco ´ w do zawierania takich czy innych porozumien ´ , co jest łatwiejsze dla komiteto ´ w wyborczych partii politycznych,
J. Pokładecki, op. cit., s. 97. M. Mirska, op. cit., s. 91-92; por. A. K. Piasecki, Wybory samorza˛dowe z 1998 roku na ˛d Terytorialny” nr 4, 2002, s. 14-25. przykładzie woj. lubuskiego, „Samorza 40 J. Marszałek-Kawa, Wybory samorza˛dowe 2006 a kwestia nowelizacji samorza˛dowej ordynacji wyborczej, w: J. Marszałek-Kawa (red.), Samorza˛d terytorialny..., s. 202.
39 38

˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

81

a zdecydowanie trudniejsze dla komiteto ´ w wyborco ´ w. Warto powiedziec ´, z ˙e „zblokowana lista wyborcza” podlega ro ´ wniez ˙ wyz ˙ szym progom zaporowym. Oto ´z ˙ w gminach i powiatach musi ona uzyskac ´ co najmniej 10% głoso ´ w, a w wojewo ´ dztwach az ˙ 15% głoso ´ w, aby uczestniczyc ´ w podziale mandato ´ w. ˛ przekroczyc Samodzielne listy wyborcze musza ´ 5% pro ´ g wyborczy. Nie ulega ˛tpliwos ˛da ˛ w stanie wa ´ ci, z ˙ e małe komitety, kto ´ re utworzyłyby bloki wyborcze nie be ˛gna ˛c osia ´ tak wysokich progo ´ w, w szczego ´ lnos ´ ci na poziomie wojewo ´ dztwa. ˛ W sytuacji, gdy dany blok nie zdobyłby minimalnego poparcia, wynik ustala sie ˛cych w jego skład. oddzielnie dla kaz ˙ dego z komiteto ´ w wyborczych wchodza ˛gu wyborczym mie ˛dzy samodzielne listy i bloki Ponadto podział mandato ´ w w okre dokonywany był przy zastosowaniu wspominanej juz ˙ wczes ´ niej metody d’Hondta. ˛trz Jednak wewna samego bloku, kto ´ ry przekroczył wymagany pro ´ g wyborczy, mandaty dzielone były przy uz ˙ yciu metody Saint League’a w wersji niezmodyfiko˛trz wanej. Istotnym elementem jest ro ´ wniez ˙ to, z ˙ e w podziale mandato ´ w wewna bloku wyborczego udział brały jedynie te komitety, kto ´ re przekroczyły 5% pro ´g ˛cy sposo ˛ło na ogo ´ lnie oddanych głoso ´ w, co jednoznacznie w znacza ´ b wpłyne rzeczywisty podział wpływo ´ w po zakon ´ czeniu wyboro ´ w, kto ´ ry niekoniecznie odwzorowywał preferencje wyborcze społecznos ´ ci lokalnych 41. ˛ na ten temat senator PiS Bardzo dosadnie i jednoznacznie wypowiedział sie Zbigniew Romaszewski, kto ´ ry stwierdził: „Byłem zwolennikiem tego projektu. Ale ˛dziłem, z kiedy wprowadzono pro ´ g 5% dla grup, mo ´ j zapał opadł. Sa ˙ e inicjatywy ˛ ˛ ˛ ˛czyc lokalne beda mogły sie pogrupowac ´ albo doła ´ do partii i w ten sposo ´ b znalez ´c ´ ˛ w samorza ˛dzie. Ale taki pro sie ´ g likwiduje szanse inicjatyw lokalnych. Taki projekt słuz ˙ y tylko rozbudowywaniu struktur partyjnych” 42. W tych ostrych słowach ˛ksza ˛ wade ˛ takiego rozwia ˛zania, kto senator Romaszewski stres ´ cił niemalz ˙ e najwie ´ re ostatecznie przeforsowano w polskim parlamencie. ˛dzie posłuz ˛ Aby zobrazowac ´ działanie takiego mechanizmu najlepiej be ˙ yc ´ sie ˛gu wyborczym dokonuje sie ˛ wyboru szes takim oto przykładem. W okre ´ ciu radnych. Zarejestrowano szes ´c ´ list kandydato ´ w: PO, SLD, PSL, PiS, Samoobrona i LPR. ˛dzie wygla ˛dał podział mandato Warto podkres ´ lic ´ , jak be ´ w przy okres ´ lonej liczbie zdobytych głoso ´ w. Na poniz ˙ szym przykładzie zblokowane listy PiS, Samoobrony oraz LPR uzyskały wynik 57 900 głoso ´ w, co daje temu blokowi az ˙ cztery mandaty. ˛cznie na listy Samoobrony i LPR, ale z Jedna trzecia tych głoso ´ w przypadła ła ˙ adna ˛ki temu wszystkie cztery z tych partii nie przekroczyła 5% progu wyborczego. Dzie ˛te przez najwie ˛ksze ugrupowanie w tym bloku. W znacza ˛cy mandaty zostały przeje sposo ´ b wypacza to wynik wyborczy i prowadzi do zniekształcenia lokalnej sceny politycznej, poprzez tego rodzaju machinacje w samym juz ˙ podziale mandato ´ w 43. Szczego ´ łowe wyliczenia prezentuje tabela 1.
41 42 43

P. Sarnecki, op. cit., s. 20-21. J. Marszał ek-Kawa, Wybory samorza˛dowe..., s. 204-205. Ibidem, s. 203.

82

Paweł Antkowiak Tabela 1 Blokowanie list wyborczych Podział mandato ´w przy zastosowaniu starych przepiso ´ w ordynacji wyborczej PO – 2 SLD – 1 PSL – 1 PiS – 2 Samoobrona – 0 LPR – 0 Podział mandato ´w przy zastosowaniu nowego systemu blokowania list wyborczych PO – 1 SLD – 1 PSL – 0 PiS – 4 Samoobrona – 0 LPR – 0

Liczba zdobytych głoso ´w PO 28 500 SLD 14 300 PSL 14 100 PiS 42 000 Samoobrona 8 000 LPR 7 9000

´ ro Z ´ dło: J. Marszałek-Kawa, Wybory samorza˛dowe..., s. 203.

˛cych tego Warto tez ˙ dodac ´, z ˙ e pomimo wielu uwag krytycznych dotycza ˛zania, Trybunał Konstytucyjny nie uznał tych zapiso rozwia ´ w za niezgodne z Kon˛ RP, jednakz ˛dziowie nie byli jednomys stytucja ˙ e – co warto podkres ´ lic ´ – se ´ lni. Orzeczenie Trybunału wywołało zaskoczenie i zdziwienie eksperto ´ w, kto ´ rzy ˛c szczego ˛ krytykowali powyz ˙ ej opisane zasady prawa wyborczego zwracaja ´ lna 44 ˛ na termin oraz tryb ich wprowadzenia tuz uwage ˙ przed wyborami . Nalez ˙ ałoby takz ˙ e wspomniec ´ o innym pomys ´ le, kto ´ ry ostatecznie nie uzyskał ˛cej poparcia i nie został wprowadzony w z ˙ ycie, ale ro ´ wniez ˙ stanowił przedmiot gora debaty, zaro ´ wno parlamentarnej, jak i publicznej. Chodzi mianowicie o pomysł wprowadzenia kadencyjnos ´ ci w wyborach wo ´ jta, burmistrza i prezydenta miasta, kto ´ ry – zdaniem propagatoro ´ w tego pomysłu – miał doprowadzic ´ do wymiany ˛dach. Jednakowoz ˛daja ˛c na kontekst polityczny, w jakim pokolen ´ w samorza ˙ spogla ˛ narodził, nasuwa sie ˛ wiele wa ˛tpliwos ten pomysł sie ´ ci, co do rzeczywistych intencji jego pomysłodawco ´ w. Czy przypadkiem pod hasłem „dopływu s ´ wiez ˙ ej krwi” nie ˛kszyc pro ´ bowali oni zwie ´ swoich szans i obsadzic ´ stanowiska włodarzy wsi i miast? Poseł PiS Przemysław Gosiewski twierdził, z ˙ e brak kadencji w obsadzaniu stanowiska wo ´ jta, burmistrza czy prezydenta prowadzi do powstawania tzw. ˛ na szkode ˛ społecznos ˛ własny układo ´ w, kto ´ re działaja ´ ci lokalnych i przedkładaja interes ponad interes społeczny. Premier Jarosław Kaczyn ´ ski, stwierdził, z ˙e wprowadzenie ograniczen ´ w zakresie kadencyjnos ´ ci wo ´ jto ´ w nie stanowi zamachu ˛dnos ˛dnos stanu na samorza ´c ´ , „samorza ´c ´ bowiem moz ˙ e ro ´ wnie dobrze funkcjonowac ´ wtedy, kiedy takie ograniczenie istnieje, jak i wtedy, kiedy go nie ma” 45. Pomimo
P. Sarnecki, op. cit., s. 20-21. J. Marszał ek-Kawa, Woko ´ ł propozycji Prawa i Sprawiedliwos ´ ci dokonania zmian w ustawie o bezpos ´ rednim wyborze wo ´ jta, burmistrza i prezydenta miasta (Opinie na temat skutko ´ w i konsekwencji
45 44

˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

83

wyraz ´ nego sprzeciwu Platformy Obywatelskiej wobec tego pomysłu, jej przewod˛cy Donald Tusk powiedział, z ˛dowych nalez nicza ˙ e w wyborach samorza ˙ ałoby ˛ ograniczenia kadencji, poniewaz wprowadzic ´ zasade ˙ „po os ´ miu latach z reguły ˛ sitwami” 46. włodarze gmin obrastaja ˛ w samym s ˛dowym, kto Zdecydowany sprzeciw pojawił sie ´ rodowisku samorza ´ re ˛tkami twierdziło, z z drobnymi wyja ˙ e jest to kolejna pro ´ ba zawłaszczenia przez partie polityczne lokalnej sceny politycznej. Skoro nie moz ˙ na tego zrobic ´ zgodnie ˛zuja ˛cymi zasadami, to nalez z obecnie obowia ˙ y dostosowac ´ te zasady do preferencji ˛kszych partii politycznych. Głos w dyskusji zabrał mie ˛dzy innymi Jerzy najwie ˛ kadencyjnos Regulski, kto ´ ry uznał, z ˙ e wprowadzenie przez ustawodawce ´ ci jest bezzasadne, poniewaz ˙ jest nieuzasadnione merytorycznie, stanowiłoby naruszenie ˛dnos praw obywatelskich i naruszenie podstaw samorza ´ ci, a takz ˙ e mogłoby obniz ˙ yc ´ jakos ´c ´ administracji lokalnej. Ostatecznie pomysłu nie wprowadzono w z ˙ ycie, ale ˛dowa ˛ ordynacje ˛ wyborcza ˛ był jednym z pierwszopo raz kolejny spo ´ r o samorza planowych zagadnien ´ w ogo ´ lnopolskiej rywalizacji politycznej 47.

KONIEC PEWNEJ EPOKI

Rok 2010 był ostatnim, w kto ´ rym zastosowanie znalazły znowelizowane ustawy: ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiato ´ w i sejmiko ´ w wojewo ´ dztw oraz ustawa o bezpos ´ rednim wyborze wo ´ jta, burmistrza i prezydenta miasta. Wprowadzone zostało m.in. postulowane dos ´c ´ powszechnie głosowanie przez ˛ trudnos pełnomocnika dla wyborco ´ w, kto ´ rzy maja ´ ci z osobistym oddaniem głosu. Us ´ cis ´ leniu i rozszerzeniu uległy ro ´ wniez ˙ przepisy wyborcze, w tym przepisy karne ˛ce pewne dobra zwia ˛zane z procesem wyborczym 48. chronia ˛, z ˛dowe pod wzgle ˛dem ich przygoKolejny raz okazało sie ˙ e wybory samorza ˛ do najtrudniejszych wyboro towania, organizacji i przeprowadzenia nalez ˙a ´w ˛z ˛ sie ˛ z tym, z ˛ w Polsce. Trudnos ´ ci wia ˙a ˙ e w jednym dniu przeprowadzane sa w rzeczywistos ´ ci poczwo ´ rne wybory: do rad gmin, rad powiato ´ w (miast na prawach powiatu), sejmiku wojewo ´ dztwa i bezpos ´ rednie wybory wo ´ jta, burmistrza i prezy˛sto odbywaja ˛ sie ˛ w dwo denta miasta. Te ostatnie cze ´ ch turach głosowania. Ponadto ˛ sie ˛ z trudnos ˛zanymi z ro wyborcy nadal borykaja ´ ciami zwia ´z ˙ nymi systemami ˛cych do 20 tys. mieszkan głosowania: w wyborach radnych gmin licza ´ co ´ w oraz ˛zuje w bezpos ´ rednich wyborach wo ´ jto ´ w, burmistrzo ´ w i prezydento ´ w miast obowia
ograniczenia czasu sprawowania funkcji przez wo ´ jta, burmistrza i prezydenta miasta), w: J. Marszałek-Kawa, A. Lutrzykowski (red.), Samorza˛d terytorialny w Polsce i w Europie (dos ´ wiadczenia i nowe wyzwania), Torun ´ 2008, s. 90-98. 46 Ibidem, s. 95. 47 Ibidem, s. 96. 48 ˛ tus, Wybory samorza˛dowe 2010 (Poradnik wyborczy J. Szczepan ´ czyk, K. Miazga, M. Mie cz. I), Warszawa 2010, s. 22-24.

84

Paweł Antkowiak

˛kszos ˛cych powyz metoda wie ´ ciowa, natomiast w wyborach radnych gmin licza ˙ ej 20 tys. mieszkan ´ co ´ w, rad powiato ´ w i sejmiko ´ w wojewo ´ dztw metoda proporcjonalna 49. Ostatnie wybory, w kto ´ rych głosowano na podstawie wspomnianych reguł, ˛ w dniach 21 listopada oraz 5 grudnia 2010 r. 50 Frekwencja w wyborach odbyły sie wyniosła 47,32%. Ponownie w II turze głosowania w wyborach wo ´ jto ´ w, burmistrzo ´ w i prezydento ´ w miast frekwencja była duz ˙ o niz ˙ sza i wyniosła 35,31% 51. ˛zca ˛ w wyborach okazała sie ˛ Platforma Obywatelska, gdyz Zwycie ˙ wygrała wybory ˛du, w trzynastu sejmikach wojewo na wszystkich trzech szczeblach samorza ´ dztw, w wielu duz ˙ ych miastach, relatywnie dobre wyniki odnotowała takz ˙ e w wojewo ´ dz˛ce z PiS 52. twach dotychczas uwaz ˙ anych za sympatyzuja ˛ rewolucja ˛ w ordynacji wyborczej okazało sie ˛ jednak przyje ˛cie Prawdziwa 53 ˛pił on ordynacje do Sejmu w dniu 5 stycznia 2011 r. kodeksu wyborczego . Zasta ˛, samorza ˛dowa ˛ i do Parlamentu Europejskiego. Oczywis i Senatu, prezydencka ´ cie ˛zan ˛zuja ˛cych wczes wiele rozwia ´ zostało powto ´ rzonych z obowia ´ niej akto ´ w prawnych. Wprowadzono jednak np. moz ˙ liwos ´c ´ korespondencyjnego głosowania dla ˛cych ˛, ˛dzenia dwudniowego głosowania. Polako ´ w przebywaja za granica a takz ˙ e zarza Co istotne, dwudniowe głosowanie zostało uznane przez Trybunał Konstytucyjny za ˛ RP 54. Najwaz niezgodne z Konstytucja ˙ niejsze zmiany wprowadzone w kodeksie to: rezygnacja z ordynacji proporcjonalnej w gminach, parytet płci i zmiany w biernym ˛dowych. Najistotniejsza ˛ zmiana ˛ w stosunku prawie wyborczym do organo ´ w samorza ˛zuja ˛cych do obowia przepiso ´ w jest wprowadzenie jednomandatowej ordynacji ˛kszos ˛tkiem miast na wie ´ ciowej w wyborach radnych wszystkich gmin, z wyja ˛gu wyborczym utworzonym dla prawach powiatu. Oznacza to, z ˙ e w kaz ˙ dym okre ˛da ˛cej miastem na prawach powiatu wybrany zostanie wyboru rady w gminie nie be jeden radny (do tej pory nawet os ´ miu). Ustawa zakłada ro ´ wniez ˙, z ˙ e lista wyborcza do rady miasta na prawach powiatu, rady powiatu i sejmiku wojewo ´ dztwa nie moz ˙e ˛z liczyc ´ mniej niz ˙ 35% kobiet i nie mniej niz ˙ 35% me ˙ czyzn. Jest to warunek ˛dem konieczny do rejestracji listy. Wprowadzono takz ˙ e pewne obostrzenia wzgle kandydato ´ w na radnych, wo ´ jto ´ w, burmistrzo ´ w i prezydento ´ w. O mandat radnego ˛ m.in. osoba skazana prawomocnym wyrokiem na lub wo ´ jta nie moz ˙ e ubiegac ´ sie ˛ pozbawienia wolnos ˛pstwo skarbowe. Wybory samokare ´ ci za umys ´ lne przeste ˛dowe be ˛da ˛ sie ˛ odbywały w ostatnia ˛ niedziele ˛ poprzedzaja ˛ca ˛ koniec kadencji. Za rza
K. W. Czapli cki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, Samorza˛dowe prawo wyborcze. Komentarz, Warszawa 2010, s. 17-18. 50 ˛ II tura głosowania w wyborach wo W dniu 5 grudnia odbyła sie ´ jta, burmistrza i prezydenta ˛ II tura wyboro miasta. Ponadto w dniu 19 grudnia 2010 r. odbyła sie ´ w w gminie Piechowice. 51 ˛ http:͞͞wybory2010.pkw.gov.pl͞att͞2͞pl͞000000.html#tabs-1 (data wejs ´ cia na strone 20.12.2011). 52 http:͞͞www.przeglad-tygodnik.pl͞pl͞artykul͞zwyciezcy-przegrani-wyborow-samorzad owych ˛ 20.12.2011). (data wejs ´ cia na strone 53 Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy (Dz. U. 2011 Nr 21 poz. 112). 54 Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2011 r. (sygn. akt K 9͞11).
49

˛dowej ordynacji wyborczej w Polsce w okresie transformacji systemowej Ewolucja samorza

85

˛ poprawki zaproponowanej przez Senat wprowadzono ro sprawa ´ wniez ˙ nowe zasady składania s ´ lubowania przez radnych oraz wo ´ jto ´ w, burmistrzo ´ w i prezydento ´ w miast. ˛ z punktem dotycza ˛cym składania przysie ˛gi be ˛dzie zwoływał komisarz Sesje ˛ ocene ˛ przyje ˛tych rozwia ˛zan wyborczy 55. Na efekty i jednoznaczna ´ nalez ˙ y poczekac ´ ˛dowych w 2014 r., kiedy to znajda ˛ one swoje do kolejnych wyboro ´ w samorza zastosowanie.

´C ´ SAMORZA ˛DOWEGO PRAWA WYBORCZEGO PRZYSZŁOS ˛c rozwaz ˛dowej ordynacji wyPodsumowuja ˙ ania na temat ewolucji samorza ˛ do borczej, moz ˙ na dojs ´c ´ do kilku kluczowych wniosko ´ w, kto ´ re uprawniaja ˛cia co najmniej kilku propozycji zmian w obecnie obowia ˛zuja ˛cych wysunie zasadach rywalizacji wyborczej. Po pierwsze widac ´ wyraz ´ nie, z ˙ e wraz z biegiem ˛dowych dos ˛dowa ordynacja wyborcza czasu i przyrostem samorza ´ wiadczen ´ samorza ˛ coraz bardziej sformalizowana i skomplikowana dla politycznych destaje sie ˛ che ˛c ˛cia udziału w wyborach. Po drugie nie cydento ´ w, kto ´ rzy wyraz ˙ aja ´ wzie ˛tpliwos ˛puje proces upartyjnienia wyboro ulega wa ´ ci, z ˙ e naste ´ w oraz organo ´w uchwałodawczych i wykonawczych na poziomie gminy, czemu zdecydowanie sprzyja sukcesywne modyfikowanie ordynacji wyborczej w kierunku ułatwienia działalnos ´ ci partiom politycznym. Po trzecie tego rodzaju proces wpływa ne˛ce sie ˛ oddolnie inicjatywy lokalne, kto gatywnie na tworza ´ re w sposo ´ b nieunikniony ˛ tworzeniu sie ˛ społeczen sprzyjaja ´ stwa obywatelskiego w Polsce. Po czwarte ˛ sie ˛ w wybory lokalne nie ma nic złego w tym, z ˙ e partie polityczne angaz ˙ uja i regionalne, jednakz ˙ e jest naganne, gdy w swojej działalnos ´ ci politycznej, ˛ temato w szczego ´ lnos ´ ci w kampanii politycznej, nie podejmuja ´ w istotnych z punktu widzenia wspo ´ lnoty lokalnej czy regionalnej. Warto takz ˙ e zauwaz ˙ yc ´ , co nie było szczego ´ łowo analizowane w tym opracowaniu, z ˙ e obraz kampanii wyborczej w szes ´ ciu dotychczasowych wyborach samo˛dowych odbiega od zamysło ˛du rza ´ w pomysłodawco ´ w restytucji polskiego samorza ˛ bowiem, z terytorialnego. Okazuje sie ˙ e gros temato ´ w poruszanych w kampanii nie ˛sto z prostego dotyczy zagadnien ´ lokalnych czy regionalnych i wynika bardzo cze przenoszenia sporo ´ w politycznych ze szczebla ogo ´ lnopolskiego na szczebel samo˛dowy. Dodatkowo nalez rza ˙ y takz ˙ e powiedziec ´, z ˙ e kluczowe zagadnienia dla ˛ Europejska ˛ oraz korzys rozwoju regionu, jak chociaz ˙ by integracja Polski z Unia ´ ci ˛ce ro ˛ w trakcie trwania i zagroz ˙ enia z niej płyna ´ wniez ˙ bardzo rzadko pojawiały sie batalii politycznej, chociaz ˙ by w 2002 r., kiedy Polska stała o krok od wejs ´ cia do unijnych struktur 56.
http: ͞͞ www.samorzad.pap.pl ͞ palio ͞ html.run? – Instance : cms – samorzad.pap.pl& –Page ˛ 20.12.2011). ID:2&s:depesza&dep:83822 (data wejs ´ cia na strone 56 A. Kamyczek, G. Nowak, J. Micin ´ ski, Wybory samorza˛dowe w Polsce w konteks ´ cie integracji europejskiej, „Studia Europejskie” nr 4, 2002, s. 225-235.
55

86

Paweł Antkowiak

˛dowe prawo wyborcze w tro Jakie zatem powinno byc ´ samorza ´ jstopniowym ˛du terytorialnego w Polsce? W moim przekonaniu powinno byc modelu samorza ´ ono przede wszystkim maksymalnie uproszczone, zwłaszcza na poziomie gminy, kto ´ ra ˛ jednostka ˛ samorza ˛du terytorialnego. Nie ulega ro ˛tpliwojest podstawowa ´ wniez ˙ wa s ´ ci, z ˙ e reguły prawa wyborczego powinny byc ´ znane potencjalnym wyborcom na wiele dni przed terminem wyboro ´ w tak, az ˙ eby głos oddany przy urnie wyborczej był głosem oddanym s ´ wiadomie. Znajomos ´c ´ reguł procesu wyborczego oraz s ´ wiado˛gle – mimo dos mos ´c ´ tego, kogo wybieramy i do jakiego organu, jest cia ´ wiadczenia szes ´ ciu elekcji – w polskim społeczen ´ stwie zbyt niska. Nalez ˙ y takz ˙ e połoz ˙ yc ´ szczego ´ lny nacisk na wsparcie dla lokalnych inicjatyw społecznych i politycznych, ˛ alternatywne wobec partii politycznych programy wyborcze, to kto ´ re przedstawiaja ˛ ˛ znacznie bliz one bowiem znaja rzeczywiste problemy danego regionu i sa ˙ sze ˛puja ˛cego procesu lokalnej społecznos ´ ci. Istotne jest ro ´ wniez ˙ powstrzymanie poste ˛dowych i wprowadzenie w ordynacji takich zmian, upartyjnienia wyboro ´ w samorza ˛ lokalnym komitetom wyborczym ro ˛ rywalizacje ˛ ze zorganizokto ´ re zapewnia ´ wna wanymi ugrupowaniami politycznymi. ˛cych sie ˛ prawem wyborczym istotne jest to, Zdaniem wielu specjalisto ´ w zajmuja aby było ono stabilne. W ten sposo ´ b wyborca chroniony jest przed wszelakimi działaniami o charakterze manipulacyjnym czy prowokacyjnym, kto ´ re bardzo ˛sto podejmowane sa ˛ partykularnie i koniunkturalnie przez znacza ˛ce siły policze tyczne w kraju. Stabilnos ´c ´ prawa decyduje ponadto o wiarygodnos ´ ci przeprowadzonych wyboro ´ w oraz ich wyniko ´ w. Jes ´ li natomiast zasady udziału obywateli ˛ cze ˛sto zmieniane, z reguły bardziej komplikowane, to w procesie wyborczym sa ˛ poczuc ˛ zastana ˛ przy urnie wyborca moz ˙ e sie ´ zagubiony i zdezorientowany sytuacja ˛cy układ sił na scenie wyborczej i uznac ´ , iz ˙ jego głos nie ma wpływu na istnieja ˛dzie on zmanipulowany w toku procedury wyborczej. politycznej, bowiem be ˛gowane jest szczego Wraz ˙ enie to pote ´ lnie poprzez dokonywanie zmian w prawie ˛c wyborczym na przysłowiowe „za pie ´ dwunasta” 57.

ABSTRACT The political transformation which was introduced in Poland in 1989 brought about the creation of a state founded on democratic rules and respecting basic human rights. It was a period of dynamic political changes. As a result, self-government appeared and continues to exist in its present shape. The electoral system is an essential part of political life on a local and regional level. However, this system can also easily be abused to achieve some immediate political goals which do not always converge with the aims of a democratic state. Six previous self-government elections have proven that electoral regulations often become the subject of a political game.

57

J. Marszał ek-Kawa, Wybory samorza˛dowe..., s. 201-202.