You are on page 1of 26

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 1

MARTA GÖTZ Marta Götz Poznan ´

POTENCJAŁ KOOPETYCJI W WIELKOPOLSCE ´ DZTW KRAJU NA TLE WYBRANYCH WOJEWO Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju
WPROWADZENIE

˛, jest Koopetycja, czyli konkurencyjna wspo ´ łpraca, nazywana tez ˙ kooperencja ˛cym coraz wie ˛ksza ˛ popularnos zyskuja ´c ´ zagadnieniem ekonomiczno-społecznym. ˛czenie wzajemnie sprzecznych relacji Jako koncepcja oksymoroniczna stanowi poła 1 ´ wnywana do starochin ´ skiej idei harmonii – kooperacji i konkurencji . Bywa poro ˛ konkurencji i kooperacji w jeden typ relacji yin-yang 2. Koopetycja to zespalanie sie i interakcji. Z punktu widzenia firmy opisywana jest jako strategia synkretycznego poszukiwania renty 3 i przyjmuje, z ˙ e: ˛c ze soba ˛ w interakcje, biora ˛ udział w grze o sumie wie ˛kszej – Firmy, wchodza od zera acz zmiennej; ˛ z faktu posiadania zbiez – Interakcje te wynikaja ˙ nych intereso ´ w; – Udział w grze umoz ˙ liwia zaro ´ wno tworzenie wartos ´ ci dodanej, jak i jej podział. ˛ca, z Choc ´ istnieje juz ˙ oficjalna definicja zakładaja ˙ e koopetycja to wspo ´ łpraca ˛dzy konkurentami w nadziei na osia ˛gnie ˛cie wspo mie ´ lnych korzys ´ ci 4; rozumienie ˛z tego zagadnienia jest wcia ˙ dalekie od jednoznacznos ´ ci. Z perspektywy makroekonomicznej, czyli regionu, kooperencja definiowana ˛dkowania proceso moz ˙ e byc ´ jako sposo ´ b regulacji zachowan ´ firm, czyli porza ´w gospodarczych w celu zapewnienia najlepszej sprawnos ´ ci danego systemu 5.
B. Jankowska, Konkurencja czy kooperacja˛, „Ekonomista” nr 1, 2009, s. 67-91. T.A. Peng, M. Bourne, The Coexistence of Competition and Cooperation between Networks: Implications from Two Taiwanese Healthcare Networks, „British Journal of Management” vol. 20(3), 2009, s. 396-397. 3 A. Lado, N. Boyd, S. Hanlon, Competition, cooperatioon and the search for economic rents: a syncretic model, „Academy Management Review” vol. 22 (1), 1997, s. 128. 4 Collaboration between business competitors, in the hope of mutually beneficial results, The Oxford Pocket Dictionary of Current English, Oxford 2009. 5 B. Jankowska, op. cit., s. 68.
2 1

102

Marta Götz

˛tnos Umieje ´c ´ godzenia wspo ´ łpracy i rywalizacji stanowi wyraz dojrzałos ´ ci rynkowej ˛tych gospodarek. Koopetycje ˛ analizowac i jest typowa dla wyz ˙ ej rozwinie ´ moz ˙ na tez ˙ ˛ciu w warstwie semantycznej, logicznej, a takz ˙ e systemowo. W tym pierwszym uje proponowane polskie pełne okres ´ lenie koopetycji jako konkurencyjnej wspo ´ łpracy sugeruje, z ˙ e istotniejszym elementem jest kooperacja. Rywalizacja pełni w zasadzie ˛ przymiotnika, okres ˛ tego wspo funkcje ´ la ceche ´ łdziałania. Rozbudowana wersja ˛ mie ˛dzy kooperencji moz ˙ e tez ˙ sugerowac ´, z ˙ e mamy do czynienia ze wspo ´ łpraca ˛ w celu poprawy konkurentami. Inna interpretacja moz ˙ e akcentowac ´ wspo ´ łprace ˛ca ˛ konkurowanie w skali globu. Spojrzenie konkurencyjnos ´ ci, czyli umoz ˙ liwiaja ˛ wspo ˛ w kategoriach systemowe sugeruje, by traktowac ´ konkurencyjna ´ łprace ˛ sie ˛ elementy͞aktorzy (uczelnie, firmy) i relacje pewnego systemu, na kto ´ ry składaja ˛dzy nimi, pozytywne jak i negatywne (mobilnos mie ´c ´ pracowniko ´ w, wspo ´ lne projekty, „podkupywanie” pracowniko ´ w, szpiegostwo przemysłowe). W rozumie˛, jako z niu logiki koopetycja jest koniunkcja ˙ e implikuje jednoczesnos ´c ´ kooperacji ˛ nalez ˛ciu ewolucyjnym, gdyz i konkurencji. Kooperencje ˙ y analizowac ´ w uje ˙ jej ˛ przejawia, podlegaja ˛ zmianom w czasie 6. Pocza ˛tkowa charakter i forma, w jakiej sie ˛puje miejsca s ´ wiadomos ´c ´ , czyli uznanie potencjału, jaki niesie koopetycja, uste ˛zaniu rozpoznaniu moz ˙ liwos ´ ci jej praktycznego zastosowania, rozwojowi, zobowia do wspo ´ łpracy, kto ´ re z czasem moz ˙ e jednak ulec zanikowi. Przesłanki do ˛ wo ˛zywac podtrzymywania koopetycji przestaja ´ wczas obowia ´ . Fazom tym od˛ kolejne etapy w cyklu z ˛ mie ˛dzy nimi osia ˛gna ˛c powiadaja ˙ ycia relacji. Ro ´ wnowage ´ moz ˙ na pod warunkiem zbilansowania czterech elemento ´ w: wiarygodnos ´ ci part˛knero ´ w, kontroli wydajnos ´ ci, sprawiedliwos ´ ci podziału oraz efektywnos ´ ci zwie ˛ traktowac ˛zke ˛ szania potencjalnego zysku 7. Koopetycje ´ zatem nalez ˙ y jako wia ˛cych fluktuacjom, obejmuja ˛cych elementy ekonomiczne i społeczrelacji podlegaja ˛ ne 8. Daleka od kompaktowego monolitu, strategia koopetycji jest koncepcja ˛ i wieloaspektowa ˛, a jej struktura, zmiennos wielowymiarowa ´c ´ formy i s ´ ciez ˙ ka ˛ z pewnos ˛ łatwe do zrozumienia 9. Ogo ˛ dystynktywna ˛ ewolucji nie sa ´ cia ´ lnie pewna ˛ koopetycji wydaje sie ˛ byc cecha ´ jej niestabilnos ´c ´ – konkurencyjna wspo ´ łpraca ˛dzy rywalizowaniem a kooperacja ˛. Choc bowiem jest z definicji zawieszona mie ´ ˛gu w zasadzie rozstrzygaja ˛ te same siły o jej kształcie, przebiegu, trwałos ´ ci i zasie (determinanty zdiagnozowane w literaturze), to jednak ich układ jest kaz ˙ dorazowo ˛c pewien ewoluuja ˛cy ekosystem stanowi ona wyraz podejs inny. Odzwierciedlaja ´ cia dynamicznego do zagadnien ´ społeczno-gospodarczych.
6 F. Zerbini, S. Castaldo, Stay in or get out the Janus? The maintenance of multiplex relationships between buyers and sellers, „Industrial Marketing Management” vol. 36, 2007, s. 944. 7 F. Zerbini, S. Castaldo, op. cit., s. 948. 8 Ibidem, s. 944. 9 „Far from being a compact monolith, coopetition strategy is a multidimensional und multifaceted concept (...) and it is all but easy to grasp its structure, processes and evolving patterns.” G. B. Dagnino, G. Padula, Coopetition strategy a new kind of interfirm dynamics for value creation, http:͞͞www. altruists.org͞static͞files͞coopetition%20strategy.pdf, s. 13.

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju

103

Literatura oferuje stosunkowo bogaty zestaw prawdopodobnych determinant ˛ zwłaszcza przesłanki ekonomiczne, czyli da ˛z koopetycji. Akcentowane sa ˙ enie do ˛kszenia potencjalnego zysku – ła ˛czone z kooperacja ˛ – oraz do jego podziału, co zwie ˛zane jest z konkurencja ˛. Koopetycji sprzyjaja ˛ tez wia ˙ stopien ´ specjalizacji aktoro ´w ˛cych w ich posiadaniu. Ponadto wyste ˛puje liczna i atrakcyjnos ´c ´ zasobo ´ w pozostaja ˛trznych, takich jak dynamika na i otwarta grupa innych czynniko ´ w, zaro ´ wno zewne ˛trznych – do kto rynku, czy stopa wejs ´ cia nowych firm, jak i wewne ´ rych nalez ˙y ˛biorstwa (płaska czy zhierarchizowana) i faza cyklu struktura organizacyjna przedsie ˛ ro z ˙ ycia produktu 10. Na rozwo ´ j strategii koopetycji wpływaja ´ wniez ˙ : stopien ´ ˛cych siec ˛dzy jej uczestzro ´z ˙ nicowania jednostek tworza ´ , złoz ˙ onos ´ ci relacji mie nikami, obszary wspo ´ łpracy, a takz ˙ e intensywnos ´c ´ i trwałos ´c ´ relacji. ˛zana ˛ gospodarcza ˛, Konkurencyjna wspo ´ łpraca, wia przede wszystkim ze sfera ˛ sie ˛ nie jest zarezerwowana tylko dla niej. W literaturze bowiem pojawiaja ˛dzy jednostkami propozycje rozszerzenia koncepcji koopetycji na relacje mie ˛dowymi (NGOs), czy administracja ˛ pubniekomercyjnymi, organizacjami pozarza ˛11. Tymczasem naukowe uje ˛cie kooperencji pojawia sie ˛ prawie wyła ˛cznie na liczna ˛dzania strategicznego, łamach literatury ekonomiczno-biznesowej, w ramach zarza teorii organizacji i zachowan ´ firm, czy marketingu. Intuicyjnie obecnos ´c ´ tego fenomenu odkryc ´ moz ˙ na w wielu sferach z ˙ ycia – prywatnej, gdzie przyjaciele ˛ ze soba ˛; politycznej, gdy kierowani dobrem i członkowie rodziny konkuruja ˛du przeciwnicy zaczynaja ˛ ze soba ˛ wspo wyz ˙ szego rze ´ łpracowac ´ ; czy tez ˙ administ˛ce ˛cza ˛ racyjnej, kiedy konkuruja na co dzien ´ jednostki ła siły w celu przeprowadzenia pewnych działan ´ . Mimo przypuszczalnej „wszechobecnos ´ ci” kooperencji, profes˛ do wymiaru biznesowego. Rozpoznanie jonalna analiza w zasadzie ogranicza sie ˛ byc ˛ dla dalszych badan pozostałych odniesien ´ wydaje sie ´ dopiero propozycja ´ w przyszłos ´ ci.

´ CI Z KOOPETYCJI KORZYS ˛ badania, oddziałuje pozytywnie na efektywnos Koopetycja, jak sugeruja ´c ´ ˛ wykorzystania zasobo ˛ działan gospodarowania poprzez poprawe ´ w, koordynacje ´, ˛ alokacje ˛ surowco ˛tkowo korzystna w branz czy lepsza ´ w. Moz ˙ e byc ´ wyja ˙ ach wysokich koszto ´ w i o długich cyklach produkcji. Konkurencyjna wspo ´ łpraca ˛ki dzieleniu sie ˛ praca ˛, obniz pozwala, dzie ˙ yc ´ koszty rozwoju nowych produkto ´ w, ˛w efekcie skro ´ cic ´ czas i zagwarantowac ´, z ˙ e kaz ˙ da z jednostek wnosi do przedsie ˛cia najlepsze kompetencje 12. W konsekwencji osia ˛gane sa ˛ korzys wzie ´ ci synergii.
A. Lado, N. Boyd, S. Hanlon, op. cit., s. 130. G. B. Dagnino, G. Padula, op. cit., s. 23. 12 M. Bengtsson, S. Kock, Co-opetition in business networks – to cooperate and compete simultaneously, „Industrial Marketing Management” vol. 29 (5), 2000, s. 414.
11 10

104

Marta Götz

W badaniach s ´ wiatowych zidentyfikowano wiele rodzajo ´ w kooperencji. Moz ˙e ˛trz firmy mie ˛dzy jej ona dotyczyc ´ jednej lub kilku branz ˙ . Moz ˙ e zachodzic ´ wewna ˛dzy przedsie ˛biorstwami, a takz ˛dzy sieciami i gronami departamentami, mie ˙ e mie ˛biorstw. Ponadto moz przedsie ˙ e dotyczyc ´ jednej lub wielu funkcji, czy tez ˙ obszaro ´w ˛zku z tym inni sa ˛ jej uczestnicy i inny charakter potencjalnych działania. W zwia korzys ´ ci. W przypadku szczebla mikro, gdy koopetycja dotyczy pracowniko ´ w, ˛ na wzrost dochodzi do generowania i przepływu wiedzy, co przekłada sie ˛dzy firmami, efektywnos ´ ci 13. W koopetycji poziomu mezo, czyli w relacjach mie ˛ wspo pojawia sie ´ łprojektowanie, rozwo ´ j i przepływy wiedzy, co owocowac ´ moz ˙e opracowywaniem nowych standardo ´ w, szybszym wprowadzeniem nowos ´ ci na rynek, czy wspo ´ lnym szkoleniem pracowniko ´ w. W przypadku koopetycji poziomu ˛ ˛ makro, a wiec miedzy klastrami i sieciami, dochodzi do kreowania nowej wiedzy, ˛cych renty (tzw. rent a w konsekwencji spadku działan ´ agresywnych i poszukuja seeking). Koopetycja pozwala na bardziej optymalne korzystanie z posiadanych zasobo ´ w, ˛ szczego ˛cych np. co wydaje sie ´ lnie waz ˙ ne dla mniejszych firm, nie dysponuja własnym zapleczem naukowym 14. Zawodnos ´c ´ zdolnos ´ ci (capabilities failure) zdiagnozowana w literaturze moz ˙ e byc ´ czynnikiem niezwykle istotnym włas ´ nie dla ˛ce z braku lub ˛biorstw (MSP) 15. Trudnos ´ ci wynikaja małych i s ´ rednich przedsie ˛cego poziomu kompetencji, umieje ˛tnos niewystarczaja ´ ci w przyjmowaniu, absorp˛ do zamknie ˛cia sie ˛ na nowe cji, rozwijaniu nowych technologii prowadzic ´ moga ˛ technologie, czyli zatrzas ´ niecia w starej trajektorii rozwoju. Koopetycja stanowi ˛zania tego typu problemo jeden ze sposobo ´ w rozwia ´ w. Unikatowy charakter kaz ˙ dej z lokalnych koopetycji gwarantowac ´ moz ˙ e te ˛ zaro wszystkie atrybuty, o kto ´ rych wspominaja ´ wno N. Foss i C. Knudsen 16, jak ˛c elementy, kto ˛dzaja ˛ i A. Malmberg i P. Maskell 17, a wie ´ re z jednej strony przesa o atrakcyjnos ´ ci regionu dla prowadzenia działalnos ´ ci gospodarczej, a z drugiej ˛ sie ˛ dla firm w zdobywaniu przewag konkurencyjnych. Atrakcyjnos strony licza ´c ´, ˛zane a zatem i konkurencyjnos ´c ´ 18 obejmuje pewne zlokalizowane zdolnos ´ ci zwia
G. B. Dagnino, G. Padula, op. cit., s. 30. M. Bengtsson, S. Kock, op. cit., s. 411-426. 15 R.K. Woolthuis, M. Lankhui zen, V. Gilsing, A system failure framework for innovation policy design, „Technovation” 25 (2005), s. 609-614. 16 N. Foss, C. Knudsen, Towards a competence theory of the firm, Routledge, London, New York 1996, s. 164. 17 A. Malmberg, P. Maskel l, Localised learning and industrial competitiveness, „Cambridge Journal of Economics” vol. 23, 1999, s. 173, 176-178. 18 ˛ zdolnos ˛gania sukcesu w gospodarczej rywalizacji. Mianem konkurencyjnos ´ ci okres ´ la sie ´c ´ do osia ˛ciem, kto Konkurencyjnos ´c ´ regionu jest poje ´ re moz ˙ e byc ´ stosowane w dwojakim znaczeniu: 1) jako ˛cych o atrakcyjnos zespo ´ ł cech decyduja ´ ci regionu z punktu widzenia lokowania w nim inwestycji i jako miejsca zamieszkania; 2) jako wyraz przewagi technologicznej lub niz ˙ szych cen produkto ´ w i usług wytwarzanych w regionie, w poro ´ wnaniu z analogicznymi produktami i usługami w innych regionach. Słownik do Strategii Rozwoju Wojewo ´ dztwa Dolnos ´ la˛skiego do roku 2020.
14 13

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju

105

˛ koopetycji – ich cechy bowiem (cennos z koncepcja ´c ´ , rzadkos ´c ´ , brak substytuto ´ w, ˛ czasu, wspo ˛ elemento niekopiowalnos ´c ´ gwarantowane dekompresja ´ łzalez ˙ nos ´ cia ´w ˛gnie ˛ciem masy krytycznej zasobo ˛ zachowan i osia ´ w) wymagaja ´ konkurencyjnej ˛tnos wspo ´ łpracy, umieje ´ ci godzenia rywalizacji i kooperacji. W s ´ wiadomos ´ ci ˛c tkwic ˛ nie lokalnych aktoro ´ w powinno wie ´ przekonanie, z ˙ e jako region konkuruja tylko z innymi jednostkami terytorialnymi w Polsce, ale z innymi regionami s ´ wiata. ˛ca jest juz „Niewystarczaja ˙ konkurencyjnos ´c ´ regionu w skali krajowej (...) celem i przedmiotem szczego ´ lnej troski w strategiach rozwoju społeczno-gospodarczego ˛dzynarodowej konkurencyjnos musi byc ´ podnoszenie poziomu mie ´ ci regiono ´ w” 19. ˛c tym tropem, o atrakcyjnos ˛dza jej zdolnos Zatem ida ´ ci lokalizacji przesa ´c ´ do ˛cych koopetycji. oferowania warunko ´ w sprzyjaja Rozwo ´ j technologiczny tłumaczyc ´ moz ˙ na jako generowanie nowych, jak ˛cych technologii. Konkui rozszerzanie stosowania i doskonalenie juz ˙ istnieja ˛ do niego przyczyniac ˛dzy innymi rencyjna wspo ´ łpraca w regionie moz ˙ e sie ´ mie ˛c lepsze wykorzystanie istnieja ˛cego dorobku naukowego i zaplecza stymuluja ˛zi mie ˛dzy podmiotami i zintensyfikowanie relacji badawczego poprzez rozwo ´ j wie 20 ˛ miedzy s ´ wiatem nauki i biznesu . Wspo ´ łczes ´ nie, specyfika powstawania tech˛ kooperacji wielu podmioto nologii implikuje potrzebe ´ w. Idea tzw. otwartej innowacji zakłada wspo ´ łdziałanie podmioto ´ w z łan ´ cucha wartos ´ ci dodanej, co ˛ kooperencji. Ponadto koopetycja moz sugeruje potrzebe ˙ e w pewien sposo ´ b wymuszac ´ stosowanie najnowszych technologii i popularyzowac ´ wiele z nich ws ´ ro ´d ˛ społeczen ´ stwa; zwiekszac ´ zdolnos ´c ´ do absorpcji zaawansowanych technologii informacyjnych i ich wykorzystanie w codziennym z ˙ yciu gospodarczym i spo˛ca wzajemnemu dzieleniu sie ˛ wiedza ˛ łecznym. Innymi słowy, koopetycja sprzyjaja ˛ca rozwo ˛zania i stymuluja ´ j nauki moz ˙ e stanowic ´ remedium na słabe powia nauki i biznesu, czyli BIZUKI 21. Jej pozytywnym skutkiem moz ˙ e byc ´ tez ˙ lepiej ukształtowany rynek pracy. ˛ wspo ˛tnos Rywale moga ´ lnie decydowac ´ o kierunkach rozwoju umieje ´ ci i kompetencji pracowniko ´ w i w ten sposo ´ b zapobiegac ´ problemom niedopasowania (mismatch) 22. ˛ do rozwoju kapitału rozumianego jako Koopetycja moz ˙ e przyczynic ´ sie ˛tnos umieje ´c ´ wspo ´ łpracy, system norm, wartos ´ ci, do wzrostu znaczenia w biznesie
19 E. Małuszyn ´ ska, Gospodarcze aspekty integracji Wielkopolski z Unia˛ Europejska˛, w: R. Cichocki (red.), Wielkopolska po dwo ´ ch latach w Unii Europejskiej, Poznan ´ 2006, s 13. 20 Regionalna Strategia Innowacji dla Wielkopolski oraz Plan Działan ´ na lata 2004-2006 – ocena wste ˛pnego etapu realizacji działan ´ , Zespo ´ ł Redakcyjny – Poznan ´ ski Park Naukowo-Technologiczny ˛d Marszałkowski Wojewo i Urza ´ dztwa Wielkopolskiego, Poznan ´ 2006. 21 ˛czenie biznesu i nauki, z kto BIZUKA – zbitka sło ´ w biznes i nauka. Oznacza takie poła ´ rego ˛ nowe, innowacyjne firmy odnosza ˛ce sukcesy komercyjne, najlepiej w skali globalnej. Termin powstaja BIZUKA został stworzony na potrzeby Raportu o innowacyjnos ´ ci polskiej gospodarki przygotowanego w 2011 r. na zlecenie Telekomunikacji Polskiej i Krajowej Izby Gospodarczej. 22 ˛k mie ˛dzy oferta ˛ potencjalnych pracowniko Rozdz ´ wie ´ w a potrzebami zgłaszanymi przez pracodawco ´ w, co skutkuje jednoczesnym bezrobociem w pewnych segmentach rynku i wakatami w innych.

106

Marta Götz

˛ takich kategorii, jak zaufanie, wiarygodnos ´c ´ , itp. Trudno okres ´ lic ´ wpływ na sfere ˛ nie tylko dlatego, z społeczna ˙ e podbudowa teoretyczna i załoz ˙ enia koopetycji nie ˛ w tym wzgle ˛dzie odpowiedzi, ale takz ˛du na brak badan przynosza ˙ e ze wzgle ´ ˛. Przedmiotem analiz były empirycznych, kto ´ re podejmowałyby tego typu tematyke gło ´ wnie kategorie ekonomiczne – zysk, fazy produkcji, itp. Rozwo ´ j społeczny rozumiec ´ moz ˙ na w kategoriach tworzenia kapitału społecznego (relacje społeczne ˛ce na osia ˛ganie wie ˛kszych korzys i zaufanie jednostek pozwalaja ´ ci) 23, niwelowania ro ´z ˙ nic, wyro ´ wnywania szans, poprawy standardu z ˙ ycia, bezpieczen ´ stwa publicznego 24. Bliz ˙ sze szacowanie wpływu konkurencyjnej wspo ´ łpracy na kwestie takie, jak aktywnos ´c ´ zawodowa, czy wykluczenie społeczne jest bardzo trudne. Choc ´ ˛zania, kto ˛ kapitał społeczny rozumiany jako zaufanie, normy i powia ´ re moga 25 ˛ ˛c zwiekszyc ´ sprawnos ´c ´ społeczen ´ stwa ułatwiaja skoordynowane działania , czy tez ˙ ˛tnos ˛dzyludzkiej w obre ˛bie grup i organizacji w celu umieje ´c ´ wspo ´ łpracy mie ˛da ˛ prawdopodobnie dzie ˛ki koopetycji rozwijane. realizacji własnych intereso ´ w 26 be ˛ immanentna ˛ niestabilnos Koncepcja koopetycji posiada pewna ´c ´ . Układ sił ˛ forme ˛ działania i w zwia ˛zku z tym rywalizacji i kooperacji determinuje ostateczna ˛gane ˛ ˛ osia korzys ´ ci. Potencjalne zyski obejmuja ułatwiony dostep do informacji, ˛ksze moz wie ˙ liwos ´ ci identyfikacji nisz, rozwo ´ j kapitału ludzkiego, tworzenie ˛ki dynamicznemu wzrostowi liczby nowych podmioto nowych miejsc pracy dzie ´ w, czy powstawaniu firm „odpryskowych” (spin-offs). Jednoczes ´ nie nalez ˙ y byc ´s ´ wia˛ od rzeczywistych warunko ˛ silnie zalez domym, z ˙ e korzys ´ ci te zalez ˙a ´ w, tj. sa ˙ ne od relacji sił. Jakakolwiek niero ´ wnowaga bowiem moz ˙ e oznaczac ´ raczej utrudnienia aniz ˙ eli zyski.
˛CE ROZWOJOWI KOOPETYCJI W REGIONIE WARUNKI SPRZYJAJA

Przegla ´niejszych badan ´ ˛d wczes ˛s ˛ do efekto Pierwsza cze ´c ´ tego rozdziału odwołuje sie ´ w badan ´ prowadzonych ˛cych konkurencyjnej wspo w ramach projektu Foresight Wielkopolska, dotycza ´ łpracy. Sugerowana w literaturze klasyfikacja gło ´ wnych przesłanek koopetycji
˛trznia sie ˛ w procesach samoorganizacji. Stanowi komplementarny Kapitał społeczny uzewne wobec interwencjonizmu pan ´ stwowego mechanizm alokacji zasobo ´ w. M. Słodowa-Hełpa, Wielkopolska w Europie Regiono ´ w, w: Europa w Wielkopolsce, Wielkopolska w Europie. Bilans pierwszego roku członkostwa w Unii Europejskiej, Poznan ´ 2005, s. 31. 24 ˛d stosunkowo rzadko jest ona dokonywana „Ocena kapitału społecznego jest jednak trudna, sta ˛cy”. Jednym z nielicznych wyja ˛tko ˛ badania Instytutu Badan w sposo ´ b kompleksowy i wyczerpuja ´ w sa ´ ˛ Rynkowa ˛ (IBnGR) z Gdan ˛ce klimat społeczny jako składowa ˛ atrakcyjnos nad Gospodarka ´ ska oceniaja ´ ci regionu. E. Małuszyn ´ ska, op. cit., s. 20. 25 R. Putnam, R. Leonardi, R. Nanett i, Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy, Princeton 1993, s. 167, za K. Malaga, O niekto ´ rych dylematach teorii wzrostu gospodarczego i ekonomii, http:͞͞www.pte.pl͞pliki͞2͞12͞K.%20Malaga.pdf. 26 F. Fukuyama, Social Capital, Tanner Lecture on Human Values, Oxford 1997, s. 378-379, za K. Malaga, op. cit.
23

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju

107

˛ca kapitał społeczny, teorie ˛ gier, koszty transakcyjne i koncepcje ˛ zasoboobejmuja ˛ pozwala postawic wa ´ pewne hipotezy odnos ´ nie do ewentualnych motywo ´w ˛ w koopetycje ˛ podmioto angaz ˙ owania sie ´ w w Wielkopolsce. Jako mało praw˛ byłoby dopodobny uznac ´ moz ˙ na kapitał społeczny. Dos ´c ´ odwaz ˙ na decyzja, jaka ˛ z rywalami nie mogłaby byc ˛cia ˛ wejs ´ cie we wspo ´ łprace ´ raczej powodowana che ˛kszenia grona kooperanto ˛pu do pewnych niewymiertylko powie ´ w, uzyskania doste ˛ca w warunkach polskich nych korzys ´ ci, jak prestiz ˙ , reputacja. Bardziej przekonuja ˛ teoria gier. Interpretuja ˛c koopetycje ˛ w tych kategoriach firmy upatruja ˛ wydaje sie ˛kszenie potencjalnych zysko ˛kszenie „tortu do szans na zwie ´ w (dosłownie powie ˛, z ˛c sie ˛ we wspo ˛ z rywalami maja ˛ szanse ˛ na podziału”). Akceptuja ˙ e angaz ˙ uja ´ łprace ˛zanie do koncepcji korzys ´ ci, kto ´ rych nigdy nie odnies ´ liby samodzielnie. Nawia ˛cej, z ˛ firmy zyskuja ˛ doste ˛p do komzasobowej argumentuja ˙ e poprzez koopetycje ˛ szczego plementarnych cennych zasobo ´ w, wydaje sie ´ lnie zasadne w branz ˙ ach wiedzointensywnych, np. w farmaceutycznej. Natomiast koszty transakcyjne uznac ´ ˛cia kooperencji dla wielu podmioto moz ˙ na za wspo ´ lny motyw podje ´ w. Motyw ten jednak ma obosieczne działanie – pozwala z jednej strony zredukowac ´ pewne ˛ ˛c koszty – poszukiwania, czy selekcji kontrahento ´ w, ale zwieksza inne, implikuja koniecznos ´c ´ ich kontroli i monitorowania. ˛ stosunkowo słabym uczestnictwem ludnos Obecnie Wielkopolska cechuje sie ´ ci w kształceniu ustawicznym 27. W dziedzinie działalnos ´ ci badawczo-rozwojowej ˛ pozycje ˛ ws (B;R) zajmuje ostatnia ´ ro ´ d siedmiu najbardziej konkurencyjnych ˛ ˛ ˛ca sie ˛ niewielwojewo ´ dztw Polski. Słaba strona jest mała nowoczesnos ´c ´ , wyraz ˙ aja kim udziałem firm o bardzo wysokiej technologii. Region cechuje niedostateczna, jak na wspo ´ łczesne potrzeby, nowoczesnos ´c ´ gospodarki 28. ˛ relacje ˛ W przypadku „kapitału społecznego” zaobserwowac ´ moz ˙ na wyraz ´ na ˛z o charakterze sprze ˙ enia zwrotnego. Z jednej bowiem strony stanowi on explicite ˛ dla angaz ˛ podmioto ˛, z drugiej strony to przesłanke ˙ owania sie ´ w w koopetycje włas ´ nie w jej wyniku zaso ´ b kapitału społecznego ulega dalszemu rozwojowi. Zatem kapitał społeczny rozumiany jako zdolnos ´c ´ do samoorganizacji umoz ˙ liwia prowa˛dzy innymi dzenie konkurencyjnej wspo ´ łpracy. Jej efektem moz ˙ e byc ´ natomiast mie ˛zan ˛c doskonalszy system norm i wartos ´ ci, powstanie nowych sieci powia ´ , a wie ˛pna diagnoza tego obszaru w Wielkopolnowe elementy kapitału społecznego. Wste sce sugeruje raczej korzystny grunt dla rozwoju konkurencyjnej wspo ´ łpracy 29. ˛ koopetycji w regionie cechy lokalnych przedsie ˛biorco Dobrze wro ´z ˙a ´ w. Sukcesy ˛czaja ˛ oni mie ˛dzy innymi dobrej kulturze marketingowej, umieje ˛tnos zawdzie ´ ci ˛ do wymogo dostosowania sie ´ w kliento ´ w, zaangaz ˙ owaniu pracowniko ´ w, wysokiej
27 T. Czyz ˙ , Competetitiveness of the Wielkopolska Region in Terms of a Knowledge-Based Economy, „Quaestiones Geographicae” 29(2), 2010, s. 13. 28 T. Czyz ˙ , op. cit., s. 20. 29 ˛dnos Etos pracy, dokładnos ´c ´ i skrupulatnos ´c ´ , oszcze ´c ´ , szacunek dla starszych, poszanowanie ˛s czasu, rola rodziny – to gło ´ wne elementy wielkopolskiej toz ˙ samos ´ ci. Foresight – Raport kon ´ cowy, cze ´c ´ ˛cona toz pos ´ wie ˙ samos ´ ci regionalnej (2011).

108

Marta Götz

˛tnos kulturze organizacyjnej, dbałos ´ ci o jakos ´c ´ wyrobo ´ w i usług, wysokim umieje ´˛ zdolciom adaptacyjnym oraz nas ´ ladowaniu dobrych wzoro ´ w. Ponadto posiadaja ˛ do takich czynniko nos ´c ´ dostosowywania sie ´ w otoczenia, jak: zmiany cen na rynku, preferencje kliento ´ w czy działania najbliz ˙ szych konkurento ´ w. ˛ksza ˛ słabos ˛ wielkopolskich przedsie ˛biorstw jest brak mys Najwie ´ cia ´ lenia strategicznego i długofalowego planowania rozwoju firmy 30. Wiele celo ´ w takich, jak wprowadzenie nowego produktu, poprawa warunko ´ w pracy, ulepszenie proceso ´w ˛co podejmowane sa ˛ działania produkcji odkładanych jest na po ´z ´ niej. Na biez ˙a ˛ce redukcji koszto dotycza ´ w, poprawy jakos ´ ci, nowych kanało ´ w dystrybucji. Przed˛biorstwa z regionu posiadaja ˛ dos sie ´c ´ nowoczesny park maszynowy i generalnie ˛c, przeprowadzaja ˛c modernizacje ˛, zmniejszyły luke ˛ technologiczna ˛ rzecz biora ˛ ˛ w stosunko ´ w do krajo ´ w rozwinietych. Słabo sa jednak przez lokalne firmy wykorzystywane takie z ´ ro ´ dła innowacji, jak uczelnie i instytuty badawcze, co s ´ wiadczy zaro ´ wno o niedostosowaniu oferty i oczekiwan ´ oraz potrzeb po obu ˛dzy nauka ˛ a biznesem. Pesymistyczne sa ˛ takz stronach, jak i braku kontakto ´ w mie ˙e wnioski w zakresie wykorzystania przez wielkopolskie firmy moz ˙ liwos ´ ci wspo ´ ł˛, z ˛ ro ˛ce pracy ponadregionalnej 31. Okazuje sie ˙ e istnieja ´z ˙ ne bariery utrudniaja ˛zywanie i utrzymywanie kooperacji. Sa ˛ to gło nawia ´ wnie przeszkody mentalne ˛c ˛zane z brakiem dos – nieche ´ i obawy zwia ´ wiadczenia. Zainteresowanie i uczestnictwo w konkurencyjnej wspo ´ łpracy wielkopolskich podmioto ´ w pozostaje na razie albo nie w pełni us ´ wiadomione, albo w sferze ˛biorcy przyznaja ˛ potrzebe ˛ i korzys ˛ce deklaratywnej. Czasami przedsie ´ ci płyna ˛ zamiaru sie ˛ w nia ˛ z kooperacji z rywalami, ale w rzeczywistos ´ ci nie maja angaz ˙ owac ´ . „Generalnie kooperacja jest postrzegana jako mało istotna z punktu widzenia konkurencyjnos ´ ci firm (...) co moz ˙e s ´ wiadczyc ´ o tym, z ˙ e wspo ´ łpraca jako strategia prowadzenia gry konkurencyjnej jest wyraz ´ nie niedoceniania” 32. W tym konteks ´ cie warto przytoczyc ´ problemy MSP zdiagnozowane w badaniach nad ˛ Strategia ˛ Innowacji dla Wielkopolski na lata 2004-2006 33, m.in.: brak Regionalna s ´ wiadomos ´ ci własnych potrzeb i moz ˙ liwos ´ ci w zakresie innowacji, brak strategicznego mys ´ lenia i długofalowego planowania oraz zaawansowanej analizy rynku ˛ce sa ˛ – w zasadzie elementy podstawowe dla powodzenia koopetycji 34. Niepokoja ˛zane z nieumieje ˛tnos ˛ wspo ˛biorstw tez ˙ ro ´z ˙ norodne problemy zwia ´ cia ´ łpracy przedsie ˛cych ze wspo w samym regionie – niedostrzeganie korzys ´ ci wynikaja ´ łpracy, postrzeganie innych firm jedynie w kategoriach zagroz ˙ enia i konkurencji, czy tez ˙
Regionalna Strategia Innowacji dla Wielkopolski..., s. 12. Regionalna Strategia Innowacji dla Wielkopolski..., s. 13. 32 M. Gorynia, B. Jankowska, Klastry a konkurencyjnos ´c ´ i internacjonalizacja przedsie ˛biorstw Wielkopolski, „Gospodarka Narodowa” nr 5(6), 2008, s. 106. 33 ˛ spostrzez Podobne sa ˙ enia z raportu DGA z 2009 r. Dynamika i kierunki zmian gospodarczych w wojewo ´ dztwie wielkopolskim, ich przewidywany wpływ na profil działalnos ´ ci przedsie ˛biorstw oraz kształt regionalnego rynku pracy, DGA, Poznan ´ 2009, s. 19. 34 Regionalna Strategia Innowacji dla Wielkopolski..., s. 13.
31 30

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju

109

brak wspo ´ łpracy z regionalnym sektorem B;R. Podobnie niewykorzystywany jest ˛dzyregionalnej. Wyste ˛puja ˛ bariery mentalne, emocjonalpotencjał wspo ´ łpracy mie ˛zykowe, a firmy sa ˛ nieche ˛tne tworzeniu sieci wspo ne, polityczne i je ´ łpracy, ˛ one tworzone odgo zwłaszcza jes ´ li sa ´ rnie. Zagroz ˙ enia dla funkcjonowania MSP ˛zane sa ˛ gło ˛biorcy cze ˛sto w sieciach gospodarczych zwia ´ wnie z faktem, z ˙ e przedsie ˛ kategoriami regionu czy branz nie mys ´ la ˙ y 35. ˛ przytaczane dane i co wykazały wste ˛pne badania w innych Jak sugeruja ˛puja ˛ niejednoznaczne sygnały, co do obszarach projektu Foresight, w regionie wyste ˛ takie włas moz ˙ liwos ´ ci rozwoju koopetycji. Z jednej strony obecne sa ´ ciwos ´ ci ˛ wspomaganie wyste ˛powania gospodarki regionalnej, kto ´ rym typowo przypisuje sie modelu konkurencyjnej wspo ´ łpracy, z drugiej zas ´ strony moz ˙ na wskazac ´ na brak innych istotnych z tego punktu widzenia zachowan ´. Analiza potencjału koopetycyjnego regionu 36 ˛do Badanie kompetycji jest bardzo trudne z wielu wzgle ´ w. Po pierwsze, jak ˛du koncepcji, kategoria ta jest na tyle ulotna, z moz ˙ na wnioskowac ´ z przegla ˙e analizowanie jej w sposo ´ b praktyczny, konkretny, czyli jej operacjonalizacja, jest ˛d opracowane jakiekolwiek prawdziwym wyzwaniem. Po drugie, nie zostały dota standardy sprawozdawczos ´ ci w tym zakresie. Brakuje poro ´ wnywalnych, wiarygodnych statystyk na ten temat. Po trzecie wreszcie, literatura dostarcza wiedzy gło ´ wnie ˛ rzeczy w postaci studio ´ w przypadku, a wnioskowanie na ich podstawie jest siła bardzo ograniczone. Podejmowany zamiar oceny zdolnos ´ ci regionu do kooperencji jest zatem ˛ pro ˛ nie tylko rozpoznania ewentualnego potencjału tkwia ˛cego w lokalostroz ˙ na ´ ba nych podmiotach, ale takz ˙ e uzupełnieniem i wzbogaceniem nadal bardzo rzadkich ˛. Proponowana metoda pomiaru tego potencjału w Polsce badan ´ nad koopetycja ˛ nie jest pozbawiona wad, dlatego wnioskowanie na podstawie z pewnos ´ cia otrzymanych rezultato ´ w musi byc ´ bardzo ostroz ˙ ne. Wybo ´ r zmiennych, u podstaw ˛d pis ˛pnos ˛ danych. kto ´ rego lez ˙ y przegla ´ miennictwa, podyktowany został doste ´ cia Do analiz poro ´ wnawczych wybrano cztery najbogatsze wojewo ´ dztwa Polski, ˛c sie ˛ przy tym najnowszymi statystykami Banku Danych Lokalnych GUS. Sa ˛ kieruja ˛ wynosza ˛cym 52 770 zł i stanowia ˛cym 157,7% to: Mazowsze z PKB na osobe ´ la˛sk z poziomem 36 126 zł (108%), Dolny S ´ la˛sk wartos ´ ci s ´ redniej dla Polski, S – 35 989 zł (107,6%) i Wielkopolska z poziomem 34 934 zł (104,4%).
35 M. Ładzinska-Depko, E. Sołtysiak, Z. Wawrzyniak, Rola izb gospodarczych w tworzeniu sieci wspo ´ łpracy, w: P. Golinska, Potencjalne sieci gospodarcze i społeczno-gospodarcze w regionie ˛dzania, Politech– typy relacji z ukierunkowaniem na transformacje innowacji, Instytut Inz ˙ ynierii Zarza nika Poznan ´ ska, prezentacja przygotowana na potrzeby Programu Foresight – sieci gospodarcze Wielkopolski, 22.02.2010. 36 ˛ wojewo ˛ W artykule traktuje sie ´ dztwo wielkopolskie i pozostałe jako regiony, co jest z pewnos ´ cia ˛du na doste ˛pnos duz ˙ ym uproszczeniem, koniecznym jednak ze wzgle ´c ´ danych. Por. P. Cichocki, ˛d Zachodni” nr 1, 2012, s. 87. Jaka jest toz ˙ samos ´c ´ Wielkopolan, „Przegla

110

Marta Götz

˛ koopetycji, choc ˛zane jest z wyz Pojawienie sie ´ nie explicite, wia ˙ szym poziomem ˛, z rozwoju gospodarczego. Przyjmuje sie ˙ e o ile na niz ˙ szych poziomach o konkuren˛ elementy takie, jak tanie czynniki produkcji czy obfitos cyjnos ´ ci decydowac ´ moga ´c ´ zasobo ´ w, a po ´z ´ niej efektywnos ´c ´ produkcji, o tyle na wyz ˙ szych poziomach, ˛tych, konkurencyjnos w gospodarkach wysoko rozwinie ´c ´ wynika z zaawansowania ˛cych warunko innowacji, sprzyjaja ´ w biznesowych, poziomu organizacji s ´ rodowiska ˛c tego, czy jednostki biznesowe na danym obszarze sa ˛ w stanie biznesowego, a wie ˛ kooperowac ˛ w rozmaitych obszarach dobrze ze soba ´ lub specjalizowac ´ sie ˛kszyc działalnos ´ ci, co moz ˙ e istotnie zwie ´ konkurencyjnos ´c ´ wytwarzanych przez nie 37 ˛ sie ˛ produkto ´ w . Wraz z rozwojem gospodarczym (wzrostem PKB p.c.) zmieniaja ˛dowe konkurencyjnos ˛ sie ˛ siły nape ´ ci. W miejsce tradycyjnych przewag wykształcaja ˛dzy innymi powia ˛zania sieciowe, klastry itp. nowe elementy, ws ´ ro ´ d nich mie ˛ ˛ ˛ ˛ ˛tnos Wieksza role zaczyna odgrywac ´ miedzy innymi umieje ´c ´ wspo ´ łpracy z rywala˛cy stan jego rozwoju mi. Zatem z jednej strony poziom dochodu w regionie, oddaja ˛dza o pojawieniu sie ˛ kooperencji, ale z drugiej strony to dzie ˛ki niej włas przesa ´ nie ˛cym, moz i korzys ´ ciom z niej płyna ˙ liwe jest przechodzenie gospodarki na wyz ˙ sze poziomy rozwoju. Proponowane, wybrane do analizy, zmienne moz ˙ na poddac ´ pewnej kategoryza˛zane z innowacyjnos ˛ i stopniem cji. Pierwsza grupa obejmuje czynniki zwia ´ cia zaawansowania technologicznego i naukowego regionu; druga oddaje stan konkurencji, stopien ´ rozwoju rynku i jego dojrzałos ´c ´ (nasycenie podmiotami); trzecia ˛ demograficzna ˛, czwarta dotyczy udziału branz ˛c uwage ˛ na te – sytuacje ˙ , zwracaja ˛ta, rezydualna, obejmuje szczego ´ lnie predestynowane do zachowan ´ koopetycji, a pia inne elementy istotne, jak sugeruje literatura dla rozwoju zachowan ´ kooperencji.

WIEDZA (B;R, INNOWACJA)

˛tpienia szybka dezakJednym z wyzwan ´ branz ˙ naukochłonnych jest bez wa ˛sto skupionych woko tualizacja wiedzy. W takich sektorach, cze ´ ł rozwoju nowos ´ ci ˛ potrzeba wspo ˛zarynkowych, szczego ´ lnie istotna wydaje sie ´ łdziałania. Jest to zwia ˛ niepewnos ˛ wprowadzanych przedsie ˛wzie ˛c ne z wysoka ´ cia ´ o duz ˙ ym prawdopodobien ´ stwie niepowodzenia. W takich warunkach, w interesie pioniero ´ w pozostaje ˛dzy konkurentami. Wspo ˛ na korzys wspo ´ łpraca mie ´ łdziałanie moz ˙ e przełoz ˙ yc ´ sie ´ ci ˛zane z po ˛, czy działaniami zwia ´z ´ niejszymi etapami komercjalizacji – standaryzacja
37 Okres ´ lenie kluczowych dla pan ´ stwa mechanizmo ´ w i zasobo ´ w pozwala na zaliczenie go do jednej ˛ konkurencyjnos ˛ czynniki produkcji tzw. factor-driven z trzech grup: krajo ´ w, w kto ´ rych podstawa ´ ci sa ˛dzaja ˛ca jest efektywnos economies; tych, w kto ´ rych przesa ´c ´ (efficiency driven economies) oraz pan ´ stw ˛ (innovation driven economies). X. Sala-i-Martin, J. Blanke, kierowanych innowacyjnos ´ cia M. Drzeniek-Hanouz, T. Geiger, I. Mia, F. Paua, The Global Competitiveness Index: Measuring the Productive Potential of Nations, The Global Competitiveness Report 2007-2008.

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju

111

˛gnie ˛cie, dzie ˛ki konkurencyjnej wspo marketingowymi. Osia ´ łpracy, masy krytycznej ˛kszyc ˛ przebicia” w realizacji pewnej innowacji. Moz moz ˙ e zwie ´ „siłe ˙ e zadziałac ´ jako remedium przy wprowadzaniu tzw. opornych innowacji (resistant innovations) ˛ dostawco ˛ do nowos ´ w i porozumienie sie ´w na rynkach z awersja ´ ci 38. Zwarcie szyko danego innowacyjnego produktu (usługi) moz ˙ e ułatwic ´ jego skuteczne umieszczenie na rynku. Innymi słowy sukces w działalnos ´ ci naukowej i innowacyjnej z jednej strony uzalez ˙ niony jest od zdolnos ´ ci do koopetycji, z drugiej zas ´ ˛ korzystny grunt dla rozwoju to rozmiary tego sektora gospodarki stanowia kooperencji. O potencjale do zachowan ´ koopetecyjnych moz ˙ e pos ´ rednio s ´ wiadczyc ´ skala ˛ podejdziałalnos ´ ci badawczo-rozwojowej w regionie, kojarzona z koniecznos ´ cia mowania jednoczesnej wspo ´ łpracy i rywalizowania dla dobra podejmowanych ˛ zwia ˛zanych. Wielkopolsproceso ´ w, co wynika ze specyfiki wiedzy i proceso ´ w z nia ˛dza ˛c po udziale kadr badawczo-rozwojowych w ogo ka, sa ´ le ludnos ´ ci aktywnej ˛cych ogo ˛ byc zawodowo, jak i udziale tych kadr w pracuja ´ łem wydaje sie ´ w badanej grupie czterech najbogatszych wojewo ´ dztw predestynowana do konkurencyjnej ˛puje w tym wzgle ˛dzie liderowi, czyli Mazowszu. wspo ´ łpracy. Znacznie jednak uste
Rycina 1 Kadry działalnos ´ ci badawczo-rozwojowej

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

R. Garcia, T. Atkin, Co-opetition for the Diffusion of Resistant Innovations: A Case Study in the Global Wine Industry, Institute for Global Innovation Management „Working Paper” No.: 05-002.

38

112

Marta Götz Rycina 2 Przedsie ˛biorstwa przemysłowe wprowadzaja˛ce innowacje

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

Wprowadzanie innowacji na rynek takz ˙ e wymaga wspo ´ łdziałania wielu part˛dzy rywalami. Zakon nero ´ w, nierzadko włas ´ nie kooperacji mie ´ czone sukcesem ˛zan ˛z ˛ plasowanie nowych rozwia ´ , czy to procesowych czy produktowych, wia ˙ e sie ˛ działania wielu zaangaz ˛c z natury rzeczy z koordynacja ˙ owanych stron, a wie ˛biorstw wprowadzaja ˛odzwierciedla zachowania kooperencyjne. Odsetek przedsie cych innowacje przemysłowe (co moz ˙ e stanowic ´ przybliz ˙ enie faktycznie za˛cych proceso ˛dzic chodza ´ w koopetycji) kaz ˙ e sa ´, z ˙ e Wielkopolska w gronie badanych wojewo ´ dztw wykazuje najsłabszy potencjał do zachowan ´ kooperencyjnych, kto ´ ry, podobnie jak w innych regionach, systematycznie maleje. W 2009 r. liderem w tej ´ la˛sk i Dolny S ´ la˛sk. kategorii były ex aequo S ˛cym koopetycje ˛ moz Jednym z najlepszych mierniko ´ w faktycznie przybliz ˙ aja ˙e ˛pna statystyka dotycza ˛ca odsetka firm przemysłowych w ogo byc ´ ogo ´ lnodoste ´ le ˛biorstw, kto przedsie ´ re wspo ´ łpracowały w zakresie działalnos ´ ci innowacyjnej. ˛c pod uwage ˛ ten wskaz Biora ´ nik nalez ˙ y stwierdzic ´, z ˙ e Wielkopolska jest słabo predestynowana do kooperencji, jako z ˙ e na przestrzeni ostatnich trzech lat wykazy˛biorstw. W 2009 r. niecałe 5% wobec wała najmniejszy odsetek takich przedsie ´ la˛sku i ponad 9% na S ´ la˛sku, ponad 6% w Mazowieckiem, prawie 8% na Dolnym S ˛ tradycji wspo gdzie moz ˙ e to byc ´ najprawdopodobniej zasługa ´ łpracy przemysłu ˛cego obecnie zagłe ˛bia motoryzacyjnego. go ´ rniczego, czy funkcjonuja

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju Rycina 3 Przedsie ˛biorstwa, kto ´ re wspo ´ łpracowały w zakresie działalnos ´ ci innowacyjnej

113

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

˛ce wydatko Dane dotycza ´ w na B;R w mln złotych i na jednego zatrudnionego ˛ce przybliz stanowia ˙ enie skali działalnos ´ ci naukochłonnej i wiedzointensywnej ˛ takz pos ´ rednio wskazuja ˙ e na potencjał do zachowan ´ kooperencyjnych istotnych w procesach badawczo-rozwojowych. Wielkopolska wykazuje na tle badanej grupy
Rycina 4 Nakłady na B;R (mln zł.)

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

114

Marta Götz Rycina 5 Nakłady na B;R (tys. zł. na zatrudnionego)

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

˛z umiarkowany potencjał do koopetycji, jes ´ li mierzyc ´ ogo ´ ł nakłado ´ w pienie ˙ nych ˛c pod uwage ˛ wydatki na jednego zatrudnionego. i bardzo niski, biora

´ STWO) DEMOGRAFIA (SPOŁECZEN ˛ w koopetycje ˛ sprzyjaja ˛ okres Jak sugeruje literatura, angaz ˙ owaniu sie ´ lone typy ˛ ´c ´ , otwartos ´c ´ na zmiany. Nie sprzyjaja postaw menedz ˙ erskich 39, takie jak elastycznos jej unikanie konflikto ´ w, czy preferowanie stabilnos ´ ci. Te ostatnie cechy, z pewnos ´˛ nie zawsze słusznie, ale z reguły przypisywane sa ˛ ludziom starszym. Młodsze cia ˛ sie ˛ zazwyczaj bardziej skłonne do podejmowania ryzyka, czy osoby wydaja szybszego reagowania na zmiany. ˛cych potencjał kooperenPrzy braku innych dokładnych wskaz ´ niko ´ w oceniaja ˛c cyjny, nalez ˙ y przyja ´, z ˙ e sytuacja demograficzna, zwłaszcza relacje populacji w wieku przedprodukcyjnym do tej w wieku produkcyjnym oraz ludnos ´ ci w wieku ˛ stanowic poprodukcyjnym do produkcyjnej moga ´ przybliz ˙ enie ewentualnej gotowo˛ miec s ´ ci do koopetycji. W tym zakresie Wielkopolska wydaje sie ´ bardzo dobre rokowania na przyszłos ´c ´ , jako z ˙ e relacja ludnos ´ ci w wieku przedprodukcyjnym do tej w okresie produkcyjnym wynosi 1͞3, podczas gdy na Mazowszu nieco mniej niz ˙ ´ la˛sku i S ´ la˛sku około 1͞4. Jednoczes ´ nie najniz ˙ szy jest tez ˙ 29%, a na Dolnym S
A. Lado, N. Bo yd, S. Hanlon, Competition, cooperatioon and the search for economic rents: a syncretic model, „Academy Management Review”, vol. 22(1), 1997, s. 126.
39

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju Rycina 6 Saldo migracji (zameldowania – wymeldowania)

115

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

w Wielkopolsce stosunek ludnos ´ ci w wieku poprodukcyjnym do tej w wieku ´ la˛sku – 27% a na produkcyjnym – 23,6%. Na Mazowszu wynosi on 28%, na S ´ ˛sku – 26%. Dolnym Sla ˛dzynarodowej stanowic Saldo migracji mie ´ moz ˙ e przybliz ˙ enie otwartos ´ ci na ˛dzac ˛ w koope„nowe i obcych” i pos ´ rednio przesa ´ o potencjale do angaz ˙ owania sie ˛dem sytuacje ˛ w Wielkopolsce ocenic ˛ 40. Pod tym wzgle ´ nalez ˙ y negatywnie, tycje gdyz ˙ w 2010 r. liczba wymeldowan ´ przekraczała zameldowania, co oznacza ˛ tak niekorzystnegatywne saldo migracji. Co prawda relacja te nie kształtowała sie ´ la˛sku, ale była gorsza niz ˛skim i mazowiec˙ w wojewo ´ dztwie dolnos ´ la nie jak na S kiem, gdzie liczba nowo zameldowanych obcokrajowco ´ w przekraczała wymeldowania. ˛ Wojewo ´ dztwo w konteks ´ cie uwarunkowan ´ dla rozwoju koopetycji wydaje sie ˛ pozycje ˛ pod wzgle ˛dem demograficznym. Korzystna struktura wiekowa, miec ´ silna ˛tnos a przez to takz ˙ e umieje ´c ´ szybkiej adaptacji do działalnos ´ ci w warunkach ˛ powstawanie nowych firm i nowych miejsc pracy. gospodarki rynkowej, stymuluja ˛ w koopetycje ˛. Czynniki te powinny sprzyjac ´ gotowos ´ ci do angaz ˙ owania sie

P. Cichocki, P. Jabkowski, Postawy wobec „nowych” i „nowego”, w ramach raportu Foresight, Opracowanie Trendo ´ w Społeczno-Gospodarczych dla Wielkopolski Foreisght Wielkopolska, ˛du Marszałkowskiego, Poznan Etap uruchomienia i diagnoza stanu, przygotowany na zlecenie Urze ´ 2010.

40

116

Marta Götz

´C ´ RYNKU DOJRZAŁOS ˛d, według kto W literaturze spotkac ´ moz ˙ na pogla ´ rego intensywna rywalizacja ˛pienie postaw kooperacyjnych 41. Wspo w ogo ´ le warunkuje wysta ´ łpraca moz ˙e bowiem paradoksalnie wynikac ´ z intensywnej konkurencji, o czym s ´ wiadczy – jak ˛ cze ˛sto przyjmuje – powstawanie niekto ˛d sie ´ rych karteli czy zmo ´ w cenowych. Sta ˛pienie postaw kooperaopinie, z ˙ e intensywna rywalizacja w ogo ´ le warunkuje wysta cyjnych 42. ˛c Jes ´ li przyja ´, z ˙ e liczba firm na 10 tys. ludnos ´ ci obrazuje nasycenie rynku, jego dojrzałos ´c ´ , stopien ´ konkurencji i tym samym potencjał do zachowan ´ koopetycyjnych uznac ´ nalez ˙ y, z ˙ e Wielkopolska na tle pozostałych najbogatszych woje˛ wo ´ dztw Polski jest umiarkowanie predestynowana do kooperenecji. Z wartos ´ cia ˛puje pod tym wzgle ˛dem zaro 1098, uste ´ wno wojewo ´ dztwu mazowieckiemu, gdzie w 2010 r. na 10 tys. oso ´ b zarejestrowanych było prawie 1300 podmioto ´w ˛skiemu, gdzie funkcjonowało ponad 1150 firm. i wojewo ´ dztwu dolnos ´ la ˛c pod uwage ˛ dynamike ˛ przedsie ˛biorczos ˛ relacja ˛ Natomiast biora ´ ci, mierzona nowo zarejestrowanych do wykres ´ lonych firm z systemu regon na 10 tys. oso ´b uznac ´ nalez ˙ y, z ˙ e Wielkopolska jest wojewo ´ dztwem o najgorszym wskaz ´ niku na tle trzech pozostałych. Stosunek nowo powstałych firm do tych wyrejestrowanych ´ la˛sku ponad 1,8, ˛ga około 1,69, podczas gdy na Mazowszu wynosi prawie 2, na S sie ´ la˛sku ponad 1,7. a na Dolnym S Zdiagnozowana w literaturze zawodnos ´c ´ zdolnos ´ ci (capabilities failure), czyli ˛ce z braku lub niewystarczaja ˛cego poziomu zasobo trudnos ´ ci wynikaja ´ w, czy ˛tnos umieje ´ ci w przyjmowaniu, absorpcji, rozwijaniu nowych technologii jest ˛biorstw czynnikiem niezwykle istotnym zwłaszcza dla małych i s ´ rednich przedsie ˛zywania tego typu (MSP) 43. Koopetycja moz ˙ e stanowic ´ jeden ze sposobo ´ w rozwia problemo ´ w. Wielkopolska tradycyjnie uchodzi za region takich firm, co znajduje swoje potwierdzenie w statystykach. ˛c ˛biorstw, czyli podmioto ˛cych Jes ´ li przyja ´, z ˙ e udział mikroprzedsie ´ w zatrudniaja do 9 oso ´ b, w regionie pos ´ rednio predestynuje go do koopetycji, moz ˙ na stwierdzic ´, ˛ potencjał do takich zachowan z ˙ e wszystkie analizowane wojewo ´ dztwa wykazuja ´. ˛biorstw sie ˛gał prawie 96% w Dolnos ˛skiem, W 2010 r. udział mikroprzedsie ´ la ´ ˛sku. MSP, w Mazowieckiem – 95,2% i nieco ponad 94% w Wielkopolsce i na Sla ˛ce do 249 pracowniko czyli firmy licza ´ w stanowiły w kaz ˙ dym z wojewo ´ dztw trzon ˛ od 99,05% ogo gospodarki. Ich udział wahał sie ´ łu firm włas ´ nie w Wielkopolsce do ´ la˛sku. 99,23% na Dolnym S
41 A. BarNi r, K. Smith, Interfirm Alliances in the Small Business: The Role of Social Networks, „Journal of Small Business Management” vol. 40(3), 2002, s. 219; S. Zerbini, S. Castaldo, Stay in or get out the Janus ´ The maintenance of multiplex relationships between buyers and sellers, „Industrial Marketing Management”, vol. 36, 2007, s. 941. 42 A. BarNir, K. Smith, op. cit., s. 219-232. 43 R.K. Wool thuis, M. Lankhuizen, V. Gilsing, op. cit., s. 609, 614.

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju Rycina 7 Udział mikrofirm i MSP w ogo ´ lnej liczbie przedsie ˛biorstw

117

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

˛ byc Aby mo ´ c korzystac ´ z efekto ´ w koopetycji, firmy musza ´s ´ wiadome własnych ˛ w relacje z innymi podmiotami i nie moga ˛ ulegac potrzeb, odwaz ˙ ne, angaz ˙ owac ´ sie ´ pokusie kro ´ tkookresowej perspektywy. Niestety prowadzone dla potrzeb Regional˛biornej Strategii Innowacji badania wykazały, z ˙ e jest niemal odwrotnie. Przedsie ˛zku z problemami mentalnymi, brakiem stwa, zwłaszcza te małe i s ´ rednie w zwia ˛cz nieche ˛cia ˛ wobec s ´ wiadomos ´ ci własnych potrzeb i ograniczen ´ , obawami czy wre ˛ do perspektywicznego długofalowego mys wspo ´ łpracy i niezdolnos ´ cia ´ lenia strate˛ sie ˛ byc ˛cie koopetycji. gicznego nie wydaja ´ predysponowane do podje ˛cych ponad 250 pracowniko Znaczny odsetek firm duz ˙ ych, tj. licza ´w s ´ wiadczy ˛ koopetycji mikro, tj. wewna ˛trz firmy, mie ˛dzy o moz ˙ liwos ´ ci pojawienia sie ˛cej takich podmioto pracownikami. Najwie ´ w jest w stosunku o ogo ´ łu firm na Mazowszu 0,17%, najmniej – ex aequo – w Wielkopolsce (0,12%) i na Dolnym ´ la˛sku (0,13%). S ˛ i rozwo Warto w tym momencie zauwaz ˙ yc ´, z ˙ e pojawienie sie ´ j okres ´ lonego typu ˛dzie od ewentualnej asymetrii, czyli stosunku kooperencji w regionie zalez ˙ ec ´ tez ˙ be ˛biorstw duz ˛ tez małych i s ´ rednich firm do przedsie ˙ ych. W literaturze przyjmuje sie ˙, ˛ stopien z ˙ e koopetycji sprzyjaja ´ specjalizacji aktoro ´ w i atrakcyjnos ´c ´ zasobo ´w ˛ determinuja ˛ tez ˛dzy partnerami, ro konkurenta. Koopetycje ˙ zaufanie mie ´ wnowaga ˛ na utrudniaja ˛cy koopetycje ˛ oportunizm sił, jakos ´c ´ wspo ´ łpracy 44. Studia wskazuja
44

F. Zerbini, S. Castaldo, op. cit., s. 950.

118

Marta Götz

˛biorstwa pocia ˛ga za soba ˛ siła ˛ i brak zaufania 45. Podział na MSP i duz ˙ e przedsie rzeczy podział na ich potencjał tak finansowy, jak i kadrowy, czy naukowy. ˛ z kolei na skłonnos ˛ w koopetyWszystkie te elementy rzutuja ´c ´ do angaz ˙ owania sie ˛. Podmioty te dysponuja ˛ innymi funduszami, maja ˛ inna ˛ mentalnos ˛ cje ´c ´ biznesowa ˛cej”. Na koopetycje ˛ wpływa mie ˛dzy innymi w mys ´ l hasła „duz ˙ y moz ˙ e wie ˛cie mie ˛dzy rywalami 46. Uczestnicy kooperencji powinni dysodczuwane napie ponowac ´ w stosunku do siebie odpowiednimi zdolnos ´ ciami absorpcyjnymi. Takie dopasowanie warunkuje ewentualne czerpanie korzys ´ ci. Partnerzy powinni byc ´ ˛ wzajemnie zainteresowani, ale zatem na tyle ro ´z ˙ ni i komplementarni, aby byc ´ soba ˛ganie zysko tez ˙ na tyle podobni, aby moz ˙ liwe było osia ´ w ze wspo ´ łpracy. Fachowe pis ´ miennictwo podkres ´ la takz ˙ e, z ˙ e po ´z ´ niejsze etapy działalnos ´ ci ˛ gospodarczej np. zbyt, marketing – sprzyjaja konkurencji. Na tym tle znaczne ˛ sugerowac ˛ tendencji rozmiary handlu rejestrowane w Wielkopolsce moga ´ przewage ˛, choc ˛ zachowan rywalizacji nad wspo ´ łpraca ´ nie wykluczaja ´ kooperencyjnych. Pod ˛dem wartos ˛cej na jednego mieszkan wzgle ´ ci sprzedaz ˙ y detalicznej przypadaja ´ ca ˛ ponad 35 tys. wojewo ´ dztwo mazowieckie dystansuje kolejne wojewo ´ dztwa z kwota ˛cej sie ˛ na drugim miejscu, sprzedaz złotych w 2009 r. W Wielkopolsce, znajduja ˙ ta ˛gne ˛ła nieco ponad 21 tys. Jes ˛c ˛ o nasycesie ´ li zatem przyja ´, z ˙ e wartos ´ ci te s ´ wiadcza ˛dnie niu lokalnego rynku i potencjale do koopetycji, to Wielkopolska jest wzgle predestynowana do rozwoju konkurencyjnej wspo ´ łpracy. ˛c, moz Podsumowuja ˙ na stwierdzic ´, z ˙ e koopetycji w regionie słuz ˙ yc ´ powinna (pomimo przytaczanych zastrzez ˙ en ´ ) struktura wielkopolskiego przemysłu ze zdecy˛ przewaga ˛ przedsie ˛biorstw małych i s ˛ jest duz dowana ´ rednich, kto ´ rych zaleta ˙a ˛ do reguł gry rynkowej 47. Niewielka mobilnos ´c ´ i elastycznos ´c ´ w dostosowywaniu sie ˛ rozwinie ˛cie liczba podmioto ´ w duz ˙ ych sugeruje, z ˙ e mało prawdopodobne wydaje sie w Wielkopolsce w najbliz ˙ szym czasie koopetycji szczebla mikro.

˙E BRANZ ˛ce koncepcje koopetycji nie poruszaja ˛ explicite kwestii branz Istnieja ˙ , czy inklinacji niekto ´ rych z nich do konkurencyjnej wspo ´ łpracy. Pos ´ rednio pewne ˛gac ˛d w literaturze studio wnioski moz ˙ na wycia ´ na podstawie omawianych dota ´w przypadku. Nalez ˙ y jednak przypuszczac ´, z ˙ e zainteresowanie i gotowos ´c ´ do uczest˛ mie ˛dzy branz ˛da ˛ nictwa w kooperencji moz ˙ e sie ˙ ami ro ´z ˙ nic ´ . Niekto ´ re z sektoro ´ w be 48 bardziej skłonne do podejmowania wspo ´ łpracy z rywalami, inne mniej . Literatura nie wskazuje jednoznacznie na branz ˙ e predestynowane do koopetycji. Czynnikami
G. B. Dagnino, G. Padula, op. cit. M.J. Chen, K.H. Su, W. Tsai, Competitive tension: The Awareness-Motivation-Capability Perspective, „Academy of Management Journal” vol. 50 (1), 2007, s. 101-118. 47 Dane portalu www.wielkopolska-region.pl, pobrane 05.08.2010. 48 M. Bengtsson, S. Kock, op. cit., s. 424.
46 45

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju

119

˛cymi wydaja ˛ sie ˛ byc rozstrzygaja ´ raczej podobien ´ stwo ͞ ro ´z ˙ norodnos ´c ´ zasobo ´ w, etap produkcji, czy bliskos ´c ´ klienta. ˛ Fenomen koopetycji jest charakterystyczny dla sektoro ´ w nasyconych wiedza – teleinformatycznego, biotechnologicznego, farmaceutycznego oraz motoryzacyj˛ badania zagraniczne, z ˛c nego 49. Jes ´ li uznac ´ , jak sugeruja ˙ e włas ´ nie te branz ˙ e, a wie ˛ bardziej podatne na sektory o wysokich kosztach i długich cyklach produkcji, sa ˛, to z czterech badanych wojewo ˛kszy potencjał do kooperenkoopetycje ´ dztw najwie ˛ farmaceutyczna ˛ o udziale sie ˛gaja ˛cym 0,34% cji ma Mazowsze z produkcja ˛ komputero produkcji przemysłowej, produkcja ´ w o udziale ponad 3,13% i samo˛ca ˛ udział ok 0,9% w całos chodo ´ w maja ´ ci produkcji przemysłowej. Wielkopolska, na tle badanych wojewo ´ dztw, wykazuje najniz ˙ sze odsetki kaz ˙ dej z sekcji w stosunku do całos ´ ci produkcji przemysłowej regionu (przemysł farmaceutyczny – 0,18%, produkcja komputero ´ w – 1,47%, samochodo ´ w – 0,83%). ˛cych branz Rolnictwo, tradycyjnie jedna z dominuja ˙ w Wielkopolsce, wykazuje ˛zku z podobien – w mys ´ l przesłanek teoretycznych – w zwia ´ stwem zasobo ´w ograniczone moz ˙ liwos ´ ci koopetycji. Znacznych szans na rozwo ´ j i powodzenie idei ˛ w turystyce, o czym konkurencyjnej wspo ´ łpracy moz ˙ na natomiast doszukiwac ´ sie ˛ liczne s ˛cza ˛ce tour-operatoro s ´ wiadcza ´ wiatowe przykłady (chodzi tu o grupy ła ´ w, ˛ przyjmuje w literaturze, bazuja ˛c na hotele, restauracje itp.) 50. Jes ´ li, jak to sie ˛, to ws studiach przypadko ´ w, sektor turystyczny uznac ´ za podatny na kooperencje ´ ro ´d ˛ byc wybranych polskich wojewo ´ dztw najlepiej predestynowane wydaje sie ´ wojewo ´´ ˛skie, dztwo mazowieckie i s ´ la najsłabiej zas ´ – wielkopolskie. Swiadczy o tym ˛cych sie ˛ działalnos ˛ organizatoro odsetek firm zajmuja ´ cia ´ w turystyki, pos ´ redniko ´w ˛ działalnos ˛ usługowa ˛ w zakresie rezeri agento ´ w turystycznych oraz pozostała ´ cia ˛ z nia ˛ zwia ˛zana ˛ w ogo wacji i działalnos ´ cia ´ le podmioto ´ w (mazowieckie 0,42%, ˛skie 0,39%, dolnos ˛skie 0,33%, wielkopolskie 0,24%). s ´ la ´ la Ogo ´ lnie, nalez ˙ y stwierdzic ´, z ˙ e dos ´c ´ duz ˙ a dywersyfikacja regionu moz ˙ e stanowic ´ ˛trzne, ale nie wydaje sie ˛ o jego odpornos ´ ci makroekonomicznej na szoki zewne sprzyjac ´ koopetycji, kto ´ rej jak sugeruje literatura bardziej słuz ˙ y konkurencja.

INNE

˛trz przedsie ˛biorstw, czy w odniesieniu do firm O ile badania koopetycji wewna ˛ ˛dzaniu ˛ tradycje ˛, o tyle koopetycja mie ˛dzy maja w naukach o zarza relatywnie długa 51 ˛z ˛sieciami gospodarczymi jest wcia ˙ w zasadzie zjawiskiem niezbadanym . W zwia ˛ sieci powia ˛zan zku ze słabym wykształceniem sie ´ gospodarczych, w tym klastro ´ w,
B. Jankowska, op. cit., s. 74. Przykład regionu po ´ łnocnej Noteci – Po ´ łnocno-Wielkopolski klaster turystyczny, Lokalne Centrum Innowacji, J. Dorna, http:͞͞www.rsi-wielkopolska.pl͞files͞36͞9f4e4ef7-9149-466d-8720b4870e11fbdb.pdf. 51 T.A. Peng, M. Bourne, op. cit.
50 49

120

Marta Götz

˛ moz ˙ na przypuszczac ´, z ˙ e łatwiejszym do zaadoptowania w Wielkopolsce forma ˛dzie wspo ˛dzy firmami, koopetycji be ´ łpraca konkurencyjna na szczeblu mezo, tj. mie ˛dzy klastrami włas aniz ˙ eli makro – pomie ´ nie. Dominacja małych i s ´ rednich firm w regionie sugeruje tez ˙ – jak zaznaczono wczes ´ niej – z ˙ e raczej mało prawdopodob˛dzy departamentami przedsie ˛biorstwa. na jest koopetycja mikro, czyli mie ˛ kooperencje ˛ w jej regionalnym – przestrzennym wymiarze. Klastry utoz ˙ samiaja ˛ potencjał lokalnych podmioto Potwierdzaja ´ w do jednoczesnej konkurencji i koope˛ce z map klastro racji. Dane pochodza ´ w The European Cluster Obseravatory nie ˛ optymizmem, jakkolwiek ich interpretacja musi byc napawaja ´ ostroz ˙ na, jako z ˙e 52 ˛ jedynie do prostego uje ˛cia ilos identyfikacja gron odwołuje sie ´ ciowego . W ramach Europejskiego Obserwatorium Klastro ´ w 53, w 32 analizowanych krajach (27 UE i Izrael, Islandia, Norwegia, Szwajcaria oraz Turcja) zdiagnozowano ponad 2000 klastro ´ w. Zastosowanie kryterio ´ w zatrudnienia oraz stopnia specjalizacji pozwoliło na przyznanie im od jednej do trzech gwiazdek w zalez ˙ nos ´ ci od jakos ´ ci (siły) ´ w, kto ´ rym przyznano co najmniej klastra 54. W Polsce zdiagnozowano 161 klastro ˛cznie 16 ˛ gwiazdke ˛ 55. W wojewo ´ dztwie mazowieckim zidentyfikowano ła jedna ˛ce edukacje ˛ i wiedze ˛ oraz klastro ´ w, w tym dwa trzygwiazdkowe reprezentuja ˛ i 6 skupisk dwugwiazdkowych. Wielkopolska moz ˛ telekomunikacje ˙ e pochwalic ´ sie 11 klastrami, w tym trzema trzygwiazdkowymi – budowlanym, przetwo ´ rstwa ´ la˛sku zdiagspoz ˙ ywczego i odziez ˙ owym oraz trzema dwugwiazdkowymi. Na S ˛cznie 11 klastro nozowano ła ´ w, dwa trzygwiazdkowe w sektorze budowlanym oraz ˛cych na Dolnym ropy i gazu i trzy dwugwiazdkowe. Ws ´ ro ´ d 12 klastro ´ w funkcjonuja ´ la˛sku czterem najlepszym przyznano dwie gwiazdki. S

52 Badania ilos ´ ciowe, tj. szacowanie stopnia koncentracji przestrzennej nie nalez ˙ y traktowac ´ na ˛powaniem klastra, a jedynie jako potencjalna ˛ lokalizacje ˛ klastra. W rzeczywistos ro ´ wni z wyste ´ ci nie ˛cych mie ˛dzy podmiotami posiadamy na tym etapie informacji o sile ani o charakterze interakcji zachodza ˛du kolejnym etapem powinna byc w ramach koncentracji. Z tego wzgle ´ weryfikacja wskazanych ˛ role ˛ spełniac ˛ca sie ˛ na koncentracji – potencjalnych klastro ´ w. Taka ´ powinna analiza jakos ´ ciowa opieraja ˛ ankietach lub bezpos ´ rednich wywiadach z przedstawicielami okres ´ lonych koncentracji. Proponuje sie zatem dwuetapowe podejs ´ cie do identyfikacji klastro ´ w – pierwsza faza ilos ´ ciowa na podstawie analizy ˛bione-zestanwspo ´ łczynniko ´ w koncentracji, druga faza jakos ´ ciowa – ankiety i͞lub wywiady pogłe ˛kszos daryzowane. Poniewaz ˙ w wie ´ ci przypadko ´ w niemoz ˙ liwe jest poddanie analizie jakos ´ ciowej wszystkich aktoro ´ w, nalez ˙ y przeprowadzic ´ badania na wybranej reprezentatywnej grupie podmioto ´ w. T. Brodzicki, M. Dzierz ˙ anowski, S. Szultka, Koncepcja regionalnej polityki opartej na klastrach dla wojewo ´ dztwa mazowieckiego, IBnGR, Gdan ´ sk, listopad 2005. 53 The European Cluster Observatory powstało w ramach 6. Programu Ramowego UE inicjatywy ˛biorstwa Komisji Europejskiej, Europa Innova, finansowane z Dyrekcji Generalnej Przemysł i Przedsie ˛dzane jest przez Center for Strategy and Competetiveness na Stockholm School of Economics. zarza Mapowanie klastro ´ w bazowało na 38 kategoriach klastrowych, tj. aglomeracjach zatrudnienia w skoncentrowanych przestrzennie przemysłach w 259 regionach (gło ´ wnie NUTS 2). 54 Innovation Clusters in Europe – A statistical Analysis and Overview of Current Policy Support. 55 Star Clusters in Poland Center for Strategy and Competitiveness, CSC Stockholm School of Economics, April 2011.

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju

121

Tradycyjna otwartos ´c ´ (mierzona rozmiarami inwestycji bezpos ´ rednich – BIZ, ˛ eksportu czy postawami wobec UE) moz ˛ rozwartos ´ cia ˙ e stymulowac ´ potrzebe ˛c ˛ksza wijania koopetycji. Jes ´ li zatem przyja ´, z ˙ e obecnos ´c ´ firm zagranicznych zwie skłonnos ´c ´ do zachowan ´ koopetecyjnych, czyli prawdopodobien ´ stwo angaz ˙ owania ˛ lokalnych podmioto ˛ konkurencje ˛ i wspo ˛ uznac sie ´ w w jednoczesna ´ łprace ´ nalez ˙ y, z ˙e ´ ˛ o tym zaro ´ wno najlepiej do kooperencji predestynowane jest Mazowsze. Swiadcza liczba zatrudnionych w firmach z obcym kapitałem, jak i nowo powstałe spo ´ łki. W 2009 r. Wielkopolska wypadała w tej ostatniej kategorii na tle innych wojewo ´ dztw najsłabiej. Kooperencji sprzyja okres ´ lone s ´ rodowisko prawno-gospodarcze, w tym trans˛dzy podmiotami, atmosfera zaufania, obowia ˛zuparentnos ´c ´ zachowan ´ , zaufanie mie ˛ce normy i wartos ˛pczos ˛ jako destymulante ˛ ja ´ ci. Jes ´ li uznac ´ przeste ´c ´ gospodarcza zachowan ´ koopetycyjnych, to Wielkopolska nie oferuje do niej warunko ´ w z wyso˛pstw. W 2009 r. kim udziałem tego typu delikto ´ w w ogo ´ le wszystkich przeste ˛skim – 12,37%, wynio ´ sł on ponad 12,7%, w mazowieckim – około 9,7%, s ´ la ˛skim – 10,22%. a dolnos ´ la ˛c rozwaz Podsumowuja ˙ ania nad potencjałem dla rozwoju koopetycji, od˛ce sie ˛ do analizy istnieja ˛cych statystyk, nalez wołuja ˙ y stwierdzic ´, z ˙ e jednoznaczna ocena warunko ´ w oferowanych przez region do tego typu zachowan ´ nie ˛ zauwaz jest moz ˙ liwa. Niekto ´ re ze wskaz ´ niko ´ w pozwalaja ˙ yc ´ w Wielkopolsce ˛ sytuacja istotne moz ˙ liwos ´ ci dla rozwoju kooperencji. Pozytywnie kształtuje sie

Rycina 8 Zatrudnieni w firmach z obcym kapitałem

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

122

Marta Götz Rycina 9 Nowo powstałe spo ´ łki z obcym kapitałem

´ ro Z ´ dło: Bank Danych Lokalnych GUS (2011).

demograficzna. Korzystna relacja ludnos ´ ci w wieku przedprodukcyjnym pozwala przypuszczac ´, z ˙ e młode społeczen ´ stwo – w domys ´ le otwarte na zmiany i „nowe” ˛dzie, prowadza ˛c działalnos ˛, bardziej skłonne do angaz ˛ – be ´c ´ gospodarcza ˙ owania sie ˛. Z kolei stan regionu w zakresie czynniko ˛zanych z wiedza ˛ nie w koopetycje ´ w zwia ´ rednio wypada w Wielkopolsce ocena pozostałych wymianapawa optymizmem. S ˛pczos ro ´ w – stosunkowo niski udział branz ˙ wiedzointensywnych, wysoka przeste ´c ´ ˛ce funkcjonuja ˛ce podmioty. gospodarcza, a takz ˙ e charakterystyki rynku obejmuja Pozycja Wielkopolski w ramach kaz ˙ dej z grup czynniko ´ w niezbyt predestynuje ˛ do rozwoju zachowan ˛ strona ˛ jest demografia, słabos ˛ ja ´ kooperencyjnych. Silna ´ cia zaro ´ wno sfera B;R, jak i struktura branz ˙ owa. Czwarta pozycja Wielkopolski ws ´ ro ´d ˛dem dochodu na osobe ˛ wydaje sie ˛ korespondowac polskich wojewo ´ dztw pod wzgle ´ z miejscami, jakie zajmuje ona w zakresie proponowanych czynniko ´ w warun˛cych rozwo kuja ´ j koopetycji, choc ´ potencjał do kooperencji plasuje region nieco ˛ PKB p.c. wyz ˙ ej aniz ˙ eli wynikałoby to z jego siły gospodarczej mierzonej wartos ´ cia ˛c oceny potencjału regionu do koopetycji bazuja ˛cej Oczywis ´ cie dokonuja ˛pnych statystykach, nalez ˛ one daleko na ogo ´ lnodoste ˙ y byc ´ s ´ wiadomym, z ˙ e sa ˛cym uproszczeniem, a ich interpretacja musi byc ˛pne ida ´ nader ostroz ˙ na. Doste ˛ stanowic w bazach wskaz ´ niki moga ´ dla analiz regionalnej koopetycji w zasadzie ˛dzy wybranymi do oceny czynnikami jedynie ogo ´ lne tło badawcze. Ponadto mie ˛puje sprze ˛z a procesami kooperencji wyste ˙ enie zwrotne. Przykładowo poziom ˛, a z drugiej – to rozwoju regionu z jednej strony warunkuje koopetencje

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju Tabela 1 Zestaw czynniko ´ w przesa˛dzaja˛cych o potencjale regionu do koopetycji

123

Kategoria Wiedza͞ innowacje

Wskaz ´ niki Zatrudnienie w sektorze B;R ˛biorstwa Innowacyjne przedsie Wydatki na działalnos ´c ´ B;R Wspo ´ łpraca w zakresie innowacji Migracje zagraniczne na pobyt stały Relacja ludnos ´ ci w wieku przedprodukcyjnym do tej w wieku produkcyjnym Relacja ludnos ´ ci w wieku poprodukcyjnym do tej w wieku produkcyjnym Podmioty wg klas wielkos ´ ci – ˛biorstwa Mikroprzedsie MSP Duz ˙ e firmy Nowo zarejestrowane podmioty Relacja firm nowopowstałych w regonie do wykres ´ lonych Sprzedaz ˙ detaliczna na jednego mieszkan ´ ca Udział branz ˙ y samochodowej w produkcji przemysłowej Udział branz ˙ y telekomunikacyjnej w produkcji przemysłowej Udział branz ˙ y farmaceutycznej w produkcji przemysłowej Udział sektora turystycznego Podmioty zagraniczne – zatrudnienie Podmioty zagraniczne – nowopowstałe ˛pstwa gospodarcze Przeste

Miejsce Wielkopolski na tle pozostałych trzech najbogatszych wojewo ´ dztw kraju 2 4 ˛) 3 (mln), 4 (w tys. na osobe 4 3 1 4 3 4 3 3 4 2 4 4 4 4 2 4 1

Demografia

Dojrzałos ´c ´ rynku

Branz ˙e

Inne

´ ro Z ´ dło: opracowanie własne.

˛ sie ˛ poprzez wzrost efektywnos zachowania kooperencyjne przekładaja ´ ci na rozwo ´j ˛cych wskaz gospodarczy regionu. Stosunkowo mała przydatnos ´c ´ istnieja ´ niko ´w w tego typu analizach wynika z faktu, z ˙ e – jak wskazuje literatura zagraniczna ˛ przede wszystkim na – badanie problematyki konkurencyjnej wspo ´ łpracy opiera sie ˛bnym poznawaniu studio ˛ do ankiet i wywiadogłe ´ w przypadko ´ w, odwoływaniu sie ˛bionych. Jednoczes ˛kszos do ´ w pogłe ´ nie wie ´c ´ zagranicznego pis ´ miennictwa w tej kwestii ma charakter bardziej koncepcyjny aniz ˙ eli empiryczny. Dalsze rozpoznanie ˛ niezbe ˛dne. wydaje sie

124

Marta Götz WNIOSKI

˛, jest Koopetycja, czyli konkurencyjna wspo ´ łpraca, zwana tez ˙ kooperencja ˛ciem wcia ˛z ˛cym przykładem zjawiska społeczno-gospodarczego; poje ˙ krystalizuja ˛, kto sie ´ re stanowi przedmiot badan ´ zaro ´ wno na gruncie nauk ekonomicznych, jak i społecznych. Rozwo ´ j koopetycji warunkowany jest ro ´z ˙ norodnymi czynnikami, tak gospodarczymi, finansowymi, jak i socjologicznymi, czy nawet psychologicznymi. ˛ jej zaro Sprzyjaja ´ wno poziom rozwoju gospodarczego, w tym konkurencji, okres ´˛dzy podmiotami, czy ich speclone postawy menedz ˙ erskie, stopien ´ zaufania mie ˛ bariery, do kto jalizacji. Rzadziej wymieniane sa ´ rych zaliczyc ´ moz ˙ na choc ´ by ˛powanie niero ˛dzy partnerami, brak informacji czy moz wyste ´ wnowagi mie ˙ liwos ´ ci ˛gnie ˛cia wymiernych korzys ˛zku z niedopasowaniem (niekomosia ´ ci np. w zwia ˛) zasobo ˛da ˛cych w posiadaniu potencjalnych koopetytoro plementarnos ´ cia ´ w be ´ w. ˛ wyraz ˛Studia literaturowe nie dostarczaja ´ nych jednoznacznych wskazan ´ sugeruja cych, czy zgodnos ´c ´ i spo ´ jnos ´c ´ zasobo ´ w i kompetencji oraz jednos ´c ´ celo ´ w jest ˛ jej katalizatorem czy tez ˙ inhibitorem koopetycji? Innymi słowy, czy sprzyjaja podobien ´ stwa czy raczej odmiennos ´ ci? ˛c wiedza ˛ o charakterze bardzo ogo ˛c Na tym etapie badan ´ , dysponuja ´ lnym, przyja ´ moz ˙ na, z ˙ e o rozwoju konkurencyjnej wspo ´ łpracy w Wielkopolsce decydowac ´ ˛dzie stan rozwoju regionu (mierzony np. poziomem PKB pc., dochodo be ´ w p.c.) ˛cy przybliz stanowia ˙ enie potencjalnej konkurencji w regionie, podobnie jak liczba ˛cych i wyrejestrowanych firm (przedsie ˛biorczos nowo powstaja ´c ´ ), czy zaangaz ˙ owanie podmioto ´ w zagranicznych, a takz ˙ e sytuacja demograficzna. Po ´ ki co kształ˛ wskaz towanie sie ´ niko ´ w, takich jak relacje populacji w wieku przedprodukcyjnym do innych grup wiekowych jest dla regionu korzystne, choc ´ nie wolno ignorowac ´ ˛cych na prawdopodobne pogorszenie sie ˛ tej sytuacji. ogo ´ lnych prognoz wskazuja Nalez ˙ y przypuszczac ´, z ˙ e konkurencyjna wspo ´ łpraca w Wielkopolsce przyczyni ˛ do rozwoju technologicznego ze wzgle ˛du na specyfike ˛ procesu powstawania sie nowych technologii, innowacji czy wymuszanie na innych podmiotach – uczest˛zan ˛dzie stymulowac nikach koopetycji – stosowania okres ´ lonych rozwia ´ . Be ´ rozwo ´j ˛ pobudzania kapitału społecznego. Na rozwo społeczny gło ´ wnie za sprawa ´ j gos˛dnos podarczy wpłynie przede wszystkim poprzez wzrost efektywnos ´ ci, oszcze ´c ´ ˛ proceso zasobo ´ w i optymalizacje ´ w gospodarowania. Wpływ koopetycji na atrakcyj˛cych w nim firm, jest nos ´c ´ regionu i konkurencyjnos ´c ´ , tak regionu, jak i działaja raczej pozytywny. Uzasadnienie takiej tezy przynosi zaro ´ wno koncepcja atrakcyjnos ´ ci regionu A. Maskella i P. Malmberga, jak i teoria kompetencji firmy N. Fossa ˛. Jak i C. Knudsena; jak i w mniejszym zakresie wnioski z badan ´ nad koopetycja ˛ badania M. Gorynii i B. Jankowskiej funkcjonowanie w klastrze wykazuja ˛da ˛cym specyficzna ˛ forma ˛ koopetycji – oddziałuje zaro – be ´ wno na konkurencyjnos ´c ´, ˛ firmy, a te z kolei wpływaja ˛ na siebie 56. jak i na internacjonalizacje
M. Gorynia, B. Jankowska, Klastry a mie ˛dzynarodowa konkurencyjnos ´c ´ i internacjonalizacja przedsie ˛biorstwa, Warszawa 2008, s. 195.
56

Potencjał koopetycji w Wielkopolsce na tle wybranych wojewo ´ dztw kraju

125

˛da ˛ pochodna ˛ kształtu, jaki koopetycja Sfery i stopien ´ oddziaływania na rozwo ´ j be w Wielkopolsce przyjmie. Jest to zjawisko nieco amorficzne, trudne do jednoznacz˛ce sie ˛ w zasadzie w trakcie funkcjonowania nego nakres ´ lenia á priori, krystalizuja ˛ce przyjmowac ˛c rozstrzygaja ˛ce dla przyszłej i moga ´ ro ´z ˙ ne postaci. Tak wie ˛ byc koopetycji moga ´ dyfuzja wiedzy, w szczego ´ lnos ´ ci mobilnos ´c ´ lokalnej siły ˛ utrudniaja ˛ce jak np. klauzule non competitive, czy poroboczej i działania ja ˛dzy przedsie ˛biorstwami, itp. O wpływie na rozwo strzeganie mobilnos ´ ci mie ´j ˛dzie tez ˛ firm „odpryskowych” tzw. spinoffs i ich regionu decydowac ´ be ˙ rodzenie sie ˛cy ws ˛rola w przekazywaniu wiedzy oraz zachodza ´ ro ´ d nich „kanibalizm” przedsie ˛dzie oczywis ˛trzna – ogo ´ cie sytuacja zewne ´ lna biorstw 57. Nie bez znaczenia be ˛tnos koniunktura s ´ wiatowa – odpornos ´c ´ regionu na szoki i umieje ´c ´ mobilizowania ˛trznych. lokalnego potencjału w obliczu zagroz ˙ en ´ zewne ˛zan Uczestnictwo regionu w globalnych sieciach powia ´ , z jednej strony uzalez ˙ nione jest od jego sytuacji ekonomicznej i społecznej, a z drugiej strony ˛ na jej rozwo ˛ pozyskiwanego przekłada sie ´ j. Udział ten jest jednak pochodna kapitału, zdolnos ´ ci do lokowania działalnos ´ ci gospodarczej na terenie regionu ˛ włas czy pozyskiwania kapitału ludzkiego. Te elementy z kolei zalez ˙a ´ nie od atrakcyjnos ´ ci, konkurencyjnos ´ ci i innowacyjnos ´ ci regionu. Regionalna koopetycja ˛ specyfike ˛ – lokalny kontekst, powolne zachodza ˛ce w czasie poprzez swoja ˛ idealnie wpisywac procesy, wzajemne wspo ´ łzalez ˙ nos ´ ci – wydaje sie ´ w nowsze, ˛cej region jako repoalternatywne podejs ´ cia do kwestii atrakcyjnos ´ ci traktuja zytorium pewnych kompetencji. ˛ w projekcie Foresight, istotne znaczenie dla rozwoju Jak rekomenduje sie ˛dzy wielkopolskimi firmami moz konkurencyjnej wspo ´ łpracy mie ˙ e miec ´ zbudowa˛dzyregionalnej konkurencji gospodarczej. Innymi słowy, promowac nie nastroju mie ´ ˛dzyregionalna konkurencja stanowi czynnik nalez ˙ y taki model, w kto ´ rym mie ˛cy konkurento ˛trzregionalnej kooperacji. skłaniaja ´ w do podejmowania wewna Na obecnym etapie badan ´ wnioskowanie na temat elemento ´ w konkurencyjnej wspo ´ łpracy w Wielkopolsce ma charakter czysto spekulatywny, prawdopodobnego przypuszczenia na podstawie zastanej literatury s ´ wiatowej i fakto ´ w społeczno-gospodarczych Wielkopolski. Dokładne rozpoznanie tego zagadnienia w Wiel˛ wymagac kopolsce wydaje sie ´ przeprowadzenia dobrze zaprojektowanych badan ´.

M. Dahl, C. Pedersen, B. Dalum, Entry by spin-offs in a high-tech cluster, „DRUID Working Paper”, No.03-11; M. Dahl, C. Pedersen, Knowledge flows through informal contacts in industrial clusters: Myths or realities? „DRUID Working Paper”, September 2002; C. Pedersen, The Development Perspectives for the ICT sector in north Jutland – PhD Thesis, Aalborg University, Department of Business Studies, 2005.

57

126

Marta Götz ABSTRACT

Coopetition (coopertition) is described from a company’s perspective as a strategy of a syncretic gain of profit, and from the perspective of a region it is a method of ordering the economic processes in such a way as to ensure optimal effectiveness of the whole system. In the literature of the subject this concept is most frequently described in business terms as relations between companies. The object of the present article is a preliminary reconnaissance of Wielkopolska’s potential for coopertition, in other words a presentation of this region against the backdrop of three other wealthiest voivodeships in Poland in virtue of their capacity for coopertition. Existing conditions for the development of this type of interactions are assessed by reference to a set of essential factors suggested in the literature. The fourth position of Wielkopolska among Polish voivodeships in terms of per capita income corresponds roughly to its positions measured using the suggested factors that condition the development of coopetition, even though the potential to coopetition gives the region a slightly higher position than implied by its economic power measured as GDP per capita.