Acta Universitatis Wratislaviensis No 2229 Jêzyk a Kultura • tom 14 • Wroc³aw 2000

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA
Uniwersytet Œl¹ski w Katowicach

Jêzyk cia³a1 czy cia³o w umyœle2, czyli o metaforyce uczuæ
Werbalizacja stanów emocjonalnych (Frijda 1986; Saul 1947; Lyons 1980), któr¹ Ronald W. Langacker (1987: 57, 162-164, 411; 1991) nazywa œcie¿k¹ kognitywn¹ uczuæ (ang. the emotional cognitive routine) odbywa siê najczêœciej poprzez utrwalenie na drodze leksykalnej rzeczownikowych nazw uczuæ, czasownikowych opisów relacji (uwzglêdniaj¹cych podmiot doznaj¹cy uczucia – e k s p e r i e n c e r a, zdarzenie je wywo³uj¹ce i jego sprawcê – p r z e d m i o t i k a u z a t o r a uczucia zarazem), a tak¿e – frazeologizmów wyjaœniaj¹cych opisowo, o co chodzi (Foolen 1997; Osmond 1997; Kryk-Kastovsky 1997). Wœród œrodków s³owotwórczych przewa¿aj¹ sufiksy deminutywno-ekspresywne i hipokorystyczne lub augmentatywno-ekspresywne (Inchaurralde 1997), a wœród wyk³adników fonetycznych – nasycenie tekstu g³oskami cisz¹cymi przy wyra¿aniu uczuæ pozytywnych lub szumi¹cymi i sycz¹cymi przy informowaniu o doznaniach negatywnych i dezaprobacie. Temu celowi s³u¿¹ równie¿ kanoniczne (Langacker 1995: 99) œrodki sk³adniowe (Osmond 1997) oraz niemorfologiczne (Drescher 1997: 233-247; Nowakowska-Kempna 1995: 24-26). Charakterystyka tonu i barwy g³osu otrzymuje w³asn¹ postaæ we frazeologii i leksyce (w tym we frazeologizmach ukrytych; Pajdziñska 1990: 109; 1988). Szczególn¹ rolê mo¿na przypisaæ tekstom o wartoœci emocjonalnej (Ungerer 1997: 307-329). Analiza semantyczna nazw UCZUÆ respektowa³a zawsze fakt, i¿ UCZUCIA s¹ faktycznie niedefiniowalne, nie w pe³ni wyra¿alne s³owami, podobnie jak prze¿ycia i poznanie emocjonalne (Scheler 1916: 62-64; Wittgenstein [1953]1972; Wierzbicka 1971: 30). W definicjach przez uwik³anie UCZUCIA mog¹ byæ eksplikowane poœrednio b¹dŸ poprzez analizê zdarzenia-przyczyny (de Sousa 1990: 182), które je wywo³a³o (Caus (ab), gdzie a – zdarzenie wywo³uj¹ce uczucie, b – uczucie), b¹dŸ dziêki opisowi wygl¹du cia³a eksperiencera, czyli skutku uczucia oraz zdarzeñ bêd¹cych skutkiem tej samej przyczyny, co uczucie (Wierzbicka 1971: 34; Ortony,
1 2

Tytu³ ksi¹¿ki A. Lowena (1992). Tytu³ ksi¹¿ki M. Johnsona (1987).

26

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA

Clore, Collins 1988; Johnson-Laird, Oatley 1989; Ortony, Clore 1989: 127; Jordanskaja 1972). Sposób definiowania UCZUÆ poœrednio, przez uwik³anie w analizê przyczyny i/lub skutku (bezpoœredniego oraz poœredniego), znalaz³ mo¿liwoœæ realizacji w poststrukturalnej teorii lingwistycznej, zwanej p o r t r e t e m leksykograficznym lub j ê z y k o w y m (Apresjan 1993: 15-16; 1994: 6-9; Žolkovskij 1964: 9; Mel´èuk 1984), uwzglêdniaj¹cym eksplikacjê z n a c z e n i a ujêzykowionych pojêæ w sposób pe³ny i konsekwentny. Z tego punktu widzenia prezentuje siê po³¹czenie semantyki z pragmatyk¹ i wartoœciami komunikacyjnymi (struktur¹ tematyczno-rematyczn¹, por. Structure thÀme-rhÀme 1988), ograniczenia stylistyczne w wyra¿aniu uczuæ w po³¹czeniu z w³asnoœciami sk³adniowymi, morfologicznymi i niemorfologicznymi cechami fonologicznymi (Apresjan 1993: 16). Analizy takie, jeœli wychodz¹ poza obrêb jednego wyrazu i siêgaj¹ po zdanie i akapit, ukazuj¹ prawid³owoœci i n t e r w e n c j i z n a c z e ñ (Apresjan 1994: 5). Jurij Apresjan (1994: 6-8) uwa¿a, i¿ w pe³nym portrecie takiego pojêcia, jak UCZUCIE powinno siê znaleŸæ wszystkie szeœæ nastêpuj¹cych po sobie faz: 1) pocz¹tek emocji z fizyczn¹ percepcj¹ i umys³ow¹ kontemplacj¹ (przyczyny emocji); 2) ocena racjonalna czynnika powoduj¹cego emocjê; 3) uczucie w³aœciwe, czyli „stan duszy” (Apresjan 1994: 7) z zabarwieniem przyjemnym/przykrym (pozytywnym/negatywnym, por. Ribot 1912; Gerstmann 1986: 13-14; Sperling 1995: 243); 4) pragnienie przed³u¿enia/zaprzestania trwania bodŸca; 5) f i z j o l o g i c z n a, niekontrolowana reakcja cia³a na bodziec, ³¹cz¹ca siê ze s³ownictwem wyra¿aj¹cym zewnêtrzne objawy uczuæ (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985); 6) kontrolowane (dodajmy: tak¿e niekontrolowane) reakcje fizyczne lub werbalne eksperiencera na uczucie, np.: wycofywanie siê ze strachu, wyskakiwanie do przodu w gniewie, wykrzykiwanie z radoœci (Apresjan 1994: 6). Badacz zak³ada, i¿ prze¿ywanie uczucia uruchamia szeœæ podstawowych systemów, z których ka¿dy ma swój wyk³adnik jêzykowy, a mianowicie: odczuwaæ – dla percepcji, robiæ – dla czynnoœci cia³a, myœleæ – dla intelektu, czuæ – dla emocji, chcieæ – dla aktu woli oraz mówiæ – dla mowy. Badacz przyjmuje równie¿, ¿e uczucia, zw³aszcza intensywne, stoj¹ce poni¿ej podstawowych (de Sousa 1990: 181-182; Averill 1998a: 13-20; Ekman 1998a: 2025; Panksepp 1998: 25-30; Scherer 1998a: 30-36; Schweder 1998: 36-47; Ekman, Davidson 1998: 47-50; Wierzbicka 1992: 1-5, 539-544; Damasio 1996: 127-132; Goleman 1997: 443-444; Gerstmann 1986: 14-15; Witwicki 1962; Rubinstein 1962: 607), prototypowych uczuæ, musz¹ siê manifestowaæ zewnêtrznie poprzez gesty, mimikê, ruchy, mowê (Apresjan 1994: 10) oraz zachowania konwencjonalne, co znajduje – w naszym przekonaniu – bogat¹ reprezentacjê w jêzyku, a dok³adniej w grupie f r a z e o l o g i z m ó w (por. Frake 1980: 3; Nowakowska-Kempna 1995; Pajdziñska 1990). Rozró¿nia siê wiêc: 1. uczucia oraz 2. ich zewnêtrzne manifestacje (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985; Pajdziñska 1990; Kêpiñski 1992; 1977; Krawczyk 1982; 1983; Krawczyk-Tyrpa 1987; Battacchi, Suslow, Renna 1996; The Language of Emotions 1997).

O metaforyce uczuæ

27

W uzupe³nieniu rozwa¿añ Jurija Apresjana trzeba podkreœliæ, i¿ s³uszny jest kierunek pe³nego, wspólnego opisu w semantyce UCZUÆ z ich manifestacjami, gdy¿ dzia³aj¹ca w tym przypadku zasada m e t o n i m i i PARTEM PRO TOTO – jako odmiana metafory – prowadzi do ods³oniêcia tej sfery mechanizmów analizy uczuæ, które odnosz¹ siê do sposobów mówienia o nich i rozumienia ich oraz do frazeologii o motywacji metaforycznej, metaforycznym rozszerzeniu kategorii, a w nastêpstwie tego: istnienia i funkcjonowania innego typu definicji semantycznej danego uczucia, uwzglêdniaj¹cej definiowanie przez podawanie rozumienia metaforycznego. Tym samym w semantyce postrukturalnej sta³o siê mo¿liwe eksplikowanie znaczenia ró¿nego od przedstawienia cech koniecznych i wystarczaj¹cych. J. Apresjan (1993: 10, 15-23) wyraŸnie wskazuje, i¿ portret jêzykowy pojêcia, prezentuj¹cy pe³n¹ strukturê znaczeniow¹, odnosi siê do jej wielowarstwowoœci (Apresjan 1993: 23). W teorii Igora Mel′èuka i Jurija Apresjana zauwa¿yæ wiêc mo¿na now¹ propozycjê analizy semantycznej poszerzaj¹c¹ w sposób znacz¹cy sens pojêcia o wiele „powtarzaj¹cych siê cech” (Apresjan 1993: 10). Propozycja ta bliska jest za³o¿eniom semantyki kognitywnej, w której programowo ukazuje siê wszystkie cechy pozytywne (Bartmiñski 1988: 170, 180) sensu wy³aniaj¹ce siê wprost oraz o strukturze metaforycznej (Lakoff, Johnson 1988: 135, 94), wspó³tworz¹ce system pojêciowy. Istotn¹ rolê odgrywaj¹ w tym przypadku doœwiadczenia cielesne, na które zwróci³ uwagê równie¿ J. Apresjan (1994), oraz przejœcie za pomoc¹ szeregu frazeologicznego: od frazeologizmów ukazuj¹cych doœwiadczenia cielesne do frazeologizmów, które maj¹ znaczenie metaforyczne, por.: w X-ie wzburzy³a siê krew z gniewu → w X-ie zakipia³a krew → w X-ie wszystko siê gotowa³o (Lakoff [1995]1998). Trzeba wówczas wzi¹æ pod uwagê fakt, i¿ oko³o 55% (O’Connor, Seymour 1996: 39-81) informacji dostarczaj¹ nam doœwiadczenia cielesne, przejawiaj¹ce siê w skonwencjonalizowanych gestach, mimice, wygl¹dzie i zachowaniu, które okreœlamy wspólnym mianem j ê z y k a c i a ³ a (Lowen 1992; 1991; Hall 1979; 1987; Thiel 1992; Collins 1996). Oprócz 55% informacji odbieranych za pomoc¹ jêzyka cia³a, oko³o 37% przynosi nam g³os, ton, barwa g³osu i akcentuacja wypowiedzi, zwi¹zane ze s³uchem fonetycznym (Roc³awski 1991: 18-26), a tylko 8% – s³owo (O’Connor, Seymour 1996: 39). Tym samym mo¿na uznaæ, ¿e zarówno poznanie i doœwiadczenie emocjonalne, jak i wyra¿aj¹cy je jêzyk cia³a maj¹ naturê n i e j ê z y k o w ¹. W badaniach prowadzonych przez fizjologów, neurologów, biologów czy antropologów podkreœla siê, ¿e uczucia i myœli sytuowane s¹ w innych obszarach mózgu (de Sousa 1990: XVI) ni¿ myœlenie racjonalne. Z uczuciami zwi¹zany jest system limbiczny (ang. tzw. the reptile brain, Foolen 1997: 18-20) ³¹cz¹cy œwiat ludzi i zwierz¹t, ukszta³towany u cz³owieka oko³o 200 mln lat temu, podczas gdy system korowy, tzw. neocortex, odpowiedzialny za myœlenie racjonalne, uformowa³ siê przed oko³o 50 000 do 100 000 laty (por. Masson, McCarthy 1995: 16; Foolen 1997: 19; Goleman 1997: 33). W prawej pó³kuli mózgu usytuowane s¹

a stamt¹d – do ca³ego mózgu i reszty cia³a. Damasio 1996: 156). 1991. Lowen 1992. Le Doux 1998a. Korowe procesy poznawcze ³¹czone s¹ z afektami wtórnymi. usytuowane w systemie limbicznym. 1998e). Wielu psychologów. szyi. Sperling 1995: 243). Damasio 1996) to dwie czêœci pierwotnego wêchomózgowia. nosz¹cego nazwê „stra¿nika emocji” (Goleman 1997: 43-44). Maia 1998: 207. reaguj¹cego bezpoœrednio na informacje p³yn¹ce z uk³adu nerwowego oraz wegetatywnego. 1998c. wzbudza reakcje przykroœci-przyjemnoœci (Ribot 1912. Jêzyk cia³a (Hall 1979. zachowanie emocjonalne eksperiencera. 1998b. Foolen 1997: 19). Natura emocji 1998. 1998b. 1998c.28 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA zwykle mechanizmy umo¿liwiaj¹ce wyra¿anie uczuæ na drodze niewerbalnej i werbalnej (Code 1987: 106. nóg. Myœli i uczucia mog¹ byæ rozmaicie komunikowane w zwi¹zku z sytuowaniem ich w ró¿nych systemach mózgowych. Bodziec. Maia 1998: 207. reakcje emocjonalne ujawniaj¹ siê z ca³¹ moc¹. obok których wystêpuj¹ nowsze: kora mózgowa i nowa kora mózgowa. „piêtrow¹” budowê mózgu i reakcje na bodŸce sensoryczne (Goleman 1997: 42-48. Clore 1998. Cia³o migda³owate i hipokamp (Goleman 1997. To w ciele migda³owatym tworzy siê afektywna zmiana w funkcjonowaniu organizmu towarzysz¹ca ka¿dej emocji. Le Doux w tym zakresie umo¿liwiaj¹ wiêc zrozumienie faktu. Psycholodzy i neurolodzy przyjmuj¹. Podobnie wieloaspektow¹ naturê maj¹ „piê- . 1998d. 1998c. Wyniki badañ J. tj. i¿ sygna³y sensoryczne ze wzgórza p³yn¹ przez pojedyncz¹ synapsê do cia³a migda³owatego. wywo³uj¹c zarazem reakcje behawioralne. Spowodowa³o to odrzucenie teorii reakcji emocjonalno-intelektualnej. Gerstmann 1986: 13-14. twarzy oraz odpowiednio modulowanego g³osu (Kryk-Kastovsky 1997: 156-158). 1987. coraz lepiej uœwiadamianym i wykorzystywanym w komunikacji. ¿e emocje powstaj¹ wczeœniej lub równoczeœnie z przekazaniem impulsu do kory mózgowej. psychiatrów i neurologów (Natura emocji 1998. ³¹cz¹c te drugie z funkcjonowaniem c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o (amygdalu). Kryk-Kastovsky 1997) staje siê istotnym sposobem komunikowania pojêæ – zw³aszcza pojêæ emocjonalnych – miêdzy ludŸmi. dlaczego uczucia bior¹ górê nad rozs¹dkiem. odpychanie-przyci¹ganie (Natura emocji 1998: 345. docieraj¹c do kory mózgowej. czemu towarzysz¹: niepokój-uspokojenie. w której wszystkie sygna³y by³y przesy³ane g³ównie do uk³adu limbicznego. J. ono zaœ wyzwala reakcjê mózgu myœl¹cego (Le Doux 1998a: 193-194). Zwerbalizowane pojêcia s¹ komunikowane dziêki dygitalnemu kana³owi jêzyka (Foolen 1997: 19). Zajonc 1998. Jarymowicz 1997) przyjmuje i dowodzi – za pomoc¹ badañ eksperymentalnych – prawdziwoœci tez o aspektach œwiadomych i podœwiadomych w emocjach. Wyjaœniaj¹ bowiem skomplikowan¹. natomiast uczucia korzystaj¹ z systemów analogowych. st¹d mog¹ funkcjonowaæ w pierwszej fazie poza œwiadomoœci¹ jako reakcja na bodŸce podprogowe (afekty pierwotne). Poniewa¿ eksperiencer ma ograniczone mo¿liwoœci opanowania impulsów przewodzonych na drodze podkorowej b e z p o œ r e d n i o d o c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o. Damasio 1996: 156). 1998d. tworz¹ce wraz z nimi skomplikowan¹ architekturê ludzkiego mózgu. Le Doux wykaza³ (1998a. Frijda 1998a. z u¿yciem jêzyka cia³a: r¹k. 1998b. 1998e.

W najstarszej psychologicznej teorii emocji zapocz¹tkowanej przez Karola Darwina (1988). Levenson. sytuuj¹cych siê w tym samym nurcie badañ. myœlenia emocjonalnego i myœlenia nieemocjonalnego. bezpoœrednio wp³ywaj¹cych na mimikê. 1973a. the body language). Potwierdzaj¹ one niejednorodnoœæ œwiadomoœci. Prokopiuk 1970. Eibl-Eibesfeldt 1987). i¿ nale¿y uwzglêdniaæ w nich doœwiadczenia cia³a. Podobn¹ tezê zg³asza George Lakoff (1986: 119). Ponadto miêdzy doln¹ (parterow¹) star¹ czêœci¹ mózgu a neocortexem dzia³a powiêkszony hipotalamus. a z drugiej – podœwiadoma orientacja u³atwia automatyczne odczytywanie znaczeñ jêzyka cia³a i pozwala traktowaæ „emocje jako kody orientacji” (Obuchowski 1970) o charakterze archetypów (Jung 1976. Stymulacja bodŸcowa na poziomie przedœwiadomoœciowym prowadzi z jednej strony do automatycznych reakcji afektywnych i doznañ wegetatywnych. samo zaœ studium s³ynnego biologa nad ekspresj¹ ludzkiej twarzy znalaz³o licznych kontynuatorów (Ekman 1971. odnosz¹ce siê do afektów tworzonych w ciele migda³owatym i funkcji afektywnych zwi¹zanych ze starym mózgowiem. a mianowicie taki. Langacker 1995. ¿e „natura nie tylko zbudowa³a aparat racjonalnoœci na szczycie aparatu regulacji biologicznej. dotycz¹c ró¿nych faz poznania i oceny zjawiska. a tak¿e ró¿nych piêter odbioru impulsów i ró¿nych oœrodków uk³adu nerwowego. orientacji i poznania. Ekman. 1970. emocji zwierzêcych. Z badañ psychologów i neurologów wynika wa¿ny wniosek dla badañ semantycznych. a dok³adniej – eksponowaæ je w modelach kognitywnych wspó³tworz¹cych znaczenie ujêzykowionego pojêcia. ¿e uczucia przejawiaj¹ siê w postaci zmian wyrazu twarzy oraz w jêzyku cia³a (ang. Damasio podkreœla. Eliade 1974. ile tworzone w wyniku dzia³ania emocjonalnych procesów psychicznych. Bodlin 1969. wolê i mechanizmy podejmowania decyzji. Desclés 1992). Pomostem miêdzy nimi s¹ e m o c j e usytuowane w mózgowiu (subcortex) oraz w nowym mózgu (neocortex). 1973b. wtórne. zewnêtrznej rzeczywistoœci” (Lakoff 1986: 119). jak i neocortex. Friesen. natomiast nowa – myœlenie racjonalne. 1992. których nie mo¿na wyjaœniæ przez odwo³ywanie siê do niezale¿nej od umys³u.O metaforyce uczuæ 29 tra regulacji” emocji. pochodz¹ce nie tyle z reakcji na bodŸce sensoryczne. A. Ekman. Ellsworth 1972. Mówi¹c obrazowo: kora starego mózgu reguluje zarówno podstawowe procesy biologiczne. Friesen 1983. podkreœlaj¹c koniecznoœæ wyeksplikowania: – „wp³ywu cia³a na charakterystykê pojêæ znacz¹cych”. ale tak¿e z niego i z nim” (1996: 128). Hall . g³ówny przedzia³ miêdzy „parterem” a „gór¹” – neocortexem (Damasio 1996: 128). oraz reakcje II typu. Bronis³awa Malinowskiego (1984) – podnosz¹cej podobne zagadnienia – dominuje pogl¹d. jak i uczucia. Wœród poziomów regulacji bywaj¹ wymieniane (Jarymowicz 1997: 157) cztery: hedonistyczny. 1980. – „ludzkiej zdolnoœci do pos³ugiwania siê wyobraŸni¹ przy tworzeniu pojêæ znacz¹cych wraz z przejawami racjonalnoœci. gestykulacjê i zachowanie. Ekspresja ludzkiej twarzy i jêzyk cia³a (Lowen 1991. Mechanizmy zachowania wykorzystuj¹ zarówno mózgowie.

od czasów s³ynnych zdjêæ K. Ekman (1971. Za powszechne uznaje siê tak¿e „maski” twarzy wyra¿aj¹ce gniew. Wierzbicka (1992: 162) równie¿ pewne przekonania ujawniaj¹ce siê w reprezentacji semantycznej uczuæ. czyli wspomniane ju¿ afekty pierwotne. Eibl-Eibesfeldt (1987) oraz P. rozumianym jako „wartoœæ wspólna reprezentuj¹ca (³¹cz¹ca) wszystkie subkategorie” (Desclés. Friesen (1976) proponuj¹ jeszcze obrzydzenie. A. natomiast P. I. podzielane przez ludzi i zwierzêta. 1987) staj¹ siê interesuj¹ce dla lingwisty. X ma pioruny w oczach. smutku i gniewu (z³oœci). Wierzbicka (1999: 162) podkreœla wszak¿e. a tym samym powszechnego charakteru: radoœci. P. Niew¹tpliwie dla psychologów i kognitywistów podstawowoœæ jest inn¹ nazw¹ powszechnoœci wynikaj¹cej z automatycznej sekwencji pocz¹tkowej oceny bodŸca i mimowolnoœci reakcji (por.: X ¿ywi coœ dobrego przy radoœci. ale raczej z uniwersalnoœci¹ pewnych przekonañ wywo³uj¹cych uczucia (Wierzbicka 1999: 159) w fazie kognitywnej (Jarymowicz 1997: 156. X-owi jest Ÿle przy smutku. stanowi¹ca podstawê przek³adu nazwy z jêzyka na jêzyk. zdziwienia. a które ukazuj¹ przejœcie od œwiata natury do kultury (de Sousa 1990: 182) b¹dŸ s¹ g³êboko osadzone w kulturze. mimowolnego. które objawy uczuæ ³¹cz¹ œwiat ludzi i zwierz¹t.30 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA 1979. Autorzy nie s¹ do koñca zgodni. A. X siê napuszy³ jak paw. uwagi poprzednie). 1973a. Friesen (1976) wykazali. anger. pol. prekognitywne (Goleman 1997: 53). Ekman i W. Ekman. przez ludzi ró¿nych ras i kultur. radoœæ itp. Charakterystyka taka odnosi siê do wymiaru logiczno-referencjalnego jêzyka i mo¿e byæ uto¿samiana na przyk³ad z inwariantem jêzykowym Jeana-Pierre’a Desclésa. Anna Wierzbicka (1992) zaœ – ciekawoœæ i przyjemnoœæ (por. Ellsworth 1972. za pomoc¹ których mo¿na te przekonania wyra¿aæ.i wielojêzycznych. np. 1973b). Ekman i W. Banyœ 1997). W tym punkcie naszych rozwa¿añ trzeba zadaæ pytanie. gdy¿ przybieraj¹ kszta³t jêzykowy i s¹ wyra¿ane za pomoc¹ frazeologii i leksyki (X zmarszczy³ czo³o.. ¿e istniej¹ uczucia podstawowe. Ocena taka doprowadzi³a do przyjêcia tezy. dla których u¿ywa siê angielskich s³ów anger.. Wierzbicka – oprócz podzielania tezy o relatywizmie jêzykowym (1999: 162) – pozostaje wierna równie¿ zasadzie funkcjonowania elementu(-ów) wspól- . Pomimo ró¿nych supozycji i skojarzeñ utrwalonych w jêzykach narodowych powtarzaj¹cy siê zasadniczy komponent znaczenia w postaci genus proximum i differentia specifica wyznacza tertium comparationis niezbêdne do tworzenia s³owników dwu. Za powszechne uwa¿a A. tak¿e Ekman 1980: 130). strachu. Tego typu przekonania s¹ w istocie najbardziej ogóln¹ charakterystyk¹ UCZUÆ i podstaw¹ przek³adu dwujêzycznego (i wiêcej) nazw reprezentuj¹cych pojêcia np. liget w jêzyku aborygenów. ¿e podzielanie tych uczuæ nie musi siê wi¹zaæ z uniwersalnymi pojêciami. Friesen. Jednak¿e istnieje zgodnoœæ co do bazowego. co oznacza „podstawowoœæ uczuæ”. X zzielania³). smutek. happiness. X siê rozindyczy³. Darwina (1988) i ich charakterystyki oddaj¹cej automatyczn¹ reakcjê na bodziec. ang. prekognitywnego. gniew na austral. sad itp. Le Doux 1998c: 232) oraz – w badaniach autorki – z uniwersalnymi prostymi jednostkami semantycznymi (Wierzbicka 1999: 138-161). które uznaæ za takie powszechniki.

Lakoff 1987: 46). 8) wystêpuj¹ najkrótsze leksemy prymarne. CIEKAWOŒÆ i PRZYJEMNOŒÆ odznaczaj¹ siê prostot¹ psychologiczn¹ oraz u s y t u o w a n i e m n a p o z i o m i e p o d s t a w o w y m k a t e g o r i i jako najszybciej rozpoznawane w percepcji. ¿e poziom podstawowy usytuowany jest w œrodku hierarchii taksonomicznej miêdzy superkategori¹ (np. 1975a. STRACH PANICZNY). podobna jest motoryka cia³a eksperiencera i innych ludzi (por. Mo¿na wiêc stwierdziæ. W tym sensie w wymiarze logiczno-referencjalnym jêzyka mo¿na mówiæ o powszechnoœci elementów semantycznych w ró¿nych jêzykach œwiata. 4) organizacji wiedzy – tutaj tkwi¹ atrybuty kategorii. najczêœciej u¿ywane. i¿ UCZUCIA typu GNIEW. tj. a mianowicie przyjêcie poziomu podstawowego nazw bêd¹cych ujêzykowionym pojêciem. W pracach A. a tym samym ich podstawowoœci. powszechnoœæ psychologiczn¹). najszybsze . b) szybka identyfikacja. RADOŒÆ. 1975b. 1977. 4) cz³owiek najszybciej identyfikuje cz³onka kategorii. 5) u¿ywa siê najbardziej powszechnych etykietek. ¿e p o z i o m p o d s t a w o w y jest – zdaniem Eleonory Rosch (1978: 35-38) – najwy¿szym poziomem. ZDZIWIENIE. UCZUCIE) a subkategoriami (np. Formu³uj¹c tezê o poziomie podstawowym. 10) wiedza ludzka jest najbardziej zorganizowana (por. 6) nastêpuje najszybsze nazwanie i rozumienie przez dzieci. 9) terminy s¹ u¿ywane w kontekstach NEUTRALNYCH. nierozk³adalnoœæ i niedefiniowalnoœæ. 2) funkcji – ogólny program motoryczny. Wierzbickiej (1999) wa¿nym wyznacznikiem tych elementów jest ich sk³adniowa baza semantyczna. Poziom podstawowy zdeterminowany jest przez ogólny gestalt percepcji i nie wymaga wysi³ku kognitywnego ani przywo³ania cech dystynktywnych (por. p i e r w s z e s ³ o w a d z i e c i .O metaforyce uczuæ 31 nych wiêkszoœci jêzyków narodowych. najbardziej neutralne kontekstowo. Dla jêzykoznawcy wydaje siê interesuj¹ce inne jeszcze rozwi¹zanie. SMUTEK. 3) komunikacji – najkrótsze wyrazy. w którym: 1) cz³onkowie kategorii maj¹ podobnie postrzegane kszta³ty ogólne. 2) pojedyncze wyobra¿enie mentalne mo¿e odzwierciedlaæ ca³¹ kategoriê. 1981) przyjê³a. tak¿e Lakoff 1987: 46). Eleonora Rosch (1978: 35-38. Jeœli wzi¹æ pod uwagê. Lakoff 1987: 47): 1) percepcji – ogólnie postrzegany kszta³t a) pojedyncze wyobra¿enie mentalne. przynajmniej z grupy indoeuropejskiej. pierwsze s³owa leksykonu. STRACH. nazw dla cz³onków kategorii. czyli elementarnoœæ semantyczna o charakterze uniwersalnym (Wierzbicka 1999: 140-142). Poziom ten jest równie¿ podstawowy w czterech za³o¿eniach wspó³wystêpuj¹cych jako ca³oœæ (Rosch 1978: 35-38. 3) cz³owiek wykonuje podobne czynnoœci motoryczne. 7) najszybciej opanowuje siê leksykê jêzyka.

poniewa¿ reakcja cia³a na zjawisko wywo³uj¹ce uczucie jest wczeœniejsza lub równoczesna z reakcj¹ intelektualn¹ i uœwiadomieniem sobie tej sytuacji (np. 1998f).B) b¹dŸ nazwami subkategorii w kognitywizmie (Nowakowska-Kempna 1995: 120-122). w tym reakcje fizyczne: bicie serca. stanowi Ÿród³o od 30% do 60% informacji o prze¿yciach emocjonalnych. np. U-Semantics. Dlatego emocje proste stanowi¹ przedmiot szczególnego zainteresowania lingwistyki. skonwencjonalizowane œrodki. gesty. postawê. kopanie. przejawiaj¹cych siê w behawioralnych reakcjach zachowa- . jêczenie. Bywaj¹ równie¿ nazywane z tego powodu emocjami prostymi (Siatkowska 1989: 119-120). Fillmore 1985). Battacchi. ucieczka). ¿e c z u c i e to zdolnoœæ prze¿ywania wewnêtrznego stanu z³o¿onego z procesów zakorzenionych w ASN (Le Doux 1998a. Z tego te¿ powodu nazwy te sta³y siê nazwami grup leksykalno-semantycznych UCZUÆ w pracach postrukturalnych i generatywnych (Nowakowska-Kempna 1986: 70A. najczêœciej u¿ywanymi. przyspieszony oddech. sposób i tempo mówienia. Reirenzein (1983). r¹k. T. charakteryzuj¹c niewerbalne zachowania emocjonalne. 3) instrumentalne reakcje motoryczne (np. a za nim M. wysokoœæ i natê¿enie tonu wypowiedzi). Dla jêzykoznawcy obszarem zainteresowañ staje siê wiêc z w e r b a l i z o w a n y j ê z y k c i a ³ a (Kryk-Kastovsky 1997). Pojêcia okreœlaj¹ce UCZUCIA s¹ szczególnie podatne na te dwa aspekty konstruowania modeli kognitywnych (symbolicznych). anakoluty.32 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA w identyfikacji. powtórzenia itp. Suslow i M. ruchy cia³a. Wskazuj¹ oni. odczucia. Niemeier (The Language of Emotions 1997: 286-294). intencje i uczucia rozmówcy. podczas odbywaj¹cej siê rozmowy. nazwane najkrótszymi wyrazami. gesty. 1998b. czucie itp. sposób mówienia. Nale¿y równie¿ podkreœliæ.). one zaœ wspó³tworz¹ znaczenie pojêcia w semantyce rozumienia (tzw. 2) reakcje toniczne (napiêcie cia³a. g³owy. jego naprê¿enie. R. i¿ kontakt wzrokowy interlokutorów. ziewanie. proksemikê. który scharakteryzowaæ nale¿y jako poœredni sposób komunikowania uczuæ. Renna (1996: 2122) proponuj¹ uwzglêdniæ przy lingwistycznej charakterystyce uczuæ: 1) reakcje fizjologiczne zwi¹zane z uaktywnieniem ASN (autonomicznego systemu nerwowego). S. s¹ to: pierwsze s³owa dzieci. 5) ekspresywne reakcje jêzykowe (np. zachowania). inwersje. ang. mimikê twarzy. 6) subiektywne komponenty doœwiadczenia (uczucia. W tym stanie rzeczy naturalna potrzeba obserwacji partnera podczas rozmowy staje siê obowi¹zkiem. zachowania paralingwistyczne typu ton i barwa g³osu. œrodki stylistyczne wypowiedzi ekspresyjnej. najbardziej neutralnymi w kontekstach mówienia o UCZUCIACH. wzdychanie. postawy. pierwsze s³owa w leksykonie. po poprzednim poddaniu ich procesom konceptualizacji (Foolen 1997: 21). barwê i si³ê g³osu. 1998e. szybciej cofamy rêkê od gor¹cego przedmiotu ni¿ stwierdzamy: to parzy!). gryzienie. 1998c. 1998d. a ponadto – doœwiadczenie cieles-ne ma bogate prze³o¿enie na jêzyk frazeologizmów. 4) ekspresywne reakcje motoryczne (mimikê. „twarz¹ w twarz”. cmokanie. gdy¿ pomaga ona w³aœciwie odczytaæ treœæ. wa¿ne dla nich obu. a w nich najlepiej prezentowane s¹ cechy istotne ca³ej podkategorii UCZUÆ.). wskazuje na typowe. czynnoœci: bicie.

Piotr ubóstwia haftowane obrusy. Beatê powali³a na kolana galaretka truskawkowa z kremem. expressio ÿw y t ³ a c z a n i e. Komunikacja werbalna uczuæ w wielu wypadkach ³¹czy siê z emfaz¹/ekspresj¹ wypowiedzi i korzysta z wielu konwencjonalnych jednostek jêzyka. X wlók³ siê z opuszczonymi rêkoma. X odetchn¹³ z ulg¹. sens. w naszym przypadku: emfaza emocji. Basia kocha lody. X wzdycha³ do Anny. Krysia jest w siódmym niebie z powodu kupna nowych butów/widoku zupy fasolowej. znaczenie przenoœne. czyli ekspresja emocji. X skoczy³ jak oparzony. X miodzi³ / s³odzi³. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. Sperling 1995: 227-228. . Na czym polega emfatyczne czy przesadne ukszta³towanie wypowiedzi. X sycza³ przez zêby. X mia³ duszê na ramieniu. nieistotnego czy ma³o wa¿nego – na przyk³ad – robi siê sprawê pierwszorzêdn¹ i przydaje jej niezwyk³e znaczenie w ¿yciu cz³owieka: Janka le¿a³a plackiem przed œwie¿ymi ptysiami. X bez³adnie macha³ rêkami. X westchn¹³ g³êboko. sam sposób ich konstruowania. X ¿achn¹³ siê. Kryk-Kastovsky 1997: 156. X spochmurnia³. Goleman 1997: 106-108). emphasis ÿujawnienie. X-owi dziko zaœwieci³y siê oczy. Andrzej jest zakochany w barszczu litewskim/rosole z makaronem. na nadzwyczajne jego prze¿ycie gwa³towne. Z b³ahego powodu. wyra¿anie’ i gr.: X szed³ ze spuszczon¹ g³ow¹. Krzyœ nie posiada siê ze szczêœcia. stopieñ konwencjonalizacji. Suslow.O metaforyce uczuæ 33 niowych (Goleman 1997: 443). n a c i s k ’. ekspresji motorycznej i instrumentalnej (Battacchi. wyjaœnia ³aciñski i grecki Ÿród³os³ów terminów: ³ac. s³u¿¹cych emfazie od wyk³adników paralingwistycznych barwy i akcentuacji po sk³adniowe i tekstowe (Foolen 1997: 22-23. W przypadku emfazy/ekspresji emocji nastêpuje przesadne zwrócenie uwagi na samo uczucie. X zmarszczy³ brwi / czo³o. X ziewa³ z nudów. X cmoka³ z zachwytu. intensywne i g³êbokie – zbyt gwa³towne i intensywne w stosunku do jakoœci bodŸca (zdarzenia lub osoby) wywo³uj¹cego emocjê. polega na ujawnieniu wewnêtrznego nastawienia nadawcy komunikatu (bêd¹cego eksperiencerem lub tylko obserwatorem eksperiencera) wobec prze¿ywanych lub obserwowanych uczuæ lub te¿ wewnêtrznego stanu psychiki równie¿ pobudzonej emocjonalnie (dodatkowo z powodu obserwowalnych uczuæ cudzych lub w³asnych). Jurek uwielbia³ ¿urek staropolski/grochówkê. jedz¹c baraninê. Nowakowska-Kempna 1995: 21-22). por. X jêcza³ z bólu. Renna 1996: 22. X mia³ radoœæ w oczach. WypowiedŸ emfatyczna. Dla badañ lingwistycznych istotne s¹ odpowiadaj¹ce im w jêzyku frazeologizmy skonwencjonalizowane oraz ukryte (Pajdziñska 1990: 109). zachowanie/ (lub brak bezpoœredniej) relacji referencji z desygnatami. X machn¹³ na to rêk¹. X trzasn¹³ drzwiami.

1981. lub UCZUÆ negatywnych (rozpaczam po stracie chusteczki do nosa. Witek pogr¹¿y³ siê w rozpaczy na wieœæ.: byæ w siódmym niebie – ÿbyæ bardzo szczêœliwym’ (a nie: czuæ siê jak w siódmym niebie). Dziamska. chodz¹c w œmierdz¹cych skarpetkach. przyczyn emocji zupe³nie nieadekwatnych wobec gwa³townoœci i g³êbokoœci uczuæ. Krysia jest w siódmym niebie. gdy niezwykle intensywne uczucie pozytywne wywo³uje negatywny stan rzeczy b¹dŸ dzia³aj¹ca osoba nadmiernie negatywnie/pozytywnie prze¿ywa uczucie lub odwrotnie: gwa³towne uczucia negatywne towarzysz¹ b³ahym. mo¿e nawet i sympatycznych. Wojtek jest przera¿ony uwag¹ Krzyœka. Ÿle siê czu³a poœród tych krzykliwych.34 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Janka umiera z rozpaczy. ona chichota³a coraz g³oœniej (B¹ba. Emfaza emocji ujawnia siê ze szczególn¹ moc¹ w konstrukcjach funkcjonuj¹cych zgodnie ze znaczeniem s³ownikowym. kocham kichanie i wycieranie nosa chusteczk¹). Jola szaleje z niepokoju o swoj¹ chusteczkê do nosa. np. wœciekaj¹ mnie nowe buty. Jarek z eufori¹/entuzjazmem zjad³ zupê. Emfaza emocji staje siê jeszcze bardziej wyrazista. nie kupiwszy nowych papci. trzepi¹c dywan. Józek czuje siê wniebowziêty. pokazawszy jêzyk kole¿ance. kiedy wychodzi siê z domu. nacechowanych intensywnoœci¹ prze¿ycia emocjonalnego itp. brzydzê siê czerwonymi ró¿ami). nienawidzê piêknych kwiatów. Irena by³a w siódmym niebie. wy¿szych: MI£OŒCI i UWIELBIENIA (uwielbiam kichaæ. por. Witwicki 1962. Beata jest przera¿ona z powodu koniecznoœci kupna znaczków na poczcie. ¿e trzeba zasznurowaæ buty. Emfaza/ekspresja emocji pojawia siê w obu funkcjach w literaturze. Efekt emfazy jest wynikiem szczególnego doboru wyra¿eñ. np. Grabias 1978. w drugim przypadku – wskazuj¹c na zachowania œwiadcz¹ce o zaburzonej lub dewiacyjnej osobowoœci. Emfaza zwi¹zana z przesadn¹ – nieadekwatn¹ do wa¿noœci bodŸca – reakcj¹ emocjonaln¹ zaburza i zak³óca prototypy UCZUÆ np. Lazur ³apa³ j¹ pod stolikiem za kolano. Goleman 1997: 443-444). lecz obojêtnych ludzi. Jurek umiera ze szczêœcia. 3 Zwróci³a mi na to uwagê Krystyna Waszakowa w recenzji niniejszego tomu. . Piotr ubóstwia d³ubaæ w nosie. ale pozytywnym bodŸcom: Janek uwielbia siusiaæ za drzewem.: Marta pi³a. (Stankjeviè 1964. Liberek 1996: 316)3. I nie poznawa³a swej przyjació³ki. ale siedzia³a ponura.

na których podstawie mo¿na tworzyæ nowe formacje i metafory ad libitum. Johnson 1988. ¿e UCZUCIA s¹ s³abo zaznaczone w naszym systemie pojêciowym. Renna 1996. Johnsona (1988: 146). 168. inaczej mówi¹c: ekspresywnie. 223) podkreœlaj¹. Fife 1994: 12-17). i¿ emocja przynosi (Awdiejew 1987: 117) nadwy¿kê wartoœciowania. PO¯¥DANIE P£CIOWE. a czêœciowo za pomoc¹ koherentnego systemu metafor. UCZUCIE. gdy¿ w naszym przekonaniu cechy okreœlaj¹ce UCZUCIE. np. np. 1987. a tak¿e rozumienia w metaforyce. w zwi¹zku z czym trudno przedstawiæ ich strukturê konceptualn¹. Wed³ug nas nie ma problemów z przedstawieniem struktury pojêæ okreœlaj¹cych UCZUCIA. mo¿na tylko czêœciowo definiowaæ za pomoc¹ takich cech inherentnych. ¿e UCZUCIA. Wystêpuje ona w zdaniach. emfatycznie mówi siê o emocjach. w których emocjonalnie. The Language of Emotions 1997). podobnie Awdiejew 1987: 117). George Lakoff i Mark Johnson (1988: 83. morfologiczno-sk³adniowych. Oprócz frazeologizmów i nazw. Uwagi te nale¿y poprzeæ hipotez¹ Stanis³awa Grabiasa. i wi¹¿e siê z wartoœciowaniem” (1981: 31. ekspresywno-deminutywnymi lub augmentatywnymi. a tym samym osi¹ga poziom e m o c j o n a l n e j e m o c j o n a l n o œ c i . Lakoffa i M. Suslow. ENTUZJAZM. Battacchi. 1972. lecz jest wyrazem tego. Nowakows k a -Kempna 1986. 1989: 525). Trudno siê zgodziæ z twierdzeniem G. Lakoff 1987. najczêœciej f r a z e o l o g i z m ó w. czy nadawca uczuciowo akceptuje treœæ komunikatu. poniewa¿ obserwacje zmys³owe i manipulacje bezpoœrednie s¹ utrwalone w refleksji umys³owej oraz skonwencjonalizowane w jêzyku w postaci jednostek jêzykowych (Langacker 1995: 12-14. UCZUCIA s¹ wówczas definiowane przez uwik³anie z s¹dami o zdarzeniu wywo³uj¹cym uczucie (Wierzbicka 1971. chocia¿ jest ona zbudowana z niewielu cech inherentnych. powtarzanie wyrazów lub sylab itp. UCZUCIA korzystaj¹ ze œrodków fonologicznych. ¿e emotywnoœæ „nie dotyczy realnoœci.. oraz z cech relacyjnych odnosz¹cych siê do sfery racjonalnoœci. Uczucia stanowi¹ obszar semantyczny stosunkowo dobrze poddaj¹cy siê wykrywaniu kierunków konceptualizacji i ods³anianiu struktury pojêcia. 1995. Awdiejew 1983: 55) wystêpuj¹ œrodki sk³adniowe z szykiem inwertywnym (jako najczêstsz¹ metod¹). a tak¿e niejawna emotywnoœæ wprowadzana do aktu komunikacji jako implikatura (Zdunkiewicz 1988. Kövecses 1986. Nowakowska-Kempna 1995. 220. Zaron 1985) b¹dŸ z rozumieniem metaforycznym doœwiadczeñ cielesnych (Lakoff. tekstowych i paralingwistycznych s³u¿¹cych do ich wyra¿ania (Nowakowska-Kempna 1995). intonacja zdania i akcentuacja wyrazów (Laskowska 1993: 2). jak: CZU£OŒÆ. czy te¿ nie. nasycenie wyrazów przyrostkami hipokorystycznymi. Lakoff.O metaforyce uczuæ 35 Wœród skonwencjonalizowanych œrodków jêzykowych wyra¿aj¹cych ekspresjê emocji oprócz dobranych szczególnie s³ów (zob. a tak rozumiana emocjonalnoœæ czy te¿ emfatycznoœæ/ekspresywnoœæ wypowiedzi odnosi siê do sposobu mówienia o emocjach. poza formu³¹ X (ktoœ) czuje z (coœ). Mo¿na uznaæ. z grupy RADOŒCI – EN- . MI£OŒÆ. Turner 1989. czyli „emocji do kwadratu”.

Lakoff 1987.: X-owi burzy siê krew. X-owi krew uderzy³a do twarzy. X zblad³ œmiertelnie. X wzruszy³ ramionami. poniewa¿ tylko ktoœ. Langackera (1995) nie odnosz¹ siê wprost do rzeczywistoœci pozajêzykowej. 2) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. 11. 4) doœwiadczenia cielesne. zauwa¿ane przez niego i obserwatora: X zgrzytn¹³/zgrzyta³ zêbami. tak¿e Kövecses 1986: 3. czy CZU£OŒÆ z grupy WZRUSZENIA oraz PO¯¥DANIE P£CIOWE stanowi¹ nie tyle cechy. Johnson 1988: 211. co s p o s ó b a k t y w i z a c j i UCZUCIA. a odbierane przez obserwatora. X by³ zimny ze strachu. X-a ciarki przesz³y po plecach. X-owi krew uciek³a z twarzy. Langacker 1995) podkreœlaj¹. dalsze rozwa¿ania) poprzez afekty aktualizuj¹ce. w X-ie przewraca siê w¹troba. X zaczerwieni³ siê po czubki w³osów. a w refleksji semantycznej: modele rozumienia scharakteryzowane przez G. Johnson 1987. X-a obla³ zimny pot. X by³ blady jak p³ótno/jak œciana. X œmia³ siê. np. Doœwiadczenia cielesne eksperiencera. Kognitywiœci (Lakoff. X œmia³ siê sardonicznie. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³.36 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA TUZJAZM. i¿ takie cechy/elementy semantyczne nie s¹ przypadkowe. X pokaza³ figê z makiem. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. Johnson 1988. jego gesty i mimika. skrót ICM). stanowi¹ trudn¹ sztukê doœwiadczania uczuæ. dzia³ania i zachowania. 5) dzia³ania i zachowania emocjonalne eksperiencera. Nowakowska-Kempna 1995). por. mówienia o UCZUCIACH i ich konceptualizacji. kto siê pieni. systematic structure of some kind). sposób spe³niania siê uczuæ-postaw emocjonalnych (por. X-owi w³osy podnios³y siê na g³owie. X mia³ zachmurzone czo³o. Idealized Cognitive Models. Lakoff (1987: 31) przyjmuje. Turner 1989. Lakoff. w perspektywie percepcji zmys³owej – jego i/lub obserwatora. prze- . G. X zaœmia³ siê szatañsko. wrzeszczy/drze siê i trzaska piêœci¹ w stó³. lecz uk³adaj¹ siê systematycznie w strukturê (por. ¿e owe modele poznawcze czy te¿ domeny w koncepcji R. ale niekoniecznie zauwa¿alne przez doznaj¹cego uczucia: X krzywi³ siê. klaska³ w rêce i tañczy³. Dziêki dyskursowi o UCZUCIACH mo¿na zaprezentowaæ ich ROZUMIENIE (Lakoff. W doœwiadczeniu cielesnym uczuæ mo¿na – ze wzglêdu na kryterium k t o k o g o obserwuje oraz k t o c z e g o doœwiadcza – wyró¿niæ zreflektowane w jêzyku: 1) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. rejestrowane przez obserwatora i eksperiencera. 100-114) jako w y i d e a l i z o w a n e m o d e l e k o g n i t y w n e (ang.: X obla³ siê rumieñcem. 3) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. X zdrêtwia³/zamar³. ale przez m e d i u m ludzkiego poznania i m e d i u m skonwencjonalizowanego mówienia o nim w jêzyku. a odbierane przez niego: X zmarszczy³ czo³o. a dalej w refleksji umys³owej i konwencjonalizacji w jêzyku. X trzasn¹³ drzwiami. W praktyce badañ semantycznych nie oddziela siê refleksji obserwatora od eksperiencera. 12) pewnego rodzaju (ang. Lakoffa (1987: 202-217. o charakterze wewnêtrznych doznañ.

jej poznanie – z procesami konceptualizacyjnymi.: „If we understand reason as embodied. por. które stanowi¹ ich nieod³¹czny element strukturalny (Nowakowska-Kempna 1995: 109-115). a ujêcie jêzykowe – z procesami symbolicznymi. then we will want to understand the relationship between the mind and the body and to find out how to cultivate the body and embodied aspects of reason” (Lakoff 1987: XVI). Ohnuki-Tierney (1981) triadzie etapów ludzkiego doœwiadczenia w postaci: PERCEPCJI – KONCEPTUALIZACJI – SYMBOLIZACJI Koncepcjê tê rozwinêliœmy w innej pracy (Nowakowska-Kempna 1995). abstrahowania i idealizacji (modelowania). podkreœlaj¹c. uogólnienia. porównania. syntezy. W procesie analizy rzeczywistoœci wychodzi siê bardzo czêsto od ostatniego etapu. a mianowicie – procesu przestrzeñ mentalna s zasada odpowiednioœci kon wy wenc obr jon cja me a¿en aliza K iza p tafo iow cja y eot ryk oœæ ter a P zasada korespondencji S zasada interpretacji R rzeczywistoœæ pozajêzykowa zasada reprezentacji F-F biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia . Jednostki jêzykowe. odsy³aj¹ zarazem do dos³ownego znaczenia cielesnych objawów uczucia. sytuowanych w pewnej kulturze. jak i relacji metaforycznych. analizy. przy czym w ka¿dym etapie trwania owych procesów nie sposób pomin¹æ procesów selekcji. Przejœcie od procesów percepcji stanu rzeczy poprzez przyjêcie i przetworzenie informacji perceptualnych w poznaniu do symbolizacji w jêzyku (w postaci jednostek jêzykowych) odpowiada zaproponowanej przez E. które siê wówczas pojawiaj¹.O metaforyce uczuæ 37 sta³ byæ obojêtny i straci³ zimn¹ krew. i¿ rzeczywistoœæ pozajêzykowa wi¹¿e siê z procesami percepcyjnymi.

S¹ to procesy poznawcze prowadz¹ce do utworzenia zbiorów/kategorii. wzroku ptaka. dane zmys³owe dobrze oddaj¹ bowiem obraz rzeczywistoœci pozajêzykowej zgodnie z ludzkim postrzeganiem. jak równie¿ wnioskowanie bêd¹ce najbardziej skomplikowanym procesem umys³owym). czyli ujêzykowienia pojêæ. smaku wê¿a itp. Miêdzy rzeczywistoœci¹ pozajêzykow¹ a percepcj¹ dzia³a zasada korespondencji. do najbardziej skomplikowanych. przy czym korespondencjê traktujemy jako jedn¹ z odmian zasady odpowiednioœci. K – konceptualizacja (procesy konceptualizacyjne zwi¹zane z przetwarzaniem danych w pamiêci. towarzysz¹ . Lakoff. s³uchu nietoperza. selekcji. Efekty i wyniki procesów poznawczych konstytuuj¹ siê w p o j ê c i a.). obecnych w nim kategorii gramatycznych (fleksyjnych. S – symbolizacja (procesy symbolizacji danych w pojêcia. tj. te zaœ staj¹ siê w przewa¿aj¹cej czêœci pojêciami ujêzykowionymi. 2-3. por. tj. postrzeganiem na sposób ludzki (zgodnie z mo¿liwoœciami percepcji cz³owieka. gdzie: P – percepcja (procesy percepcyjne). Proces symbolizacji. obserwacja danych zmys³owo-umys³owych. oraz metaforyki (Lakoff. s³owotwórczych. jak wnioskowanie. bo czym¿e jest pojêcie bez odpowiadaj¹cego mu wyra¿enia w jêzyku. tj. tzw. Jêzykowy obraz œwiata 1990). by poprzez medium jêzyka i sposób uporz¹dkowania œwiata w jêzyku. która jest s³absza od wêchu psa. a nastêpnie zrozumieæ wp³yw procesów percepcyjnych na kierunki tej¿e konceptualizacji. sk³adniowych i fonologicznych. R – rzeczywistoœæ pozajêzykowa. Tabakowska 1995). Procesom konceptualizacji. W dalszej kolejnoœci wymaga to modyfikacji klasycznego trójk¹ta semiotycznego Richardsa – Ogdena do postaci r o m b u i n f o r m a c y j n e g o nawi¹zuj¹cego w niektórych rozwi¹zaniach szczegó³owych do modelu kuli bilardowej R. por. a dok³adniej: ujêzykowione pojêcia.38 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA symbolizacji i istnienia okreœlonych jednostek jêzykowych. odnotowaniem ich w pamiêci trwa³ej i doœwiadczeniu – Najder 1989. czyli poznawania rzeczywistoœci. jego strukturalnoœci. Langacker 1995: 19). Frake 1980: 4). j ê z y k o w y o b r a z œ w i a t a (por. odpowiednioœæ zaœ obejmuje ca³y szereg procesów poznania od najprostszych. Kövecses 1986. Turner 1989) i konwencjonalnej obrazowoœci (obrazowania. jednostki jêzykowej). Langacker 1987: 51. a myœlenie jest myœleniem jêzykowym (Bobryk 1987). wymaga wszak¿e uwzglêdnienia konwencjonalnoœci samego jêzyka (Bartmiñski 1985: 4951. np. 455-457). dotrzeæ do procesów konceptualizacji rzeczywistoœci pozajêzykowej w poznaniu. Johnson 1988. 488. u¿ytych w tekstach przez nadawcê komunikatu (typ gramatyki kontekstowej). Pojêcia maj¹ bowiem przede wszystkim charakter jêzykowy. Miêdzy percepcj¹ a konceptualizacj¹ funkcjonuje zasada odpowiednioœci. F-F – biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia. Bobryk 1987 – oraz z przyjêciem informacji w postaci gotowych stereotypów myœlowych uruchamiaj¹cych takie¿ procesy. Langackera (por. Langacker 1995: 28. 1987: 6276. 66-76.

W procesie symbolizacji miêdzy biegunem semantycznym a fonologicznym dzia³a zasada reprezentacji. (Langacker 1991: 4. Lakoff 1987: 281): . tj. niem. a proces ten oparty jest na zjawisku polisemii. sentencji lub porzekade³ pozwalaj¹cych mu na ich u¿ycie w postaci gotowego wzoru. gdzie kolejne znaczenia wyrazu/wyra¿enia zachowuj¹ elementy semantyczne ze struktury znaczeniowej innych. ¿e „kognitywizm wprowadza przestrzenie mentalne w miejsce mo¿liwych œwiatów i sytuacji mo¿liwych” (1987: 281) oraz ¿e ze wzglêdu na swój kognitywny status mog¹ one funkcjonowaæ w realizmie doœwiadczeniowym. obrazowoœci i konwencjalizacji oraz wielu innych mechanizmach. tj. G. a zw³aszcza konceptualizacja i symbolizacja w ca³oœci dotycz¹ przestrzeni mentalnej cz³owieka (Tabakowska 1995. Komentuj¹c rozumienie p r z e s t r z e n i m e n t a l n e j . Quasthoff 1997) zwi¹zane nieod³¹cznie z funkcj¹ stereotypów i uproszczeñ w myœleniu. Spaces 1996: 1-28) w znaczeniu „medium miêdzy konceptualizacj¹ a myœl¹” (Spaces 1996: 2-3). Fauconniera (1985. stereotypizacji. które ods³aniaj¹ procesy symbolizacji. w jaki sposób „jêzyk koduje uogólnienia” (Langacker 1995: 28).O metaforyce uczuæ 39 zwykle zjawiska supergeneralizacji (por. to po diable. W „przestrzeni” tej maj¹ miejsce procesy ujêzykowienia pojêæ oparte na obserwacji. metaforyce. ktoœ ugryz³ siê w jêzyk. 66-76). Procesy stereotypizacyjne (Quasthoff 1997) rozpoczynaj¹ siê ju¿ na poziomie obserwacji danych zmys³owych. ³¹czenia znaczeñ z odpowiednim kszta³tem fonicznym wyrazu w danym jêzyku narodowym. maj¹ swoj¹ reprezentacjê w przestrzeni mentalnej. Bobryk 1987. Tym samym symbolizacja ³¹czy siê z elementami interpretacji rzeczywistoœci pozajêzykowej – wynikaj¹cej ze strukturalnoœci jêzyka i mechanizmów jego funkcjonowania (Langacker 1987: 51. por. 452-454). Przedmiotem badañ lingwisty zaœ s¹ gotowe wyniki symbolizacji w postaci jednostek jêzykowych (znaków jêzykowych). taka naæ. Nosal 1990). wszêdzie tam. gdzie towarzysz¹ im procesy umys³owe. ¿e przestrzenie mentalne maj¹ nastêpuj¹ce w³aœciwoœci (por. G. 241. dog³êbnie i ca³oœciowo. ktoœ zdêbia³ i wypuœci³ listki. 185. mówi¹. frazeologizmów. ¿e cz³owiek odnajduje w jêzyku gotowe jednostki o charakterze wyra¿eñ. Fife 1994. w kategoryzacji i wnioskowaniu (Najder 1989. Langacker 1995).: mi³oœæ – ÿuczucie’. albowiem selekcja i uzupe³nianie danych s¹ obecne w procesach przetwarzania danych w pamiêci. a nale¿¹ do procesów symbolizacyjnych w tym sensie. sensu largo) oraz stany rzeczy. Lakoff podkreœla. jaka maæ. przy czym wyrazy s¹ zwykle wieloznaczne. Übergeneralisierungen. por.: co nagle. Fauconnier (1985) przyjmuje. 379-384. ktoœ jest blady jak p³ótno/p³achta/œciana/œmieræ. bliskich im semantycznie jednostek jêzykowych o tym samym brzmieniu. bêd¹c¹ nastêpstwem niemo¿noœci poznania wszystkiego dok³adnie i wnikliwie. Termin p r z e s t r z e ñ m e n t a l n a zosta³ wprowadzony przez G. mi³oœæ – ÿpostawa wobec bliŸniego/drugiego cz³owieka’ itp. ktoœ jest chudy jak szczapa. mi³oœæ – ÿobiekt uczucia’. które konceptualizujemy. dziêki czemu przedmioty (w sensie logicznym. Percepcja czêœciowo.

funkcjonuj¹ jedynie w obrêbie umys³u. Rozró¿nienie niesprowadzalnych do siebie jakoœciowo UCZUÆ-AFEKTÓW i UCZUÆ-POSTAW by³o od wieków postulowane przez filozofów. a mianowicie ich podzia³owi na: 1) UCZUCIA-AFEKTY (krótkotrwa³e). pocz¹wszy od Arystotelesa. Przestrzenie mentalne – jak mo¿liwe œwiaty w filozofii brytyjskiej – maj¹c status reprezentacji. Taka sytuacja kognitywna – rozpoznana od dawna przez filozofów. tj. – przestrzenie mog¹ siê poszerzaæ. z innej przestrzeni. ang. bior¹c pod uwagê za³o¿enia metodologiczne teorii. do zrozumienia sytuacji hipotetycznych i fikcyjnych. Fauconnier (1985. – mog¹ byæ powi¹zane z innymi przestrzeniami za pomoc¹ konektorów (spójników/³¹czników.40 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA – mog¹ zawieraæ jednostki mentalne. kiedy obserwator i nadawca komunikatu nie bêd¹cy eksperiencerem stara siê na drodze empatii oraz porównania cudzych uczuæ z w³asnymi ustaliæ i nazwaæ to. connectors). co czuje eksperiencer. Wierzbick¹ (1992. Z tego punktu widzenia trzeba odpowiedzieæ na dwa pytania: 1) czy dystynkcja taka jest rzeczywiœcie sposobem rozró¿niania UCZUÆ. – centralne elementy wprowadzone do przestrzeni staj¹ siê elementami t³a w przestrzeniach dotycz¹cych przysz³oœci (za: Lakoff 1987: 281). a tym samym. z jakich faktów kognitywnych i jêzykowych mo¿na j¹ wywodziæ. – jednostka z jednej przestrzeni mo¿e byæ po³¹czona z inn¹. tj. Przestrzenie mentalne maj¹ charakter konceptualny i nie posiadaj¹ statusu ontologicznego materialnego. – mog¹ byæ zbudowane z modeli kognitywnych. G. mog¹ otrzymaæ w procesie kognitywnym dodatkowe jednostki i modele kognitywne. psychologów i lingwistów – znajduje swoje eksplicytne wyk³adniki w definicjach prototypów UCZUÆ zaprezentowanych przez A. Przestrzenie mentalne UCZUÆ s¹ uruchamiane na przyk³ad wtedy. i¿ podstawowa ich odmiana. Z perspektywy ucieleœnienia myœli. a dok³adnie zosta³o opisane w pracy Gilberta Ryle’a (1970: 148198). takie jak: – unikanie przeciwieñstw w obrêbie przestrzeni. materialne rozumienie przedmiotów abstrakcyjnych – ich upostaciowanie lub animizacjê – nale¿y przyjrzeæ siê szczegó³owo podstawowej dystynkcji UCZUÆ. – ICM mog¹ wprowadzaæ przestrzenie z nimi zwi¹zane. za pomoc¹ spójnika/konektora.in. assumption) w przestrzeniach bliskich (granicz¹cych). obecnoœci doœwiadczeñ zmys³owych i fizykalnych w umyœle. 2) UCZUCIA-POSTAWY emocjonalne (d³ugotrwa³e). Badacz podkreœla. s³u¿¹ m. doznania (czyli afekty . 2) jak tê dystynkcjê nazwaæ w kognitywizmie. Spaces 1996: 1-28) uwa¿a. i¿ w procesie kognitywnym zawieraj¹cym przestrzenie mentalne mo¿na uruchomiæ wa¿ne strategie. – maksymalizacja wspólnego t³a za³o¿eñ (ang. 1999). oraz opartej na tym metaforyki pozwalaj¹cej na konkretne.

to znaczy nie stanowi¹ postulatów znaczeniowych okreœlonego jêzyka naturalnego. von Wrighta (1963) i Franza Brentana (1955a: 134. Grochowski 1972). nastroje i postawy maj¹ charakter d y s p o z y c j i d o z d a r z e ñ. Podobna koncepcja zosta³a szeroko przedstawiona i skomentowana w pracy Czes³awa Znamierowskiego (1957: 151-193. ICM. 1987. time) oraz gramatyczny (ang. Zdarzeniowoœæ afektów a dyspozycjonalnoœæ postaw oddaje w ró¿ny sposób czas semantyczny/fizykalny (ang. a w czasie semantycznym (Reichenbach 1967) – wymiar aktualny lub nieaktualny czasu. co znajduje swoje potwierdzenie w przys³ówkowych wyk³adnikach czasu aktualnego. a dobrane elementy semantyczne do modeli kognitywnych (ang. Idealized Cognitive Models. por. wynikaj¹ce z ró¿nych dzia³añ umys³u. 1987). czyli strukturze pojêcia. Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. u¿ytych w zdaniu z czasownikowymi lub rzeczownikowymi wyra¿eniami UCZUÆ. która spe³nia siê w decyzjach. a tak¿e w doborze elementów semantycznych do samej struktury. Dyspozycjonalny wymiar postaw emocjonalnych oraz zdarzeniowy uczuæ-afektów znajduje ponadto swój wyraz w sensie/znaczeniu ujêzykowionego pojêcia okreœlaj¹cego uczucia. mówi¹ce o zdarzeniach aktualnych (tak¿e o zdarzeniach w œwiadomoœci eksperiencera). 148-152). Ró¿nica miêdzy zdarzeniami a dyspozycjami stanowi g³ówny punkt zainteresowañ G. 100-114) nie spe³niaj¹ wymogów stawianych zdaniom analitycznym. a nie innego zestawu cech semantycznych jest kompatybilnoœæ wyk³adników czasu. a dok³adniej – w jego budowie. akcjach. otwieraj¹cych zdania pytajno-zale¿ne w przypadku informacji o dyspozycjach (Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. w przeciwieñstwie do u¿ycia zaimków wzglêdnych. Lakoff 1987: 202-217. prawdziwych na mocy znaczenia. 270-321) oraz we wczeœniejszych pracach George’a H. przestrzeni i modalnoœci. Konsekwencj¹ ró¿nicy miêdzy zdarzeniowym charakterem UCZUÆ-AFEKTÓW a dyspozycjonalnym wymiarem UCZUÆ-POSTAW emocjonalnych jest – w strukturach gramatycznych – u¿ycie czasów aktualnych dla afektów oraz nieaktualnych dla dyspozycji oraz mo¿liwoœæ lokalizacji afektów w punkcie na osi czasu „hic et nunc”. Dyspozycjami do zdarzeñ s¹ nie tylko UCZUCIA d³ugotrwa³e. okoliczniki czasu) b¹dŸ gramatyczne (ró¿nice miêdzy ang. budowy reprezentacji semantycznej w oparciu o wyidealizowane modele kognitywne. overall) dla pojêcia i pe³ny pojêciowy portret zarazem. Poniewa¿ w semantyce kognitywnej nieco inaczej s¹ tworzone definicje znaczenia jednostek jêzykowych. 1955b: 90). pozosta- . ale tak¿e i n t e l i g e n c j a. tense). który mo¿e mieæ swoje wyk³adniki leksykalne (przys³ówki czasu. doboru cech wed³ug kategorii prototypu. to z d a r z e n i a w œwiecie umys³u. poniewa¿ ma ona kapitalne nastêpstwa. czasami typu simple a continuous. a pozosta³e. 222-242. Ryle’a (1970: 198-253. gdy¿ korzystaj¹ one z zasad metodologicznego holizmu. tj. Konsekwencj¹ takiego. czyli usposobienia. u¿yciu spójnika ¿e wprowadzaj¹cego zdania podrzêdne.O metaforyce uczuæ 41 w literaturze psychologicznej). Taki obraz analizy UCZUÆ wy³ania siê z opisu generatywnego i/lub semantyki generatywnej. dzia³aniach. tworz¹ce „opakowanie” (ang.

Strach. i¿ znaczenie pojêæ jest „pochodn¹ roli. maj¹cych swoje odniesienie do kultury i wykorzystywanych przez ludzi przy definiowaniu UCZUÆ. spe³niaj¹cych warunki semantycznej prostoty i niedefiniowalnoœci dalej (Wierzbicka 1985). mi³oœæ i nienawiœæ zakwalifikowane s¹ do wspólnej kategorii okreœlanej mianem UCZUCIA. Lakoff podkreœla. tj. W swojej pracy (Nowakowska-Kempna 1995) przyjêliœmy tezê. których naczeln¹ dewiz¹. formu³a X czuje coœ. 2) budowy metafory centralnej. w jêzyku angielskim) aktualnego i nieaktualnego. podawaniu ich reprezentacji semantycznej. a g³ówn¹ zasad¹ d o œ w i a d c z e n i o w e g o u j ê c i a p o z n a n i a jest teza. 4) wyznaczenia przestrzeni ¿yciowej i PRZESTRZENI EMOCJONALNEJ JA – NAJPIERW. otwieraj¹c¹ definiowanie z u¿yciem genus proximum. np. Jednak¿e w y b ó r p r z e d p o j ê c i o w e g o s c h e m a t u w y o b r a ¿ e n i o w e g o j e s t r ó ¿ n y w z a l e ¿ n o œ c i o d j a k o œ c i UCZUÆ. gniew. a chocia¿ niektóre z nich funkcjonuj¹ równie¿ w roli semantycznych wyznaczników reprezentacji semantycznej UCZUÆ-AFEKTÓW i POSTAW w kognitywizmie. W swojej pracy G. koniecznych i wystarczaj¹cych do jego sensu. ich z d a r z e n i o w e g o lub d y s p o z y c j o n a l n e g o charakteru oraz zwi¹zanych z tym czasów semantycznych (i gramatycznych. organizuj¹cej strukturê pojêcia opart¹ na tym¿e schemacie wyobra¿eniowym (Nowakowska-Kempna 1995). np. inkluzywnych wobec niego. 2) zdolnoœci dokonywania p r o j e k c j i w y o b r a ¿ e ñ na abstrakcyjne struktury pojêciowe (Lakoff 1986: 120). Bierwiaczonek 1997). Johnson 1987). przy za³o¿eniu – wynikaj¹cym z ekscerpcji bogatego materia³u jêzykowego (g³ównie frazeologizmów prowadz¹cych do frazeologii ukrytej i metaforyki ad libitum) – ¿e n a t u r a l u d z k i e g o c i a ³ a (percepcja i/lub czynnoœci motoryczne: ruch. dzia³ania) d e t e r m i n u j e w a ¿ n e a s p e k t y t e j k a t e g o r i i. zwanych przedpojêciowymi schematami wyobra¿eniowymi (Lakoff 1986. jest wyeksponowanie regu³y CZUCIA: X czuje coœ (Wierzbicka 1992: 4). jak¹ pe³ni¹ w doœwiadczaniu cia³a (przede wszystkim ruchu i percepcji)” (1986: 121). w której nastêpuje aprobata/dezaprobata obiektu UCZUCIA d³ugotrwa³ego (Inchaurralde 1997: 138-144). i¿ kategoria UCZUÆ charakteryzowana jest semantycznie za pomoc¹ specyficznych struktur wyobra¿eniowych bêd¹cych tworem ludzkiego umys³u. . 3) aktualizacji pojêcia – POSTAWY EMOCJONALNEJ za pomoc¹ afektów bêd¹cych spe³nieniem UCZUCIA-POSTAWY (Kövecses 1986: 14. otrzymuj¹ inny status logiczny. ¿e znacz¹ce struktury pojêciowe bior¹ swój pocz¹tek z dwóch Ÿróde³: 1) doœwiadczeñ cia³a. tj.42 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA j¹cych w relacji równoznacznoœci z pojêciem z³o¿onym. ¿e takie wyznaczniki istniej¹ i uk³adaj¹ siê w kilku poziomach: 1) wyboru przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego (Lakoff 1986). Z przeprowadzonych przez nas analiz oraz z badañ innych kognitywistów wynika.

X czuje siê w siódmym niebie. czyli drogê prezentuj¹c¹ rozwój wypadków powi¹zanych z sob¹.O metaforyce uczuæ 43 Jak wynika z przeprowadzonych przez nas i innych badaczy analiz (Kövecses 1986. a C jest nastêpstwem B. a wiêc praktycznie: n i e ¿ y j ¹ c y. a tym samym nie istnieje ju¿ jako ¿ywy. metafory nie s¹ arbitralne. Bierwiaczonek 1997. inne choroby psychiczne. Johnson 1987: 19-40. Z badañ (Kövecses 1986. ŒCIE¯KA traktowana jest jako DROGA NARASTANIA I INTENSYWNOŒCI UCZUCIA. a CEL/PRZEZNACZENIE ³¹czy siê ze ZNISZCZENIEM CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. Bednarkowa 1997. i¿ struktura pojêcia oscyluje wokó³ ukierunkowanego rozwoju wypadków: od punktu wyjœcia. zniszczenie ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA RADOŒÆ. to trzeba koniecznie za³o¿yæ. Jeœli przyj¹æ metaforê: X jest w siódmym niebie. uniesienie w przestrzeñ kosmiczn¹. cz³owiek nie wie. a¿ dochodzi do punktu granicznego ludzkiej wytrzyma³oœci i przeradza siê w szaleñstwo. Lakoff 1987. ale jego znikniêcie. jest charakteryzowany jako ktoœ poza sfer¹ ludzkiej egzystencji. por. Nowakowska-Kempna 1995) wynika. poniewa¿ schematy wyobra¿eniowe dobrze strukturyzuj¹ ludzkie doœwiadczenia na poziomie przedpojêciowym (Lakoff 1986: 137-149. X czuje siê uskrzydlony. X jest w siódmym niebie. co mówi i co robi. X czuje siê uniesiony. a dok³adniej – jego CIA£A. W tym sensie cia³o – POJEMNIK NA UCZUCIA n i e i s t n i e j e i tak nale¿y interpretowaæ metaforykê RADOŒCI. ziemskiego sposobu ¿ycia. Droga (ŒCIE¯KA) wypadków toczy siê od zdarzeñ zwi¹zanych z uczuciami o s³abej intensywnoœci. X jest uskrzydlony. jakby mu kto skrzyd³a przypi¹³. ¿e eksperiencer – bêd¹cy w siódmym niebie – nie jest równoczeœnie na ziemi: X nie chodzi po ziemi. natomiast UCZUCIA-DYSPOZYCJE – za pomoc¹ schematu WIÊZI i jej podobnych. X czuje siê tak. Kañczuga 1992). Potwierdzaj¹ to równie¿ . poprzez drogê wytyczon¹ faktami takimi. ¿e B jest nastêpstwem A. w której nie nastêpuje. w których cz³owiek traci panowanie nad sob¹. X czuje siê. które jest traktowane jako POJEMNIK NA UCZUCIA. poza sferê grawitacji i ludzkiego. jego organizm przestaje funkcjonowaæ normalnie. The Language of Emotions 1997. Jego cia³o nie zosta³o co prawda zniszczone. Kresem takiego stanu staje siê œmieræ i/lub zniszczenie cz³owieka. choroby. Johnson 1987). do NIEBA. czyli faktyczna œmieræ (w niebie cz³owiek mo¿e znaleŸæ siê tylko po œmierci). po czym intensywnoœæ ta narasta. jakby go kto na sto koni wsadzi³. X czuje siê podniesiony na duchu. przy czym droga ta zmierza ku okreœlonemu przeznaczeniu. jakby mu skrzyd³a u ramion wyros³y. X czuje siê. nawet w RADOŒCI (Nowakowska-Kempna 1995: 139-143). cielesny cz³owiek. co prawda. Mechanizm ten powtarza siê na ró¿ne sposoby w wielu UCZUCIACH krótkotrwa³ych. Lakoff 1987.: X-owi jest lekko. UCZUCIA-AFEKTY mog¹ byæ dobrze wyjaœniane za pomoc¹ schematu: RÓD£O/PUNKT WYJŒCIA-ŒCIE¯KA-CEL/ PUNKT DOJŒCIA (Lakoff 1986. ale przenios³o siê w s i ó d m e n i e b o. a struktura pojêæ metaforycznych okreœlaj¹cych UCZUCIA-AFEKTY oparta jest na podstawowej logice tego schematu. 101-138).

jest JEDNOŒÆ DWÓCH DOPE£NIAJ¥CYCH SIÊ CZʌCI/PO£ÓWEK. W tradycji tej sytuuje siê chrzeœcijañska communia oznaczaj¹ca jednoœæ Boga – Ojca i Syna Bo¿ego. NIENAWIŒÆ oparte s¹ na schemacie WIÊZI. a w relacji symetrycznej – tak¿e odwrotnie”. Z badañ osób zajmuj¹cych siê reprezentacj¹ semantyczn¹ MI£OŒCI (Zaron 1985. Kañczuga 1992) wynika. w którym podkreœla siê (Lakoff 1986: 143). ¿e „jeœli A jest po(d)³¹czone z (do) B. bêd¹ce uwieñczeniem takiego rozumienia RADOŒCI i SZCZʌCIA.44 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA frazeologizmy: szczêœcie wieczne. ¿e metafor¹ centraln¹ MI£OŒCI. organizuj¹c¹ definiowanie poprzez rozumienie tego UCZUCIA. charakterystycznego dla kultury œródziemnomorskiej tekstu Platona Uczta (1934). By utrzymaæ bliskoœæ przedmiotów. G. wynikaj¹c¹ z ³¹cznoœci. co jest z³¹czone. co tworzy ca³oœæ. prezentuj¹c punkt wyjœcia UCZUCIA. i¿ uczucia z grupy SYMPATII i ANTYPATII typu PRZYJAÑ. sznurów i robimy wêz³y. Lakoff (1986: 143) podkreœla. MI£OŒÆ. po wygaœniêcie uczucia. Bierwiaczonek 1997. ¿e r e l a c j e s p o ³ e c z n e i z w i ¹ z k i m i ê d z y l u d Ÿ m i s¹ czêsto rozumiane w k a t e g o r i a c h WIÊZÓW i WIÊZI. Bednarkowa 1997. to jednak przyznaje. Trudno nie rozpoznaæ w tym wspania³ego. u¿ywamy lin. Zoltan Kövecses (1986 : 62). to A jest podporz¹dkowane B i uzale¿nione od niego. Ducha Œw. zwiêkszanie jego intensywnoœci poprzez narastanie reakcji psychofizjologicznych a¿ do przeznaczenia – ró¿nych odmian OB£ÊDU i ZNISZCZENIA ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. por. w której przytacza on dzia³ania Zeusa rozcinaj¹cego ludzi na dwoje oraz szczêœcie towarzysz¹ce momentowi. ja was spojê i zlutujê w jedno. aby zapewniæ sobie ich bliskoœæ. WIÊZI dwóch CZʌCI W CA£OŒÆ. a zbudowana na ich podstawie struktura pojêcia UCZUCIA powiela globalnie ten schemat. tak ¿e dwojgiem bêd¹c. szczêœliwoœæ wieczna/wiekuista. Ma³¿eñstwo sakramentalne bywa nazywane komuni¹ osób. W przeciwieñstwie do UCZUÆ krótkotrwa³ych UCZUCIA-D£UGOTRWA£E DYSPOZYCJE zbudowane s¹ wokó³ przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego WIÊZI. Elementami struktury schematu s¹ wiêc przedmioty A i B oraz ³¹cz¹ca je WIʏ. Pomaga im w tym Hefajstos. organizuj¹cym metaforê centraln¹. ona zaœ nadaje strukturê ca³ej reprezentacji seman- . a tak¿e Syna Bo¿ego i Koœcio³a wiernych.: „Amongst the various ways of conceptualizing love the model according to which LOVE is UNITY OF TWO COMPLEMENTARY PARTS is metaphor central”. i¿ reprezentacja semantyczna MI£OŒCI rozwija siê wokó³ schematu RÓD£O-ŒCIE¯KA-PRZEZNACZENIE. spajaj¹cy ludzi w jedno: Jeœli tego chcecie. Nowakowska-Kempna 1995. jedn¹ siê staniecie istot¹. Poszczególne ICM UCZUÆ-AFEKTÓW maj¹ budowê odnosz¹c¹ je do schematu RÓD£A-ŒCIE¯KI-PRZEZNACZENIA.. a wiêc tym samym czegoœ. a podstawowa logika mówi. chocia¿ przyjmuje. ¿e w dzieciñstwie trzymamy siê rodziców i chwytamy ró¿ne przedmioty. kiedy ktoœ odnajduje swoj¹ po³owê.

Obcujemy z sob¹ blisko. Lelum-Polelum. Mo¿na zatem uznaæ za udowodnione twierdzenie. Znajduje to swój wyraz w semanty- . które ¿ywi¹ wobec siebie uczucia. Nierozerwalny wêze³ ma³¿eñski. ¯yjê w dobrej. £¹czy nas przyjaŸñ. £¹czy nas mi³oœæ. AFEKTY i POSTAWY maj¹ wiêc ró¿n¹ strukturê semantyczn¹. bliskiej komitywie z Janem. bêd¹cych podstaw¹ utworzenia modeli kognitywnych wchodz¹cych w sk³ad reprezentacji semantycznej.O metaforyce uczuæ 45 tycznej zbudowanej wokó³ koncepcji ZBLI¯ANIA SIÊ. To bliska mi osoba. Trzymamy z sob¹.. co znajduje potwierdzenie w licznych frazeologizmach o motywacji metaforycznej. To bliski mi cz³owiek. PrzyjaŸñ/braterstwo scementowane wspólnie przelan¹ krwi¹. Wiêzy przyjaŸni s¹ trwa³e. Scementowa³a ich nienawiœæ. i¿ UCZUCIA-AFEKTY oparte s¹ na innym typie metafory centralnej i przedpojêciowym schemacie wyobra¿eniowym ni¿ UCZUCIA-POSTAWY. £¹cz¹ nas wiêzy przyjaŸni. £¹czy nas wiêŸ przyjaŸni. por.” „Zestrzelmy myœli w jedno ognisko I w jedno ognisko – duchy”. Jak wynika z podanych przyk³adów. ZEJŒCIA. ró¿n¹ budowê reprezentacji semantycznej. Ich nienawiœæ jest scementowana. Jesteœmy z sob¹ blisko. £¹czy nas nienawiœæ. Wiêzy ma³¿eñskie s¹ trwa³e. ma³¿eñskim)/WIÊZI¥. To nieroz³¹czni przyjaciele/kochankowie/ma³¿onkowie.. wynikaj¹c¹ z przyjêcia konkretnego przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego. Z moich przyjació³ to Kastor i Polluks. „Rzek³byœ – dwójduch w jednym ciele. £¹cz¹ nas wiêzy braterstwa/braterskie. poniewa¿ w tych ostatnich typ metafory centralnej wyznacza schemat WIÊZI. Ich mi³oœæ jest scementowana. Trzymamy siê zawsze blisko. ¯yjê z nim za pan brat.: Zbli¿yliœmy siê z sob¹. MI£OŒÆ oraz inne UCZUCIA-POSTAWY-DYSPOZYCJE odznaczaj¹ siê trwa³ym stosunkiem emocjonalnym miêdzy osobami. stworzenia WIÊZI i bycia PO£¥CZONYMI WÊZ£EM (np. Papu¿ki-nieroz³¹czki.

Zaron (1985) oraz B. co znajduje swoje potwierdzenie w wielu frazeologizmach. RADOŒÆ. blisko. niechêæ miêdzy nimi. mi³oœæ bliŸniego. LINK-schemata) lub (ANTY)WIÊZI. wêz³y. por. a tak¿e chêæ robienia czegoœ. PODZIW. t y p o w a/i d e a l n a m i ³ o œ æ. Bierwiaczonek (1997: 1-7). Wajszczuk 1972). por. Iwona Nowakowska-Kempna (1986: 170-179) wymieniaj¹ ENTUZJAZM. wyró¿niaj¹c kollokacje typu: mi³oœæ erotyczna. BUT). preferencje. mi³oœæ w³asna. mi³oœæ fana do idola oraz zami³owania. do przyjació³. hobby. powi¹zanie. Sternberg 1986. 8) schemat WIÊZI – ³¹czy siê z definiowaniem UCZUÆ-DYSPOZYCJI za pomoc¹ p r o t o t y p u rozumianego jako t y p m y œ l e n i a (Lakoff 1987: 7889)/reprezentacja mentalna typowych lub idealnych przyk³adów. ojcowska (rodzicielska). Kövecses 1986 : 62-67. matczyna. Bogus³aw Bierwiaczonek (1997: 1-5). TÊSKNOTÊ. SZACUNEK. w której tkwi¹ osoby ¿ywi¹ce UCZUCIE-POSTAWÊ nie tylko z grupy SYMPATII. t y p o w a/i d e a l n a p r z y j a Ÿ ñ/s y m p a t i a. ROZPACZ po stracie ukochanej osoby. po³¹czenie w sposobach mówienia i rozumienia UCZUÆ-POSTAW przy braku tych¿e przy mówieniu o afektach. opartej na tym schemacie. 4) wyznaczenie wspólnej BLISKIEJ PRZESTRZENI. SZCZʌCIE oraz SMUTEK. œciana antypatii pomiêdzy nami. braterska. w których nie ma takich frazeologizmów i metaforyki (por. czym da- . a tak¿e Wojciszke 1994. Fromm [1957] 1985. Zoltan Kövecses (1986: 62-67). do Boga. dla MI£OŒCI wobec braku takich mo¿liwoœci przy afekcie. 6) aktualizacja UCZUÆ-POSTAW-DYSPOZYCJI (w opozycji) poprzez nazwy afektów np. Sternberg 1986. Wojty³a 1975). 3) wyznaczenie ZBLI¯ENIA i BLISKOŒCI osób po³¹czonych trwa³ym uczuciem-dyspozycj¹ (postaw¹ emocjonaln¹).: Miêdzy nimi wyrós³ mur nienawiœci. 5) u¿ycie wyra¿eñ typu: miêdzy. lecz tak¿e ANTYPATII. Kövecses proponuje w³¹czyæ tutaj równie¿ ZAZDROŒÆ: On j¹ kocha. mur pogardy/niechêci/antypatii/nienawiœci pomiêdzy nimi sta³/wyrós³. czy angielskie konstrukcje z between (pomiêdzy) love between Tom and Sue” (1997: 2). por.46 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA ce poprzez: 1) schemat WIÊZI (ang. Z. SYMPATIÊ. wiêzi. pomiêdzy. np. 7) zestaw UCZUÆ-AFEKTÓW aktualizuj¹cych POSTAWÊ EMOCJONALN¥ MI£OŒCI jest ró¿ny w zale¿noœci od jej rodzajów. Fromm [1957]1985. przywi¹zanie. Wojty³a 1975. na co zwracaj¹ uwagê Z. np. w których mówi siê o BLISKOŒCI osób ¿ywi¹cych wobec siebie uczucie-dyspozycjê. równie¿ strukturalizowanej za pomoc¹ przyimka pomiêdzy/miêdzy (ang. wiêŸ. t y p o w a n i e c h ê æ/a n t y p a t i a /n i e n a w i œ æ /z a z d r o œ æ itp. PRZYWI¥ZANIE. ZAINTERESOWANIE. ale nie jest zazdrosny (1986: 76. Odwo³ujemy siê wówczas do pewnych stereotypowych i kulturowych oczekiwañ lub przekonañ. w przeciwieñstwie do afektów. bliskoœæ. Stosuj¹c test z ALE (ang. równie¿ Wojciszke 1994. 2) wyznaczenie metafory centralnej. ¯YCZLIWOŒÆ i PRZYJAÑ. between). przepaœæ miêdzy naszymi rodzinami. do ojczyzny. uwagê Bogus³awa Bierwiaczonka „MI£OŒÆ jest konstruowana jako WIʏ (LINK) oraz zdania typu mi³oœæ miêdzy Tomkiem a Basi¹ trwa³a d³ugie lata.

Lakoff (1987: 87) podkreœla.]. i¿ postawa uczuciowa bierze partem pro toto.. konceptualizuj¹c UCZUCIE-AFEKT. to mówimy. zachowywaæ siê wed³ug spo³ecznie ustalonego wzorca i zdaæ z tego sprawê w semantyce.. twarz X-a wyra¿a zachwyt.N. gniew. Friesen 1983. jak i psychologowie (m. Kagan 1998. Friesen. Frijda 1998a. Dok³adnie bior¹c. co uzasadnione jest ich psychologiczn¹ natur¹ (Natura emocji 1998.N. Zarówno kognitywiœci (Kövecses 1986. lecz g³êboko wyrytym œladem minionych dziejów jednostki i torem przysz³ych jej dziejów” (1957: 186187). Fromm [1957]1985. strach. Eibl-Eibesfeldt 1987). Wojciszke 1994. 1998b. TOWARZYSTW. ¿e pies ¿ywi uczucie bojaŸni w stosunku do swego pana” (1957: 180). ujêtymi jako reprezentatywne. naszemu N podoba siê tylko sam zapach ró¿y. Ekman. S¹ one podstawowymi modelami zachowania. przechodz¹c¹ przez œwiadomoœæ. 1986. sympatiê. Je¿eli pies doznaje strachu zawsze.] Atoli jêzyk potoczny ma specjalne oznaczenie dla takiej gotowoœci. Gdy wiêc jakiœ Piotr wpada w gniew zawsze.-K. czego nie da siê inaczej wyjaœniæ. ale zasiêgiem swego uczucia obejmuje on ca³¹ ró¿ê. por. 9) UCZUCIA-AFEKTY s¹ definiowane za pomoc¹ prototypów wyznaczaj¹cych p r z y p a d k i w z o r c o w e. Watson.. ¿e istnieje z oraz do ak- . ¿e ¿ywi u c z u c i e g n i e w u w stosunku do Paw³a. 1980.. Lazarus 1998a.O metaforyce uczuæ 47 ne zjawisko lub obiekt byæ powinno. smutek. ale nie: *twarz X-a wyra¿a mi³oœæ. nienawiœæ. Nazywa j¹ uczuciem. radoœæ. ale ma te¿ sw¹ kanwê intelektualn¹. ale nie dyspozycje. które s¹ t w o r z o n e i a k t u a l i z o w a n e poprzez afekty. Sternberg 1986) czy teolodzy (Wojty³a 1975) s¹ zgodni co do tego. na której siê rozsnuwa [. 10) test z u¿yciem s³owa twarz. 1998b. gdy zobaczy swojego pana.. i¿ by prze¿ywaæ wzruszenia pewnego typu zawsze z tego samego powodu. Badacz podkreœla: „Ju¿ tutaj zachodzi to charakterystyczne dla rozwoju uczuæ zjawisko. Ellsworth 1972. G.] do wzruszeñ i d¹¿eñ. Levenson. Davidson 1998. Goldsmith 1998. wyjaœnienia Czes³awa Znamierowskiego: „Ale mo¿e byæ i tak. 1973b. poniewa¿ wiêkszoœæ dzia³añ lub zachowañ mo¿e byæ charakteryzowana w semantyce z u¿yciem kategorii przypadku wzorcowego. Ekman 1998a. Clark 1998) – emocjonalnej potencji do afektów. ¿e ró¿ne odmiany MI£OŒCI s¹ zwi¹zane immanentnie z pewnymi (w literaturze przedmiotu) UCZUCIAMI-AFEKTAMI. bo j¹ w³aœnie lubi” (1957: 188). Mieszcz¹ siê tutaj stereotypy socjalne i typowe przyk³ady b¹dŸ idea³y spo³eczne. por. skoro zobaczy jakiegoœ Paw³a.-K. wobec tego samego przedmiotu czy gatunku przedmiotów [. jej »czêœæ« niejako. 1998b. Ekman. STOWARZYSZEÑ. gdy¿ na twarzy mog¹ malowaæ siê afekty (Darwin 1988. Autor konkluduje: „Uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. PARTII POLITYCZNYCH itp.in. w interesie ludzi le¿y doœwiadczaæ przypadków wzorcowych. mówimy. jak d y s p o z y c j o n a l n y m charakterem POSTAW. gdy¿ na schemacie WIÊZI oparta jest równie¿ konceptualizacja GRUP. Bierwiaczonek 1997). Ekman 1973a. ¿e u kogoœ powstaje g o t o w o œ æ [spacja – I. przyjaŸñ.] Uczucie nie jest przelotn¹ burz¹. Prowadzi to – zdaniem badacza – do powstania s¹du wartoœciuj¹cego o charakterze s ¹ d u e g z y s t e n c j a l n e g o o postaci zdaniem X dobrze jest.

z³y itp. Wymienion¹ aksjologiczn¹ wartoœæ mo¿na zastosowaæ tak¿e do innych rodzajów przestrzeni. ¿e prze¿ywamy bezpoœrednio uczucie. gdy uczucia aktualizuj¹ siê w jednoimiennym z nim wzruszeniu. Ale w chwili. tj.N. C. Jest to mniej lub wiêcej jasna myœl. intensywnoœæ i g³êbokoœæ œladu w pamiêci wi¹¿¹ siê nie tylko z afektami tworz¹cymi. które jest utajon¹ w duszy i ciele dyspozycj¹.48 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA tualizacji UCZUCIA-POSTAWY w formie afektów-wzruszeñ. który dotyczy pozytywnej oceny faktu istnienia obiektu uczuæ. Zatem t o .] do strac h u -wzruszenia. oraz do PODSTAWY/ZIEMI/DO£U jako minus.S. Kontynuuj¹c analizê zjawiska tego typu. egzystencjalnego. b o j e s t w ³ a s n e . upatruj¹c afektów aktualizuj¹cych – wielkiej PRZYJEMNOŒCI oraz SZCZʌCIA w odniesieniu do POSTAWY SZCZʌCIA. c o m o j e . a nastêpnie uaktywniaj¹ emocje. co pomo¿e w odkryciu pewnych faktów. I wydawaæ siê tu mo¿e. utwierdzaj¹c¹ na nowo uczucie. tak¿e JA emocjonalnego w przestrzeni psychicznej lub fizycznej. W podobnym tonie wypowiada siê W. dobry itp. j e s t d o b r e . a to. gdy siê ono aktualizuje we wzruszeniu. Trwa³oœæ POSTAWY EMOCJONALNEJ. które bêdzie podobne do prze¿ycia tworz¹cego. oraz z ka¿dorazow¹ aktualizacj¹. £¹czy siê to z wyznaczaniem w³asnej przestrzeni JA. por. Dyspozycja-uczucie przejawi siê inaczej: zaktualizuje siê w nowym prze¿yciu. Znamierowski argumentuje: „Gdy uczucie powstaje za spraw¹ jednego prze¿ycia tworz¹cego lub wielu prze¿yæ jednorodnych.-K. mo¿emy mieæ œwiadomoœæ. ¿e dane wzruszenie p³ynie z trwa³ej dyspozycji” (1957: 183). w schematach wyobra¿eniowych.: Jack enjoys the Pathetique Sonata Jack is enjoying the Pathetique Sonata Jeœli: A is enjoying x only if A is experiencing pleasure (Davis 1982: 240). przeniesieniem afektów z cech przedmiotu na niego samego i ukszta³towaniem s¹du wartoœciuj¹cego. Inchaurralde (1997: 136) podkreœla. jest akceptowane jako DOBRE. przy czym SZCZʌCIE – krótkotrwa³y afekt w opozycji do d³ugotrwa³ej postawy rozró¿niany jest – zdaniem autora – poprzez u¿ycie zgramatykalizowanych czasów: aktualnego i nieaktualnego – Present Continuous i Present Simple. Strach-uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. ale tak¿e z procesem i r r a d i a c j i. Davis (1982: 247). W rzeczywistoœci uczucia nie prze¿ywamy bezpoœrednio nawet i w tym przypadku: ju¿ moc¹ samej definicji uczucia. co jest WEWN¥TRZ czyjejœ przestrzeni. i¿ wartoœci aksjologiczne zwi¹zane z POSTAW¥ KANONICZN¥: PLUS równe RÓWNOWADZE bywaj¹ okreœlane/odnoszone do FIGURY/POSTAWY/PIONU jako plus. Te wartoœci podtrzymuj¹ nastawienie wobec obiektów i relacji miêdzy nimi. jej d³ugoœæ. Cz. Tak samo gniew czy zazdroœæ. pomiêdzy prze¿yciem a uczuciem zachodzi stosunek prosty. gdy¿ uwa¿a siê je za w³asne lub za czêœæ tego samego wycinka przestrzeni. ¿e dane wzruszenie jest przejawem uczucia.

a oznaczaj¹ce chêæ niepatrzenia na obiekt uczucia i pozbycia siê go z tej przestrzeni. i¿ bliskoœæ obiektu uczucia wyzwala w nas chêæ wpuszczenia kogoœ do naszej przestrzeni osobistej. moja Ania. gdy¿ nie czujemy siê zagro¿eni przez ten obiekt. mój przyjaciel. etymologiê s³owiañskich nazw z grupy ANTYPATII typu: pol. wyra¿aj¹cego siê w formie oceny zawartej w s¹dzie egzystencjalnym. C. mój kolega. 2.O metaforyce uczuæ 49 (Inchaurralde 1997: 137). przejawia siê niew¹tpliwie element subiektywnego wartoœciowania obiektu uczucia. jak NIENAWIŒÆ. Inchaurralde (1997: 139-140) charakteryzuje szczegó³owo przestrzeñ emocjonaln¹ jednostki. natomiast przy uczuciu negatywnym. aprobuj¹cych. sãm obraten – ÿnienawidziæ’. mo¿na przyj¹æ. która wywo³uje przyjazne uczucie. . Przestrzeñ w³asnego JA mo¿na wiêc uznaæ za przestrzeñ emocjonaln¹. co mo¿na zilustrowaæ w nastêpuj¹cy sposób: Podsumowuj¹c niniejsze rozwa¿ania. ÿobrócony ty³em’. Inchaurralde (1997: 139). nienawidziæ – ÿnie móc widzieæ’. utrwalone w etymologii nazwy UCZUCIA-POSTAWY. lubianych i kochanych. d³ugotrwa³ym. oraz negatywnych. i dlatego pozwalaj¹ jej „wejœæ” do w³asnej przestrzeni ¿yciowej. PODZIWEM czy SZACUNKIEM pozwala sam obiekt uznaæ experiencerowi za swój i u¿ywaæ wobec niego zaimków dzier¿awczych. por. jak sugeruje C. a przede wszystkim hipokorystyków. jak NIECHÊÆ. Akceptacja obiektu UCZUCIA-POSTAWY zwi¹zana z SYMPATI¥. ANTYPATIA. ÿbyæ odwróconym/obróconym ty³em’. by nie zmieœci³y siê w tej przestrzeni. ÿnienawidz¹cy’. por. Umo¿liwia równie¿ POMI£OŒÆ NIENAWIŒÆ przestrzeñ JA przestrzeñ JA MNIEJSZENIE go i w³¹czenie do swojej przestrzeni przy uczuciach pozytywnych b¹dŸ POWIÊKSZANIE i wypychanie z w³asnej przestrzeni przy uczuciach negatywnych. Oddaj¹ to rozmaite skojarzenia pierwsze. Macedoñski i bu³garski przymiotnik obraten wspó³czeœnie zachowa³ oba znaczenia: 1. pomniejszaj¹c jego rozmiar. NIENAWIŒÆ pragn¹ tej osoby lub obiektu siê „pozbyæ” z przestrzeni emocjonalnej i „wypychaj¹ na zewn¹trz”. ¿e w UCZUCIACH-POSTAWACH pozytywnych. sytuuje w niej deminutiwa i augmentatiwa. Natomiast augmentatiwa „powiêkszaj¹” obiekty do takich rozmiarów. jak MI£OŒÆ. mac. wskazuj¹c. odrzucaj¹cych. mój wielbiciel. mówimy o osobach i przedmiotach bliskich. Nie dziwi wiêc fakt – w naszym przekonaniu – ¿e tak czêsto za pomoc¹ deminutiwów. poniewa¿ ludzie czuj¹ siê blisko obiektu – osoby.

Przynosz¹ one równie¿ potwierdzenie tezy kognitywistów.50 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA augmentatiwów u¿ywamy zaœ w stosunku do osób/przedmiotów. Nazwa UCZUCIE-POSTAWA EMOCJONALNA jest d³uga i niezbyt zrêczna. pewnej wyró¿nionej grupy zjawisk. predyspozycji do okreœlonych afektów oraz ocena globalna obiektu uczuæ znajduj¹ swoje potwierdzenie w licznych nazwach typu nomina attributiva. które darzymy niechêci¹. ulubieniec. to. Aktualizacja UCZUCIA-POSTAWY. Podsumowanie dotychczasowych analiz lingwistycznych UCZUÆ prowadzi do wniosku. antagonista. W ka¿dej z opcji badawczej mo¿na podaæ ich semantyczne. leksykalnych. do pewnego systemu wartoœci. i¿ – niezale¿nie od paradygmatu badañ: generatywnego. a wiêc niezale¿ne od siebie j a k o œ c i semantyczne: UCZUCIA-AFEKTY oraz UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE. Niew¹tpliwie nazwy: UCZUCIA-AFEKTY i UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE zaczerpniête s¹ z psychologii. nastawienie wzglêdem ludzi i œwiata zewnêtrznego. zawistny. stosunek cz³owieka do ¿ycia. tchórz. 3. zachowanie’. choæ u¿ywane tak¿e w filozofii. nienawiœci¹. wróg. które chocia¿ nie maj¹ nic wspólnego z pojêciem iloœci i wielkoœci. gramatycznych. chc¹c je powiêkszyæ i „wypchn¹æ z w³asnej przestrzeni” lub „powiêkszyæ i nie wpuœciæ do niej”. opozycjonista. jeœli odnieœæ j¹ do ogólnego znaczenia wyrazu postawa w S³owniku wspó³czesnego jêzyka polskiego (1996: 818): ÿ1. przeciwnik. zwi¹zana z jej dyspozycjonalnym charakterem. znajduj¹cy wyraz w zachowaniu i postêpowaniu. np. Nowakowska-Kempna 1995: 21-26). Ró¿nice w symbolizacji dotycz¹ poziomów doboru wyznaczników fonologicznych. doborze konektorów zdañ podrzêdnych i ich typów. frazeologicznych i tekstualnych. w³aœciwe cia³u usytuowanie poszczególnych jego fragmentów. fan. zaciek³y wróg oraz z³oœnik. Poza kwesti¹ bezsporn¹ pozostaje kwestia sporna. s¹ rozumiane za ich pomoc¹. najdro¿szy. antypati¹. Z przytoczonych znaczeñ dopiero trzecie odnosi siê do zjawisk psychicz- . strukturalnego czy kognitywizmu – istniej¹ d w i e pozostaj¹ce w stosunku interdependencji. jakimi terminami w lingwistyce opatrzyæ obie jakoœci. zarozumialec itp. bêd¹c wyjaœniane w terminach przestrzeni.: wielbiciel. intrygant. ukochany. zwolennik. uwodziciel. kochanek. inne – w monografii o uczuciach (por. wyzwalanie pewnego typu zachowañ. ¿e symbolizacja to zjawisko wystêpuj¹ce na wszystkich poziomach strukturalnoœci jêzyka. stanowisko. Znaczenie emocjonalne i strategie grzecznoœci (Inchaurralde 1997: 140) mog¹ byæ dwoma sposobami interpretacji deminutiwum. wrodzone lub nabyte. socjologii czy naukach o kulturze. gramatyczne i pragmatyczne wyznaczniki. 2. Niektóre wa¿niejsze wyk³adniki przestrzeni emocjonalnej JA zosta³y przedstawione w artykule. poniewa¿ ró¿nice w jakoœciach: zdarzeniowoœci AFEKTÓW i dyspozycjonalnoœci POSTAW znajduj¹ swój wyraz w konstrukcjach gramatycznych. leksyce i frazeologii. zazdroœnik. œwiadomie przyjêta pozycja cia³a. a mianowicie. straszek.

J. W oku patrz¹cego. – (1998b). s. Klasyfikacja funkcji pragmatycznych. Pozostaje wszak¿e problem koniecznoœci nazwania dwóch ró¿nych jakoœciowo pod wzglêdem semantycznym typów UCZUÆ. oraz ang. Byæ mo¿e. nr 6.116) wprowadza nazwy ang. i¿ w jêzyku polskim termin n a s t a w i e n i e oznacza raczej postawê wolitywn¹ ni¿ emocjonaln¹. Awdiejew A. long-term attitude. J. Kraków. najzrêczniejszym okreœleniem by³oby: UCZUCIA KRÓTKOTRWA£E. Wspó³pracuj¹ca z Ann¹ Wierzbick¹ M. wymagaj¹cym po sobie d³ugotrwa³ego uczucia (1997: 116-119). Wychodz¹c z tego punktu. „Etnolingwistyka”. s. 13-20. R. Bibliografia Apresjan J. (1998a). Averill J. w którym np. Berej. pod red. R. pod red.O metaforyce uczuæ 51 nych. Osmond (1997: 115. 227-231. Ekmana. Wierzbickiej (1997: 228). Tak¹ propozycj¹ mo¿na by zamkn¹æ niniejsze rozwa¿ania4.. Ró¿nicê tê upatruje m. Wœród zacytowanych okreœleñ w definicji s³ownikowej nazwy odnaleŸæ mo¿na wszak¿e wyra¿enie czêsto stosowane w odniesieniu do uczuæ-dyspozycji. [w:] Natura emocji. – (1994). [w:] Natura emocji. Lublin. attitudes – n a s t a w i e n i e. – (1987). Wojciszke. s. dochodzimy do identycznej propozycji w innych pracach badawczych. to znaczy wyra¿a stosunek cz³owieka do rzeczywistoœci.. mówi¹c o jakoœci uczuæ. w ³¹czliwoœci nastawieñ krótko. przyimek by – ÿprzez’. s. J. B. s. Jêzykoznawstwo teoretyczne. 9-35. P. 21-29. 53-85. F. prze³. pod red. – (1992). 5: Potocznoœæ w jêzyku i kulturze. Bartmiñski J. odnosz¹ce siê w cz³onie wyjaœniaj¹cym do opozycji krótkiego/d³ugiego czasu oraz analogicznie: UCZUCIA D£UGOTRWA£E lub UCZUCIE-DYSPOZYCJA. Davidsona. wydaje siê. Tokarskiego. [w:] O definicjach i definiowaniu. Wiedza potoczna a inferencja. Bartmiñskiego. modele formalne jêzyka i leksykografia systemowa. (1985). a mianowicie: n a s t a w i e n i e. Anusiewicza. 5-12. w tym A. przy czym mo¿e to byæ równie¿ stosunek emocjonalny. [w:] Z problemów frazeologii polskiej Tekst niniejszy w podobnej postaci zosta³ zamieszczony w monografii I. przyjmuj¹c tak¿e ró¿nicê w jakoœci semantycznej obu nastawieñ (1997: 113-133). w przeciwieñstwie do with – ÿz’. prze³. Nieodpowiednie i odpowiednie emocje. s. ³¹czy siê z krótkotrwa³ym afektem (1997: 114-116). t. czyli d ³ u g o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeñ. Gdañsk. pod red. short-term attitude. Lublin. (1993). Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. ¿e propozycji autorek nie mo¿na przyj¹æ. Bartmiñskiego. (1983). Zwa¿ywszy fakt. która równie¿ pos³uguje siê terminem ang. Nowakowskiej-Kempnej (2000).i d³ugotrwa³ych z przyimkami w jêzyku angielskim. Nieckuli.in. Nastawienie krótkotrwa³e okreœla równie¿ autorka jako anger-type words – ÿs³owa typu gniew’ (1997: 118). J. Naiwny obraz œwiata a leksykografia. 4 . [w:] Jêzyk a Kultura. Podstawowe zagadnienia.. „Polonica” IX. Wroc³aw. czyli k r ó t k o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e.

Davidson R. Theory of Enjoyment.. – (1980). Locus umys³u. s. . (1997). Lublin. 240-256. Damasio A. Clore G. Eliade M.. Conceptualization. Definicja kognitywna jako narzêdzie opisu konotacji. Autonomic Nervous System Activity Distinguishes Among Emotions.. nastroju i innych pojêciach afektywnych. Friesen W. Levenson R.. (1997). s. Podrêczny s³ownik frazeologiczny jêzyka polskiego. s. New York. s. 169-183. – (1988). Wzorce archetypowe w poezji tragicznej. Dlaczego emocje wymagaj¹ procesów poznawczych.. Davis W. (1998).P. (1987). Emotion in the Human Face. Wroc³aw. Cambridge Mass. (1997). (1997). Cole. Mi³oœæ i nienawiœæ. Nebraska. (1982). Love in Frames and Scripts. ed. s. (1974).. Psychologie vom empirischen Standpunkt. B¹ba S. s. A Century of Research in Review.. Ekman P. The Face of Man: Expressions of Universal Emotions in a New Guinea Village. Ekman P. Warszawa. Rytel. Cross-cultural Studies of Facial Expressions. (1969). czyli o poprawnoœci frazeologicznej. s.. Dialog na temat inwariantów jêzykowych w ujêciu kognitywnym [kserokopia].J. Elmsford.52 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA i s³owiañskiej. [w:] Darwin and Facial Expression. O wyrazie uczuæ u cz³owieka i zwierz¹t. ed. (1992).. London. Bd. Bobryk J. Reason and the Human Brain. Ekman P. Desclés J. 20-25. Liberek J. s. Descartes’ Error. Poznañ. (1988). Davidson R. Archetypes. historia. Psychologie vom empirischen Standpunkt. Pictures of Facial Affect. (1987). Bednarkowa J. „Pamiêtnik Literacki”. (1955a). [w:] Natura emocji. pod red. [w:] Konotacja. s. II. 54-55. Basaja.. O emocji. Friesen W. Twardy orzech do zgryzienia. Amsterdam – Philadelphia. s. – (1973a). New York. (1971).. „Science” 221. (1996). Universals and Cultural Differences in Facial Expressions of Emotions. Jêzyk cia³a. London. Aphasia and the Right Hemisphere. (1972). Hamburg. 159-168. s. Renna M. Bd. „Nebraska Symposium on Motivation”. Strasbourg [maszynopis]. Suslow T. (1997). [w:] Natura emocji. Emotion. (1996). series. M. (1985). Warszawa. Wroc³aw. – (1998b). Dziamska G. 2. [w:] Natura emocji. R.. Code Ch. by S. 233-246. Warszawa. Katowice [maszynopis rozprawy doktorskiej]. „Mind” 362. [w:] The Language of Emotions.. Bierwiaczonek B. Darwin K. Nastroje. Wszystkie emocje s¹ podstawowe. 50-53. Desclés J. D. – (1973b). emocje i cechy. [w:] Natura emocji.. t. Gliwice. z. Language. Emotion und Sprache... III. Warszawa. Dirven. (1976).W. New York. (1986). [w:] Natura emocji. cognitifs et types de proces. Hamburg. Berlin – Bern – New York – Paris – Wien. 47-50. Eibl-Eibesfeldt I... J. – (1998a). (1998). Pos³owie do pytania „Czy istniej¹ emocje podstawowe”. French Interjections and Their Use in Discourse... Fauconnier G. (1987). Zbiory rozmyte. Ekman P. Drescher M. Konceptualizacja MI£OŒCI w jêzyku uczniów siedemnastoletnich (z perspektywy ewaluacji procesu dydaktycznego).P. Wprowadzenie do matematycznego modelowania niejednoznacznoœci. Ekman P... (1996).. pod red. Bodlin M. by J. Darwin and Facial Expression: A Century of Research in Review. Ellsworth P.. Bartmiñskiego.. Brentano F. (1996). III. 169-229.. Friesen W. Chichester. Palo Alto. Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language.. B¹ba S. Lublin [maszynopis]. Mit. – (1955b). Warszawa. 1208-1210. Expression and Theoretical Foundation. sacrum. 25-53. Czoga³a E. Collins A. Battacchi M. (1983). (1998). Niemeier. Banyœ W.

Space. Wroc³aw. R. (1972). Hall E. Twarz i rêka. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. pod red.I. Ukryty wymiar. (1977). – (1976). Fromm E. H. prze³. [w:] Natura emocji. Warszawa. Grabias (1978). Jarymowicz M. The Language of Emotions: an Analysis of a Semantic Field. „Quaderni di semantica” VI. 56-62. (1992). [w:] Semantyka i s³ownik. habitualne.. Jung C.. uniwersalne – w œwietle kategorialnego znaczenia form czasu teraŸniejszego. (1997). Warszawa. (1997). The Role of Language in this Connection. Foolen A.. Stanford. Powszechniki istniej¹ i s¹ interesuj¹ce. Wierzbickiej. no 2.. (1997). Lublin. T. (1989). (1997). II. Nowakowska-Kempna I. Poznañ. Goleman D. – (1987). s... Johnson-Laird P... (1985). Goldsmith H. XXIX. 70-74. „Czasopismo Psychologiczne”. Kagan J. 153170. [w:] The Language of Emotions. „Studia Semiotyczne”. Cz. s.. O sztuce kochania. Ró¿norodnoœæ afektu: emocje i zdarzenia. Warszawa. Bezg³oœny jêzyk. Kraków. Psychologia a religia. Dil. s. 107-115. nr 2. III. Bieli. [w:] Natura emocji. Frake Ch. nr 3. The Bodily Basis of Meaning. [w:] Podstawy gramatyki kognitywnej. [w:] The Language of Emotions. [w:] Z zagadnieñ s³ownictwa wspó³czesnego jêzyka polskiego. s. Johnson M. s. Jêdrzejko E. s. (1987). S. 174-178. Sêk. (1986). Grochowski M. Jankowski. Poznañ. (1970). (1998). nr 3. s. 139-145.. potencjalne. A. – (1981).O metaforyce uczuæ 53 Fife J. Warszawa. „Przegl¹d Humanistyczny”. s. Kowalika. „Cognition and Emotion”. [w:] Language and Cultural Description: Essays by Charles O. Kardeli. pod red. s. Dociekania nad natur¹ emocji: O emocjach poza œwiadomoœci¹ i emocjach poza spontanicznoœci¹. Lublin. [w:] Natura emocji. Katowice [maszynopis pracy magisterskiej]. pod red. t. Fillmore Ch. The Body in the Mind. Inteligencja emocjonalna. Frake. pod red. by A. Bartmiñskiego. Warszawa. ([1957]1985). Nosala.. choæby prostych. (1980). Próba leksykograficznego opisu znaczeñ grupy rosyjskich s³ów oznaczaj¹cych uczucia. Oatley K.H. Maruszewskiego. Frames and the Semantics of Understanding. and Reason. s. 135-154. Cambridge. 81-90. nr 7/8. A.. Reference and Emotional Involvement. (1979). J. Emotions.. 161-168. Imagination. 9-34. – (1998b). s.. 222-254. 81-123. s. nastrojami i cechami temperamentalnymi. Kañczuga E. (1972). Znaczenie polskiego czasownika: aktualne.. Pojêcie jêzykowego znaku ekspresywnego. (1986).. Gerstmann S. 105-123. Lublin 1994.. O uczuciach i ich objawach w aspekcie semantyki leksykalnej.. – (1998a). s.. s. Kêpiñski A. 63-69. – (1992). Jêzykowy obraz œwiata. ed. nastroje i sentymenty. „Teksty”. Emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. A. Chicago and London. Lêk. s. – (1998c). Ró¿nice miêdzy emocjami. Rozwój uczuæ.. Frijda N. wyd.. [w:] Natura emocji.. 3. vol. Warszawa.. (1998). A. Jêzykowy obraz œwiata (1990). Archetypy i symbole. 15-33. Inchaurralde C.G. Dziedzina emocji z perspektywy rozwojowej. (1985). [w:] Natura emocji. H. Jordanskaja L. The Expressive Function of Language: Towards a Cognitive Semantic Approach. s. Wroc³aw. Brzeziñskiej. (1994). 9-65. O ekspresywnoœci jêzyka. . Prototyp NIENAWIŒCI (na materiale jêzyka polskiego i serbsko-chorwackiego). „Prace Jêzykoznawcze” 91.

. s.. II.. Ljubljana. Lazarus R. Krawczyk-Tyrpa A. red. Fire and Dangerous Things. Paris. Warszawa. [w:] Z problemów frazeologii polskiej i s³owiañskiej. 262-263. (1989). – (1991). Laskowska E. – (1998b). [w:] Natura emocji. pod red. (1990).. Jêzyk cia³a. (1998).. Studies VI. McCarthy S. £ódŸ. A Lexical Approach to the Structure of Concepts.. Lewandowskiej-Tomaszczyk. Concept. [w:] Natura emocji. Warszawa. Kante. Women. (1997). (1988). Wroc³aw. – (1987). ale nie emocje. Chicago – London. 202-251. Anger: Its language. (1995). Mózgowe interakcje poznawczo-emocjonalne. 271-325. – (1992). Lakoff G. Berlin – New York. Dzie³a. – (1998d). Rytel. [w:] Metaphor and Thought. a nie przyczyn¹ przetwarzania informacji. 146-153. Malinowski B. Image and Symbol. s.... Emotion. [w:] Natura emocji. .. An Interdisciplinary Series of Language. s. Nieœwiadome mo¿e byæ przetrwanie emocjonalne.. Kryk-Kastovsky B. Wartoœciowanie w jêzyku potocznym. (1998a).. s. Bydgoszcz.. Uniwersalne zdarzenia poprzedzaj¹ce emocje. Stopieñ kontroli nad emocjami zale¿y od rodzaju systemu reakcji. U. – (1998b). 155-173. Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. Surprise.P. Taylor.. 215-217. [w:] Natura emocji. Metafory w naszym ¿yciu. 203-218. – (1998 [1995]). s. More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. Lowen A. 75-79. „Scenarios” or „Metalanguage”?. s. s. Lakoff G. Lublin. – (1995). Basaja. Masson J. Doœwiadczenie emocjonalne jest wynikiem. conceptualization. Langacker R. [w:] Natura emocji. Pamiêæ a pamiêæ emocjonalna w mózgu. Frazeologizmy mimiczne i gestyczne.R.. (1987). (1986). Turner M. Zwi¹zki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami czêœci cia³a. (1982). (1984). by J. 248-249. by A. 1998. Lubasia. Specyficznoœæ fizjologiczna emocji – nie zapominajmy o fizjologii CUN. „Socjolingwistyka”. – (1998c). Maia B. Duchowoœæ cia³a. Krzeszowski. – (1998f). [w:] Lexical Semantics. [w:] Natura emocji. Wroc³aw. s.. D. The Contemporary Theory of Metaphor. – (1983). wyd.S. prze³.. Chicago.. Cambridge. Na materiale gwarowym. t. pod red. [w:] Natura emocji.E.. Lyons W. [w:] The Language of Emotions. T. Kaj je metafora?. Amsterdam – Philadelphia.. (1987). s.. (1991). 190196. Surprise: The iconicity-conventionality scale. (1980). 330-331. [w:] Natura emocji.. nr 5. Categoriés et sens lexical. [w:] Language and the Cognitive Construal of the World. (1998a). I-II. Versus 44/45. Le Doux J. Cognition and Philosophy. s. Ortony. (1993). and Love. and physiology in the light of cross-cultural evidence. Metaphors of Anger. MacLaury. s. Warszawa. Stanford. Warszawa. Sta³oœæ i niesta³oœæ emocji. 231-239. – (1995). s. Berlin – New Jork. Eco.. M.. B.. s.. pod red. s. przek³ad [w:] B. Pride. t.. 2-145.. Krawczyk A. Cambridge 1995. 119-155. New York. I. La sémantique du prototype. Katowice. Foundations of Cognitive Grammar. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. 181-196. The Cognitive Basis of Grammar. Lakoff G... [w:] Pragmatics and Beyond. ed. – (1998e). Cognitive Semantics. ed. Cechy czêœci cia³a jako tworzywo semantycznej struktury zwi¹zków frazeologicznych (na materiale gwarowym). (1986).54 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Kleiber G. When Elephants Weep: The Emotional Lives of Animals. „Quaderni di Studi Semiotici: Meaning and Mental Representation”. I: Theoretical prerequisites. vol. W. The Language of Emotion – „Metaphors”. R. Kövecses Z. Johnson M. s.

M.73-86. Warren. O’Connor J. Psychologia a religia. Ohnuki-Tierney E. by N. Muszyñskiego. s. Pajdziñska A. z. – (1977).O metaforyce uczuæ 55 Mel´èuk I. Warszawa. Z zagadnieñ psychologii uczuæ. Collins A. 1-49. by E. – (1975b). pod red. s. Warszawa.G. vol. [w:] C. Rosch.. (1975a). (1990). Prokopiuk J. Jak mówimy o uczuciach? Poprzez analizê frazeologizmów do jêzykowego obrazu œwiata. Semantyka i sk³adnia. Prolegomena. Data. Phases of Human Perception/Conception/Symbolization Processes: Cognitive Anthropology and Symbolic Classification. Anusiewicza. Craig. J. Montreal. „Psychological Bulletin” no 94. „Journal of Experimental Psychology: General”. O nieostroœci (1988). Ortony A. 113-129. – (1995). Quasthoff U. Podstawowe zagadnienia. ed. prze³. s. vol. [w:] Jêzykowy obraz œwiata. Poznañ. (1996). Panksepp J. [w:] New Trends in Cognitive Representation: Challenges to Piaget’s Theory. by C. 25-30. Warszawa. Principles of Categorization. Konstrukcje zdaniowe z leksykalnymi wyk³adnikami predykatów uczuæ. Warszawa. Clore G. Hillsdale. (1986). Reinchenbach H.B. (1984). (1991). pod red. P. przek³. „Przegl¹d Humanistyczny”. Katowice.. s. Najder K. pod red. J. (1989). Rubinstein R. [w:] Logika i jêzyk. Warszawa. 303-322. Obuchowski K. 111-135. 87-109. Prototype Classification and Logical Classification: The Two systems. Reirenzein R. (1912). Clore G. Rosch E. Warszawa. B. Noun Classes (1986). ed.. 3. Ortony A. 27-48. 3. R. (1988).. O nieostroœci. Wprowadzenie do programowania neurolingwistycznego.S. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. The Schachter Theory of Emotion: Two Decades Later. ed. analizy empiryczne. – (1987). Natura emocji (1998). (1997). . (1998). wyd. Propozycja analizy semantycznej. (1967). 3. 239-264. – (2000). s. Warszawa. Etnocentryczne przetwarzanie informacji. s. Wojciszke. 192-233. London. O uczuciach-stanach emocjonalnych. (1989). Gdañsk. Ambiwalencja funkcji stereotypów w komunikacji miêdzykulturowej. Ribot T. [w:] Studies in Cross-Cultural Psychology. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. (1962). s. Nosal Cz. The Cognitive Structure of Emotions. [w:] Cognition and Categorization. Podstawy psychologii ogólnej. s. Cambridge. – (1981). Dictionnaire explicatif et combinatoire du français contemporain. J. Bartmiñskiego. z. Pelc. (1988). Psychologiczne modele umys³u. Nowakowska-Kempna I. S³uch fonemowy i fonetyczny. Emotions. Amsterdam – Philadelphia. Lwów. t. 104. s. The Nature of Mental Codes for Color Categories. Czasy gramatyczne czasowników. (1970). Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych.. Warszawa. s. Z. Cognitive Representations of Semantic Categories. (1990). s. Human Categorization. Osmond M. Teoria. Œwierszczewski. „Cognition and Emotion”. Lublin. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. [w:] Jêzyk a Kultura. Natura emocji. s. Davidsona. Podstawy emocji podstawowych. Lublin. Psychologiczne modele umys³u. [w:] The Language of Emotions. Pajdziñska A. (1970)... (1997). (1983). Seymour J. Moods and Conscious Awareness. – (1978). Scholnick. no 2. 1. metodologia. „American Ethnologist” 8. by E. Teoria i praktyka. ed. New Jersey. Wroc³aw. [w:] Natura emocji…. B. The prepositions we use in the construal of emotions: Why do we say fed up with but sick and tired of?. Zwi¹zki frazeologiczne nazywaj¹ce akt mowy. Noun Classes and Categorization.A. „Journal of Experimental Psychology”: Human Perception and Performance I. Roc³awski B. (1981). 132-148. Gdañsk. Czêœæ II. Studia z semiotyki logicznej. Pos³owie. Ekmana. Jung. 125-137. Lloyd.

s. Ku pojêciu „emocji modalnych”. namiêtnoœæ. Dociekania filozoficzne. Wright G. Mass...J. Czub. Wroc³aw. Toward a Theory of Fuzzy Information. Sousa R. Niemeier. „Makedonski Jazik” kn 1-2. „Nie jesteœ chory. The Development and Dynamics of Personality. M.. Banysia.. lubi.. 250-253. (1992). . Warszawa.. prze³. Dirven.. 539-581.. Rozwój polskiego i czeskiego s³ownictwa okreœlaj¹cego emocje proste na przyk³adzie pola semantycznego ÿgniew’. B. Jordañskiej.. Semantyka. (1995). [w:] The Language of Emotions. Amsterdam – Philadelphia. ed.Wierzbicka. t. Ognik. 154-157. von (1963). s. s. przek³. Structure thÀme-rhÀme dans les langues slaves et romanes. Marciszewski.H.. The Varietes of Goodness. [w:] Semantyka i s³ownik. Structure thÀme-rhÀme (1988). Jêzyk – umys³ – kultura. A. Wiêckowski R. Ungerer F. Sweetser. (1916).. New York – London. pod red. – (1997). Wittgenstein L. Caroma. prze³. Emocje. Moderska. Psychologia. s.119-135.. Sperling A. Mowa cia³a zdradzi wiêcej ni¿ tysi¹c s³ów. O podziwie i zachwycie. pod red. Moniak. kultura i poznanie. (1997).. Mi³oœæ i odpowiedzialnoœæ. Kornacki. prze³. Semantic Primitives. S. Schweder R. (1998a). M. Spaces (1996).. Dowody na istnienie emocji nieœwiadomych. prze³. Scherer K. [w:] Natura emocji. Warszawa. – (1998b). R. Zadeh L. Tabakowska E. – (1985). (1998). Conceptualization. The Language of Emotions.. by G. Wroc³aw – Kraków – Warszawa. Spaces. pol. 30-36. Witwicki W. „Fuzzy Sets and Systems” 90. Besemeres. ed. (1972). The Concept of Mind. Stankjeviè E.56 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Ryle G. „Psychological Review”. [w:] A. Pedagogika wczesnoszkolna. E. S³ownik (1996). I. Zajonc R. Gdañsk. – (1992). [w:] The Language of Emotions. ([1953]1972). (1989). (1997). (1993). s. pod red. Medytacje semantyczne. Clark L. (1995). s. (1962). [w:] Natura emocji. W. W. Warszawa. Frankfurt a. 119-133. Warszawa 1996. de (1990). Fauconnier. Intymnoœæ. The Language of Emotions (1997). Wroc³aw.. Warszawa. [w:] Natura emocji. Scheler M. (1971).101-111. Wierzbicka. cechy i temperament: rozwa¿ania pojêciowe i wyniki badañ. pod red. S³ownik wspó³czesnego jêzyka polskiego. 307-328. P. J. s. [w:] Natura emocji. Wroc³aw. Ann Carbor.: Czym jest umys³. szanuje. (1964). Emotions and Emotional Language in English and German. Expression and Theoretical Foundation. by A. Psychologia mi³oœci. Chicago – London. s. s. 138-163. Moderski. Karolaka. Kocha.. Na marginesie artyku³u L. s. Defining Emotion Concepts [maszynopis]. zaanga¿owanie. (1998). W. [w:] Natura emocji. s. K. Dowody na uniwersaln¹ i kulturow¹ specyfikê wzbudzania emocji. (1986). Sternberg R. Philadelphia. Cambridge. Wajszczuk J. 111-127.. Bardziejewska. 125-132. Warszawa.. Wierzbicka A. – (1999). III: Emotion. no 93. Der Formalismus in der Ethik und die materielle Werthethik. Gramatyka i obrazowanie.. by S. (1994). trans. (1975). M. s. Wprowadzenie do jêzykoznawstwa kognitywnego. Mówienie o emocjach.. Kraków. (1970). Halle. Dunaja. Thiel E. Lublin.A. tylko siê zakocha³eœ” – emocja jako system interpretacji. Warszawa. Emotivniot jazik i negovata lingvistika interpretacja. Psychologia. Wierzbickiej. Handke. 36-47. 83-96. wydruk w: „Cognitive Science” 16. s. [w:] Paralele w rozwoju s³ownictwa jêzyków s³owiañskich. Wojciszke B. B.P. – (1972). Saul L. The Relationality of Emotion. s. Wojty³a K. Watson D. A Triangular Theory of Love. 227-233.. J. Lexicography and Conceptual Analysis. Siatkowska E. nastroje. Poznañ. P. (1998). A Response to Michael Bamberg. (1947). Worlds and Grammar. Granulation and Its Centrality in Human Reasoning and Fuzzy Logic. Emotional Maturity.

Une distinction importante entre les sentiments-affects et les sentiments-dispositions . i. Warszawa. souvent métaphoriques. – (1989). (1985). English Present Simple and Present Continuous) and semantic differences between affects and emotional dispositions.g. the structure of the central metaphor which organizes the structure of the conception describing a feeling. Semantic affects which are presented here obligate to the acceptation of the distinction between affects and emotional attitudes. These are: the creation of new conceptual scheme (Lakoff 1986) for the affects (source – path – aim) and for dispositions (e. Znamierowski Cz.O metaforyce uczuæ 57 Zaron Z. refers to the dispositions of feelings i. (1957). 628-645. Apart from the various grammatical (e. which is not the case when talking about affects. (1964). s. The Body Language or the Body in the Mind. usually in their phraseology. Wybrane pojêcia etyczne w analizie semantycznej. emotional attitudes. nr 8. An important differentiation between emotions – affects and feelings – dispositions is reflected in the difference between the ways of their verbalisation. de verbalisation des sentiments. a link scheme) and. 519-527. that is about the Use of Metaphors of Feelings Summary The subject of the paper is the problem of expressions reforming the embodiment of thoughts that refers to feelings. based on the link scheme. Žolkovsky A. „Poradnik Jêzykowy”.K. difference between actual and non-actual tense. z. Predslovie.g. Zdunkiewicz D. which have already been presented. Wroc³aw. based on it. (1988). as well as defining the emotional space of the „I”. which when adopting the features of their semantic phraseology refers to the feelings – affects. although the notion of emotional attitude is uncomfortable as it may be associated with the intellectual or volitive attitude and can be replaced by the term – disposal that is not an ideal solution either. in which the approval or disapproval of an object of the emotion connected with the wish of letting it into or pushing it out of this space. the cognitive grammar adds new ones.e of the ways – mostly metaphorical – in which people express other emotions. 9-10. and also actualisation of the feeling of instructions by means of actualising affects. Le langage du corps/le corps dans l’esprit ou des métaphores de sentiments Résumé Le présent article traite la question de l’incarnation des pensées concernant les sentiments ou bien la question des moyens. Pojêcie implikatury w jêzykoznawstwie – przegl¹d najwa¿niejszych stanowisk. (Kochaj bliŸniego swego). „Poradnik Jêzykowy”. 8. z. „Mašinnyj perevod i prikladnaja lingvistika”. Oceny i normy. Teoria implikatur Grice’a a jêzyk wartoœci. The non-semantic phraseology.e. s.

En voilà des exemples: – le choix d’un nouveau schéma préconceptuel figuratif (Lakoff 1986) pour les affects (source – piste – but) et pour les dispositions (p. qu’elles soient de nature grammaticale (p.ex. LINK schemata). surtout dans la phraséologie. c’est-à-dire les sentiments-bases émotionnelles. Or.ex. Outre les distinctions entre les affects et les sentiments-dispositions existantes. les sentiments-dispositions.58 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA se trouve affirmée dans la différence entre les moyens de leur verbalisation. et ce. le schéma de LIEN) qui servirait de base à la construction de la métaphore centrale organisant la structure conceptuelle de celui qui définit un sentiment donné. elle se rapporte aux sentiments-affects. la grammaire cognitive en propose quelques-unes de plus. le plus souvent. – la détermination de l’espace émotional du moi où l’approbation / désapprobation envers l’objet du sentiment traduit la volonté de le faire entrer dans / repousser de cet espace. – l’actualisation du sentiment-disposition à l’aide des affects actualisants ce qui est proscrit dans le cas des affects eux-mÃmes. si la phraséologie prend l’aspect somatique de motivation métaphorique. elle concerne. Par contre. . Les faits sémantiques susmentionnés obligent à adopter une distinction entre affects et bases émotionnelles quoique le terme de «base émotionnelle» soit un peu flou étant associé avec la base intellectuelle ou volitive. la distinction entre Present Simple et Present Continuous) ou de nature sémantique. si elle est dépourvue d’aspect somatique et est sous-tendue par le schéma préconceptuel de LIEN (ang.