Acta Universitatis Wratislaviensis No 2229 Jêzyk a Kultura • tom 14 • Wroc³aw 2000

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA
Uniwersytet Œl¹ski w Katowicach

Jêzyk cia³a1 czy cia³o w umyœle2, czyli o metaforyce uczuæ
Werbalizacja stanów emocjonalnych (Frijda 1986; Saul 1947; Lyons 1980), któr¹ Ronald W. Langacker (1987: 57, 162-164, 411; 1991) nazywa œcie¿k¹ kognitywn¹ uczuæ (ang. the emotional cognitive routine) odbywa siê najczêœciej poprzez utrwalenie na drodze leksykalnej rzeczownikowych nazw uczuæ, czasownikowych opisów relacji (uwzglêdniaj¹cych podmiot doznaj¹cy uczucia – e k s p e r i e n c e r a, zdarzenie je wywo³uj¹ce i jego sprawcê – p r z e d m i o t i k a u z a t o r a uczucia zarazem), a tak¿e – frazeologizmów wyjaœniaj¹cych opisowo, o co chodzi (Foolen 1997; Osmond 1997; Kryk-Kastovsky 1997). Wœród œrodków s³owotwórczych przewa¿aj¹ sufiksy deminutywno-ekspresywne i hipokorystyczne lub augmentatywno-ekspresywne (Inchaurralde 1997), a wœród wyk³adników fonetycznych – nasycenie tekstu g³oskami cisz¹cymi przy wyra¿aniu uczuæ pozytywnych lub szumi¹cymi i sycz¹cymi przy informowaniu o doznaniach negatywnych i dezaprobacie. Temu celowi s³u¿¹ równie¿ kanoniczne (Langacker 1995: 99) œrodki sk³adniowe (Osmond 1997) oraz niemorfologiczne (Drescher 1997: 233-247; Nowakowska-Kempna 1995: 24-26). Charakterystyka tonu i barwy g³osu otrzymuje w³asn¹ postaæ we frazeologii i leksyce (w tym we frazeologizmach ukrytych; Pajdziñska 1990: 109; 1988). Szczególn¹ rolê mo¿na przypisaæ tekstom o wartoœci emocjonalnej (Ungerer 1997: 307-329). Analiza semantyczna nazw UCZUÆ respektowa³a zawsze fakt, i¿ UCZUCIA s¹ faktycznie niedefiniowalne, nie w pe³ni wyra¿alne s³owami, podobnie jak prze¿ycia i poznanie emocjonalne (Scheler 1916: 62-64; Wittgenstein [1953]1972; Wierzbicka 1971: 30). W definicjach przez uwik³anie UCZUCIA mog¹ byæ eksplikowane poœrednio b¹dŸ poprzez analizê zdarzenia-przyczyny (de Sousa 1990: 182), które je wywo³a³o (Caus (ab), gdzie a – zdarzenie wywo³uj¹ce uczucie, b – uczucie), b¹dŸ dziêki opisowi wygl¹du cia³a eksperiencera, czyli skutku uczucia oraz zdarzeñ bêd¹cych skutkiem tej samej przyczyny, co uczucie (Wierzbicka 1971: 34; Ortony,
1 2

Tytu³ ksi¹¿ki A. Lowena (1992). Tytu³ ksi¹¿ki M. Johnsona (1987).

26

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA

Clore, Collins 1988; Johnson-Laird, Oatley 1989; Ortony, Clore 1989: 127; Jordanskaja 1972). Sposób definiowania UCZUÆ poœrednio, przez uwik³anie w analizê przyczyny i/lub skutku (bezpoœredniego oraz poœredniego), znalaz³ mo¿liwoœæ realizacji w poststrukturalnej teorii lingwistycznej, zwanej p o r t r e t e m leksykograficznym lub j ê z y k o w y m (Apresjan 1993: 15-16; 1994: 6-9; Žolkovskij 1964: 9; Mel´èuk 1984), uwzglêdniaj¹cym eksplikacjê z n a c z e n i a ujêzykowionych pojêæ w sposób pe³ny i konsekwentny. Z tego punktu widzenia prezentuje siê po³¹czenie semantyki z pragmatyk¹ i wartoœciami komunikacyjnymi (struktur¹ tematyczno-rematyczn¹, por. Structure thÀme-rhÀme 1988), ograniczenia stylistyczne w wyra¿aniu uczuæ w po³¹czeniu z w³asnoœciami sk³adniowymi, morfologicznymi i niemorfologicznymi cechami fonologicznymi (Apresjan 1993: 16). Analizy takie, jeœli wychodz¹ poza obrêb jednego wyrazu i siêgaj¹ po zdanie i akapit, ukazuj¹ prawid³owoœci i n t e r w e n c j i z n a c z e ñ (Apresjan 1994: 5). Jurij Apresjan (1994: 6-8) uwa¿a, i¿ w pe³nym portrecie takiego pojêcia, jak UCZUCIE powinno siê znaleŸæ wszystkie szeœæ nastêpuj¹cych po sobie faz: 1) pocz¹tek emocji z fizyczn¹ percepcj¹ i umys³ow¹ kontemplacj¹ (przyczyny emocji); 2) ocena racjonalna czynnika powoduj¹cego emocjê; 3) uczucie w³aœciwe, czyli „stan duszy” (Apresjan 1994: 7) z zabarwieniem przyjemnym/przykrym (pozytywnym/negatywnym, por. Ribot 1912; Gerstmann 1986: 13-14; Sperling 1995: 243); 4) pragnienie przed³u¿enia/zaprzestania trwania bodŸca; 5) f i z j o l o g i c z n a, niekontrolowana reakcja cia³a na bodziec, ³¹cz¹ca siê ze s³ownictwem wyra¿aj¹cym zewnêtrzne objawy uczuæ (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985); 6) kontrolowane (dodajmy: tak¿e niekontrolowane) reakcje fizyczne lub werbalne eksperiencera na uczucie, np.: wycofywanie siê ze strachu, wyskakiwanie do przodu w gniewie, wykrzykiwanie z radoœci (Apresjan 1994: 6). Badacz zak³ada, i¿ prze¿ywanie uczucia uruchamia szeœæ podstawowych systemów, z których ka¿dy ma swój wyk³adnik jêzykowy, a mianowicie: odczuwaæ – dla percepcji, robiæ – dla czynnoœci cia³a, myœleæ – dla intelektu, czuæ – dla emocji, chcieæ – dla aktu woli oraz mówiæ – dla mowy. Badacz przyjmuje równie¿, ¿e uczucia, zw³aszcza intensywne, stoj¹ce poni¿ej podstawowych (de Sousa 1990: 181-182; Averill 1998a: 13-20; Ekman 1998a: 2025; Panksepp 1998: 25-30; Scherer 1998a: 30-36; Schweder 1998: 36-47; Ekman, Davidson 1998: 47-50; Wierzbicka 1992: 1-5, 539-544; Damasio 1996: 127-132; Goleman 1997: 443-444; Gerstmann 1986: 14-15; Witwicki 1962; Rubinstein 1962: 607), prototypowych uczuæ, musz¹ siê manifestowaæ zewnêtrznie poprzez gesty, mimikê, ruchy, mowê (Apresjan 1994: 10) oraz zachowania konwencjonalne, co znajduje – w naszym przekonaniu – bogat¹ reprezentacjê w jêzyku, a dok³adniej w grupie f r a z e o l o g i z m ó w (por. Frake 1980: 3; Nowakowska-Kempna 1995; Pajdziñska 1990). Rozró¿nia siê wiêc: 1. uczucia oraz 2. ich zewnêtrzne manifestacje (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985; Pajdziñska 1990; Kêpiñski 1992; 1977; Krawczyk 1982; 1983; Krawczyk-Tyrpa 1987; Battacchi, Suslow, Renna 1996; The Language of Emotions 1997).

O metaforyce uczuæ

27

W uzupe³nieniu rozwa¿añ Jurija Apresjana trzeba podkreœliæ, i¿ s³uszny jest kierunek pe³nego, wspólnego opisu w semantyce UCZUÆ z ich manifestacjami, gdy¿ dzia³aj¹ca w tym przypadku zasada m e t o n i m i i PARTEM PRO TOTO – jako odmiana metafory – prowadzi do ods³oniêcia tej sfery mechanizmów analizy uczuæ, które odnosz¹ siê do sposobów mówienia o nich i rozumienia ich oraz do frazeologii o motywacji metaforycznej, metaforycznym rozszerzeniu kategorii, a w nastêpstwie tego: istnienia i funkcjonowania innego typu definicji semantycznej danego uczucia, uwzglêdniaj¹cej definiowanie przez podawanie rozumienia metaforycznego. Tym samym w semantyce postrukturalnej sta³o siê mo¿liwe eksplikowanie znaczenia ró¿nego od przedstawienia cech koniecznych i wystarczaj¹cych. J. Apresjan (1993: 10, 15-23) wyraŸnie wskazuje, i¿ portret jêzykowy pojêcia, prezentuj¹cy pe³n¹ strukturê znaczeniow¹, odnosi siê do jej wielowarstwowoœci (Apresjan 1993: 23). W teorii Igora Mel′èuka i Jurija Apresjana zauwa¿yæ wiêc mo¿na now¹ propozycjê analizy semantycznej poszerzaj¹c¹ w sposób znacz¹cy sens pojêcia o wiele „powtarzaj¹cych siê cech” (Apresjan 1993: 10). Propozycja ta bliska jest za³o¿eniom semantyki kognitywnej, w której programowo ukazuje siê wszystkie cechy pozytywne (Bartmiñski 1988: 170, 180) sensu wy³aniaj¹ce siê wprost oraz o strukturze metaforycznej (Lakoff, Johnson 1988: 135, 94), wspó³tworz¹ce system pojêciowy. Istotn¹ rolê odgrywaj¹ w tym przypadku doœwiadczenia cielesne, na które zwróci³ uwagê równie¿ J. Apresjan (1994), oraz przejœcie za pomoc¹ szeregu frazeologicznego: od frazeologizmów ukazuj¹cych doœwiadczenia cielesne do frazeologizmów, które maj¹ znaczenie metaforyczne, por.: w X-ie wzburzy³a siê krew z gniewu → w X-ie zakipia³a krew → w X-ie wszystko siê gotowa³o (Lakoff [1995]1998). Trzeba wówczas wzi¹æ pod uwagê fakt, i¿ oko³o 55% (O’Connor, Seymour 1996: 39-81) informacji dostarczaj¹ nam doœwiadczenia cielesne, przejawiaj¹ce siê w skonwencjonalizowanych gestach, mimice, wygl¹dzie i zachowaniu, które okreœlamy wspólnym mianem j ê z y k a c i a ³ a (Lowen 1992; 1991; Hall 1979; 1987; Thiel 1992; Collins 1996). Oprócz 55% informacji odbieranych za pomoc¹ jêzyka cia³a, oko³o 37% przynosi nam g³os, ton, barwa g³osu i akcentuacja wypowiedzi, zwi¹zane ze s³uchem fonetycznym (Roc³awski 1991: 18-26), a tylko 8% – s³owo (O’Connor, Seymour 1996: 39). Tym samym mo¿na uznaæ, ¿e zarówno poznanie i doœwiadczenie emocjonalne, jak i wyra¿aj¹cy je jêzyk cia³a maj¹ naturê n i e j ê z y k o w ¹. W badaniach prowadzonych przez fizjologów, neurologów, biologów czy antropologów podkreœla siê, ¿e uczucia i myœli sytuowane s¹ w innych obszarach mózgu (de Sousa 1990: XVI) ni¿ myœlenie racjonalne. Z uczuciami zwi¹zany jest system limbiczny (ang. tzw. the reptile brain, Foolen 1997: 18-20) ³¹cz¹cy œwiat ludzi i zwierz¹t, ukszta³towany u cz³owieka oko³o 200 mln lat temu, podczas gdy system korowy, tzw. neocortex, odpowiedzialny za myœlenie racjonalne, uformowa³ siê przed oko³o 50 000 do 100 000 laty (por. Masson, McCarthy 1995: 16; Foolen 1997: 19; Goleman 1997: 33). W prawej pó³kuli mózgu usytuowane s¹

Gerstmann 1986: 13-14. Damasio 1996: 156). „piêtrow¹” budowê mózgu i reakcje na bodŸce sensoryczne (Goleman 1997: 42-48. zachowanie emocjonalne eksperiencera. Myœli i uczucia mog¹ byæ rozmaicie komunikowane w zwi¹zku z sytuowaniem ich w ró¿nych systemach mózgowych. 1998b. Damasio 1996: 156). nosz¹cego nazwê „stra¿nika emocji” (Goleman 1997: 43-44). ono zaœ wyzwala reakcjê mózgu myœl¹cego (Le Doux 1998a: 193-194). Maia 1998: 207. ³¹cz¹c te drugie z funkcjonowaniem c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o (amygdalu). usytuowane w systemie limbicznym. 1987. i¿ sygna³y sensoryczne ze wzgórza p³yn¹ przez pojedyncz¹ synapsê do cia³a migda³owatego. 1998e). 1998d. ¿e emocje powstaj¹ wczeœniej lub równoczeœnie z przekazaniem impulsu do kory mózgowej. 1998b. Zwerbalizowane pojêcia s¹ komunikowane dziêki dygitalnemu kana³owi jêzyka (Foolen 1997: 19). 1998b. J. Wyjaœniaj¹ bowiem skomplikowan¹. Foolen 1997: 19). Frijda 1998a. Poniewa¿ eksperiencer ma ograniczone mo¿liwoœci opanowania impulsów przewodzonych na drodze podkorowej b e z p o œ r e d n i o d o c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o. coraz lepiej uœwiadamianym i wykorzystywanym w komunikacji. Clore 1998. obok których wystêpuj¹ nowsze: kora mózgowa i nowa kora mózgowa. reaguj¹cego bezpoœrednio na informacje p³yn¹ce z uk³adu nerwowego oraz wegetatywnego. Podobnie wieloaspektow¹ naturê maj¹ „piê- . 1998c. Natura emocji 1998. psychiatrów i neurologów (Natura emocji 1998. a stamt¹d – do ca³ego mózgu i reszty cia³a. 1998c. Damasio 1996) to dwie czêœci pierwotnego wêchomózgowia. twarzy oraz odpowiednio modulowanego g³osu (Kryk-Kastovsky 1997: 156-158). Wielu psychologów. natomiast uczucia korzystaj¹ z systemów analogowych. 1991. Jarymowicz 1997) przyjmuje i dowodzi – za pomoc¹ badañ eksperymentalnych – prawdziwoœci tez o aspektach œwiadomych i podœwiadomych w emocjach. dlaczego uczucia bior¹ górê nad rozs¹dkiem. z u¿yciem jêzyka cia³a: r¹k. Le Doux w tym zakresie umo¿liwiaj¹ wiêc zrozumienie faktu. Spowodowa³o to odrzucenie teorii reakcji emocjonalno-intelektualnej. Le Doux 1998a. Korowe procesy poznawcze ³¹czone s¹ z afektami wtórnymi. wzbudza reakcje przykroœci-przyjemnoœci (Ribot 1912. 1998d. st¹d mog¹ funkcjonowaæ w pierwszej fazie poza œwiadomoœci¹ jako reakcja na bodŸce podprogowe (afekty pierwotne). Bodziec. w której wszystkie sygna³y by³y przesy³ane g³ównie do uk³adu limbicznego. 1998e. tj. Lowen 1992. nóg. Le Doux wykaza³ (1998a. odpychanie-przyci¹ganie (Natura emocji 1998: 345. Sperling 1995: 243). Zajonc 1998. reakcje emocjonalne ujawniaj¹ siê z ca³¹ moc¹. Psycholodzy i neurolodzy przyjmuj¹. Kryk-Kastovsky 1997) staje siê istotnym sposobem komunikowania pojêæ – zw³aszcza pojêæ emocjonalnych – miêdzy ludŸmi.28 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA zwykle mechanizmy umo¿liwiaj¹ce wyra¿anie uczuæ na drodze niewerbalnej i werbalnej (Code 1987: 106. Jêzyk cia³a (Hall 1979. szyi. wywo³uj¹c zarazem reakcje behawioralne. Cia³o migda³owate i hipokamp (Goleman 1997. tworz¹ce wraz z nimi skomplikowan¹ architekturê ludzkiego mózgu. Maia 1998: 207. Wyniki badañ J. 1998c. czemu towarzysz¹: niepokój-uspokojenie. docieraj¹c do kory mózgowej. To w ciele migda³owatym tworzy siê afektywna zmiana w funkcjonowaniu organizmu towarzysz¹ca ka¿dej emocji.

Ellsworth 1972. emocji zwierzêcych. Hall . zewnêtrznej rzeczywistoœci” (Lakoff 1986: 119). Pomostem miêdzy nimi s¹ e m o c j e usytuowane w mózgowiu (subcortex) oraz w nowym mózgu (neocortex). orientacji i poznania. natomiast nowa – myœlenie racjonalne. Ekman. W najstarszej psychologicznej teorii emocji zapocz¹tkowanej przez Karola Darwina (1988). Mówi¹c obrazowo: kora starego mózgu reguluje zarówno podstawowe procesy biologiczne. Langacker 1995. 1992. Levenson. dotycz¹c ró¿nych faz poznania i oceny zjawiska. – „ludzkiej zdolnoœci do pos³ugiwania siê wyobraŸni¹ przy tworzeniu pojêæ znacz¹cych wraz z przejawami racjonalnoœci. a mianowicie taki. a dok³adniej – eksponowaæ je w modelach kognitywnych wspó³tworz¹cych znaczenie ujêzykowionego pojêcia. Desclés 1992). 1970. Stymulacja bodŸcowa na poziomie przedœwiadomoœciowym prowadzi z jednej strony do automatycznych reakcji afektywnych i doznañ wegetatywnych. Prokopiuk 1970. the body language). Eibl-Eibesfeldt 1987). Bodlin 1969. i¿ nale¿y uwzglêdniaæ w nich doœwiadczenia cia³a. Damasio podkreœla. wtórne. Mechanizmy zachowania wykorzystuj¹ zarówno mózgowie. oraz reakcje II typu. Potwierdzaj¹ one niejednorodnoœæ œwiadomoœci. Ponadto miêdzy doln¹ (parterow¹) star¹ czêœci¹ mózgu a neocortexem dzia³a powiêkszony hipotalamus. Ekspresja ludzkiej twarzy i jêzyk cia³a (Lowen 1991. wolê i mechanizmy podejmowania decyzji. a z drugiej – podœwiadoma orientacja u³atwia automatyczne odczytywanie znaczeñ jêzyka cia³a i pozwala traktowaæ „emocje jako kody orientacji” (Obuchowski 1970) o charakterze archetypów (Jung 1976. Friesen 1983. ¿e uczucia przejawiaj¹ siê w postaci zmian wyrazu twarzy oraz w jêzyku cia³a (ang. pochodz¹ce nie tyle z reakcji na bodŸce sensoryczne. ile tworzone w wyniku dzia³ania emocjonalnych procesów psychicznych. Eliade 1974. 1973a. A. g³ówny przedzia³ miêdzy „parterem” a „gór¹” – neocortexem (Damasio 1996: 128). których nie mo¿na wyjaœniæ przez odwo³ywanie siê do niezale¿nej od umys³u. Bronis³awa Malinowskiego (1984) – podnosz¹cej podobne zagadnienia – dominuje pogl¹d. sytuuj¹cych siê w tym samym nurcie badañ. ale tak¿e z niego i z nim” (1996: 128). ¿e „natura nie tylko zbudowa³a aparat racjonalnoœci na szczycie aparatu regulacji biologicznej.O metaforyce uczuæ 29 tra regulacji” emocji. jak i uczucia. 1973b. Wœród poziomów regulacji bywaj¹ wymieniane (Jarymowicz 1997: 157) cztery: hedonistyczny. Podobn¹ tezê zg³asza George Lakoff (1986: 119). myœlenia emocjonalnego i myœlenia nieemocjonalnego. jak i neocortex. a tak¿e ró¿nych piêter odbioru impulsów i ró¿nych oœrodków uk³adu nerwowego. samo zaœ studium s³ynnego biologa nad ekspresj¹ ludzkiej twarzy znalaz³o licznych kontynuatorów (Ekman 1971. bezpoœrednio wp³ywaj¹cych na mimikê. Friesen. Ekman. Z badañ psychologów i neurologów wynika wa¿ny wniosek dla badañ semantycznych. odnosz¹ce siê do afektów tworzonych w ciele migda³owatym i funkcji afektywnych zwi¹zanych ze starym mózgowiem. gestykulacjê i zachowanie. podkreœlaj¹c koniecznoœæ wyeksplikowania: – „wp³ywu cia³a na charakterystykê pojêæ znacz¹cych”. 1980.

stanowi¹ca podstawê przek³adu nazwy z jêzyka na jêzyk. smutku i gniewu (z³oœci). a tym samym powszechnego charakteru: radoœci. natomiast P. Wierzbicka (1992: 162) równie¿ pewne przekonania ujawniaj¹ce siê w reprezentacji semantycznej uczuæ. Friesen (1976) proponuj¹ jeszcze obrzydzenie. przez ludzi ró¿nych ras i kultur. za pomoc¹ których mo¿na te przekonania wyra¿aæ. A. a które ukazuj¹ przejœcie od œwiata natury do kultury (de Sousa 1990: 182) b¹dŸ s¹ g³êboko osadzone w kulturze. ¿e istniej¹ uczucia podstawowe. ale raczej z uniwersalnoœci¹ pewnych przekonañ wywo³uj¹cych uczucia (Wierzbicka 1999: 159) w fazie kognitywnej (Jarymowicz 1997: 156. X zzielania³). W tym punkcie naszych rozwa¿añ trzeba zadaæ pytanie. gniew na austral. Charakterystyka taka odnosi siê do wymiaru logiczno-referencjalnego jêzyka i mo¿e byæ uto¿samiana na przyk³ad z inwariantem jêzykowym Jeana-Pierre’a Desclésa. Za powszechne uwa¿a A. P. anger. Jednak¿e istnieje zgodnoœæ co do bazowego. czyli wspomniane ju¿ afekty pierwotne. A. Anna Wierzbicka (1992) zaœ – ciekawoœæ i przyjemnoœæ (por.. Ekman (1971. 1973a.. Wierzbicka – oprócz podzielania tezy o relatywizmie jêzykowym (1999: 162) – pozostaje wierna równie¿ zasadzie funkcjonowania elementu(-ów) wspól- . happiness. Ellsworth 1972. które uznaæ za takie powszechniki. prekognitywnego.30 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA 1979. Friesen (1976) wykazali. strachu. Niew¹tpliwie dla psychologów i kognitywistów podstawowoœæ jest inn¹ nazw¹ powszechnoœci wynikaj¹cej z automatycznej sekwencji pocz¹tkowej oceny bodŸca i mimowolnoœci reakcji (por. Eibl-Eibesfeldt (1987) oraz P. radoœæ itp. co oznacza „podstawowoœæ uczuæ”. Friesen. ¿e podzielanie tych uczuæ nie musi siê wi¹zaæ z uniwersalnymi pojêciami. X siê napuszy³ jak paw. Tego typu przekonania s¹ w istocie najbardziej ogóln¹ charakterystyk¹ UCZUÆ i podstaw¹ przek³adu dwujêzycznego (i wiêcej) nazw reprezentuj¹cych pojêcia np. Ocena taka doprowadzi³a do przyjêcia tezy. Ekman i W. uwagi poprzednie). ang. zdziwienia. sad itp. podzielane przez ludzi i zwierzêta. Le Doux 1998c: 232) oraz – w badaniach autorki – z uniwersalnymi prostymi jednostkami semantycznymi (Wierzbicka 1999: 138-161). X ma pioruny w oczach. Ekman. Za powszechne uznaje siê tak¿e „maski” twarzy wyra¿aj¹ce gniew. pol. Darwina (1988) i ich charakterystyki oddaj¹cej automatyczn¹ reakcjê na bodziec. X siê rozindyczy³. Wierzbicka (1999: 162) podkreœla wszak¿e. prekognitywne (Goleman 1997: 53). rozumianym jako „wartoœæ wspólna reprezentuj¹ca (³¹cz¹ca) wszystkie subkategorie” (Desclés. 1973b). I. mimowolnego. Pomimo ró¿nych supozycji i skojarzeñ utrwalonych w jêzykach narodowych powtarzaj¹cy siê zasadniczy komponent znaczenia w postaci genus proximum i differentia specifica wyznacza tertium comparationis niezbêdne do tworzenia s³owników dwu. od czasów s³ynnych zdjêæ K.i wielojêzycznych. Banyœ 1997). tak¿e Ekman 1980: 130).: X ¿ywi coœ dobrego przy radoœci. smutek. Ekman i W. które objawy uczuæ ³¹cz¹ œwiat ludzi i zwierz¹t. np. X-owi jest Ÿle przy smutku. dla których u¿ywa siê angielskich s³ów anger. liget w jêzyku aborygenów. 1987) staj¹ siê interesuj¹ce dla lingwisty. gdy¿ przybieraj¹ kszta³t jêzykowy i s¹ wyra¿ane za pomoc¹ frazeologii i leksyki (X zmarszczy³ czo³o. Autorzy nie s¹ do koñca zgodni.

najszybsze . 1977. W pracach A. RADOŒÆ. 4) organizacji wiedzy – tutaj tkwi¹ atrybuty kategorii. i¿ UCZUCIA typu GNIEW. Formu³uj¹c tezê o poziomie podstawowym. 1981) przyjê³a. 7) najszybciej opanowuje siê leksykê jêzyka. tak¿e Lakoff 1987: 46). powszechnoœæ psychologiczn¹). CIEKAWOŒÆ i PRZYJEMNOŒÆ odznaczaj¹ siê prostot¹ psychologiczn¹ oraz u s y t u o w a n i e m n a p o z i o m i e p o d s t a w o w y m k a t e g o r i i jako najszybciej rozpoznawane w percepcji. STRACH. UCZUCIE) a subkategoriami (np. a mianowicie przyjêcie poziomu podstawowego nazw bêd¹cych ujêzykowionym pojêciem. nierozk³adalnoœæ i niedefiniowalnoœæ. czyli elementarnoœæ semantyczna o charakterze uniwersalnym (Wierzbicka 1999: 140-142). 10) wiedza ludzka jest najbardziej zorganizowana (por. Mo¿na wiêc stwierdziæ. Lakoff 1987: 46). 2) funkcji – ogólny program motoryczny. przynajmniej z grupy indoeuropejskiej. 5) u¿ywa siê najbardziej powszechnych etykietek. 6) nastêpuje najszybsze nazwanie i rozumienie przez dzieci. b) szybka identyfikacja. STRACH PANICZNY). 4) cz³owiek najszybciej identyfikuje cz³onka kategorii. najbardziej neutralne kontekstowo. SMUTEK. Lakoff 1987: 47): 1) percepcji – ogólnie postrzegany kszta³t a) pojedyncze wyobra¿enie mentalne. 2) pojedyncze wyobra¿enie mentalne mo¿e odzwierciedlaæ ca³¹ kategoriê. ZDZIWIENIE. p i e r w s z e s ³ o w a d z i e c i .O metaforyce uczuæ 31 nych wiêkszoœci jêzyków narodowych. Dla jêzykoznawcy wydaje siê interesuj¹ce inne jeszcze rozwi¹zanie. a tym samym ich podstawowoœci. ¿e poziom podstawowy usytuowany jest w œrodku hierarchii taksonomicznej miêdzy superkategori¹ (np. Poziom podstawowy zdeterminowany jest przez ogólny gestalt percepcji i nie wymaga wysi³ku kognitywnego ani przywo³ania cech dystynktywnych (por. podobna jest motoryka cia³a eksperiencera i innych ludzi (por. Wierzbickiej (1999) wa¿nym wyznacznikiem tych elementów jest ich sk³adniowa baza semantyczna. 3) komunikacji – najkrótsze wyrazy. w którym: 1) cz³onkowie kategorii maj¹ podobnie postrzegane kszta³ty ogólne. 3) cz³owiek wykonuje podobne czynnoœci motoryczne. Poziom ten jest równie¿ podstawowy w czterech za³o¿eniach wspó³wystêpuj¹cych jako ca³oœæ (Rosch 1978: 35-38. nazw dla cz³onków kategorii. tj. 1975b. najczêœciej u¿ywane. 1975a. ¿e p o z i o m p o d s t a w o w y jest – zdaniem Eleonory Rosch (1978: 35-38) – najwy¿szym poziomem. Jeœli wzi¹æ pod uwagê. W tym sensie w wymiarze logiczno-referencjalnym jêzyka mo¿na mówiæ o powszechnoœci elementów semantycznych w ró¿nych jêzykach œwiata. Eleonora Rosch (1978: 35-38. pierwsze s³owa leksykonu. 9) terminy s¹ u¿ywane w kontekstach NEUTRALNYCH. 8) wystêpuj¹ najkrótsze leksemy prymarne.

charakteryzuj¹c niewerbalne zachowania emocjonalne. 1998f). stanowi Ÿród³o od 30% do 60% informacji o prze¿yciach emocjonalnych. a w nich najlepiej prezentowane s¹ cechy istotne ca³ej podkategorii UCZUÆ. nazwane najkrótszymi wyrazami. szybciej cofamy rêkê od gor¹cego przedmiotu ni¿ stwierdzamy: to parzy!). przyspieszony oddech. Renna (1996: 2122) proponuj¹ uwzglêdniæ przy lingwistycznej charakterystyce uczuæ: 1) reakcje fizjologiczne zwi¹zane z uaktywnieniem ASN (autonomicznego systemu nerwowego). Pojêcia okreœlaj¹ce UCZUCIA s¹ szczególnie podatne na te dwa aspekty konstruowania modeli kognitywnych (symbolicznych). skonwencjonalizowane œrodki. W tym stanie rzeczy naturalna potrzeba obserwacji partnera podczas rozmowy staje siê obowi¹zkiem. np. najczêœciej u¿ywanymi. Battacchi. one zaœ wspó³tworz¹ znaczenie pojêcia w semantyce rozumienia (tzw. ¿e c z u c i e to zdolnoœæ prze¿ywania wewnêtrznego stanu z³o¿onego z procesów zakorzenionych w ASN (Le Doux 1998a. po poprzednim poddaniu ich procesom konceptualizacji (Foolen 1997: 21). Reirenzein (1983). a za nim M. sposób i tempo mówienia.32 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA w identyfikacji. barwê i si³ê g³osu. czucie itp. gryzienie. Niemeier (The Language of Emotions 1997: 286-294). gesty. Dla jêzykoznawcy obszarem zainteresowañ staje siê wiêc z w e r b a l i z o w a n y j ê z y k c i a ³ a (Kryk-Kastovsky 1997). mimikê twarzy. ang. 1998b. który scharakteryzowaæ nale¿y jako poœredni sposób komunikowania uczuæ. gesty.B) b¹dŸ nazwami subkategorii w kognitywizmie (Nowakowska-Kempna 1995: 120-122). „twarz¹ w twarz”. Wskazuj¹ oni. przejawiaj¹cych siê w behawioralnych reakcjach zachowa- . Z tego te¿ powodu nazwy te sta³y siê nazwami grup leksykalno-semantycznych UCZUÆ w pracach postrukturalnych i generatywnych (Nowakowska-Kempna 1986: 70A. odczucia. U-Semantics. g³owy. i¿ kontakt wzrokowy interlokutorów. podczas odbywaj¹cej siê rozmowy. ziewanie. wskazuje na typowe. najbardziej neutralnymi w kontekstach mówienia o UCZUCIACH. 5) ekspresywne reakcje jêzykowe (np. kopanie. Fillmore 1985). ruchy cia³a. 3) instrumentalne reakcje motoryczne (np. anakoluty. inwersje. T. Bywaj¹ równie¿ nazywane z tego powodu emocjami prostymi (Siatkowska 1989: 119-120).). Dlatego emocje proste stanowi¹ przedmiot szczególnego zainteresowania lingwistyki. a ponadto – doœwiadczenie cieles-ne ma bogate prze³o¿enie na jêzyk frazeologizmów. ucieczka). zachowania). wa¿ne dla nich obu. czynnoœci: bicie. sposób mówienia. zachowania paralingwistyczne typu ton i barwa g³osu. postawy. R. jego naprê¿enie. œrodki stylistyczne wypowiedzi ekspresyjnej. r¹k. 6) subiektywne komponenty doœwiadczenia (uczucia. poniewa¿ reakcja cia³a na zjawisko wywo³uj¹ce uczucie jest wczeœniejsza lub równoczesna z reakcj¹ intelektualn¹ i uœwiadomieniem sobie tej sytuacji (np. wysokoœæ i natê¿enie tonu wypowiedzi). S. Nale¿y równie¿ podkreœliæ. jêczenie. w tym reakcje fizyczne: bicie serca. postawê. 1998c. s¹ to: pierwsze s³owa dzieci. intencje i uczucia rozmówcy.). 1998d. proksemikê. powtórzenia itp. 4) ekspresywne reakcje motoryczne (mimikê. pierwsze s³owa w leksykonie. gdy¿ pomaga ona w³aœciwie odczytaæ treœæ. 1998e. cmokanie. 2) reakcje toniczne (napiêcie cia³a. Suslow i M. wzdychanie.

czyli ekspresja emocji. wyra¿anie’ i gr. n a c i s k ’. Andrzej jest zakochany w barszczu litewskim/rosole z makaronem. wyjaœnia ³aciñski i grecki Ÿród³os³ów terminów: ³ac. X mia³ radoœæ w oczach. intensywne i g³êbokie – zbyt gwa³towne i intensywne w stosunku do jakoœci bodŸca (zdarzenia lub osoby) wywo³uj¹cego emocjê. sam sposób ich konstruowania. Sperling 1995: 227-228. X odetchn¹³ z ulg¹. s³u¿¹cych emfazie od wyk³adników paralingwistycznych barwy i akcentuacji po sk³adniowe i tekstowe (Foolen 1997: 22-23. WypowiedŸ emfatyczna. . Jurek uwielbia³ ¿urek staropolski/grochówkê. Krysia jest w siódmym niebie z powodu kupna nowych butów/widoku zupy fasolowej. Piotr ubóstwia haftowane obrusy. X miodzi³ / s³odzi³. X wlók³ siê z opuszczonymi rêkoma. Dla badañ lingwistycznych istotne s¹ odpowiadaj¹ce im w jêzyku frazeologizmy skonwencjonalizowane oraz ukryte (Pajdziñska 1990: 109).: X szed³ ze spuszczon¹ g³ow¹. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. znaczenie przenoœne. X westchn¹³ g³êboko. X jêcza³ z bólu. Krzyœ nie posiada siê ze szczêœcia. X ¿achn¹³ siê. sens. X sycza³ przez zêby. X ziewa³ z nudów.O metaforyce uczuæ 33 niowych (Goleman 1997: 443). zachowanie/ (lub brak bezpoœredniej) relacji referencji z desygnatami. w naszym przypadku: emfaza emocji. X wzdycha³ do Anny. X zmarszczy³ brwi / czo³o. polega na ujawnieniu wewnêtrznego nastawienia nadawcy komunikatu (bêd¹cego eksperiencerem lub tylko obserwatorem eksperiencera) wobec prze¿ywanych lub obserwowanych uczuæ lub te¿ wewnêtrznego stanu psychiki równie¿ pobudzonej emocjonalnie (dodatkowo z powodu obserwowalnych uczuæ cudzych lub w³asnych). stopieñ konwencjonalizacji. Renna 1996: 22. Beatê powali³a na kolana galaretka truskawkowa z kremem. X machn¹³ na to rêk¹. por. nieistotnego czy ma³o wa¿nego – na przyk³ad – robi siê sprawê pierwszorzêdn¹ i przydaje jej niezwyk³e znaczenie w ¿yciu cz³owieka: Janka le¿a³a plackiem przed œwie¿ymi ptysiami. jedz¹c baraninê. na nadzwyczajne jego prze¿ycie gwa³towne. X spochmurnia³. expressio ÿw y t ³ a c z a n i e. Kryk-Kastovsky 1997: 156. X skoczy³ jak oparzony. X-owi dziko zaœwieci³y siê oczy. Komunikacja werbalna uczuæ w wielu wypadkach ³¹czy siê z emfaz¹/ekspresj¹ wypowiedzi i korzysta z wielu konwencjonalnych jednostek jêzyka. Goleman 1997: 106-108). Na czym polega emfatyczne czy przesadne ukszta³towanie wypowiedzi. Nowakowska-Kempna 1995: 21-22). X mia³ duszê na ramieniu. emphasis ÿujawnienie. X bez³adnie macha³ rêkami. X trzasn¹³ drzwiami. ekspresji motorycznej i instrumentalnej (Battacchi. Basia kocha lody. Suslow. Z b³ahego powodu. W przypadku emfazy/ekspresji emocji nastêpuje przesadne zwrócenie uwagi na samo uczucie. X cmoka³ z zachwytu.

nie kupiwszy nowych papci. Liberek 1996: 316)3. ale pozytywnym bodŸcom: Janek uwielbia siusiaæ za drzewem. Krysia jest w siódmym niebie. lecz obojêtnych ludzi. Witek pogr¹¿y³ siê w rozpaczy na wieœæ.: Marta pi³a. (Stankjeviè 1964.: byæ w siódmym niebie – ÿbyæ bardzo szczêœliwym’ (a nie: czuæ siê jak w siódmym niebie). przyczyn emocji zupe³nie nieadekwatnych wobec gwa³townoœci i g³êbokoœci uczuæ. Emfaza emocji staje siê jeszcze bardziej wyrazista. wœciekaj¹ mnie nowe buty. Efekt emfazy jest wynikiem szczególnego doboru wyra¿eñ. lub UCZUÆ negatywnych (rozpaczam po stracie chusteczki do nosa. Piotr ubóstwia d³ubaæ w nosie. kiedy wychodzi siê z domu. trzepi¹c dywan. np. Dziamska. Józek czuje siê wniebowziêty. brzydzê siê czerwonymi ró¿ami). Jola szaleje z niepokoju o swoj¹ chusteczkê do nosa. Irena by³a w siódmym niebie. Witwicki 1962. wy¿szych: MI£OŒCI i UWIELBIENIA (uwielbiam kichaæ. Ÿle siê czu³a poœród tych krzykliwych. por. chodz¹c w œmierdz¹cych skarpetkach.34 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Janka umiera z rozpaczy. Emfaza zwi¹zana z przesadn¹ – nieadekwatn¹ do wa¿noœci bodŸca – reakcj¹ emocjonaln¹ zaburza i zak³óca prototypy UCZUÆ np. 1981. Lazur ³apa³ j¹ pod stolikiem za kolano. I nie poznawa³a swej przyjació³ki. Wojtek jest przera¿ony uwag¹ Krzyœka. pokazawszy jêzyk kole¿ance. ale siedzia³a ponura. Beata jest przera¿ona z powodu koniecznoœci kupna znaczków na poczcie. np. gdy niezwykle intensywne uczucie pozytywne wywo³uje negatywny stan rzeczy b¹dŸ dzia³aj¹ca osoba nadmiernie negatywnie/pozytywnie prze¿ywa uczucie lub odwrotnie: gwa³towne uczucia negatywne towarzysz¹ b³ahym. Jarek z eufori¹/entuzjazmem zjad³ zupê. Emfaza emocji ujawnia siê ze szczególn¹ moc¹ w konstrukcjach funkcjonuj¹cych zgodnie ze znaczeniem s³ownikowym. 3 Zwróci³a mi na to uwagê Krystyna Waszakowa w recenzji niniejszego tomu. nienawidzê piêknych kwiatów. . Emfaza/ekspresja emocji pojawia siê w obu funkcjach w literaturze. Grabias 1978. w drugim przypadku – wskazuj¹c na zachowania œwiadcz¹ce o zaburzonej lub dewiacyjnej osobowoœci. ona chichota³a coraz g³oœniej (B¹ba. kocham kichanie i wycieranie nosa chusteczk¹). Jurek umiera ze szczêœcia. mo¿e nawet i sympatycznych. ¿e trzeba zasznurowaæ buty. Goleman 1997: 443-444). nacechowanych intensywnoœci¹ prze¿ycia emocjonalnego itp.

Fife 1994: 12-17). a tak¿e niejawna emotywnoœæ wprowadzana do aktu komunikacji jako implikatura (Zdunkiewicz 1988. 168. Oprócz frazeologizmów i nazw. ¿e UCZUCIA. Mo¿na uznaæ. Lakoff 1987. The Language of Emotions 1997). ekspresywno-deminutywnymi lub augmentatywnymi. czy nadawca uczuciowo akceptuje treœæ komunikatu. najczêœciej f r a z e o l o g i z m ó w. jak: CZU£OŒÆ. 1989: 525). ¿e UCZUCIA s¹ s³abo zaznaczone w naszym systemie pojêciowym. poza formu³¹ X (ktoœ) czuje z (coœ). poniewa¿ obserwacje zmys³owe i manipulacje bezpoœrednie s¹ utrwalone w refleksji umys³owej oraz skonwencjonalizowane w jêzyku w postaci jednostek jêzykowych (Langacker 1995: 12-14. 223) podkreœlaj¹. w których emocjonalnie. chocia¿ jest ona zbudowana z niewielu cech inherentnych. nasycenie wyrazów przyrostkami hipokorystycznymi. a tak¿e rozumienia w metaforyce. George Lakoff i Mark Johnson (1988: 83. podobnie Awdiejew 1987: 117). Johnson 1988. np. Trudno siê zgodziæ z twierdzeniem G. powtarzanie wyrazów lub sylab itp. Turner 1989. UCZUCIA korzystaj¹ ze œrodków fonologicznych. i wi¹¿e siê z wartoœciowaniem” (1981: 31. Battacchi. 1995. na których podstawie mo¿na tworzyæ nowe formacje i metafory ad libitum. 1987. Zaron 1985) b¹dŸ z rozumieniem metaforycznym doœwiadczeñ cielesnych (Lakoff. Lakoffa i M. Renna 1996. Lakoff. a czêœciowo za pomoc¹ koherentnego systemu metafor. a tym samym osi¹ga poziom e m o c j o n a l n e j e m o c j o n a l n o œ c i . emfatycznie mówi siê o emocjach. 1972. Nowakows k a -Kempna 1986. Nowakowska-Kempna 1995. PO¯¥DANIE P£CIOWE. UCZUCIA s¹ wówczas definiowane przez uwik³anie z s¹dami o zdarzeniu wywo³uj¹cym uczucie (Wierzbicka 1971. Awdiejew 1983: 55) wystêpuj¹ œrodki sk³adniowe z szykiem inwertywnym (jako najczêstsz¹ metod¹). oraz z cech relacyjnych odnosz¹cych siê do sfery racjonalnoœci. w zwi¹zku z czym trudno przedstawiæ ich strukturê konceptualn¹. mo¿na tylko czêœciowo definiowaæ za pomoc¹ takich cech inherentnych. z grupy RADOŒCI – EN- . Wystêpuje ona w zdaniach. tekstowych i paralingwistycznych s³u¿¹cych do ich wyra¿ania (Nowakowska-Kempna 1995). UCZUCIE. czy te¿ nie. czyli „emocji do kwadratu”. morfologiczno-sk³adniowych. Wed³ug nas nie ma problemów z przedstawieniem struktury pojêæ okreœlaj¹cych UCZUCIA. MI£OŒÆ. ¿e emotywnoœæ „nie dotyczy realnoœci. Uczucia stanowi¹ obszar semantyczny stosunkowo dobrze poddaj¹cy siê wykrywaniu kierunków konceptualizacji i ods³anianiu struktury pojêcia. Kövecses 1986. lecz jest wyrazem tego. np. Suslow. a tak rozumiana emocjonalnoœæ czy te¿ emfatycznoœæ/ekspresywnoœæ wypowiedzi odnosi siê do sposobu mówienia o emocjach. Uwagi te nale¿y poprzeæ hipotez¹ Stanis³awa Grabiasa.O metaforyce uczuæ 35 Wœród skonwencjonalizowanych œrodków jêzykowych wyra¿aj¹cych ekspresjê emocji oprócz dobranych szczególnie s³ów (zob. gdy¿ w naszym przekonaniu cechy okreœlaj¹ce UCZUCIE. inaczej mówi¹c: ekspresywnie. i¿ emocja przynosi (Awdiejew 1987: 117) nadwy¿kê wartoœciowania. intonacja zdania i akcentuacja wyrazów (Laskowska 1993: 2). ENTUZJAZM. 220. Johnsona (1988: 146)..

w perspektywie percepcji zmys³owej – jego i/lub obserwatora. lecz uk³adaj¹ siê systematycznie w strukturê (por. Johnson 1988: 211. np. X pokaza³ figê z makiem.36 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA TUZJAZM. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. Langackera (1995) nie odnosz¹ siê wprost do rzeczywistoœci pozajêzykowej. 3) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. poniewa¿ tylko ktoœ. X zaœmia³ siê szatañsko. ale przez m e d i u m ludzkiego poznania i m e d i u m skonwencjonalizowanego mówienia o nim w jêzyku. zauwa¿ane przez niego i obserwatora: X zgrzytn¹³/zgrzyta³ zêbami. W praktyce badañ semantycznych nie oddziela siê refleksji obserwatora od eksperiencera. Lakoff. X-a obla³ zimny pot. Kognitywiœci (Lakoff. czy CZU£OŒÆ z grupy WZRUSZENIA oraz PO¯¥DANIE P£CIOWE stanowi¹ nie tyle cechy. Lakoffa (1987: 202-217. X zaczerwieni³ siê po czubki w³osów. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. W doœwiadczeniu cielesnym uczuæ mo¿na – ze wzglêdu na kryterium k t o k o g o obserwuje oraz k t o c z e g o doœwiadcza – wyró¿niæ zreflektowane w jêzyku: 1) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. sposób spe³niania siê uczuæ-postaw emocjonalnych (por. jego gesty i mimika. mówienia o UCZUCIACH i ich konceptualizacji. a odbierane przez niego: X zmarszczy³ czo³o. Dziêki dyskursowi o UCZUCIACH mo¿na zaprezentowaæ ich ROZUMIENIE (Lakoff. co s p o s ó b a k t y w i z a c j i UCZUCIA. X-owi w³osy podnios³y siê na g³owie. X mia³ zachmurzone czo³o. rejestrowane przez obserwatora i eksperiencera. X trzasn¹³ drzwiami. Nowakowska-Kempna 1995). X-owi krew uciek³a z twarzy. ale niekoniecznie zauwa¿alne przez doznaj¹cego uczucia: X krzywi³ siê. por. X by³ zimny ze strachu. w X-ie przewraca siê w¹troba. wrzeszczy/drze siê i trzaska piêœci¹ w stó³. X zblad³ œmiertelnie. X œmia³ siê sardonicznie. X-a ciarki przesz³y po plecach. a w refleksji semantycznej: modele rozumienia scharakteryzowane przez G. systematic structure of some kind). 12) pewnego rodzaju (ang. Lakoff (1987: 31) przyjmuje. ¿e owe modele poznawcze czy te¿ domeny w koncepcji R. Idealized Cognitive Models. a odbierane przez obserwatora. 4) doœwiadczenia cielesne. X wzruszy³ ramionami. o charakterze wewnêtrznych doznañ. X zdrêtwia³/zamar³. Johnson 1987. Lakoff 1987. tak¿e Kövecses 1986: 3. 2) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. Doœwiadczenia cielesne eksperiencera.: X obla³ siê rumieñcem. skrót ICM). Turner 1989. X-owi krew uderzy³a do twarzy. Johnson 1988. dzia³ania i zachowania. 100-114) jako w y i d e a l i z o w a n e m o d e l e k o g n i t y w n e (ang. kto siê pieni. X œmia³ siê. i¿ takie cechy/elementy semantyczne nie s¹ przypadkowe. stanowi¹ trudn¹ sztukê doœwiadczania uczuæ. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. 5) dzia³ania i zachowania emocjonalne eksperiencera. Langacker 1995) podkreœlaj¹. prze- . dalsze rozwa¿ania) poprzez afekty aktualizuj¹ce. G. a dalej w refleksji umys³owej i konwencjonalizacji w jêzyku. klaska³ w rêce i tañczy³.: X-owi burzy siê krew. 11. X by³ blady jak p³ótno/jak œciana.

podkreœlaj¹c. a ujêcie jêzykowe – z procesami symbolicznymi. por. które siê wówczas pojawiaj¹. analizy. jak i relacji metaforycznych. Jednostki jêzykowe. jej poznanie – z procesami konceptualizacyjnymi. sytuowanych w pewnej kulturze. syntezy. abstrahowania i idealizacji (modelowania). przy czym w ka¿dym etapie trwania owych procesów nie sposób pomin¹æ procesów selekcji. W procesie analizy rzeczywistoœci wychodzi siê bardzo czêsto od ostatniego etapu.O metaforyce uczuæ 37 sta³ byæ obojêtny i straci³ zimn¹ krew. Ohnuki-Tierney (1981) triadzie etapów ludzkiego doœwiadczenia w postaci: PERCEPCJI – KONCEPTUALIZACJI – SYMBOLIZACJI Koncepcjê tê rozwinêliœmy w innej pracy (Nowakowska-Kempna 1995). then we will want to understand the relationship between the mind and the body and to find out how to cultivate the body and embodied aspects of reason” (Lakoff 1987: XVI). porównania. i¿ rzeczywistoœæ pozajêzykowa wi¹¿e siê z procesami percepcyjnymi. które stanowi¹ ich nieod³¹czny element strukturalny (Nowakowska-Kempna 1995: 109-115). a mianowicie – procesu przestrzeñ mentalna s zasada odpowiednioœci kon wy wenc obr jon cja me a¿en aliza K iza p tafo iow cja y eot ryk oœæ ter a P zasada korespondencji S zasada interpretacji R rzeczywistoœæ pozajêzykowa zasada reprezentacji F-F biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia .: „If we understand reason as embodied. uogólnienia. Przejœcie od procesów percepcji stanu rzeczy poprzez przyjêcie i przetworzenie informacji perceptualnych w poznaniu do symbolizacji w jêzyku (w postaci jednostek jêzykowych) odpowiada zaproponowanej przez E. odsy³aj¹ zarazem do dos³ownego znaczenia cielesnych objawów uczucia.

Tabakowska 1995). postrzeganiem na sposób ludzki (zgodnie z mo¿liwoœciami percepcji cz³owieka. Johnson 1988. Miêdzy percepcj¹ a konceptualizacj¹ funkcjonuje zasada odpowiednioœci. tj. czyli poznawania rzeczywistoœci. wzroku ptaka. Pojêcia maj¹ bowiem przede wszystkim charakter jêzykowy. Langacker 1995: 19). Bobryk 1987 – oraz z przyjêciem informacji w postaci gotowych stereotypów myœlowych uruchamiaj¹cych takie¿ procesy. 488. Lakoff. Procesom konceptualizacji. towarzysz¹ . 66-76. tzw. bo czym¿e jest pojêcie bez odpowiadaj¹cego mu wyra¿enia w jêzyku. obecnych w nim kategorii gramatycznych (fleksyjnych. która jest s³absza od wêchu psa. obserwacja danych zmys³owo-umys³owych. smaku wê¿a itp. gdzie: P – percepcja (procesy percepcyjne). a nastêpnie zrozumieæ wp³yw procesów percepcyjnych na kierunki tej¿e konceptualizacji. u¿ytych w tekstach przez nadawcê komunikatu (typ gramatyki kontekstowej). wymaga wszak¿e uwzglêdnienia konwencjonalnoœci samego jêzyka (Bartmiñski 1985: 4951. sk³adniowych i fonologicznych. S – symbolizacja (procesy symbolizacji danych w pojêcia. K – konceptualizacja (procesy konceptualizacyjne zwi¹zane z przetwarzaniem danych w pamiêci. Efekty i wyniki procesów poznawczych konstytuuj¹ siê w p o j ê c i a. 1987: 6276. Turner 1989) i konwencjonalnej obrazowoœci (obrazowania. s³uchu nietoperza. Kövecses 1986. por. Langacker 1995: 28. s³owotwórczych. jednostki jêzykowej). Jêzykowy obraz œwiata 1990). przy czym korespondencjê traktujemy jako jedn¹ z odmian zasady odpowiednioœci. por. jego strukturalnoœci. Proces symbolizacji.). a myœlenie jest myœleniem jêzykowym (Bobryk 1987). tj. 2-3. a dok³adniej: ujêzykowione pojêcia. W dalszej kolejnoœci wymaga to modyfikacji klasycznego trójk¹ta semiotycznego Richardsa – Ogdena do postaci r o m b u i n f o r m a c y j n e g o nawi¹zuj¹cego w niektórych rozwi¹zaniach szczegó³owych do modelu kuli bilardowej R. selekcji. 455-457). np. Langackera (por. Frake 1980: 4). F-F – biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia. odpowiednioœæ zaœ obejmuje ca³y szereg procesów poznania od najprostszych. Miêdzy rzeczywistoœci¹ pozajêzykow¹ a percepcj¹ dzia³a zasada korespondencji. R – rzeczywistoœæ pozajêzykowa. odnotowaniem ich w pamiêci trwa³ej i doœwiadczeniu – Najder 1989. jak równie¿ wnioskowanie bêd¹ce najbardziej skomplikowanym procesem umys³owym).38 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA symbolizacji i istnienia okreœlonych jednostek jêzykowych. tj. te zaœ staj¹ siê w przewa¿aj¹cej czêœci pojêciami ujêzykowionymi. by poprzez medium jêzyka i sposób uporz¹dkowania œwiata w jêzyku. do najbardziej skomplikowanych. S¹ to procesy poznawcze prowadz¹ce do utworzenia zbiorów/kategorii. dotrzeæ do procesów konceptualizacji rzeczywistoœci pozajêzykowej w poznaniu. jak wnioskowanie. dane zmys³owe dobrze oddaj¹ bowiem obraz rzeczywistoœci pozajêzykowej zgodnie z ludzkim postrzeganiem. j ê z y k o w y o b r a z œ w i a t a (por. oraz metaforyki (Lakoff. Langacker 1987: 51. czyli ujêzykowienia pojêæ.

Percepcja czêœciowo. tj. metaforyce. a proces ten oparty jest na zjawisku polisemii. które ods³aniaj¹ procesy symbolizacji. maj¹ swoj¹ reprezentacjê w przestrzeni mentalnej. taka naæ. gdzie towarzysz¹ im procesy umys³owe. mi³oœæ – ÿobiekt uczucia’. Fauconnier (1985) przyjmuje.: co nagle. w jaki sposób „jêzyk koduje uogólnienia” (Langacker 1995: 28). Lakoff 1987: 281): . 66-76). Langacker 1995). Tym samym symbolizacja ³¹czy siê z elementami interpretacji rzeczywistoœci pozajêzykowej – wynikaj¹cej ze strukturalnoœci jêzyka i mechanizmów jego funkcjonowania (Langacker 1987: 51. sentencji lub porzekade³ pozwalaj¹cych mu na ich u¿ycie w postaci gotowego wzoru. Procesy stereotypizacyjne (Quasthoff 1997) rozpoczynaj¹ siê ju¿ na poziomie obserwacji danych zmys³owych. 452-454). Lakoff podkreœla. jaka maæ. por. niem. obrazowoœci i konwencjalizacji oraz wielu innych mechanizmach. sensu largo) oraz stany rzeczy. 379-384. Übergeneralisierungen. w kategoryzacji i wnioskowaniu (Najder 1989. Przedmiotem badañ lingwisty zaœ s¹ gotowe wyniki symbolizacji w postaci jednostek jêzykowych (znaków jêzykowych). (Langacker 1991: 4. W „przestrzeni” tej maj¹ miejsce procesy ujêzykowienia pojêæ oparte na obserwacji.: mi³oœæ – ÿuczucie’. Nosal 1990). mówi¹. por. stereotypizacji. 185. bliskich im semantycznie jednostek jêzykowych o tym samym brzmieniu. Fauconniera (1985. G. Fife 1994. dog³êbnie i ca³oœciowo. a zw³aszcza konceptualizacja i symbolizacja w ca³oœci dotycz¹ przestrzeni mentalnej cz³owieka (Tabakowska 1995. ¿e przestrzenie mentalne maj¹ nastêpuj¹ce w³aœciwoœci (por. Komentuj¹c rozumienie p r z e s t r z e n i m e n t a l n e j . ³¹czenia znaczeñ z odpowiednim kszta³tem fonicznym wyrazu w danym jêzyku narodowym. frazeologizmów. a nale¿¹ do procesów symbolizacyjnych w tym sensie. ¿e „kognitywizm wprowadza przestrzenie mentalne w miejsce mo¿liwych œwiatów i sytuacji mo¿liwych” (1987: 281) oraz ¿e ze wzglêdu na swój kognitywny status mog¹ one funkcjonowaæ w realizmie doœwiadczeniowym. Quasthoff 1997) zwi¹zane nieod³¹cznie z funkcj¹ stereotypów i uproszczeñ w myœleniu.O metaforyce uczuæ 39 zwykle zjawiska supergeneralizacji (por. G. albowiem selekcja i uzupe³nianie danych s¹ obecne w procesach przetwarzania danych w pamiêci. mi³oœæ – ÿpostawa wobec bliŸniego/drugiego cz³owieka’ itp. tj. dziêki czemu przedmioty (w sensie logicznym. Termin p r z e s t r z e ñ m e n t a l n a zosta³ wprowadzony przez G. W procesie symbolizacji miêdzy biegunem semantycznym a fonologicznym dzia³a zasada reprezentacji. to po diable. bêd¹c¹ nastêpstwem niemo¿noœci poznania wszystkiego dok³adnie i wnikliwie. które konceptualizujemy. wszêdzie tam. ¿e cz³owiek odnajduje w jêzyku gotowe jednostki o charakterze wyra¿eñ. Bobryk 1987. ktoœ zdêbia³ i wypuœci³ listki. gdzie kolejne znaczenia wyrazu/wyra¿enia zachowuj¹ elementy semantyczne ze struktury znaczeniowej innych. ktoœ jest blady jak p³ótno/p³achta/œciana/œmieræ. ktoœ ugryz³ siê w jêzyk. 241. przy czym wyrazy s¹ zwykle wieloznaczne. ktoœ jest chudy jak szczapa. Spaces 1996: 1-28) w znaczeniu „medium miêdzy konceptualizacj¹ a myœl¹” (Spaces 1996: 2-3).

a dok³adnie zosta³o opisane w pracy Gilberta Ryle’a (1970: 148198). mog¹ otrzymaæ w procesie kognitywnym dodatkowe jednostki i modele kognitywne. materialne rozumienie przedmiotów abstrakcyjnych – ich upostaciowanie lub animizacjê – nale¿y przyjrzeæ siê szczegó³owo podstawowej dystynkcji UCZUÆ. z jakich faktów kognitywnych i jêzykowych mo¿na j¹ wywodziæ. do zrozumienia sytuacji hipotetycznych i fikcyjnych. Fauconnier (1985. Przestrzenie mentalne UCZUÆ s¹ uruchamiane na przyk³ad wtedy. s³u¿¹ m. za pomoc¹ spójnika/konektora. oraz opartej na tym metaforyki pozwalaj¹cej na konkretne. co czuje eksperiencer. ang. Z perspektywy ucieleœnienia myœli. doznania (czyli afekty . 1999). z innej przestrzeni.in. Przestrzenie mentalne – jak mo¿liwe œwiaty w filozofii brytyjskiej – maj¹c status reprezentacji. Spaces 1996: 1-28) uwa¿a. tj. – jednostka z jednej przestrzeni mo¿e byæ po³¹czona z inn¹. tj. Badacz podkreœla. i¿ podstawowa ich odmiana. Przestrzenie mentalne maj¹ charakter konceptualny i nie posiadaj¹ statusu ontologicznego materialnego. Z tego punktu widzenia trzeba odpowiedzieæ na dwa pytania: 1) czy dystynkcja taka jest rzeczywiœcie sposobem rozró¿niania UCZUÆ. i¿ w procesie kognitywnym zawieraj¹cym przestrzenie mentalne mo¿na uruchomiæ wa¿ne strategie. psychologów i lingwistów – znajduje swoje eksplicytne wyk³adniki w definicjach prototypów UCZUÆ zaprezentowanych przez A. obecnoœci doœwiadczeñ zmys³owych i fizykalnych w umyœle. assumption) w przestrzeniach bliskich (granicz¹cych). – mog¹ byæ zbudowane z modeli kognitywnych. kiedy obserwator i nadawca komunikatu nie bêd¹cy eksperiencerem stara siê na drodze empatii oraz porównania cudzych uczuæ z w³asnymi ustaliæ i nazwaæ to. Wierzbick¹ (1992. a mianowicie ich podzia³owi na: 1) UCZUCIA-AFEKTY (krótkotrwa³e). – maksymalizacja wspólnego t³a za³o¿eñ (ang. – centralne elementy wprowadzone do przestrzeni staj¹ siê elementami t³a w przestrzeniach dotycz¹cych przysz³oœci (za: Lakoff 1987: 281). – ICM mog¹ wprowadzaæ przestrzenie z nimi zwi¹zane. takie jak: – unikanie przeciwieñstw w obrêbie przestrzeni. Rozró¿nienie niesprowadzalnych do siebie jakoœciowo UCZUÆ-AFEKTÓW i UCZUÆ-POSTAW by³o od wieków postulowane przez filozofów. 2) UCZUCIA-POSTAWY emocjonalne (d³ugotrwa³e). Taka sytuacja kognitywna – rozpoznana od dawna przez filozofów. pocz¹wszy od Arystotelesa. – mog¹ byæ powi¹zane z innymi przestrzeniami za pomoc¹ konektorów (spójników/³¹czników. – przestrzenie mog¹ siê poszerzaæ. bior¹c pod uwagê za³o¿enia metodologiczne teorii.40 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA – mog¹ zawieraæ jednostki mentalne. a tym samym. 2) jak tê dystynkcjê nazwaæ w kognitywizmie. G. connectors). funkcjonuj¹ jedynie w obrêbie umys³u.

a dobrane elementy semantyczne do modeli kognitywnych (ang. mówi¹ce o zdarzeniach aktualnych (tak¿e o zdarzeniach w œwiadomoœci eksperiencera). a dok³adniej – w jego budowie. 1987). time) oraz gramatyczny (ang. Zdarzeniowoœæ afektów a dyspozycjonalnoœæ postaw oddaje w ró¿ny sposób czas semantyczny/fizykalny (ang. u¿ytych w zdaniu z czasownikowymi lub rzeczownikowymi wyra¿eniami UCZUÆ. która spe³nia siê w decyzjach. otwieraj¹cych zdania pytajno-zale¿ne w przypadku informacji o dyspozycjach (Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. Taki obraz analizy UCZUÆ wy³ania siê z opisu generatywnego i/lub semantyki generatywnej. to z d a r z e n i a w œwiecie umys³u. Konsekwencj¹ ró¿nicy miêdzy zdarzeniowym charakterem UCZUÆ-AFEKTÓW a dyspozycjonalnym wymiarem UCZUÆ-POSTAW emocjonalnych jest – w strukturach gramatycznych – u¿ycie czasów aktualnych dla afektów oraz nieaktualnych dla dyspozycji oraz mo¿liwoœæ lokalizacji afektów w punkcie na osi czasu „hic et nunc”. Ró¿nica miêdzy zdarzeniami a dyspozycjami stanowi g³ówny punkt zainteresowañ G. a nie innego zestawu cech semantycznych jest kompatybilnoœæ wyk³adników czasu. Idealized Cognitive Models. dzia³aniach. tense). to znaczy nie stanowi¹ postulatów znaczeniowych okreœlonego jêzyka naturalnego. tworz¹ce „opakowanie” (ang. nastroje i postawy maj¹ charakter d y s p o z y c j i d o z d a r z e ñ. wynikaj¹ce z ró¿nych dzia³añ umys³u. który mo¿e mieæ swoje wyk³adniki leksykalne (przys³ówki czasu. 1987. a tak¿e w doborze elementów semantycznych do samej struktury. von Wrighta (1963) i Franza Brentana (1955a: 134. a w czasie semantycznym (Reichenbach 1967) – wymiar aktualny lub nieaktualny czasu. Podobna koncepcja zosta³a szeroko przedstawiona i skomentowana w pracy Czes³awa Znamierowskiego (1957: 151-193. 1955b: 90). tj. a pozosta³e. pozosta- . w przeciwieñstwie do u¿ycia zaimków wzglêdnych. Lakoff 1987: 202-217. co znajduje swoje potwierdzenie w przys³ówkowych wyk³adnikach czasu aktualnego. prawdziwych na mocy znaczenia. 270-321) oraz we wczeœniejszych pracach George’a H. przestrzeni i modalnoœci. 100-114) nie spe³niaj¹ wymogów stawianych zdaniom analitycznym. Ryle’a (1970: 198-253. u¿yciu spójnika ¿e wprowadzaj¹cego zdania podrzêdne. akcjach.O metaforyce uczuæ 41 w literaturze psychologicznej). czasami typu simple a continuous. Dyspozycjami do zdarzeñ s¹ nie tylko UCZUCIA d³ugotrwa³e. por. czyli strukturze pojêcia. doboru cech wed³ug kategorii prototypu. budowy reprezentacji semantycznej w oparciu o wyidealizowane modele kognitywne. Konsekwencj¹ takiego. Dyspozycjonalny wymiar postaw emocjonalnych oraz zdarzeniowy uczuæ-afektów znajduje ponadto swój wyraz w sensie/znaczeniu ujêzykowionego pojêcia okreœlaj¹cego uczucia. czyli usposobienia. 148-152). okoliczniki czasu) b¹dŸ gramatyczne (ró¿nice miêdzy ang. ale tak¿e i n t e l i g e n c j a. Grochowski 1972). gdy¿ korzystaj¹ one z zasad metodologicznego holizmu. 222-242. overall) dla pojêcia i pe³ny pojêciowy portret zarazem. poniewa¿ ma ona kapitalne nastêpstwa. ICM. Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. Poniewa¿ w semantyce kognitywnej nieco inaczej s¹ tworzone definicje znaczenia jednostek jêzykowych.

otrzymuj¹ inny status logiczny. Z przeprowadzonych przez nas analiz oraz z badañ innych kognitywistów wynika. Lakoff podkreœla. i¿ znaczenie pojêæ jest „pochodn¹ roli. spe³niaj¹cych warunki semantycznej prostoty i niedefiniowalnoœci dalej (Wierzbicka 1985). gniew. organizuj¹cej strukturê pojêcia opart¹ na tym¿e schemacie wyobra¿eniowym (Nowakowska-Kempna 1995). dzia³ania) d e t e r m i n u j e w a ¿ n e a s p e k t y t e j k a t e g o r i i. np. których naczeln¹ dewiz¹. ¿e znacz¹ce struktury pojêciowe bior¹ swój pocz¹tek z dwóch Ÿróde³: 1) doœwiadczeñ cia³a. jak¹ pe³ni¹ w doœwiadczaniu cia³a (przede wszystkim ruchu i percepcji)” (1986: 121). otwieraj¹c¹ definiowanie z u¿yciem genus proximum. podawaniu ich reprezentacji semantycznej. tj. formu³a X czuje coœ. i¿ kategoria UCZUÆ charakteryzowana jest semantycznie za pomoc¹ specyficznych struktur wyobra¿eniowych bêd¹cych tworem ludzkiego umys³u.42 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA j¹cych w relacji równoznacznoœci z pojêciem z³o¿onym. . tj. 2) zdolnoœci dokonywania p r o j e k c j i w y o b r a ¿ e ñ na abstrakcyjne struktury pojêciowe (Lakoff 1986: 120). mi³oœæ i nienawiœæ zakwalifikowane s¹ do wspólnej kategorii okreœlanej mianem UCZUCIA. jest wyeksponowanie regu³y CZUCIA: X czuje coœ (Wierzbicka 1992: 4). 2) budowy metafory centralnej. koniecznych i wystarczaj¹cych do jego sensu. a chocia¿ niektóre z nich funkcjonuj¹ równie¿ w roli semantycznych wyznaczników reprezentacji semantycznej UCZUÆ-AFEKTÓW i POSTAW w kognitywizmie. 3) aktualizacji pojêcia – POSTAWY EMOCJONALNEJ za pomoc¹ afektów bêd¹cych spe³nieniem UCZUCIA-POSTAWY (Kövecses 1986: 14. Bierwiaczonek 1997). Strach. W swojej pracy (Nowakowska-Kempna 1995) przyjêliœmy tezê. ich z d a r z e n i o w e g o lub d y s p o z y c j o n a l n e g o charakteru oraz zwi¹zanych z tym czasów semantycznych (i gramatycznych. w której nastêpuje aprobata/dezaprobata obiektu UCZUCIA d³ugotrwa³ego (Inchaurralde 1997: 138-144). W swojej pracy G. ¿e takie wyznaczniki istniej¹ i uk³adaj¹ siê w kilku poziomach: 1) wyboru przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego (Lakoff 1986). przy za³o¿eniu – wynikaj¹cym z ekscerpcji bogatego materia³u jêzykowego (g³ównie frazeologizmów prowadz¹cych do frazeologii ukrytej i metaforyki ad libitum) – ¿e n a t u r a l u d z k i e g o c i a ³ a (percepcja i/lub czynnoœci motoryczne: ruch. a g³ówn¹ zasad¹ d o œ w i a d c z e n i o w e g o u j ê c i a p o z n a n i a jest teza. w jêzyku angielskim) aktualnego i nieaktualnego. Johnson 1987). np. zwanych przedpojêciowymi schematami wyobra¿eniowymi (Lakoff 1986. Jednak¿e w y b ó r p r z e d p o j ê c i o w e g o s c h e m a t u w y o b r a ¿ e n i o w e g o j e s t r ó ¿ n y w z a l e ¿ n o œ c i o d j a k o œ c i UCZUÆ. maj¹cych swoje odniesienie do kultury i wykorzystywanych przez ludzi przy definiowaniu UCZUÆ. inkluzywnych wobec niego. 4) wyznaczenia przestrzeni ¿yciowej i PRZESTRZENI EMOCJONALNEJ JA – NAJPIERW.

w której nie nastêpuje. Kresem takiego stanu staje siê œmieræ i/lub zniszczenie cz³owieka.O metaforyce uczuæ 43 Jak wynika z przeprowadzonych przez nas i innych badaczy analiz (Kövecses 1986. Lakoff 1987. poprzez drogê wytyczon¹ faktami takimi. ŒCIE¯KA traktowana jest jako DROGA NARASTANIA I INTENSYWNOŒCI UCZUCIA. X czuje siê uniesiony. X czuje siê uskrzydlony.: X-owi jest lekko. ¿e eksperiencer – bêd¹cy w siódmym niebie – nie jest równoczeœnie na ziemi: X nie chodzi po ziemi. Bednarkowa 1997. a C jest nastêpstwem B. por. co mówi i co robi. Potwierdzaj¹ to równie¿ . Droga (ŒCIE¯KA) wypadków toczy siê od zdarzeñ zwi¹zanych z uczuciami o s³abej intensywnoœci. inne choroby psychiczne. a wiêc praktycznie: n i e ¿ y j ¹ c y. do NIEBA. po czym intensywnoœæ ta narasta. ¿e B jest nastêpstwem A. w których cz³owiek traci panowanie nad sob¹. choroby. poza sferê grawitacji i ludzkiego. UCZUCIA-AFEKTY mog¹ byæ dobrze wyjaœniane za pomoc¹ schematu: RÓD£O/PUNKT WYJŒCIA-ŒCIE¯KA-CEL/ PUNKT DOJŒCIA (Lakoff 1986. cz³owiek nie wie. jego organizm przestaje funkcjonowaæ normalnie. The Language of Emotions 1997. metafory nie s¹ arbitralne. a tym samym nie istnieje ju¿ jako ¿ywy. X jest w siódmym niebie. X czuje siê. przy czym droga ta zmierza ku okreœlonemu przeznaczeniu. czyli drogê prezentuj¹c¹ rozwój wypadków powi¹zanych z sob¹. a dok³adniej – jego CIA£A. Lakoff 1987. czyli faktyczna œmieræ (w niebie cz³owiek mo¿e znaleŸæ siê tylko po œmierci). a struktura pojêæ metaforycznych okreœlaj¹cych UCZUCIA-AFEKTY oparta jest na podstawowej logice tego schematu. zniszczenie ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA RADOŒÆ. jest charakteryzowany jako ktoœ poza sfer¹ ludzkiej egzystencji. Kañczuga 1992). i¿ struktura pojêcia oscyluje wokó³ ukierunkowanego rozwoju wypadków: od punktu wyjœcia. cielesny cz³owiek. jakby mu skrzyd³a u ramion wyros³y. a CEL/PRZEZNACZENIE ³¹czy siê ze ZNISZCZENIEM CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. Z badañ (Kövecses 1986. Bierwiaczonek 1997. poniewa¿ schematy wyobra¿eniowe dobrze strukturyzuj¹ ludzkie doœwiadczenia na poziomie przedpojêciowym (Lakoff 1986: 137-149. ale jego znikniêcie. ale przenios³o siê w s i ó d m e n i e b o. natomiast UCZUCIA-DYSPOZYCJE – za pomoc¹ schematu WIÊZI i jej podobnych. X jest uskrzydlony. Nowakowska-Kempna 1995) wynika. co prawda. uniesienie w przestrzeñ kosmiczn¹. W tym sensie cia³o – POJEMNIK NA UCZUCIA n i e i s t n i e j e i tak nale¿y interpretowaæ metaforykê RADOŒCI. jakby mu kto skrzyd³a przypi¹³. Jeœli przyj¹æ metaforê: X jest w siódmym niebie. X czuje siê tak. to trzeba koniecznie za³o¿yæ. Johnson 1987). X czuje siê podniesiony na duchu. jakby go kto na sto koni wsadzi³. X czuje siê w siódmym niebie. a¿ dochodzi do punktu granicznego ludzkiej wytrzyma³oœci i przeradza siê w szaleñstwo. X czuje siê. 101-138). Johnson 1987: 19-40. nawet w RADOŒCI (Nowakowska-Kempna 1995: 139-143). Jego cia³o nie zosta³o co prawda zniszczone. ziemskiego sposobu ¿ycia. Mechanizm ten powtarza siê na ró¿ne sposoby w wielu UCZUCIACH krótkotrwa³ych. które jest traktowane jako POJEMNIK NA UCZUCIA.

po wygaœniêcie uczucia. kiedy ktoœ odnajduje swoj¹ po³owê. organizuj¹cym metaforê centraln¹. w której przytacza on dzia³ania Zeusa rozcinaj¹cego ludzi na dwoje oraz szczêœcie towarzysz¹ce momentowi. jest JEDNOŒÆ DWÓCH DOPE£NIAJ¥CYCH SIÊ CZʌCI/PO£ÓWEK. co jest z³¹czone. por. By utrzymaæ bliskoœæ przedmiotów. zwiêkszanie jego intensywnoœci poprzez narastanie reakcji psychofizjologicznych a¿ do przeznaczenia – ró¿nych odmian OB£ÊDU i ZNISZCZENIA ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. Lakoff (1986: 143) podkreœla. MI£OŒÆ. organizuj¹c¹ definiowanie poprzez rozumienie tego UCZUCIA. spajaj¹cy ludzi w jedno: Jeœli tego chcecie. Nowakowska-Kempna 1995. Kañczuga 1992) wynika. chocia¿ przyjmuje. G. Poszczególne ICM UCZUÆ-AFEKTÓW maj¹ budowê odnosz¹c¹ je do schematu RÓD£A-ŒCIE¯KI-PRZEZNACZENIA.. u¿ywamy lin. Elementami struktury schematu s¹ wiêc przedmioty A i B oraz ³¹cz¹ca je WIʏ. ona zaœ nadaje strukturê ca³ej reprezentacji seman- . charakterystycznego dla kultury œródziemnomorskiej tekstu Platona Uczta (1934). Ma³¿eñstwo sakramentalne bywa nazywane komuni¹ osób. wynikaj¹c¹ z ³¹cznoœci. ¿e metafor¹ centraln¹ MI£OŒCI. ¿e w dzieciñstwie trzymamy siê rodziców i chwytamy ró¿ne przedmioty. szczêœliwoœæ wieczna/wiekuista. Trudno nie rozpoznaæ w tym wspania³ego. Zoltan Kövecses (1986 : 62). to jednak przyznaje. ¿e r e l a c j e s p o ³ e c z n e i z w i ¹ z k i m i ê d z y l u d Ÿ m i s¹ czêsto rozumiane w k a t e g o r i a c h WIÊZÓW i WIÊZI. Ducha Œw. W tradycji tej sytuuje siê chrzeœcijañska communia oznaczaj¹ca jednoœæ Boga – Ojca i Syna Bo¿ego. NIENAWIŒÆ oparte s¹ na schemacie WIÊZI. i¿ uczucia z grupy SYMPATII i ANTYPATII typu PRZYJAÑ. w którym podkreœla siê (Lakoff 1986: 143). to A jest podporz¹dkowane B i uzale¿nione od niego. i¿ reprezentacja semantyczna MI£OŒCI rozwija siê wokó³ schematu RÓD£O-ŒCIE¯KA-PRZEZNACZENIE.44 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA frazeologizmy: szczêœcie wieczne. Bierwiaczonek 1997. bêd¹ce uwieñczeniem takiego rozumienia RADOŒCI i SZCZʌCIA. co tworzy ca³oœæ. W przeciwieñstwie do UCZUÆ krótkotrwa³ych UCZUCIA-D£UGOTRWA£E DYSPOZYCJE zbudowane s¹ wokó³ przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego WIÊZI. jedn¹ siê staniecie istot¹. Pomaga im w tym Hefajstos.: „Amongst the various ways of conceptualizing love the model according to which LOVE is UNITY OF TWO COMPLEMENTARY PARTS is metaphor central”. ja was spojê i zlutujê w jedno. a podstawowa logika mówi. prezentuj¹c punkt wyjœcia UCZUCIA. a wiêc tym samym czegoœ. ¿e „jeœli A jest po(d)³¹czone z (do) B. a w relacji symetrycznej – tak¿e odwrotnie”. a zbudowana na ich podstawie struktura pojêcia UCZUCIA powiela globalnie ten schemat. WIÊZI dwóch CZʌCI W CA£OŒÆ. Bednarkowa 1997. a tak¿e Syna Bo¿ego i Koœcio³a wiernych. Z badañ osób zajmuj¹cych siê reprezentacj¹ semantyczn¹ MI£OŒCI (Zaron 1985. aby zapewniæ sobie ich bliskoœæ. tak ¿e dwojgiem bêd¹c. sznurów i robimy wêz³y.

bliskiej komitywie z Janem. Znajduje to swój wyraz w semanty- . „Rzek³byœ – dwójduch w jednym ciele. por.O metaforyce uczuæ 45 tycznej zbudowanej wokó³ koncepcji ZBLI¯ANIA SIÊ. £¹czy nas nienawiœæ. bêd¹cych podstaw¹ utworzenia modeli kognitywnych wchodz¹cych w sk³ad reprezentacji semantycznej. AFEKTY i POSTAWY maj¹ wiêc ró¿n¹ strukturê semantyczn¹. ma³¿eñskim)/WIÊZI¥. ró¿n¹ budowê reprezentacji semantycznej.. ¯yjê w dobrej. Papu¿ki-nieroz³¹czki. Lelum-Polelum. Ich nienawiœæ jest scementowana. ZEJŒCIA. £¹cz¹ nas wiêzy przyjaŸni. Scementowa³a ich nienawiœæ. £¹czy nas przyjaŸñ. Mo¿na zatem uznaæ za udowodnione twierdzenie. £¹cz¹ nas wiêzy braterstwa/braterskie. stworzenia WIÊZI i bycia PO£¥CZONYMI WÊZ£EM (np. poniewa¿ w tych ostatnich typ metafory centralnej wyznacza schemat WIÊZI. Z moich przyjació³ to Kastor i Polluks.. wynikaj¹c¹ z przyjêcia konkretnego przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego. Trzymamy siê zawsze blisko. Trzymamy z sob¹. MI£OŒÆ oraz inne UCZUCIA-POSTAWY-DYSPOZYCJE odznaczaj¹ siê trwa³ym stosunkiem emocjonalnym miêdzy osobami. PrzyjaŸñ/braterstwo scementowane wspólnie przelan¹ krwi¹. To bliska mi osoba. To nieroz³¹czni przyjaciele/kochankowie/ma³¿onkowie. To bliski mi cz³owiek. Ich mi³oœæ jest scementowana. £¹czy nas wiêŸ przyjaŸni. £¹czy nas mi³oœæ. ¯yjê z nim za pan brat.” „Zestrzelmy myœli w jedno ognisko I w jedno ognisko – duchy”. Jesteœmy z sob¹ blisko. Obcujemy z sob¹ blisko. które ¿ywi¹ wobec siebie uczucia. Jak wynika z podanych przyk³adów. co znajduje potwierdzenie w licznych frazeologizmach o motywacji metaforycznej. Nierozerwalny wêze³ ma³¿eñski. Wiêzy ma³¿eñskie s¹ trwa³e. i¿ UCZUCIA-AFEKTY oparte s¹ na innym typie metafory centralnej i przedpojêciowym schemacie wyobra¿eniowym ni¿ UCZUCIA-POSTAWY.: Zbli¿yliœmy siê z sob¹. Wiêzy przyjaŸni s¹ trwa³e.

preferencje. mi³oœæ fana do idola oraz zami³owania. 6) aktualizacja UCZUÆ-POSTAW-DYSPOZYCJI (w opozycji) poprzez nazwy afektów np. ojcowska (rodzicielska). Sternberg 1986. between). t y p o w a/i d e a l n a p r z y j a Ÿ ñ/s y m p a t i a. Iwona Nowakowska-Kempna (1986: 170-179) wymieniaj¹ ENTUZJAZM. równie¿ Wojciszke 1994. PODZIW. opartej na tym schemacie. t y p o w a n i e c h ê æ/a n t y p a t i a /n i e n a w i œ æ /z a z d r o œ æ itp. 3) wyznaczenie ZBLI¯ENIA i BLISKOŒCI osób po³¹czonych trwa³ym uczuciem-dyspozycj¹ (postaw¹ emocjonaln¹). BUT). RADOŒÆ. np.: Miêdzy nimi wyrós³ mur nienawiœci. a tak¿e chêæ robienia czegoœ. Wajszczuk 1972). matczyna. por. Zaron (1985) oraz B. Kövecses 1986 : 62-67. dla MI£OŒCI wobec braku takich mo¿liwoœci przy afekcie. Bogus³aw Bierwiaczonek (1997: 1-5). w której tkwi¹ osoby ¿ywi¹ce UCZUCIE-POSTAWÊ nie tylko z grupy SYMPATII. Wojty³a 1975). na co zwracaj¹ uwagê Z. TÊSKNOTÊ. Fromm [1957]1985. przepaœæ miêdzy naszymi rodzinami. por. do ojczyzny. a tak¿e Wojciszke 1994. wyró¿niaj¹c kollokacje typu: mi³oœæ erotyczna. SYMPATIÊ. 5) u¿ycie wyra¿eñ typu: miêdzy. powi¹zanie. Sternberg 1986. wêz³y. SZACUNEK. 8) schemat WIÊZI – ³¹czy siê z definiowaniem UCZUÆ-DYSPOZYCJI za pomoc¹ p r o t o t y p u rozumianego jako t y p m y œ l e n i a (Lakoff 1987: 7889)/reprezentacja mentalna typowych lub idealnych przyk³adów. lecz tak¿e ANTYPATII. Bierwiaczonek (1997: 1-7). 4) wyznaczenie wspólnej BLISKIEJ PRZESTRZENI. w których mówi siê o BLISKOŒCI osób ¿ywi¹cych wobec siebie uczucie-dyspozycjê. PRZYWI¥ZANIE. uwagê Bogus³awa Bierwiaczonka „MI£OŒÆ jest konstruowana jako WIʏ (LINK) oraz zdania typu mi³oœæ miêdzy Tomkiem a Basi¹ trwa³a d³ugie lata. blisko. do Boga. Wojty³a 1975. czym da- . braterska. Fromm [1957] 1985. wiêŸ. np. w których nie ma takich frazeologizmów i metaforyki (por. do przyjació³. Stosuj¹c test z ALE (ang. czy angielskie konstrukcje z between (pomiêdzy) love between Tom and Sue” (1997: 2). Odwo³ujemy siê wówczas do pewnych stereotypowych i kulturowych oczekiwañ lub przekonañ. mi³oœæ bliŸniego. w przeciwieñstwie do afektów. bliskoœæ. ¯YCZLIWOŒÆ i PRZYJAÑ. równie¿ strukturalizowanej za pomoc¹ przyimka pomiêdzy/miêdzy (ang. por. po³¹czenie w sposobach mówienia i rozumienia UCZUÆ-POSTAW przy braku tych¿e przy mówieniu o afektach. niechêæ miêdzy nimi. przywi¹zanie. wiêzi. pomiêdzy. mur pogardy/niechêci/antypatii/nienawiœci pomiêdzy nimi sta³/wyrós³. mi³oœæ w³asna.46 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA ce poprzez: 1) schemat WIÊZI (ang. hobby. Zoltan Kövecses (1986: 62-67). œciana antypatii pomiêdzy nami. Z. Kövecses proponuje w³¹czyæ tutaj równie¿ ZAZDROŒÆ: On j¹ kocha. SZCZʌCIE oraz SMUTEK. LINK-schemata) lub (ANTY)WIÊZI. t y p o w a/i d e a l n a m i ³ o œ æ. co znajduje swoje potwierdzenie w wielu frazeologizmach. 2) wyznaczenie metafory centralnej. ROZPACZ po stracie ukochanej osoby. ale nie jest zazdrosny (1986: 76. ZAINTERESOWANIE. 7) zestaw UCZUÆ-AFEKTÓW aktualizuj¹cych POSTAWÊ EMOCJONALN¥ MI£OŒCI jest ró¿ny w zale¿noœci od jej rodzajów.

Ellsworth 1972. jak d y s p o z y c j o n a l n y m charakterem POSTAW. gniew. lecz g³êboko wyrytym œladem minionych dziejów jednostki i torem przysz³ych jej dziejów” (1957: 186187). ¿e ¿ywi u c z u c i e g n i e w u w stosunku do Paw³a. ¿e ró¿ne odmiany MI£OŒCI s¹ zwi¹zane immanentnie z pewnymi (w literaturze przedmiotu) UCZUCIAMI-AFEKTAMI. Badacz podkreœla: „Ju¿ tutaj zachodzi to charakterystyczne dla rozwoju uczuæ zjawisko. Ekman 1998a. skoro zobaczy jakiegoœ Paw³a. smutek. twarz X-a wyra¿a zachwyt. Friesen 1983. 1973b. gdy¿ na twarzy mog¹ malowaæ siê afekty (Darwin 1988. i¿ by prze¿ywaæ wzruszenia pewnego typu zawsze z tego samego powodu.O metaforyce uczuæ 47 ne zjawisko lub obiekt byæ powinno. przyjaŸñ. nienawiœæ. ale zasiêgiem swego uczucia obejmuje on ca³¹ ró¿ê. Lakoff (1987: 87) podkreœla. ¿e u kogoœ powstaje g o t o w o œ æ [spacja – I.. ujêtymi jako reprezentatywne. ale nie: *twarz X-a wyra¿a mi³oœæ. Ekman. konceptualizuj¹c UCZUCIE-AFEKT.N.] Uczucie nie jest przelotn¹ burz¹. Gdy wiêc jakiœ Piotr wpada w gniew zawsze. Nazywa j¹ uczuciem. Autor konkluduje: „Uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. 1998b. Davidson 1998. Mieszcz¹ siê tutaj stereotypy socjalne i typowe przyk³ady b¹dŸ idea³y spo³eczne. czego nie da siê inaczej wyjaœniæ. wyjaœnienia Czes³awa Znamierowskiego: „Ale mo¿e byæ i tak. i¿ postawa uczuciowa bierze partem pro toto. Levenson. por. 1980. na której siê rozsnuwa [. mówimy. naszemu N podoba siê tylko sam zapach ró¿y.in. S¹ one podstawowymi modelami zachowania. 1986. przechodz¹c¹ przez œwiadomoœæ. ale nie dyspozycje. Zarówno kognitywiœci (Kövecses 1986. Je¿eli pies doznaje strachu zawsze. Friesen. Sternberg 1986) czy teolodzy (Wojty³a 1975) s¹ zgodni co do tego. wobec tego samego przedmiotu czy gatunku przedmiotów [.-K. Bierwiaczonek 1997).] Atoli jêzyk potoczny ma specjalne oznaczenie dla takiej gotowoœci. PARTII POLITYCZNYCH itp. Goldsmith 1998. Fromm [1957]1985. 10) test z u¿yciem s³owa twarz. Frijda 1998a. Prowadzi to – zdaniem badacza – do powstania s¹du wartoœciuj¹cego o charakterze s ¹ d u e g z y s t e n c j a l n e g o o postaci zdaniem X dobrze jest. Ekman. to mówimy. jak i psychologowie (m. Dok³adnie bior¹c. ale ma te¿ sw¹ kanwê intelektualn¹.. bo j¹ w³aœnie lubi” (1957: 188). Lazarus 1998a.N.. poniewa¿ wiêkszoœæ dzia³añ lub zachowañ mo¿e byæ charakteryzowana w semantyce z u¿yciem kategorii przypadku wzorcowego. Clark 1998) – emocjonalnej potencji do afektów. 1998b. gdy zobaczy swojego pana. co uzasadnione jest ich psychologiczn¹ natur¹ (Natura emocji 1998. Eibl-Eibesfeldt 1987).-K. jej »czêœæ« niejako. ¿e istnieje z oraz do ak- .. G. które s¹ t w o r z o n e i a k t u a l i z o w a n e poprzez afekty. Ekman 1973a. 9) UCZUCIA-AFEKTY s¹ definiowane za pomoc¹ prototypów wyznaczaj¹cych p r z y p a d k i w z o r c o w e. zachowywaæ siê wed³ug spo³ecznie ustalonego wzorca i zdaæ z tego sprawê w semantyce. Kagan 1998.] do wzruszeñ i d¹¿eñ. radoœæ. por. ¿e pies ¿ywi uczucie bojaŸni w stosunku do swego pana” (1957: 180).. Watson. gdy¿ na schemacie WIÊZI oparta jest równie¿ konceptualizacja GRUP. strach. sympatiê. 1998b.]. TOWARZYSTW. STOWARZYSZEÑ. Wojciszke 1994. w interesie ludzi le¿y doœwiadczaæ przypadków wzorcowych.

ale tak¿e z procesem i r r a d i a c j i. które jest utajon¹ w duszy i ciele dyspozycj¹. co pomo¿e w odkryciu pewnych faktów. intensywnoœæ i g³êbokoœæ œladu w pamiêci wi¹¿¹ siê nie tylko z afektami tworz¹cymi. jej d³ugoœæ. Dyspozycja-uczucie przejawi siê inaczej: zaktualizuje siê w nowym prze¿yciu. c o m o j e . mo¿emy mieæ œwiadomoœæ. gdy siê ono aktualizuje we wzruszeniu.] do strac h u -wzruszenia. egzystencjalnego. Trwa³oœæ POSTAWY EMOCJONALNEJ. które bêdzie podobne do prze¿ycia tworz¹cego. Kontynuuj¹c analizê zjawiska tego typu. utwierdzaj¹c¹ na nowo uczucie. przeniesieniem afektów z cech przedmiotu na niego samego i ukszta³towaniem s¹du wartoœciuj¹cego. W rzeczywistoœci uczucia nie prze¿ywamy bezpoœrednio nawet i w tym przypadku: ju¿ moc¹ samej definicji uczucia. Znamierowski argumentuje: „Gdy uczucie powstaje za spraw¹ jednego prze¿ycia tworz¹cego lub wielu prze¿yæ jednorodnych. a nastêpnie uaktywniaj¹ emocje. tj. tak¿e JA emocjonalnego w przestrzeni psychicznej lub fizycznej. Inchaurralde (1997: 136) podkreœla. z³y itp. ¿e dane wzruszenie jest przejawem uczucia. dobry itp.48 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA tualizacji UCZUCIA-POSTAWY w formie afektów-wzruszeñ. a to. Cz. Zatem t o . przy czym SZCZʌCIE – krótkotrwa³y afekt w opozycji do d³ugotrwa³ej postawy rozró¿niany jest – zdaniem autora – poprzez u¿ycie zgramatykalizowanych czasów: aktualnego i nieaktualnego – Present Continuous i Present Simple. oraz do PODSTAWY/ZIEMI/DO£U jako minus. upatruj¹c afektów aktualizuj¹cych – wielkiej PRZYJEMNOŒCI oraz SZCZʌCIA w odniesieniu do POSTAWY SZCZʌCIA. Strach-uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. co jest WEWN¥TRZ czyjejœ przestrzeni. Ale w chwili. Tak samo gniew czy zazdroœæ. i¿ wartoœci aksjologiczne zwi¹zane z POSTAW¥ KANONICZN¥: PLUS równe RÓWNOWADZE bywaj¹ okreœlane/odnoszone do FIGURY/POSTAWY/PIONU jako plus. który dotyczy pozytywnej oceny faktu istnienia obiektu uczuæ. W podobnym tonie wypowiada siê W.S. ¿e prze¿ywamy bezpoœrednio uczucie. Jest to mniej lub wiêcej jasna myœl. Davis (1982: 247). w schematach wyobra¿eniowych.: Jack enjoys the Pathetique Sonata Jack is enjoying the Pathetique Sonata Jeœli: A is enjoying x only if A is experiencing pleasure (Davis 1982: 240).-K. £¹czy siê to z wyznaczaniem w³asnej przestrzeni JA. Te wartoœci podtrzymuj¹ nastawienie wobec obiektów i relacji miêdzy nimi. j e s t d o b r e . por. C. I wydawaæ siê tu mo¿e.N. oraz z ka¿dorazow¹ aktualizacj¹. gdy¿ uwa¿a siê je za w³asne lub za czêœæ tego samego wycinka przestrzeni. b o j e s t w ³ a s n e . ¿e dane wzruszenie p³ynie z trwa³ej dyspozycji” (1957: 183). Wymienion¹ aksjologiczn¹ wartoœæ mo¿na zastosowaæ tak¿e do innych rodzajów przestrzeni. jest akceptowane jako DOBRE. pomiêdzy prze¿yciem a uczuciem zachodzi stosunek prosty. gdy uczucia aktualizuj¹ siê w jednoimiennym z nim wzruszeniu.

wskazuj¹c. a oznaczaj¹ce chêæ niepatrzenia na obiekt uczucia i pozbycia siê go z tej przestrzeni. 2. oraz negatywnych. pomniejszaj¹c jego rozmiar.O metaforyce uczuæ 49 (Inchaurralde 1997: 137). jak NIECHÊÆ. a przede wszystkim hipokorystyków. natomiast przy uczuciu negatywnym. ÿobrócony ty³em’. por. NIENAWIŒÆ pragn¹ tej osoby lub obiektu siê „pozbyæ” z przestrzeni emocjonalnej i „wypychaj¹ na zewn¹trz”. mac. ANTYPATIA. jak NIENAWIŒÆ. ÿbyæ odwróconym/obróconym ty³em’. Akceptacja obiektu UCZUCIA-POSTAWY zwi¹zana z SYMPATI¥. nienawidziæ – ÿnie móc widzieæ’. ÿnienawidz¹cy’. sytuuje w niej deminutiwa i augmentatiwa. mój przyjaciel. wyra¿aj¹cego siê w formie oceny zawartej w s¹dzie egzystencjalnym. aprobuj¹cych. por. . odrzucaj¹cych. ¿e w UCZUCIACH-POSTAWACH pozytywnych. by nie zmieœci³y siê w tej przestrzeni. jak sugeruje C. przejawia siê niew¹tpliwie element subiektywnego wartoœciowania obiektu uczucia. mój kolega. Przestrzeñ w³asnego JA mo¿na wiêc uznaæ za przestrzeñ emocjonaln¹. poniewa¿ ludzie czuj¹ siê blisko obiektu – osoby. Oddaj¹ to rozmaite skojarzenia pierwsze. moja Ania. utrwalone w etymologii nazwy UCZUCIA-POSTAWY. Umo¿liwia równie¿ POMI£OŒÆ NIENAWIŒÆ przestrzeñ JA przestrzeñ JA MNIEJSZENIE go i w³¹czenie do swojej przestrzeni przy uczuciach pozytywnych b¹dŸ POWIÊKSZANIE i wypychanie z w³asnej przestrzeni przy uczuciach negatywnych. i¿ bliskoœæ obiektu uczucia wyzwala w nas chêæ wpuszczenia kogoœ do naszej przestrzeni osobistej. mój wielbiciel. co mo¿na zilustrowaæ w nastêpuj¹cy sposób: Podsumowuj¹c niniejsze rozwa¿ania. mo¿na przyj¹æ. gdy¿ nie czujemy siê zagro¿eni przez ten obiekt. PODZIWEM czy SZACUNKIEM pozwala sam obiekt uznaæ experiencerowi za swój i u¿ywaæ wobec niego zaimków dzier¿awczych. i dlatego pozwalaj¹ jej „wejœæ” do w³asnej przestrzeni ¿yciowej. Nie dziwi wiêc fakt – w naszym przekonaniu – ¿e tak czêsto za pomoc¹ deminutiwów. jak MI£OŒÆ. C. sãm obraten – ÿnienawidziæ’. lubianych i kochanych. która wywo³uje przyjazne uczucie. mówimy o osobach i przedmiotach bliskich. d³ugotrwa³ym. Natomiast augmentatiwa „powiêkszaj¹” obiekty do takich rozmiarów. etymologiê s³owiañskich nazw z grupy ANTYPATII typu: pol. Macedoñski i bu³garski przymiotnik obraten wspó³czeœnie zachowa³ oba znaczenia: 1. Inchaurralde (1997: 139). Inchaurralde (1997: 139-140) charakteryzuje szczegó³owo przestrzeñ emocjonaln¹ jednostki.

zaciek³y wróg oraz z³oœnik.: wielbiciel. Znaczenie emocjonalne i strategie grzecznoœci (Inchaurralde 1997: 140) mog¹ byæ dwoma sposobami interpretacji deminutiwum. leksykalnych. najdro¿szy. kochanek. bêd¹c wyjaœniane w terminach przestrzeni. wrodzone lub nabyte. ukochany. Podsumowanie dotychczasowych analiz lingwistycznych UCZUÆ prowadzi do wniosku. s¹ rozumiane za ich pomoc¹. poniewa¿ ró¿nice w jakoœciach: zdarzeniowoœci AFEKTÓW i dyspozycjonalnoœci POSTAW znajduj¹ swój wyraz w konstrukcjach gramatycznych. a wiêc niezale¿ne od siebie j a k o œ c i semantyczne: UCZUCIA-AFEKTY oraz UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE. zazdroœnik. pewnej wyró¿nionej grupy zjawisk. wróg. stosunek cz³owieka do ¿ycia. znajduj¹cy wyraz w zachowaniu i postêpowaniu. opozycjonista. i¿ – niezale¿nie od paradygmatu badañ: generatywnego. zwolennik. uwodziciel. w³aœciwe cia³u usytuowanie poszczególnych jego fragmentów. gramatyczne i pragmatyczne wyznaczniki. np. do pewnego systemu wartoœci. intrygant. zwi¹zana z jej dyspozycjonalnym charakterem. nastawienie wzglêdem ludzi i œwiata zewnêtrznego. socjologii czy naukach o kulturze. Z przytoczonych znaczeñ dopiero trzecie odnosi siê do zjawisk psychicz- . œwiadomie przyjêta pozycja cia³a. ¿e symbolizacja to zjawisko wystêpuj¹ce na wszystkich poziomach strukturalnoœci jêzyka. tchórz. które chocia¿ nie maj¹ nic wspólnego z pojêciem iloœci i wielkoœci. zachowanie’. nienawiœci¹. Poza kwesti¹ bezsporn¹ pozostaje kwestia sporna. wyzwalanie pewnego typu zachowañ. inne – w monografii o uczuciach (por. doborze konektorów zdañ podrzêdnych i ich typów. ulubieniec. 3. predyspozycji do okreœlonych afektów oraz ocena globalna obiektu uczuæ znajduj¹ swoje potwierdzenie w licznych nazwach typu nomina attributiva. Nazwa UCZUCIE-POSTAWA EMOCJONALNA jest d³uga i niezbyt zrêczna. W ka¿dej z opcji badawczej mo¿na podaæ ich semantyczne. gramatycznych. leksyce i frazeologii. Ró¿nice w symbolizacji dotycz¹ poziomów doboru wyznaczników fonologicznych. Nowakowska-Kempna 1995: 21-26).50 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA augmentatiwów u¿ywamy zaœ w stosunku do osób/przedmiotów. antypati¹. chc¹c je powiêkszyæ i „wypchn¹æ z w³asnej przestrzeni” lub „powiêkszyæ i nie wpuœciæ do niej”. choæ u¿ywane tak¿e w filozofii. antagonista. które darzymy niechêci¹. przeciwnik. straszek. 2. frazeologicznych i tekstualnych. fan. zarozumialec itp. jeœli odnieœæ j¹ do ogólnego znaczenia wyrazu postawa w S³owniku wspó³czesnego jêzyka polskiego (1996: 818): ÿ1. a mianowicie. to. Niew¹tpliwie nazwy: UCZUCIA-AFEKTY i UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE zaczerpniête s¹ z psychologii. Aktualizacja UCZUCIA-POSTAWY. stanowisko. Niektóre wa¿niejsze wyk³adniki przestrzeni emocjonalnej JA zosta³y przedstawione w artykule. Przynosz¹ one równie¿ potwierdzenie tezy kognitywistów. zawistny. strukturalnego czy kognitywizmu – istniej¹ d w i e pozostaj¹ce w stosunku interdependencji. jakimi terminami w lingwistyce opatrzyæ obie jakoœci.

i¿ w jêzyku polskim termin n a s t a w i e n i e oznacza raczej postawê wolitywn¹ ni¿ emocjonaln¹. [w:] Z problemów frazeologii polskiej Tekst niniejszy w podobnej postaci zosta³ zamieszczony w monografii I. 5-12. a mianowicie: n a s t a w i e n i e. ¿e propozycji autorek nie mo¿na przyj¹æ. J.116) wprowadza nazwy ang.. dochodzimy do identycznej propozycji w innych pracach badawczych. 9-35. pod red. przy czym mo¿e to byæ równie¿ stosunek emocjonalny. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeñ. wydaje siê. (1993). Nastawienie krótkotrwa³e okreœla równie¿ autorka jako anger-type words – ÿs³owa typu gniew’ (1997: 118). F. attitudes – n a s t a w i e n i e. prze³. która równie¿ pos³uguje siê terminem ang. pod red. R. s. Osmond (1997: 115. oraz ang. najzrêczniejszym okreœleniem by³oby: UCZUCIA KRÓTKOTRWA£E. Lublin. Naiwny obraz œwiata a leksykografia. Awdiejew A. w którym np. s. czyli d ³ u g o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. Bartmiñski J. Wiedza potoczna a inferencja. Byæ mo¿e. Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Gdañsk. Wroc³aw. ³¹czy siê z krótkotrwa³ym afektem (1997: 114-116). J. 21-29. [w:] Natura emocji. Wœród zacytowanych okreœleñ w definicji s³ownikowej nazwy odnaleŸæ mo¿na wszak¿e wyra¿enie czêsto stosowane w odniesieniu do uczuæ-dyspozycji. „Etnolingwistyka”. Anusiewicza. Davidsona. short-term attitude. [w:] Jêzyk a Kultura. – (1994). P. Wojciszke. 53-85. przyjmuj¹c tak¿e ró¿nicê w jakoœci semantycznej obu nastawieñ (1997: 113-133). w ³¹czliwoœci nastawieñ krótko. w tym A. Nieodpowiednie i odpowiednie emocje. – (1992). Averill J.. w przeciwieñstwie do with – ÿz’. Wychodz¹c z tego punktu. to znaczy wyra¿a stosunek cz³owieka do rzeczywistoœci. Nieckuli. przyimek by – ÿprzez’. Wierzbickiej (1997: 228). prze³. Ekmana. (1985). J. nr 6. – (1987). s. Bartmiñskiego. s. [w:] O definicjach i definiowaniu. Nowakowskiej-Kempnej (2000). J. Ró¿nicê tê upatruje m. t. 13-20. long-term attitude. Podstawowe zagadnienia. – (1998b). 227-231. 4 . Lublin. pod red. Kraków. Bibliografia Apresjan J. Bartmiñskiego. s. wymagaj¹cym po sobie d³ugotrwa³ego uczucia (1997: 116-119).O metaforyce uczuæ 51 nych. Tak¹ propozycj¹ mo¿na by zamkn¹æ niniejsze rozwa¿ania4. modele formalne jêzyka i leksykografia systemowa. Klasyfikacja funkcji pragmatycznych. Wspó³pracuj¹ca z Ann¹ Wierzbick¹ M. Jêzykoznawstwo teoretyczne. pod red. R. [w:] Natura emocji.i d³ugotrwa³ych z przyimkami w jêzyku angielskim. B. 5: Potocznoœæ w jêzyku i kulturze. Zwa¿ywszy fakt. W oku patrz¹cego. s. Berej. (1983). odnosz¹ce siê w cz³onie wyjaœniaj¹cym do opozycji krótkiego/d³ugiego czasu oraz analogicznie: UCZUCIA D£UGOTRWA£E lub UCZUCIE-DYSPOZYCJA.. (1998a). „Polonica” IX. Tokarskiego. Pozostaje wszak¿e problem koniecznoœci nazwania dwóch ró¿nych jakoœciowo pod wzglêdem semantycznym typów UCZUÆ. czyli k r ó t k o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. mówi¹c o jakoœci uczuæ.in.

(1985). Warszawa. Emotion in the Human Face. Eibl-Eibesfeldt I. Friesen W. Wroc³aw. B¹ba S. (1969). 1208-1210. ed. London. [w:] Natura emocji. (1987). „Mind” 362. Ekman P. (1997). Lublin [maszynopis]. Warszawa. New York. Conceptualization. French Interjections and Their Use in Discourse. (1983). s. – (1998b). (1997). Warszawa. 159-168. Amsterdam – Philadelphia. (1997). Davidson R. Universals and Cultural Differences in Facial Expressions of Emotions. Gliwice. Mit. Jêzyk cia³a. (1997). Niemeier. Friesen W.. Pos³owie do pytania „Czy istniej¹ emocje podstawowe”.. series. s. Ekman P.W. Psychologie vom empirischen Standpunkt. Dlaczego emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Lublin. (1992). The Face of Man: Expressions of Universal Emotions in a New Guinea Village..P. (1972). Emotion und Sprache. Emotion. Wzorce archetypowe w poezji tragicznej.. Descartes’ Error. Brentano F. [w:] Darwin and Facial Expression. Eliade M. Dziamska G. Battacchi M. „Nebraska Symposium on Motivation”. s. Suslow T. Hamburg. Bd.. Rytel. z. nastroju i innych pojêciach afektywnych. Ekman P. – (1988).. Bartmiñskiego. Warszawa. (1988).. Locus umys³u. Wprowadzenie do matematycznego modelowania niejednoznacznoœci. Cole. M.. Ellsworth P. pod red. Pictures of Facial Affect. 50-53. Code Ch. [w:] Natura emocji. Dialog na temat inwariantów jêzykowych w ujêciu kognitywnym [kserokopia].. J. Renna M. Podrêczny s³ownik frazeologiczny jêzyka polskiego. II. pod red. Elmsford. s. Dirven. Fauconnier G. 25-53. Darwin and Facial Expression: A Century of Research in Review. London.. New York. Strasbourg [maszynopis]. by S. (1986). Bobryk J. Banyœ W.. . Definicja kognitywna jako narzêdzie opisu konotacji. s. Darwin K.. s. Davis W. czyli o poprawnoœci frazeologicznej. – (1998a). by J. Drescher M. Cambridge Mass.. Czoga³a E. R. Chichester. Cross-cultural Studies of Facial Expressions. (1987). (1974). Friesen W. Damasio A. Poznañ. (1998). 169-183. – (1973a). Warszawa. [w:] The Language of Emotions. Ekman P... (1955a). 20-25. 54-55.. Konceptualizacja MI£OŒCI w jêzyku uczniów siedemnastoletnich (z perspektywy ewaluacji procesu dydaktycznego). ed. Palo Alto. Basaja. III. Autonomic Nervous System Activity Distinguishes Among Emotions. D. cognitifs et types de proces.. (1971). (1976). „Pamiêtnik Literacki”. (1987). (1996). [w:] Konotacja. Psychologie vom empirischen Standpunkt. Theory of Enjoyment. New York. B¹ba S. s.J. (1996). Bodlin M. [w:] Natura emocji. Language. (1996).. Reason and the Human Brain. Aphasia and the Right Hemisphere. Davidson R.. t. s. Ekman P. – (1973b). Clore G. (1982). emocje i cechy. 240-256. Hamburg. s. s. (1996). Desclés J. Desclés J. [w:] Natura emocji. O wyrazie uczuæ u cz³owieka i zwierz¹t. Bednarkowa J. Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language.. Bd. Nastroje. (1998). 169-229. [w:] Natura emocji.. Expression and Theoretical Foundation.. 233-246. s.. (1998). Berlin – Bern – New York – Paris – Wien. 47-50. Love in Frames and Scripts. O emocji. „Science” 221.. Archetypes.. 2. historia. Levenson R.. Wroc³aw. Zbiory rozmyte.. Nebraska. Wszystkie emocje s¹ podstawowe. – (1955b). Twardy orzech do zgryzienia.P. III.52 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA i s³owiañskiej. Mi³oœæ i nienawiœæ. A Century of Research in Review. Katowice [maszynopis rozprawy doktorskiej]. sacrum. – (1980). (1997). Liberek J. Collins A. Bierwiaczonek B.

„Quaderni di semantica” VI. Wroc³aw. Cambridge. [w:] Podstawy gramatyki kognitywnej.. s. Rozwój uczuæ.. A. „Przegl¹d Humanistyczny”.. s. „Prace Jêzykoznawcze” 91. Chicago and London. 139-145.. Prototyp NIENAWIŒCI (na materiale jêzyka polskiego i serbsko-chorwackiego). (1992).. Frames and the Semantics of Understanding. (1972). Reference and Emotional Involvement. Poznañ. Warszawa. Jung C. – (1998a). Jarymowicz M. Wroc³aw. [w:] Natura emocji. Inteligencja emocjonalna. II. [w:] The Language of Emotions. nastroje i sentymenty. by A. Ró¿norodnoœæ afektu: emocje i zdarzenia.. Bieli.. – (1998c). [w:] Language and Cultural Description: Essays by Charles O. Foolen A. Dziedzina emocji z perspektywy rozwojowej. Jankowski. III. nr 3. XXIX. Johnson M. (1997). t.O metaforyce uczuæ 53 Fife J. The Expressive Function of Language: Towards a Cognitive Semantic Approach. Katowice [maszynopis pracy magisterskiej]. s. s. Lublin. (1997). s. 9-65. – (1992). Jordanskaja L. Frijda N.. (1987). s. – (1998b). Johnson-Laird P.. s. Jêzykowy obraz œwiata (1990). 222-254. Hall E. 56-62. ed. Lêk. Emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Warszawa. nr 7/8. potencjalne. (1977). Warszawa. [w:] The Language of Emotions. Grochowski M. The Language of Emotions: an Analysis of a Semantic Field. Kowalika. Gerstmann S. Fillmore Ch.. Warszawa. Psychologia a religia. Warszawa. Brzeziñskiej. 174-178. A. Kagan J. (1998). – (1987). [w:] Natura emocji. Goldsmith H. 81-123. „Teksty”. [w:] Natura emocji. Powszechniki istniej¹ i s¹ interesuj¹ce. Imagination.. nr 2.. O ekspresywnoœci jêzyka. T. Fromm E. Goleman D. Nosala. (1986). [w:] Z zagadnieñ s³ownictwa wspó³czesnego jêzyka polskiego. Grabias (1978). S. J. Oatley K. 107-115. pod red. Ró¿nice miêdzy emocjami. „Cognition and Emotion”. Sêk.. prze³.. „Studia Semiotyczne”. (1997). Wierzbickiej. Pojêcie jêzykowego znaku ekspresywnego. The Body in the Mind.. [w:] Semantyka i s³ownik. nr 3. Lublin 1994. Znaczenie polskiego czasownika: aktualne. s. Inchaurralde C. 81-90. Maruszewskiego. ([1957]1985). Bezg³oœny jêzyk. „Czasopismo Psychologiczne”. 105-123..I. Warszawa. pod red. pod red. Dil.. (1979). (1972). s.. O sztuce kochania. (1985).. H. Frake Ch. Cz. (1980). . habitualne.. s. (1994). Space. s. Dociekania nad natur¹ emocji: O emocjach poza œwiadomoœci¹ i emocjach poza spontanicznoœci¹. Jêzykowy obraz œwiata. s. Kardeli.. Frake. – (1976). (1997). Poznañ. (1986). R. O uczuciach i ich objawach w aspekcie semantyki leksykalnej. 135-154. H. A. nastrojami i cechami temperamentalnymi. Kraków. Bartmiñskiego. [w:] Natura emocji. choæby prostych. Kañczuga E. Nowakowska-Kempna I. 15-33. (1998). – (1981). 70-74. A. s. s. Ukryty wymiar. 153170. [w:] Natura emocji. Stanford. Emotions. pod red. (1970). 63-69. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. uniwersalne – w œwietle kategorialnego znaczenia form czasu teraŸniejszego.H. wyd. Kêpiñski A. Próba leksykograficznego opisu znaczeñ grupy rosyjskich s³ów oznaczaj¹cych uczucia. (1989). 9-34. The Bodily Basis of Meaning.G. 3. and Reason. vol. Lublin. Jêdrzejko E... Twarz i rêka. (1985). The Role of Language in this Connection. no 2. s. Archetypy i symbole. 161-168. s.

.. s. [w:] Natura emocji. Studies VI. 146-153. – (1998 [1995]). nr 5. Basaja. Nieœwiadome mo¿e byæ przetrwanie emocjonalne. s. Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. wyd. (1995). pod red.. red. s. Rytel. Lyons W. The Cognitive Basis of Grammar. Johnson M.. Kövecses Z. Laskowska E. Maia B. 155-173.. s. Emotion. McCarthy S. Kante. Fire and Dangerous Things. – (1998b). (1980).. I-II.. Amsterdam – Philadelphia. s. – (1998d). [w:] Metaphor and Thought. Sta³oœæ i niesta³oœæ emocji. 202-251. (1990). Jêzyk cia³a. Krzeszowski. Lakoff G. (1982). Krawczyk A.. – (1983). Kryk-Kastovsky B. Krawczyk-Tyrpa A. Na materiale gwarowym. Langacker R. Lewandowskiej-Tomaszczyk. Stanford. by J.54 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Kleiber G. 75-79. „Quaderni di Studi Semiotici: Meaning and Mental Representation”.P. s. s. (1987). U. t. Lazarus R. Specyficznoœæ fizjologiczna emocji – nie zapominajmy o fizjologii CUN. Lakoff G. Pamiêæ a pamiêæ emocjonalna w mózgu.. prze³. – (1991). Concept. I: Theoretical prerequisites. 1998. A Lexical Approach to the Structure of Concepts.S. Image and Symbol. 271-325. I. Lubasia. Cambridge 1995.. Chicago – London. s.. – (1998b). Kaj je metafora?. Wroc³aw. B. [w:] Natura emocji. 262-263. £ódŸ. W. Mózgowe interakcje poznawczo-emocjonalne.E. ale nie emocje. 231-239. Chicago. (1988). 119-155. – (1995).. a nie przyczyn¹ przetwarzania informacji. Anger: Its language. 248-249. Turner M. Warszawa. [w:] Natura emocji. New York. Lakoff G. s. s. Cambridge. [w:] Natura emocji. T. (1991). – (1998e). Berlin – New York. 215-217. and physiology in the light of cross-cultural evidence. – (1987). pod red.. [w:] Z problemów frazeologii polskiej i s³owiañskiej. [w:] Natura emocji... [w:] Natura emocji. Zwi¹zki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami czêœci cia³a.. 181-196. M. The Contemporary Theory of Metaphor.. Women. – (1998c). vol. Pride. Bydgoszcz. Malinowski B. „Socjolingwistyka”. (1998). – (1995). s. (1989). Metafory w naszym ¿yciu. (1986).. pod red. Ortony. (1997). Surprise. Lublin. (1986). [w:] The Language of Emotions. 203-218. Warszawa.. s. More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. D. An Interdisciplinary Series of Language. t. Duchowoœæ cia³a. 330-331. Foundations of Cognitive Grammar. Cognition and Philosophy. [w:] Pragmatics and Beyond. Taylor. R. Surprise: The iconicity-conventionality scale. Masson J.. 2-145.. – (1992). ed. Wartoœciowanie w jêzyku potocznym.. . MacLaury. Paris. Warszawa. (1998a). (1998a).. conceptualization. La sémantique du prototype. [w:] Natura emocji. by A. przek³ad [w:] B. (1987).. Cognitive Semantics. s.. Frazeologizmy mimiczne i gestyczne. (1984). Dzie³a. [w:] Language and the Cognitive Construal of the World. Cechy czêœci cia³a jako tworzywo semantycznej struktury zwi¹zków frazeologicznych (na materiale gwarowym). [w:] Lexical Semantics..R. ed. Ljubljana. Berlin – New Jork. Wroc³aw. (1993). [w:] Natura emocji. The Language of Emotion – „Metaphors”.. Eco. Doœwiadczenie emocjonalne jest wynikiem. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. Katowice.. s. Warszawa.. Stopieñ kontroli nad emocjami zale¿y od rodzaju systemu reakcji. 190196. – (1998f). Lowen A. and Love.. s. Le Doux J. Versus 44/45. Uniwersalne zdarzenia poprzedzaj¹ce emocje. Metaphors of Anger. „Scenarios” or „Metalanguage”?. Categoriés et sens lexical. II. When Elephants Weep: The Emotional Lives of Animals.

by E. Wroc³aw. metodologia. P. Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych. vol. Jak mówimy o uczuciach? Poprzez analizê frazeologizmów do jêzykowego obrazu œwiata. (1970).G. Rosch. by C. Human Categorization.. z. Osmond M. Dictionnaire explicatif et combinatoire du français contemporain. Natura emocji (1998). Lublin. Cognitive Representations of Semantic Categories. O nieostroœci. Podstawowe zagadnienia. „Przegl¹d Humanistyczny”. 1. (1997). Warszawa. wyd. Ortony A. (1998). [w:] C. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. s. – (1978). Nosal Cz. Wojciszke. Hillsdale. Ortony A. Anusiewicza. Lublin. s. „Cognition and Emotion”.. Noun Classes and Categorization. przek³. (1986). s. pod red. (1984). prze³. Studia z semiotyki logicznej. (1989). no 2. Clore G. (1967). Warszawa. Clore G. – (1987). Ohnuki-Tierney E. [w:] Studies in Cross-Cultural Psychology. (1988). 111-135. Podstawy emocji podstawowych. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. R. Warszawa. Lloyd. Konstrukcje zdaniowe z leksykalnymi wyk³adnikami predykatów uczuæ. (1989). (1988). Pos³owie. [w:] Cognition and Categorization. Teoria.A. New Jersey. (1981). Montreal. Prokopiuk J. Pajdziñska A. Z zagadnieñ psychologii uczuæ. „Psychological Bulletin” no 94. [w:] Jêzyk a Kultura. [w:] Natura emocji…. ed. Ribot T. Zwi¹zki frazeologiczne nazywaj¹ce akt mowy. „Journal of Experimental Psychology: General”. [w:] New Trends in Cognitive Representation: Challenges to Piaget’s Theory. M. Ambiwalencja funkcji stereotypów w komunikacji miêdzykulturowej. [w:] The Language of Emotions. Ekmana. Pelc. O nieostroœci (1988). t. Moods and Conscious Awareness. 3. Gdañsk. The prepositions we use in the construal of emotions: Why do we say fed up with but sick and tired of?. Reinchenbach H. 104. Warszawa. – (1977). s. Bartmiñskiego. 113-129. (1996). 132-148. J. „Journal of Experimental Psychology”: Human Perception and Performance I. Warszawa. J. – (1975b). Jung. (1997). (1962). by E. Scholnick. Davidsona. (1990). ed. 3.. O uczuciach-stanach emocjonalnych. Phases of Human Perception/Conception/Symbolization Processes: Cognitive Anthropology and Symbolic Classification.73-86. Cambridge. Rosch E.. Lwów. Œwierszczewski. . „American Ethnologist” 8. s. pod red. Semantyka i sk³adnia. B.B. Panksepp J. Najder K. Data. The Nature of Mental Codes for Color Categories.O metaforyce uczuæ 55 Mel´èuk I. analizy empiryczne. (1970). Warren. Podstawy psychologii ogólnej. O’Connor J. J. Psychologia a religia. Emotions. 303-322. (1990). Rubinstein R. Pajdziñska A. 3. 87-109. Muszyñskiego. vol. s. Craig. s. s.S. Principles of Categorization. Etnocentryczne przetwarzanie informacji. by N. [w:] Jêzykowy obraz œwiata. (1912). Katowice. Obuchowski K. The Cognitive Structure of Emotions. [w:] Logika i jêzyk. Prolegomena. s. Z. Warszawa. 239-264.. Wprowadzenie do programowania neurolingwistycznego. s.. Quasthoff U. 25-30. Roc³awski B. Collins A. 1-49. Natura emocji. (1975a). Warszawa. s. London. – (1995). 27-48. ed. Nowakowska-Kempna I. Gdañsk. Seymour J. 125-137. s. Poznañ. Propozycja analizy semantycznej. ed. Czêœæ II. Warszawa. The Schachter Theory of Emotion: Two Decades Later. Noun Classes (1986). S³uch fonemowy i fonetyczny. Teoria i praktyka. pod red. Psychologiczne modele umys³u. Amsterdam – Philadelphia. – (2000). B.. – (1981). Czasy gramatyczne czasowników. Psychologiczne modele umys³u. Reirenzein R. z. Prototype Classification and Logical Classification: The Two systems. (1991). (1983). 192-233.

Dociekania filozoficzne. by G. The Language of Emotions (1997). K. 307-328. Dirven. Ognik. (1992). szanuje. Wierzbicka A. Structure thÀme-rhÀme dans les langues slaves et romanes. (1995). B. (1971). s. A. (1998). prze³. Wprowadzenie do jêzykoznawstwa kognitywnego. namiêtnoœæ. Wojty³a K. by S. Dowody na uniwersaln¹ i kulturow¹ specyfikê wzbudzania emocji. Granulation and Its Centrality in Human Reasoning and Fuzzy Logic. Scherer K. – (1999). I. Marciszewski.101-111. S³ownik wspó³czesnego jêzyka polskiego.. Cambridge. Wroc³aw. Mass.. Der Formalismus in der Ethik und die materielle Werthethik. W. (1998). 250-253. Warszawa. Emotional Maturity.. B. Chicago – London. [w:] A. The Language of Emotions. A Response to Michael Bamberg. W. s. Emocje. Dunaja. Emotivniot jazik i negovata lingvistika interpretacja. s.. (1947). s. M. Wright G. [w:] Natura emocji. W. by A. S. Gramatyka i obrazowanie. Banysia. R. Spaces.. Wiêckowski R. s. (1916). Wierzbickiej. Mówienie o emocjach. pod red. The Relationality of Emotion. tylko siê zakocha³eœ” – emocja jako system interpretacji. M. „Fuzzy Sets and Systems” 90. The Varietes of Goodness.. Caroma. Niemeier. Psychologia mi³oœci. no 93. 36-47. Kocha. – (1972). Expression and Theoretical Foundation.A. Ann Carbor. 119-133. The Development and Dynamics of Personality. (1998). Besemeres. (1975). Warszawa.J. Philadelphia. (1993). Sousa R. (1994). E. Moderski. Rozwój polskiego i czeskiego s³ownictwa okreœlaj¹cego emocje proste na przyk³adzie pola semantycznego ÿgniew’. (1964). – (1997). Warszawa 1996. pod red. Gdañsk. 227-233. Ku pojêciu „emocji modalnych”. Poznañ. Stankjeviè E. ed.. Halle. New York – London. Mowa cia³a zdradzi wiêcej ni¿ tysi¹c s³ów. [w:] Natura emocji. Semantyka. nastroje. Dowody na istnienie emocji nieœwiadomych. przek³. (1997). Moniak.. Watson D. P. Czub. s. pod red. wydruk w: „Cognitive Science” 16. Saul L. Clark L. Warszawa. S³ownik (1996). [w:] Semantyka i s³ownik. lubi. Wroc³aw. „Psychological Review”. s. (1997). Intymnoœæ. Wierzbicka. [w:] The Language of Emotions. ed. Na marginesie artyku³u L.. zaanga¿owanie. Warszawa. Zajonc R. Warszawa. s. Psychologia. Warszawa. [w:] The Language of Emotions. – (1992).. 125-132. s. Mi³oœæ i odpowiedzialnoœæ. Wojciszke B. J. (1986). Psychologia. Scheler M. Jordañskiej. Frankfurt a. Structure thÀme-rhÀme (1988).P. 30-36.. . Worlds and Grammar. prze³. (1995). Tabakowska E. s. Jêzyk – umys³ – kultura. „Nie jesteœ chory. ([1953]1972). Semantic Primitives. Karolaka. [w:] Paralele w rozwoju s³ownictwa jêzyków s³owiañskich. (1962). Ungerer F. Thiel E. 138-163. Wittgenstein L. Amsterdam – Philadelphia. (1998a).. O podziwie i zachwycie. III: Emotion. [w:] Natura emocji. Sternberg R.. Wroc³aw.H. pod red.Wierzbicka. Spaces (1996). (1970).. pol.... cechy i temperament: rozwa¿ania pojêciowe i wyniki badañ. Handke. Fauconnier.. t. kultura i poznanie. Lublin. prze³. trans. (1972). s. 539-581. Wroc³aw – Kraków – Warszawa. de (1990). Kornacki. s. Medytacje semantyczne.. 83-96. Sperling A. (1989). 154-157. A Triangular Theory of Love. Wajszczuk J. Pedagogika wczesnoszkolna. s.56 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Ryle G. [w:] Natura emocji. – (1998b). Conceptualization.: Czym jest umys³. Bardziejewska.119-135. Zadeh L. Siatkowska E. P. Toward a Theory of Fuzzy Information. prze³. Schweder R. Witwicki W. Defining Emotion Concepts [maszynopis].. Emotions and Emotional Language in English and German. von (1963). Sweetser. „Makedonski Jazik” kn 1-2. Lexicography and Conceptual Analysis.. The Concept of Mind. M. s. Moderska. – (1985). Kraków. [w:] Natura emocji. J.. 111-127.

based on the link scheme. the structure of the central metaphor which organizes the structure of the conception describing a feeling. „Mašinnyj perevod i prikladnaja lingvistika”.e of the ways – mostly metaphorical – in which people express other emotions. Žolkovsky A. a link scheme) and. i. Le langage du corps/le corps dans l’esprit ou des métaphores de sentiments Résumé Le présent article traite la question de l’incarnation des pensées concernant les sentiments ou bien la question des moyens. 9-10. which when adopting the features of their semantic phraseology refers to the feelings – affects. nr 8. as well as defining the emotional space of the „I”. refers to the dispositions of feelings i. although the notion of emotional attitude is uncomfortable as it may be associated with the intellectual or volitive attitude and can be replaced by the term – disposal that is not an ideal solution either. that is about the Use of Metaphors of Feelings Summary The subject of the paper is the problem of expressions reforming the embodiment of thoughts that refers to feelings. based on it.O metaforyce uczuæ 57 Zaron Z. Zdunkiewicz D. (1964). (1988). which is not the case when talking about affects. „Poradnik Jêzykowy”. s. Semantic affects which are presented here obligate to the acceptation of the distinction between affects and emotional attitudes. de verbalisation des sentiments. An important differentiation between emotions – affects and feelings – dispositions is reflected in the difference between the ways of their verbalisation. English Present Simple and Present Continuous) and semantic differences between affects and emotional dispositions. The non-semantic phraseology. Znamierowski Cz.g. souvent métaphoriques. (1957). „Poradnik Jêzykowy”. – (1989). z. 519-527. Apart from the various grammatical (e. 628-645. Une distinction importante entre les sentiments-affects et les sentiments-dispositions . Teoria implikatur Grice’a a jêzyk wartoœci. Predslovie. (Kochaj bliŸniego swego). Wybrane pojêcia etyczne w analizie semantycznej. emotional attitudes. Pojêcie implikatury w jêzykoznawstwie – przegl¹d najwa¿niejszych stanowisk. The Body Language or the Body in the Mind.g.e. difference between actual and non-actual tense. and also actualisation of the feeling of instructions by means of actualising affects. 8. s. usually in their phraseology.K. These are: the creation of new conceptual scheme (Lakoff 1986) for the affects (source – path – aim) and for dispositions (e. Wroc³aw. Warszawa. (1985). in which the approval or disapproval of an object of the emotion connected with the wish of letting it into or pushing it out of this space. Oceny i normy. which have already been presented. the cognitive grammar adds new ones. z.

si elle est dépourvue d’aspect somatique et est sous-tendue par le schéma préconceptuel de LIEN (ang. les sentiments-dispositions. En voilà des exemples: – le choix d’un nouveau schéma préconceptuel figuratif (Lakoff 1986) pour les affects (source – piste – but) et pour les dispositions (p.ex. et ce. elle se rapporte aux sentiments-affects. elle concerne. Or. LINK schemata). la distinction entre Present Simple et Present Continuous) ou de nature sémantique. – la détermination de l’espace émotional du moi où l’approbation / désapprobation envers l’objet du sentiment traduit la volonté de le faire entrer dans / repousser de cet espace. Outre les distinctions entre les affects et les sentiments-dispositions existantes. la grammaire cognitive en propose quelques-unes de plus. .ex. qu’elles soient de nature grammaticale (p. si la phraséologie prend l’aspect somatique de motivation métaphorique. Par contre. c’est-à-dire les sentiments-bases émotionnelles. le schéma de LIEN) qui servirait de base à la construction de la métaphore centrale organisant la structure conceptuelle de celui qui définit un sentiment donné. Les faits sémantiques susmentionnés obligent à adopter une distinction entre affects et bases émotionnelles quoique le terme de «base émotionnelle» soit un peu flou étant associé avec la base intellectuelle ou volitive. le plus souvent.58 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA se trouve affirmée dans la différence entre les moyens de leur verbalisation. surtout dans la phraséologie. – l’actualisation du sentiment-disposition à l’aide des affects actualisants ce qui est proscrit dans le cas des affects eux-mÃmes.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful