Acta Universitatis Wratislaviensis No 2229 Jêzyk a Kultura • tom 14 • Wroc³aw 2000

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA
Uniwersytet Œl¹ski w Katowicach

Jêzyk cia³a1 czy cia³o w umyœle2, czyli o metaforyce uczuæ
Werbalizacja stanów emocjonalnych (Frijda 1986; Saul 1947; Lyons 1980), któr¹ Ronald W. Langacker (1987: 57, 162-164, 411; 1991) nazywa œcie¿k¹ kognitywn¹ uczuæ (ang. the emotional cognitive routine) odbywa siê najczêœciej poprzez utrwalenie na drodze leksykalnej rzeczownikowych nazw uczuæ, czasownikowych opisów relacji (uwzglêdniaj¹cych podmiot doznaj¹cy uczucia – e k s p e r i e n c e r a, zdarzenie je wywo³uj¹ce i jego sprawcê – p r z e d m i o t i k a u z a t o r a uczucia zarazem), a tak¿e – frazeologizmów wyjaœniaj¹cych opisowo, o co chodzi (Foolen 1997; Osmond 1997; Kryk-Kastovsky 1997). Wœród œrodków s³owotwórczych przewa¿aj¹ sufiksy deminutywno-ekspresywne i hipokorystyczne lub augmentatywno-ekspresywne (Inchaurralde 1997), a wœród wyk³adników fonetycznych – nasycenie tekstu g³oskami cisz¹cymi przy wyra¿aniu uczuæ pozytywnych lub szumi¹cymi i sycz¹cymi przy informowaniu o doznaniach negatywnych i dezaprobacie. Temu celowi s³u¿¹ równie¿ kanoniczne (Langacker 1995: 99) œrodki sk³adniowe (Osmond 1997) oraz niemorfologiczne (Drescher 1997: 233-247; Nowakowska-Kempna 1995: 24-26). Charakterystyka tonu i barwy g³osu otrzymuje w³asn¹ postaæ we frazeologii i leksyce (w tym we frazeologizmach ukrytych; Pajdziñska 1990: 109; 1988). Szczególn¹ rolê mo¿na przypisaæ tekstom o wartoœci emocjonalnej (Ungerer 1997: 307-329). Analiza semantyczna nazw UCZUÆ respektowa³a zawsze fakt, i¿ UCZUCIA s¹ faktycznie niedefiniowalne, nie w pe³ni wyra¿alne s³owami, podobnie jak prze¿ycia i poznanie emocjonalne (Scheler 1916: 62-64; Wittgenstein [1953]1972; Wierzbicka 1971: 30). W definicjach przez uwik³anie UCZUCIA mog¹ byæ eksplikowane poœrednio b¹dŸ poprzez analizê zdarzenia-przyczyny (de Sousa 1990: 182), które je wywo³a³o (Caus (ab), gdzie a – zdarzenie wywo³uj¹ce uczucie, b – uczucie), b¹dŸ dziêki opisowi wygl¹du cia³a eksperiencera, czyli skutku uczucia oraz zdarzeñ bêd¹cych skutkiem tej samej przyczyny, co uczucie (Wierzbicka 1971: 34; Ortony,
1 2

Tytu³ ksi¹¿ki A. Lowena (1992). Tytu³ ksi¹¿ki M. Johnsona (1987).

26

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA

Clore, Collins 1988; Johnson-Laird, Oatley 1989; Ortony, Clore 1989: 127; Jordanskaja 1972). Sposób definiowania UCZUÆ poœrednio, przez uwik³anie w analizê przyczyny i/lub skutku (bezpoœredniego oraz poœredniego), znalaz³ mo¿liwoœæ realizacji w poststrukturalnej teorii lingwistycznej, zwanej p o r t r e t e m leksykograficznym lub j ê z y k o w y m (Apresjan 1993: 15-16; 1994: 6-9; Žolkovskij 1964: 9; Mel´èuk 1984), uwzglêdniaj¹cym eksplikacjê z n a c z e n i a ujêzykowionych pojêæ w sposób pe³ny i konsekwentny. Z tego punktu widzenia prezentuje siê po³¹czenie semantyki z pragmatyk¹ i wartoœciami komunikacyjnymi (struktur¹ tematyczno-rematyczn¹, por. Structure thÀme-rhÀme 1988), ograniczenia stylistyczne w wyra¿aniu uczuæ w po³¹czeniu z w³asnoœciami sk³adniowymi, morfologicznymi i niemorfologicznymi cechami fonologicznymi (Apresjan 1993: 16). Analizy takie, jeœli wychodz¹ poza obrêb jednego wyrazu i siêgaj¹ po zdanie i akapit, ukazuj¹ prawid³owoœci i n t e r w e n c j i z n a c z e ñ (Apresjan 1994: 5). Jurij Apresjan (1994: 6-8) uwa¿a, i¿ w pe³nym portrecie takiego pojêcia, jak UCZUCIE powinno siê znaleŸæ wszystkie szeœæ nastêpuj¹cych po sobie faz: 1) pocz¹tek emocji z fizyczn¹ percepcj¹ i umys³ow¹ kontemplacj¹ (przyczyny emocji); 2) ocena racjonalna czynnika powoduj¹cego emocjê; 3) uczucie w³aœciwe, czyli „stan duszy” (Apresjan 1994: 7) z zabarwieniem przyjemnym/przykrym (pozytywnym/negatywnym, por. Ribot 1912; Gerstmann 1986: 13-14; Sperling 1995: 243); 4) pragnienie przed³u¿enia/zaprzestania trwania bodŸca; 5) f i z j o l o g i c z n a, niekontrolowana reakcja cia³a na bodziec, ³¹cz¹ca siê ze s³ownictwem wyra¿aj¹cym zewnêtrzne objawy uczuæ (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985); 6) kontrolowane (dodajmy: tak¿e niekontrolowane) reakcje fizyczne lub werbalne eksperiencera na uczucie, np.: wycofywanie siê ze strachu, wyskakiwanie do przodu w gniewie, wykrzykiwanie z radoœci (Apresjan 1994: 6). Badacz zak³ada, i¿ prze¿ywanie uczucia uruchamia szeœæ podstawowych systemów, z których ka¿dy ma swój wyk³adnik jêzykowy, a mianowicie: odczuwaæ – dla percepcji, robiæ – dla czynnoœci cia³a, myœleæ – dla intelektu, czuæ – dla emocji, chcieæ – dla aktu woli oraz mówiæ – dla mowy. Badacz przyjmuje równie¿, ¿e uczucia, zw³aszcza intensywne, stoj¹ce poni¿ej podstawowych (de Sousa 1990: 181-182; Averill 1998a: 13-20; Ekman 1998a: 2025; Panksepp 1998: 25-30; Scherer 1998a: 30-36; Schweder 1998: 36-47; Ekman, Davidson 1998: 47-50; Wierzbicka 1992: 1-5, 539-544; Damasio 1996: 127-132; Goleman 1997: 443-444; Gerstmann 1986: 14-15; Witwicki 1962; Rubinstein 1962: 607), prototypowych uczuæ, musz¹ siê manifestowaæ zewnêtrznie poprzez gesty, mimikê, ruchy, mowê (Apresjan 1994: 10) oraz zachowania konwencjonalne, co znajduje – w naszym przekonaniu – bogat¹ reprezentacjê w jêzyku, a dok³adniej w grupie f r a z e o l o g i z m ó w (por. Frake 1980: 3; Nowakowska-Kempna 1995; Pajdziñska 1990). Rozró¿nia siê wiêc: 1. uczucia oraz 2. ich zewnêtrzne manifestacje (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985; Pajdziñska 1990; Kêpiñski 1992; 1977; Krawczyk 1982; 1983; Krawczyk-Tyrpa 1987; Battacchi, Suslow, Renna 1996; The Language of Emotions 1997).

O metaforyce uczuæ

27

W uzupe³nieniu rozwa¿añ Jurija Apresjana trzeba podkreœliæ, i¿ s³uszny jest kierunek pe³nego, wspólnego opisu w semantyce UCZUÆ z ich manifestacjami, gdy¿ dzia³aj¹ca w tym przypadku zasada m e t o n i m i i PARTEM PRO TOTO – jako odmiana metafory – prowadzi do ods³oniêcia tej sfery mechanizmów analizy uczuæ, które odnosz¹ siê do sposobów mówienia o nich i rozumienia ich oraz do frazeologii o motywacji metaforycznej, metaforycznym rozszerzeniu kategorii, a w nastêpstwie tego: istnienia i funkcjonowania innego typu definicji semantycznej danego uczucia, uwzglêdniaj¹cej definiowanie przez podawanie rozumienia metaforycznego. Tym samym w semantyce postrukturalnej sta³o siê mo¿liwe eksplikowanie znaczenia ró¿nego od przedstawienia cech koniecznych i wystarczaj¹cych. J. Apresjan (1993: 10, 15-23) wyraŸnie wskazuje, i¿ portret jêzykowy pojêcia, prezentuj¹cy pe³n¹ strukturê znaczeniow¹, odnosi siê do jej wielowarstwowoœci (Apresjan 1993: 23). W teorii Igora Mel′èuka i Jurija Apresjana zauwa¿yæ wiêc mo¿na now¹ propozycjê analizy semantycznej poszerzaj¹c¹ w sposób znacz¹cy sens pojêcia o wiele „powtarzaj¹cych siê cech” (Apresjan 1993: 10). Propozycja ta bliska jest za³o¿eniom semantyki kognitywnej, w której programowo ukazuje siê wszystkie cechy pozytywne (Bartmiñski 1988: 170, 180) sensu wy³aniaj¹ce siê wprost oraz o strukturze metaforycznej (Lakoff, Johnson 1988: 135, 94), wspó³tworz¹ce system pojêciowy. Istotn¹ rolê odgrywaj¹ w tym przypadku doœwiadczenia cielesne, na które zwróci³ uwagê równie¿ J. Apresjan (1994), oraz przejœcie za pomoc¹ szeregu frazeologicznego: od frazeologizmów ukazuj¹cych doœwiadczenia cielesne do frazeologizmów, które maj¹ znaczenie metaforyczne, por.: w X-ie wzburzy³a siê krew z gniewu → w X-ie zakipia³a krew → w X-ie wszystko siê gotowa³o (Lakoff [1995]1998). Trzeba wówczas wzi¹æ pod uwagê fakt, i¿ oko³o 55% (O’Connor, Seymour 1996: 39-81) informacji dostarczaj¹ nam doœwiadczenia cielesne, przejawiaj¹ce siê w skonwencjonalizowanych gestach, mimice, wygl¹dzie i zachowaniu, które okreœlamy wspólnym mianem j ê z y k a c i a ³ a (Lowen 1992; 1991; Hall 1979; 1987; Thiel 1992; Collins 1996). Oprócz 55% informacji odbieranych za pomoc¹ jêzyka cia³a, oko³o 37% przynosi nam g³os, ton, barwa g³osu i akcentuacja wypowiedzi, zwi¹zane ze s³uchem fonetycznym (Roc³awski 1991: 18-26), a tylko 8% – s³owo (O’Connor, Seymour 1996: 39). Tym samym mo¿na uznaæ, ¿e zarówno poznanie i doœwiadczenie emocjonalne, jak i wyra¿aj¹cy je jêzyk cia³a maj¹ naturê n i e j ê z y k o w ¹. W badaniach prowadzonych przez fizjologów, neurologów, biologów czy antropologów podkreœla siê, ¿e uczucia i myœli sytuowane s¹ w innych obszarach mózgu (de Sousa 1990: XVI) ni¿ myœlenie racjonalne. Z uczuciami zwi¹zany jest system limbiczny (ang. tzw. the reptile brain, Foolen 1997: 18-20) ³¹cz¹cy œwiat ludzi i zwierz¹t, ukszta³towany u cz³owieka oko³o 200 mln lat temu, podczas gdy system korowy, tzw. neocortex, odpowiedzialny za myœlenie racjonalne, uformowa³ siê przed oko³o 50 000 do 100 000 laty (por. Masson, McCarthy 1995: 16; Foolen 1997: 19; Goleman 1997: 33). W prawej pó³kuli mózgu usytuowane s¹

tworz¹ce wraz z nimi skomplikowan¹ architekturê ludzkiego mózgu. Wyjaœniaj¹ bowiem skomplikowan¹. wywo³uj¹c zarazem reakcje behawioralne. Zajonc 1998. usytuowane w systemie limbicznym. Gerstmann 1986: 13-14. Jarymowicz 1997) przyjmuje i dowodzi – za pomoc¹ badañ eksperymentalnych – prawdziwoœci tez o aspektach œwiadomych i podœwiadomych w emocjach. wzbudza reakcje przykroœci-przyjemnoœci (Ribot 1912. 1998e. Le Doux wykaza³ (1998a. a stamt¹d – do ca³ego mózgu i reszty cia³a. 1998c. To w ciele migda³owatym tworzy siê afektywna zmiana w funkcjonowaniu organizmu towarzysz¹ca ka¿dej emocji. Poniewa¿ eksperiencer ma ograniczone mo¿liwoœci opanowania impulsów przewodzonych na drodze podkorowej b e z p o œ r e d n i o d o c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o. i¿ sygna³y sensoryczne ze wzgórza p³yn¹ przez pojedyncz¹ synapsê do cia³a migda³owatego. obok których wystêpuj¹ nowsze: kora mózgowa i nowa kora mózgowa. ono zaœ wyzwala reakcjê mózgu myœl¹cego (Le Doux 1998a: 193-194). Spowodowa³o to odrzucenie teorii reakcji emocjonalno-intelektualnej. Wyniki badañ J. Wielu psychologów. Zwerbalizowane pojêcia s¹ komunikowane dziêki dygitalnemu kana³owi jêzyka (Foolen 1997: 19). zachowanie emocjonalne eksperiencera. Korowe procesy poznawcze ³¹czone s¹ z afektami wtórnymi. dlaczego uczucia bior¹ górê nad rozs¹dkiem. nóg. ¿e emocje powstaj¹ wczeœniej lub równoczeœnie z przekazaniem impulsu do kory mózgowej. „piêtrow¹” budowê mózgu i reakcje na bodŸce sensoryczne (Goleman 1997: 42-48. Jêzyk cia³a (Hall 1979. psychiatrów i neurologów (Natura emocji 1998. szyi. Sperling 1995: 243). ³¹cz¹c te drugie z funkcjonowaniem c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o (amygdalu). Myœli i uczucia mog¹ byæ rozmaicie komunikowane w zwi¹zku z sytuowaniem ich w ró¿nych systemach mózgowych. Maia 1998: 207. Le Doux 1998a. Bodziec. docieraj¹c do kory mózgowej. Natura emocji 1998. 1998b. 1998d. Frijda 1998a. w której wszystkie sygna³y by³y przesy³ane g³ównie do uk³adu limbicznego. odpychanie-przyci¹ganie (Natura emocji 1998: 345. 1998c. tj. Foolen 1997: 19). 1998e). Podobnie wieloaspektow¹ naturê maj¹ „piê- . Maia 1998: 207. J. coraz lepiej uœwiadamianym i wykorzystywanym w komunikacji. Clore 1998. Damasio 1996) to dwie czêœci pierwotnego wêchomózgowia. czemu towarzysz¹: niepokój-uspokojenie.28 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA zwykle mechanizmy umo¿liwiaj¹ce wyra¿anie uczuæ na drodze niewerbalnej i werbalnej (Code 1987: 106. st¹d mog¹ funkcjonowaæ w pierwszej fazie poza œwiadomoœci¹ jako reakcja na bodŸce podprogowe (afekty pierwotne). nosz¹cego nazwê „stra¿nika emocji” (Goleman 1997: 43-44). Lowen 1992. 1991. z u¿yciem jêzyka cia³a: r¹k. Psycholodzy i neurolodzy przyjmuj¹. reakcje emocjonalne ujawniaj¹ siê z ca³¹ moc¹. Cia³o migda³owate i hipokamp (Goleman 1997. 1998b. Kryk-Kastovsky 1997) staje siê istotnym sposobem komunikowania pojêæ – zw³aszcza pojêæ emocjonalnych – miêdzy ludŸmi. 1998d. Le Doux w tym zakresie umo¿liwiaj¹ wiêc zrozumienie faktu. natomiast uczucia korzystaj¹ z systemów analogowych. reaguj¹cego bezpoœrednio na informacje p³yn¹ce z uk³adu nerwowego oraz wegetatywnego. Damasio 1996: 156). 1998c. 1987. 1998b. twarzy oraz odpowiednio modulowanego g³osu (Kryk-Kastovsky 1997: 156-158). Damasio 1996: 156).

natomiast nowa – myœlenie racjonalne. Ekman. Friesen. Pomostem miêdzy nimi s¹ e m o c j e usytuowane w mózgowiu (subcortex) oraz w nowym mózgu (neocortex). 1970. podkreœlaj¹c koniecznoœæ wyeksplikowania: – „wp³ywu cia³a na charakterystykê pojêæ znacz¹cych”. ¿e „natura nie tylko zbudowa³a aparat racjonalnoœci na szczycie aparatu regulacji biologicznej. Eibl-Eibesfeldt 1987). Wœród poziomów regulacji bywaj¹ wymieniane (Jarymowicz 1997: 157) cztery: hedonistyczny. zewnêtrznej rzeczywistoœci” (Lakoff 1986: 119). Podobn¹ tezê zg³asza George Lakoff (1986: 119). sytuuj¹cych siê w tym samym nurcie badañ. the body language). wtórne. dotycz¹c ró¿nych faz poznania i oceny zjawiska. pochodz¹ce nie tyle z reakcji na bodŸce sensoryczne. myœlenia emocjonalnego i myœlenia nieemocjonalnego. a z drugiej – podœwiadoma orientacja u³atwia automatyczne odczytywanie znaczeñ jêzyka cia³a i pozwala traktowaæ „emocje jako kody orientacji” (Obuchowski 1970) o charakterze archetypów (Jung 1976. ¿e uczucia przejawiaj¹ siê w postaci zmian wyrazu twarzy oraz w jêzyku cia³a (ang. Ponadto miêdzy doln¹ (parterow¹) star¹ czêœci¹ mózgu a neocortexem dzia³a powiêkszony hipotalamus. Mechanizmy zachowania wykorzystuj¹ zarówno mózgowie. Bronis³awa Malinowskiego (1984) – podnosz¹cej podobne zagadnienia – dominuje pogl¹d. orientacji i poznania. Levenson. Ellsworth 1972. i¿ nale¿y uwzglêdniaæ w nich doœwiadczenia cia³a. Stymulacja bodŸcowa na poziomie przedœwiadomoœciowym prowadzi z jednej strony do automatycznych reakcji afektywnych i doznañ wegetatywnych. Damasio podkreœla. g³ówny przedzia³ miêdzy „parterem” a „gór¹” – neocortexem (Damasio 1996: 128). jak i neocortex. a mianowicie taki. 1973a.O metaforyce uczuæ 29 tra regulacji” emocji. a dok³adniej – eksponowaæ je w modelach kognitywnych wspó³tworz¹cych znaczenie ujêzykowionego pojêcia. W najstarszej psychologicznej teorii emocji zapocz¹tkowanej przez Karola Darwina (1988). a tak¿e ró¿nych piêter odbioru impulsów i ró¿nych oœrodków uk³adu nerwowego. odnosz¹ce siê do afektów tworzonych w ciele migda³owatym i funkcji afektywnych zwi¹zanych ze starym mózgowiem. gestykulacjê i zachowanie. 1973b. wolê i mechanizmy podejmowania decyzji. jak i uczucia. Mówi¹c obrazowo: kora starego mózgu reguluje zarówno podstawowe procesy biologiczne. ile tworzone w wyniku dzia³ania emocjonalnych procesów psychicznych. 1980. A. Friesen 1983. bezpoœrednio wp³ywaj¹cych na mimikê. Hall . Bodlin 1969. Desclés 1992). Ekman. Eliade 1974. oraz reakcje II typu. Prokopiuk 1970. Z badañ psychologów i neurologów wynika wa¿ny wniosek dla badañ semantycznych. 1992. których nie mo¿na wyjaœniæ przez odwo³ywanie siê do niezale¿nej od umys³u. Potwierdzaj¹ one niejednorodnoœæ œwiadomoœci. – „ludzkiej zdolnoœci do pos³ugiwania siê wyobraŸni¹ przy tworzeniu pojêæ znacz¹cych wraz z przejawami racjonalnoœci. samo zaœ studium s³ynnego biologa nad ekspresj¹ ludzkiej twarzy znalaz³o licznych kontynuatorów (Ekman 1971. Langacker 1995. ale tak¿e z niego i z nim” (1996: 128). emocji zwierzêcych. Ekspresja ludzkiej twarzy i jêzyk cia³a (Lowen 1991.

X-owi jest Ÿle przy smutku. od czasów s³ynnych zdjêæ K. radoœæ itp. Tego typu przekonania s¹ w istocie najbardziej ogóln¹ charakterystyk¹ UCZUÆ i podstaw¹ przek³adu dwujêzycznego (i wiêcej) nazw reprezentuj¹cych pojêcia np. mimowolnego. ¿e podzielanie tych uczuæ nie musi siê wi¹zaæ z uniwersalnymi pojêciami. 1973a. ale raczej z uniwersalnoœci¹ pewnych przekonañ wywo³uj¹cych uczucia (Wierzbicka 1999: 159) w fazie kognitywnej (Jarymowicz 1997: 156. które objawy uczuæ ³¹cz¹ œwiat ludzi i zwierz¹t. 1987) staj¹ siê interesuj¹ce dla lingwisty. gniew na austral. a tym samym powszechnego charakteru: radoœci. a które ukazuj¹ przejœcie od œwiata natury do kultury (de Sousa 1990: 182) b¹dŸ s¹ g³êboko osadzone w kulturze. np. Niew¹tpliwie dla psychologów i kognitywistów podstawowoœæ jest inn¹ nazw¹ powszechnoœci wynikaj¹cej z automatycznej sekwencji pocz¹tkowej oceny bodŸca i mimowolnoœci reakcji (por. za pomoc¹ których mo¿na te przekonania wyra¿aæ. happiness. gdy¿ przybieraj¹ kszta³t jêzykowy i s¹ wyra¿ane za pomoc¹ frazeologii i leksyki (X zmarszczy³ czo³o. czyli wspomniane ju¿ afekty pierwotne. Wierzbicka (1999: 162) podkreœla wszak¿e. anger. które uznaæ za takie powszechniki. Autorzy nie s¹ do koñca zgodni. prekognitywnego. X siê rozindyczy³. pol. stanowi¹ca podstawê przek³adu nazwy z jêzyka na jêzyk. przez ludzi ró¿nych ras i kultur. co oznacza „podstawowoœæ uczuæ”. X ma pioruny w oczach. X zzielania³). liget w jêzyku aborygenów.i wielojêzycznych. Ocena taka doprowadzi³a do przyjêcia tezy. tak¿e Ekman 1980: 130). P. A. Wierzbicka – oprócz podzielania tezy o relatywizmie jêzykowym (1999: 162) – pozostaje wierna równie¿ zasadzie funkcjonowania elementu(-ów) wspól- . Ekman i W. Friesen (1976) wykazali. Za powszechne uwa¿a A. sad itp. W tym punkcie naszych rozwa¿añ trzeba zadaæ pytanie.. Jednak¿e istnieje zgodnoœæ co do bazowego. Eibl-Eibesfeldt (1987) oraz P. Friesen (1976) proponuj¹ jeszcze obrzydzenie. ang.. natomiast P. Ekman. Pomimo ró¿nych supozycji i skojarzeñ utrwalonych w jêzykach narodowych powtarzaj¹cy siê zasadniczy komponent znaczenia w postaci genus proximum i differentia specifica wyznacza tertium comparationis niezbêdne do tworzenia s³owników dwu. smutku i gniewu (z³oœci).30 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA 1979. Le Doux 1998c: 232) oraz – w badaniach autorki – z uniwersalnymi prostymi jednostkami semantycznymi (Wierzbicka 1999: 138-161).: X ¿ywi coœ dobrego przy radoœci. uwagi poprzednie). strachu. A. dla których u¿ywa siê angielskich s³ów anger. smutek. Wierzbicka (1992: 162) równie¿ pewne przekonania ujawniaj¹ce siê w reprezentacji semantycznej uczuæ. X siê napuszy³ jak paw. Ellsworth 1972. Ekman (1971. 1973b). Anna Wierzbicka (1992) zaœ – ciekawoœæ i przyjemnoœæ (por. Darwina (1988) i ich charakterystyki oddaj¹cej automatyczn¹ reakcjê na bodziec. Za powszechne uznaje siê tak¿e „maski” twarzy wyra¿aj¹ce gniew. Friesen. zdziwienia. I. prekognitywne (Goleman 1997: 53). Charakterystyka taka odnosi siê do wymiaru logiczno-referencjalnego jêzyka i mo¿e byæ uto¿samiana na przyk³ad z inwariantem jêzykowym Jeana-Pierre’a Desclésa. ¿e istniej¹ uczucia podstawowe. rozumianym jako „wartoœæ wspólna reprezentuj¹ca (³¹cz¹ca) wszystkie subkategorie” (Desclés. Banyœ 1997). podzielane przez ludzi i zwierzêta. Ekman i W.

tj. najbardziej neutralne kontekstowo. nierozk³adalnoœæ i niedefiniowalnoœæ. i¿ UCZUCIA typu GNIEW. 8) wystêpuj¹ najkrótsze leksemy prymarne. Dla jêzykoznawcy wydaje siê interesuj¹ce inne jeszcze rozwi¹zanie. Jeœli wzi¹æ pod uwagê. najszybsze . Poziom ten jest równie¿ podstawowy w czterech za³o¿eniach wspó³wystêpuj¹cych jako ca³oœæ (Rosch 1978: 35-38. W pracach A. Formu³uj¹c tezê o poziomie podstawowym. STRACH. a tym samym ich podstawowoœci. b) szybka identyfikacja. Mo¿na wiêc stwierdziæ. a mianowicie przyjêcie poziomu podstawowego nazw bêd¹cych ujêzykowionym pojêciem. powszechnoœæ psychologiczn¹). 7) najszybciej opanowuje siê leksykê jêzyka. RADOŒÆ.O metaforyce uczuæ 31 nych wiêkszoœci jêzyków narodowych. STRACH PANICZNY). nazw dla cz³onków kategorii. 2) funkcji – ogólny program motoryczny. tak¿e Lakoff 1987: 46). ¿e p o z i o m p o d s t a w o w y jest – zdaniem Eleonory Rosch (1978: 35-38) – najwy¿szym poziomem. CIEKAWOŒÆ i PRZYJEMNOŒÆ odznaczaj¹ siê prostot¹ psychologiczn¹ oraz u s y t u o w a n i e m n a p o z i o m i e p o d s t a w o w y m k a t e g o r i i jako najszybciej rozpoznawane w percepcji. 6) nastêpuje najszybsze nazwanie i rozumienie przez dzieci. Lakoff 1987: 46). Eleonora Rosch (1978: 35-38. 1977. W tym sensie w wymiarze logiczno-referencjalnym jêzyka mo¿na mówiæ o powszechnoœci elementów semantycznych w ró¿nych jêzykach œwiata. przynajmniej z grupy indoeuropejskiej. pierwsze s³owa leksykonu. UCZUCIE) a subkategoriami (np. w którym: 1) cz³onkowie kategorii maj¹ podobnie postrzegane kszta³ty ogólne. 10) wiedza ludzka jest najbardziej zorganizowana (por. 3) cz³owiek wykonuje podobne czynnoœci motoryczne. 2) pojedyncze wyobra¿enie mentalne mo¿e odzwierciedlaæ ca³¹ kategoriê. najczêœciej u¿ywane. 3) komunikacji – najkrótsze wyrazy. 9) terminy s¹ u¿ywane w kontekstach NEUTRALNYCH. ZDZIWIENIE. ¿e poziom podstawowy usytuowany jest w œrodku hierarchii taksonomicznej miêdzy superkategori¹ (np. 1975a. 1975b. Poziom podstawowy zdeterminowany jest przez ogólny gestalt percepcji i nie wymaga wysi³ku kognitywnego ani przywo³ania cech dystynktywnych (por. p i e r w s z e s ³ o w a d z i e c i . 4) organizacji wiedzy – tutaj tkwi¹ atrybuty kategorii. Wierzbickiej (1999) wa¿nym wyznacznikiem tych elementów jest ich sk³adniowa baza semantyczna. Lakoff 1987: 47): 1) percepcji – ogólnie postrzegany kszta³t a) pojedyncze wyobra¿enie mentalne. 4) cz³owiek najszybciej identyfikuje cz³onka kategorii. 5) u¿ywa siê najbardziej powszechnych etykietek. czyli elementarnoœæ semantyczna o charakterze uniwersalnym (Wierzbicka 1999: 140-142). podobna jest motoryka cia³a eksperiencera i innych ludzi (por. SMUTEK. 1981) przyjê³a.

wskazuje na typowe. postawê. 1998b. wa¿ne dla nich obu. zachowania). jêczenie. i¿ kontakt wzrokowy interlokutorów. r¹k. poniewa¿ reakcja cia³a na zjawisko wywo³uj¹ce uczucie jest wczeœniejsza lub równoczesna z reakcj¹ intelektualn¹ i uœwiadomieniem sobie tej sytuacji (np. g³owy. najczêœciej u¿ywanymi. inwersje. 4) ekspresywne reakcje motoryczne (mimikê. zachowania paralingwistyczne typu ton i barwa g³osu. gdy¿ pomaga ona w³aœciwie odczytaæ treœæ. postawy. nazwane najkrótszymi wyrazami. Fillmore 1985). proksemikê. kopanie. sposób mówienia. sposób i tempo mówienia. T. jego naprê¿enie. pierwsze s³owa w leksykonie.). czynnoœci: bicie. przejawiaj¹cych siê w behawioralnych reakcjach zachowa- . R. podczas odbywaj¹cej siê rozmowy. ang. Niemeier (The Language of Emotions 1997: 286-294).). gryzienie. œrodki stylistyczne wypowiedzi ekspresyjnej. ruchy cia³a. one zaœ wspó³tworz¹ znaczenie pojêcia w semantyce rozumienia (tzw. wzdychanie. gesty. Suslow i M. barwê i si³ê g³osu. Reirenzein (1983). skonwencjonalizowane œrodki. najbardziej neutralnymi w kontekstach mówienia o UCZUCIACH. 1998f). ziewanie. ¿e c z u c i e to zdolnoœæ prze¿ywania wewnêtrznego stanu z³o¿onego z procesów zakorzenionych w ASN (Le Doux 1998a. W tym stanie rzeczy naturalna potrzeba obserwacji partnera podczas rozmowy staje siê obowi¹zkiem. Battacchi. w tym reakcje fizyczne: bicie serca. stanowi Ÿród³o od 30% do 60% informacji o prze¿yciach emocjonalnych. powtórzenia itp. U-Semantics. Dlatego emocje proste stanowi¹ przedmiot szczególnego zainteresowania lingwistyki. „twarz¹ w twarz”.32 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA w identyfikacji. charakteryzuj¹c niewerbalne zachowania emocjonalne. a za nim M. wysokoœæ i natê¿enie tonu wypowiedzi). 1998d. Dla jêzykoznawcy obszarem zainteresowañ staje siê wiêc z w e r b a l i z o w a n y j ê z y k c i a ³ a (Kryk-Kastovsky 1997). gesty. 3) instrumentalne reakcje motoryczne (np. mimikê twarzy. S. szybciej cofamy rêkê od gor¹cego przedmiotu ni¿ stwierdzamy: to parzy!). cmokanie. Nale¿y równie¿ podkreœliæ. czucie itp. anakoluty. 1998c. a w nich najlepiej prezentowane s¹ cechy istotne ca³ej podkategorii UCZUÆ. intencje i uczucia rozmówcy. Pojêcia okreœlaj¹ce UCZUCIA s¹ szczególnie podatne na te dwa aspekty konstruowania modeli kognitywnych (symbolicznych). s¹ to: pierwsze s³owa dzieci. Renna (1996: 2122) proponuj¹ uwzglêdniæ przy lingwistycznej charakterystyce uczuæ: 1) reakcje fizjologiczne zwi¹zane z uaktywnieniem ASN (autonomicznego systemu nerwowego). a ponadto – doœwiadczenie cieles-ne ma bogate prze³o¿enie na jêzyk frazeologizmów.B) b¹dŸ nazwami subkategorii w kognitywizmie (Nowakowska-Kempna 1995: 120-122). który scharakteryzowaæ nale¿y jako poœredni sposób komunikowania uczuæ. Z tego te¿ powodu nazwy te sta³y siê nazwami grup leksykalno-semantycznych UCZUÆ w pracach postrukturalnych i generatywnych (Nowakowska-Kempna 1986: 70A. ucieczka). 2) reakcje toniczne (napiêcie cia³a. 5) ekspresywne reakcje jêzykowe (np. przyspieszony oddech. Wskazuj¹ oni. 6) subiektywne komponenty doœwiadczenia (uczucia. Bywaj¹ równie¿ nazywane z tego powodu emocjami prostymi (Siatkowska 1989: 119-120). odczucia. 1998e. np. po poprzednim poddaniu ich procesom konceptualizacji (Foolen 1997: 21).

Nowakowska-Kempna 1995: 21-22). Jurek uwielbia³ ¿urek staropolski/grochówkê. X jêcza³ z bólu. por. wyjaœnia ³aciñski i grecki Ÿród³os³ów terminów: ³ac. ekspresji motorycznej i instrumentalnej (Battacchi. X miodzi³ / s³odzi³. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. sam sposób ich konstruowania. X ziewa³ z nudów. stopieñ konwencjonalizacji. X ¿achn¹³ siê. X wlók³ siê z opuszczonymi rêkoma. sens. Sperling 1995: 227-228. n a c i s k ’. X mia³ duszê na ramieniu. X zmarszczy³ brwi / czo³o. Basia kocha lody. Dla badañ lingwistycznych istotne s¹ odpowiadaj¹ce im w jêzyku frazeologizmy skonwencjonalizowane oraz ukryte (Pajdziñska 1990: 109). wyra¿anie’ i gr. nieistotnego czy ma³o wa¿nego – na przyk³ad – robi siê sprawê pierwszorzêdn¹ i przydaje jej niezwyk³e znaczenie w ¿yciu cz³owieka: Janka le¿a³a plackiem przed œwie¿ymi ptysiami. X machn¹³ na to rêk¹. X skoczy³ jak oparzony. X wzdycha³ do Anny. emphasis ÿujawnienie. Kryk-Kastovsky 1997: 156. Renna 1996: 22. intensywne i g³êbokie – zbyt gwa³towne i intensywne w stosunku do jakoœci bodŸca (zdarzenia lub osoby) wywo³uj¹cego emocjê. Komunikacja werbalna uczuæ w wielu wypadkach ³¹czy siê z emfaz¹/ekspresj¹ wypowiedzi i korzysta z wielu konwencjonalnych jednostek jêzyka. Na czym polega emfatyczne czy przesadne ukszta³towanie wypowiedzi.: X szed³ ze spuszczon¹ g³ow¹. polega na ujawnieniu wewnêtrznego nastawienia nadawcy komunikatu (bêd¹cego eksperiencerem lub tylko obserwatorem eksperiencera) wobec prze¿ywanych lub obserwowanych uczuæ lub te¿ wewnêtrznego stanu psychiki równie¿ pobudzonej emocjonalnie (dodatkowo z powodu obserwowalnych uczuæ cudzych lub w³asnych). zachowanie/ (lub brak bezpoœredniej) relacji referencji z desygnatami. s³u¿¹cych emfazie od wyk³adników paralingwistycznych barwy i akcentuacji po sk³adniowe i tekstowe (Foolen 1997: 22-23. na nadzwyczajne jego prze¿ycie gwa³towne. Krysia jest w siódmym niebie z powodu kupna nowych butów/widoku zupy fasolowej. Andrzej jest zakochany w barszczu litewskim/rosole z makaronem. Suslow. Beatê powali³a na kolana galaretka truskawkowa z kremem. czyli ekspresja emocji. X spochmurnia³. Goleman 1997: 106-108). X odetchn¹³ z ulg¹. Piotr ubóstwia haftowane obrusy. X trzasn¹³ drzwiami. X bez³adnie macha³ rêkami. . X sycza³ przez zêby. W przypadku emfazy/ekspresji emocji nastêpuje przesadne zwrócenie uwagi na samo uczucie. znaczenie przenoœne. X cmoka³ z zachwytu. w naszym przypadku: emfaza emocji. X-owi dziko zaœwieci³y siê oczy. Z b³ahego powodu.O metaforyce uczuæ 33 niowych (Goleman 1997: 443). Krzyœ nie posiada siê ze szczêœcia. jedz¹c baraninê. X mia³ radoœæ w oczach. WypowiedŸ emfatyczna. X westchn¹³ g³êboko. expressio ÿw y t ³ a c z a n i e.

Emfaza zwi¹zana z przesadn¹ – nieadekwatn¹ do wa¿noœci bodŸca – reakcj¹ emocjonaln¹ zaburza i zak³óca prototypy UCZUÆ np. Emfaza emocji ujawnia siê ze szczególn¹ moc¹ w konstrukcjach funkcjonuj¹cych zgodnie ze znaczeniem s³ownikowym. np. Emfaza/ekspresja emocji pojawia siê w obu funkcjach w literaturze. Efekt emfazy jest wynikiem szczególnego doboru wyra¿eñ. ¿e trzeba zasznurowaæ buty. Jarek z eufori¹/entuzjazmem zjad³ zupê. Jola szaleje z niepokoju o swoj¹ chusteczkê do nosa. 3 Zwróci³a mi na to uwagê Krystyna Waszakowa w recenzji niniejszego tomu. Beata jest przera¿ona z powodu koniecznoœci kupna znaczków na poczcie. lub UCZUÆ negatywnych (rozpaczam po stracie chusteczki do nosa. Dziamska. Ÿle siê czu³a poœród tych krzykliwych. nienawidzê piêknych kwiatów. wœciekaj¹ mnie nowe buty. ale siedzia³a ponura.: Marta pi³a. mo¿e nawet i sympatycznych. chodz¹c w œmierdz¹cych skarpetkach. ona chichota³a coraz g³oœniej (B¹ba. Witek pogr¹¿y³ siê w rozpaczy na wieœæ. Jurek umiera ze szczêœcia. kiedy wychodzi siê z domu. przyczyn emocji zupe³nie nieadekwatnych wobec gwa³townoœci i g³êbokoœci uczuæ. Witwicki 1962. w drugim przypadku – wskazuj¹c na zachowania œwiadcz¹ce o zaburzonej lub dewiacyjnej osobowoœci. Emfaza emocji staje siê jeszcze bardziej wyrazista. trzepi¹c dywan. brzydzê siê czerwonymi ró¿ami). I nie poznawa³a swej przyjació³ki. gdy niezwykle intensywne uczucie pozytywne wywo³uje negatywny stan rzeczy b¹dŸ dzia³aj¹ca osoba nadmiernie negatywnie/pozytywnie prze¿ywa uczucie lub odwrotnie: gwa³towne uczucia negatywne towarzysz¹ b³ahym. Piotr ubóstwia d³ubaæ w nosie. Wojtek jest przera¿ony uwag¹ Krzyœka. kocham kichanie i wycieranie nosa chusteczk¹). nacechowanych intensywnoœci¹ prze¿ycia emocjonalnego itp. Irena by³a w siódmym niebie.: byæ w siódmym niebie – ÿbyæ bardzo szczêœliwym’ (a nie: czuæ siê jak w siódmym niebie). Goleman 1997: 443-444). np. nie kupiwszy nowych papci. Lazur ³apa³ j¹ pod stolikiem za kolano. pokazawszy jêzyk kole¿ance. . (Stankjeviè 1964. Liberek 1996: 316)3. Józek czuje siê wniebowziêty. Krysia jest w siódmym niebie. por. Grabias 1978. ale pozytywnym bodŸcom: Janek uwielbia siusiaæ za drzewem.34 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Janka umiera z rozpaczy. lecz obojêtnych ludzi. wy¿szych: MI£OŒCI i UWIELBIENIA (uwielbiam kichaæ. 1981.

czyli „emocji do kwadratu”. 1972. 1989: 525). na których podstawie mo¿na tworzyæ nowe formacje i metafory ad libitum. np. ¿e emotywnoœæ „nie dotyczy realnoœci. Renna 1996. ¿e UCZUCIA. i wi¹¿e siê z wartoœciowaniem” (1981: 31. Kövecses 1986. najczêœciej f r a z e o l o g i z m ó w. ¿e UCZUCIA s¹ s³abo zaznaczone w naszym systemie pojêciowym. Oprócz frazeologizmów i nazw. George Lakoff i Mark Johnson (1988: 83. Uwagi te nale¿y poprzeæ hipotez¹ Stanis³awa Grabiasa. Nowakows k a -Kempna 1986. 223) podkreœlaj¹. Nowakowska-Kempna 1995. inaczej mówi¹c: ekspresywnie. UCZUCIE. a czêœciowo za pomoc¹ koherentnego systemu metafor. czy nadawca uczuciowo akceptuje treœæ komunikatu. ekspresywno-deminutywnymi lub augmentatywnymi. 168. Lakoff 1987. 1987. intonacja zdania i akcentuacja wyrazów (Laskowska 1993: 2). np. UCZUCIA korzystaj¹ ze œrodków fonologicznych. z grupy RADOŒCI – EN- . Zaron 1985) b¹dŸ z rozumieniem metaforycznym doœwiadczeñ cielesnych (Lakoff. mo¿na tylko czêœciowo definiowaæ za pomoc¹ takich cech inherentnych. Lakoffa i M. poniewa¿ obserwacje zmys³owe i manipulacje bezpoœrednie s¹ utrwalone w refleksji umys³owej oraz skonwencjonalizowane w jêzyku w postaci jednostek jêzykowych (Langacker 1995: 12-14. czy te¿ nie. Johnson 1988. Turner 1989. Trudno siê zgodziæ z twierdzeniem G. Lakoff. podobnie Awdiejew 1987: 117). w których emocjonalnie. nasycenie wyrazów przyrostkami hipokorystycznymi. UCZUCIA s¹ wówczas definiowane przez uwik³anie z s¹dami o zdarzeniu wywo³uj¹cym uczucie (Wierzbicka 1971. gdy¿ w naszym przekonaniu cechy okreœlaj¹ce UCZUCIE. a tak rozumiana emocjonalnoœæ czy te¿ emfatycznoœæ/ekspresywnoœæ wypowiedzi odnosi siê do sposobu mówienia o emocjach. a tym samym osi¹ga poziom e m o c j o n a l n e j e m o c j o n a l n o œ c i . morfologiczno-sk³adniowych. tekstowych i paralingwistycznych s³u¿¹cych do ich wyra¿ania (Nowakowska-Kempna 1995). Suslow. Fife 1994: 12-17). MI£OŒÆ. Awdiejew 1983: 55) wystêpuj¹ œrodki sk³adniowe z szykiem inwertywnym (jako najczêstsz¹ metod¹). Wystêpuje ona w zdaniach. chocia¿ jest ona zbudowana z niewielu cech inherentnych. The Language of Emotions 1997). 1995. PO¯¥DANIE P£CIOWE. Johnsona (1988: 146). a tak¿e rozumienia w metaforyce. lecz jest wyrazem tego. a tak¿e niejawna emotywnoœæ wprowadzana do aktu komunikacji jako implikatura (Zdunkiewicz 1988. powtarzanie wyrazów lub sylab itp. emfatycznie mówi siê o emocjach..O metaforyce uczuæ 35 Wœród skonwencjonalizowanych œrodków jêzykowych wyra¿aj¹cych ekspresjê emocji oprócz dobranych szczególnie s³ów (zob. w zwi¹zku z czym trudno przedstawiæ ich strukturê konceptualn¹. ENTUZJAZM. Wed³ug nas nie ma problemów z przedstawieniem struktury pojêæ okreœlaj¹cych UCZUCIA. 220. poza formu³¹ X (ktoœ) czuje z (coœ). Uczucia stanowi¹ obszar semantyczny stosunkowo dobrze poddaj¹cy siê wykrywaniu kierunków konceptualizacji i ods³anianiu struktury pojêcia. oraz z cech relacyjnych odnosz¹cych siê do sfery racjonalnoœci. Mo¿na uznaæ. i¿ emocja przynosi (Awdiejew 1987: 117) nadwy¿kê wartoœciowania. jak: CZU£OŒÆ. Battacchi.

np. Johnson 1987. w perspektywie percepcji zmys³owej – jego i/lub obserwatora. Lakoff 1987. X-owi krew uciek³a z twarzy. Langackera (1995) nie odnosz¹ siê wprost do rzeczywistoœci pozajêzykowej. stanowi¹ trudn¹ sztukê doœwiadczania uczuæ. zauwa¿ane przez niego i obserwatora: X zgrzytn¹³/zgrzyta³ zêbami. i¿ takie cechy/elementy semantyczne nie s¹ przypadkowe. Dziêki dyskursowi o UCZUCIACH mo¿na zaprezentowaæ ich ROZUMIENIE (Lakoff. rejestrowane przez obserwatora i eksperiencera.36 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA TUZJAZM. X-a ciarki przesz³y po plecach. 3) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. W praktyce badañ semantycznych nie oddziela siê refleksji obserwatora od eksperiencera. X zblad³ œmiertelnie. wrzeszczy/drze siê i trzaska piêœci¹ w stó³. Idealized Cognitive Models. X-owi w³osy podnios³y siê na g³owie. G. czy CZU£OŒÆ z grupy WZRUSZENIA oraz PO¯¥DANIE P£CIOWE stanowi¹ nie tyle cechy. X zaczerwieni³ siê po czubki w³osów. poniewa¿ tylko ktoœ. skrót ICM). a odbierane przez obserwatora. dzia³ania i zachowania. X trzasn¹³ drzwiami. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. X œmia³ siê.: X obla³ siê rumieñcem. ale przez m e d i u m ludzkiego poznania i m e d i u m skonwencjonalizowanego mówienia o nim w jêzyku. Turner 1989. 4) doœwiadczenia cielesne. Johnson 1988. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. ale niekoniecznie zauwa¿alne przez doznaj¹cego uczucia: X krzywi³ siê. o charakterze wewnêtrznych doznañ.: X-owi burzy siê krew. 5) dzia³ania i zachowania emocjonalne eksperiencera. X by³ zimny ze strachu. kto siê pieni. X-owi krew uderzy³a do twarzy. ¿e owe modele poznawcze czy te¿ domeny w koncepcji R. a dalej w refleksji umys³owej i konwencjonalizacji w jêzyku. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. klaska³ w rêce i tañczy³. Nowakowska-Kempna 1995). lecz uk³adaj¹ siê systematycznie w strukturê (por. Doœwiadczenia cielesne eksperiencera. dalsze rozwa¿ania) poprzez afekty aktualizuj¹ce. Lakoff. X-a obla³ zimny pot. 100-114) jako w y i d e a l i z o w a n e m o d e l e k o g n i t y w n e (ang. prze- . X zdrêtwia³/zamar³. Johnson 1988: 211. X œmia³ siê sardonicznie. systematic structure of some kind). X wzruszy³ ramionami. 12) pewnego rodzaju (ang. jego gesty i mimika. X zaœmia³ siê szatañsko. sposób spe³niania siê uczuæ-postaw emocjonalnych (por. co s p o s ó b a k t y w i z a c j i UCZUCIA. w X-ie przewraca siê w¹troba. Lakoffa (1987: 202-217. 11. por. W doœwiadczeniu cielesnym uczuæ mo¿na – ze wzglêdu na kryterium k t o k o g o obserwuje oraz k t o c z e g o doœwiadcza – wyró¿niæ zreflektowane w jêzyku: 1) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. a w refleksji semantycznej: modele rozumienia scharakteryzowane przez G. tak¿e Kövecses 1986: 3. Lakoff (1987: 31) przyjmuje. X by³ blady jak p³ótno/jak œciana. Langacker 1995) podkreœlaj¹. 2) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. Kognitywiœci (Lakoff. mówienia o UCZUCIACH i ich konceptualizacji. X mia³ zachmurzone czo³o. X pokaza³ figê z makiem. a odbierane przez niego: X zmarszczy³ czo³o.

W procesie analizy rzeczywistoœci wychodzi siê bardzo czêsto od ostatniego etapu. podkreœlaj¹c. syntezy. a mianowicie – procesu przestrzeñ mentalna s zasada odpowiednioœci kon wy wenc obr jon cja me a¿en aliza K iza p tafo iow cja y eot ryk oœæ ter a P zasada korespondencji S zasada interpretacji R rzeczywistoœæ pozajêzykowa zasada reprezentacji F-F biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia . then we will want to understand the relationship between the mind and the body and to find out how to cultivate the body and embodied aspects of reason” (Lakoff 1987: XVI). przy czym w ka¿dym etapie trwania owych procesów nie sposób pomin¹æ procesów selekcji.: „If we understand reason as embodied. por. jak i relacji metaforycznych.O metaforyce uczuæ 37 sta³ byæ obojêtny i straci³ zimn¹ krew. i¿ rzeczywistoœæ pozajêzykowa wi¹¿e siê z procesami percepcyjnymi. sytuowanych w pewnej kulturze. Ohnuki-Tierney (1981) triadzie etapów ludzkiego doœwiadczenia w postaci: PERCEPCJI – KONCEPTUALIZACJI – SYMBOLIZACJI Koncepcjê tê rozwinêliœmy w innej pracy (Nowakowska-Kempna 1995). analizy. jej poznanie – z procesami konceptualizacyjnymi. Jednostki jêzykowe. porównania. które stanowi¹ ich nieod³¹czny element strukturalny (Nowakowska-Kempna 1995: 109-115). Przejœcie od procesów percepcji stanu rzeczy poprzez przyjêcie i przetworzenie informacji perceptualnych w poznaniu do symbolizacji w jêzyku (w postaci jednostek jêzykowych) odpowiada zaproponowanej przez E. uogólnienia. abstrahowania i idealizacji (modelowania). a ujêcie jêzykowe – z procesami symbolicznymi. odsy³aj¹ zarazem do dos³ownego znaczenia cielesnych objawów uczucia. które siê wówczas pojawiaj¹.

jednostki jêzykowej). gdzie: P – percepcja (procesy percepcyjne). te zaœ staj¹ siê w przewa¿aj¹cej czêœci pojêciami ujêzykowionymi. Johnson 1988. np. odnotowaniem ich w pamiêci trwa³ej i doœwiadczeniu – Najder 1989. oraz metaforyki (Lakoff. Miêdzy percepcj¹ a konceptualizacj¹ funkcjonuje zasada odpowiednioœci. Pojêcia maj¹ bowiem przede wszystkim charakter jêzykowy. która jest s³absza od wêchu psa. przy czym korespondencjê traktujemy jako jedn¹ z odmian zasady odpowiednioœci. do najbardziej skomplikowanych. W dalszej kolejnoœci wymaga to modyfikacji klasycznego trójk¹ta semiotycznego Richardsa – Ogdena do postaci r o m b u i n f o r m a c y j n e g o nawi¹zuj¹cego w niektórych rozwi¹zaniach szczegó³owych do modelu kuli bilardowej R. dotrzeæ do procesów konceptualizacji rzeczywistoœci pozajêzykowej w poznaniu. dane zmys³owe dobrze oddaj¹ bowiem obraz rzeczywistoœci pozajêzykowej zgodnie z ludzkim postrzeganiem. j ê z y k o w y o b r a z œ w i a t a (por. Langacker 1995: 28. towarzysz¹ . by poprzez medium jêzyka i sposób uporz¹dkowania œwiata w jêzyku. Lakoff. Tabakowska 1995). czyli poznawania rzeczywistoœci. a nastêpnie zrozumieæ wp³yw procesów percepcyjnych na kierunki tej¿e konceptualizacji. postrzeganiem na sposób ludzki (zgodnie z mo¿liwoœciami percepcji cz³owieka. obserwacja danych zmys³owo-umys³owych. u¿ytych w tekstach przez nadawcê komunikatu (typ gramatyki kontekstowej). S – symbolizacja (procesy symbolizacji danych w pojêcia. wzroku ptaka. czyli ujêzykowienia pojêæ. Langackera (por. por. Proces symbolizacji. bo czym¿e jest pojêcie bez odpowiadaj¹cego mu wyra¿enia w jêzyku. jak równie¿ wnioskowanie bêd¹ce najbardziej skomplikowanym procesem umys³owym). 2-3. s³owotwórczych. 455-457).). Langacker 1995: 19). K – konceptualizacja (procesy konceptualizacyjne zwi¹zane z przetwarzaniem danych w pamiêci. Kövecses 1986. a myœlenie jest myœleniem jêzykowym (Bobryk 1987). tj. Miêdzy rzeczywistoœci¹ pozajêzykow¹ a percepcj¹ dzia³a zasada korespondencji. Jêzykowy obraz œwiata 1990). odpowiednioœæ zaœ obejmuje ca³y szereg procesów poznania od najprostszych. s³uchu nietoperza. F-F – biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia. smaku wê¿a itp. selekcji. tzw. Turner 1989) i konwencjonalnej obrazowoœci (obrazowania. jak wnioskowanie. obecnych w nim kategorii gramatycznych (fleksyjnych. 488. 66-76. Procesom konceptualizacji. por. S¹ to procesy poznawcze prowadz¹ce do utworzenia zbiorów/kategorii.38 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA symbolizacji i istnienia okreœlonych jednostek jêzykowych. sk³adniowych i fonologicznych. tj. tj. R – rzeczywistoœæ pozajêzykowa. Frake 1980: 4). wymaga wszak¿e uwzglêdnienia konwencjonalnoœci samego jêzyka (Bartmiñski 1985: 4951. a dok³adniej: ujêzykowione pojêcia. Langacker 1987: 51. jego strukturalnoœci. Efekty i wyniki procesów poznawczych konstytuuj¹ siê w p o j ê c i a. Bobryk 1987 – oraz z przyjêciem informacji w postaci gotowych stereotypów myœlowych uruchamiaj¹cych takie¿ procesy. 1987: 6276.

: mi³oœæ – ÿuczucie’. ³¹czenia znaczeñ z odpowiednim kszta³tem fonicznym wyrazu w danym jêzyku narodowym. Spaces 1996: 1-28) w znaczeniu „medium miêdzy konceptualizacj¹ a myœl¹” (Spaces 1996: 2-3). G. albowiem selekcja i uzupe³nianie danych s¹ obecne w procesach przetwarzania danych w pamiêci. ktoœ jest blady jak p³ótno/p³achta/œciana/œmieræ. Percepcja czêœciowo. przy czym wyrazy s¹ zwykle wieloznaczne. jaka maæ. taka naæ. stereotypizacji. (Langacker 1991: 4. frazeologizmów. sentencji lub porzekade³ pozwalaj¹cych mu na ich u¿ycie w postaci gotowego wzoru. które ods³aniaj¹ procesy symbolizacji. a proces ten oparty jest na zjawisku polisemii. ktoœ jest chudy jak szczapa. Nosal 1990). bliskich im semantycznie jednostek jêzykowych o tym samym brzmieniu. por. Procesy stereotypizacyjne (Quasthoff 1997) rozpoczynaj¹ siê ju¿ na poziomie obserwacji danych zmys³owych. 379-384. Quasthoff 1997) zwi¹zane nieod³¹cznie z funkcj¹ stereotypów i uproszczeñ w myœleniu. tj. mi³oœæ – ÿobiekt uczucia’. tj. Bobryk 1987. Termin p r z e s t r z e ñ m e n t a l n a zosta³ wprowadzony przez G. ¿e „kognitywizm wprowadza przestrzenie mentalne w miejsce mo¿liwych œwiatów i sytuacji mo¿liwych” (1987: 281) oraz ¿e ze wzglêdu na swój kognitywny status mog¹ one funkcjonowaæ w realizmie doœwiadczeniowym. to po diable. W „przestrzeni” tej maj¹ miejsce procesy ujêzykowienia pojêæ oparte na obserwacji. Fauconnier (1985) przyjmuje. dziêki czemu przedmioty (w sensie logicznym. Fife 1994. które konceptualizujemy. dog³êbnie i ca³oœciowo. ¿e przestrzenie mentalne maj¹ nastêpuj¹ce w³aœciwoœci (por. Przedmiotem badañ lingwisty zaœ s¹ gotowe wyniki symbolizacji w postaci jednostek jêzykowych (znaków jêzykowych). gdzie kolejne znaczenia wyrazu/wyra¿enia zachowuj¹ elementy semantyczne ze struktury znaczeniowej innych. a nale¿¹ do procesów symbolizacyjnych w tym sensie. 452-454). bêd¹c¹ nastêpstwem niemo¿noœci poznania wszystkiego dok³adnie i wnikliwie. mówi¹. Fauconniera (1985. gdzie towarzysz¹ im procesy umys³owe. wszêdzie tam. Lakoff podkreœla. niem.O metaforyce uczuæ 39 zwykle zjawiska supergeneralizacji (por. 185. Komentuj¹c rozumienie p r z e s t r z e n i m e n t a l n e j . W procesie symbolizacji miêdzy biegunem semantycznym a fonologicznym dzia³a zasada reprezentacji. mi³oœæ – ÿpostawa wobec bliŸniego/drugiego cz³owieka’ itp. w kategoryzacji i wnioskowaniu (Najder 1989. 66-76). a zw³aszcza konceptualizacja i symbolizacja w ca³oœci dotycz¹ przestrzeni mentalnej cz³owieka (Tabakowska 1995. ¿e cz³owiek odnajduje w jêzyku gotowe jednostki o charakterze wyra¿eñ. por.: co nagle. Tym samym symbolizacja ³¹czy siê z elementami interpretacji rzeczywistoœci pozajêzykowej – wynikaj¹cej ze strukturalnoœci jêzyka i mechanizmów jego funkcjonowania (Langacker 1987: 51. 241. G. ktoœ ugryz³ siê w jêzyk. Übergeneralisierungen. Langacker 1995). maj¹ swoj¹ reprezentacjê w przestrzeni mentalnej. ktoœ zdêbia³ i wypuœci³ listki. sensu largo) oraz stany rzeczy. w jaki sposób „jêzyk koduje uogólnienia” (Langacker 1995: 28). obrazowoœci i konwencjalizacji oraz wielu innych mechanizmach. Lakoff 1987: 281): . metaforyce.

tj. Wierzbick¹ (1992. mog¹ otrzymaæ w procesie kognitywnym dodatkowe jednostki i modele kognitywne. Spaces 1996: 1-28) uwa¿a. – centralne elementy wprowadzone do przestrzeni staj¹ siê elementami t³a w przestrzeniach dotycz¹cych przysz³oœci (za: Lakoff 1987: 281). 2) jak tê dystynkcjê nazwaæ w kognitywizmie. oraz opartej na tym metaforyki pozwalaj¹cej na konkretne. i¿ podstawowa ich odmiana.40 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA – mog¹ zawieraæ jednostki mentalne. psychologów i lingwistów – znajduje swoje eksplicytne wyk³adniki w definicjach prototypów UCZUÆ zaprezentowanych przez A. do zrozumienia sytuacji hipotetycznych i fikcyjnych. Z perspektywy ucieleœnienia myœli. z jakich faktów kognitywnych i jêzykowych mo¿na j¹ wywodziæ. pocz¹wszy od Arystotelesa. materialne rozumienie przedmiotów abstrakcyjnych – ich upostaciowanie lub animizacjê – nale¿y przyjrzeæ siê szczegó³owo podstawowej dystynkcji UCZUÆ. a mianowicie ich podzia³owi na: 1) UCZUCIA-AFEKTY (krótkotrwa³e). a tym samym. takie jak: – unikanie przeciwieñstw w obrêbie przestrzeni. za pomoc¹ spójnika/konektora. tj. – mog¹ byæ zbudowane z modeli kognitywnych. ang. – ICM mog¹ wprowadzaæ przestrzenie z nimi zwi¹zane. 1999). Przestrzenie mentalne UCZUÆ s¹ uruchamiane na przyk³ad wtedy. – maksymalizacja wspólnego t³a za³o¿eñ (ang. G. s³u¿¹ m. i¿ w procesie kognitywnym zawieraj¹cym przestrzenie mentalne mo¿na uruchomiæ wa¿ne strategie. funkcjonuj¹ jedynie w obrêbie umys³u. a dok³adnie zosta³o opisane w pracy Gilberta Ryle’a (1970: 148198). Badacz podkreœla. Taka sytuacja kognitywna – rozpoznana od dawna przez filozofów. Rozró¿nienie niesprowadzalnych do siebie jakoœciowo UCZUÆ-AFEKTÓW i UCZUÆ-POSTAW by³o od wieków postulowane przez filozofów. connectors). Przestrzenie mentalne maj¹ charakter konceptualny i nie posiadaj¹ statusu ontologicznego materialnego. kiedy obserwator i nadawca komunikatu nie bêd¹cy eksperiencerem stara siê na drodze empatii oraz porównania cudzych uczuæ z w³asnymi ustaliæ i nazwaæ to. Z tego punktu widzenia trzeba odpowiedzieæ na dwa pytania: 1) czy dystynkcja taka jest rzeczywiœcie sposobem rozró¿niania UCZUÆ. – mog¹ byæ powi¹zane z innymi przestrzeniami za pomoc¹ konektorów (spójników/³¹czników. bior¹c pod uwagê za³o¿enia metodologiczne teorii. Fauconnier (1985. – jednostka z jednej przestrzeni mo¿e byæ po³¹czona z inn¹. – przestrzenie mog¹ siê poszerzaæ. z innej przestrzeni.in. co czuje eksperiencer. doznania (czyli afekty . Przestrzenie mentalne – jak mo¿liwe œwiaty w filozofii brytyjskiej – maj¹c status reprezentacji. 2) UCZUCIA-POSTAWY emocjonalne (d³ugotrwa³e). obecnoœci doœwiadczeñ zmys³owych i fizykalnych w umyœle. assumption) w przestrzeniach bliskich (granicz¹cych).

Podobna koncepcja zosta³a szeroko przedstawiona i skomentowana w pracy Czes³awa Znamierowskiego (1957: 151-193. co znajduje swoje potwierdzenie w przys³ówkowych wyk³adnikach czasu aktualnego. w przeciwieñstwie do u¿ycia zaimków wzglêdnych. Konsekwencj¹ takiego. 100-114) nie spe³niaj¹ wymogów stawianych zdaniom analitycznym. time) oraz gramatyczny (ang. 148-152). prawdziwych na mocy znaczenia. 1987. dzia³aniach. otwieraj¹cych zdania pytajno-zale¿ne w przypadku informacji o dyspozycjach (Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. Dyspozycjonalny wymiar postaw emocjonalnych oraz zdarzeniowy uczuæ-afektów znajduje ponadto swój wyraz w sensie/znaczeniu ujêzykowionego pojêcia okreœlaj¹cego uczucia. a dobrane elementy semantyczne do modeli kognitywnych (ang. Konsekwencj¹ ró¿nicy miêdzy zdarzeniowym charakterem UCZUÆ-AFEKTÓW a dyspozycjonalnym wymiarem UCZUÆ-POSTAW emocjonalnych jest – w strukturach gramatycznych – u¿ycie czasów aktualnych dla afektów oraz nieaktualnych dla dyspozycji oraz mo¿liwoœæ lokalizacji afektów w punkcie na osi czasu „hic et nunc”. poniewa¿ ma ona kapitalne nastêpstwa. ICM. Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. ale tak¿e i n t e l i g e n c j a. 222-242. tworz¹ce „opakowanie” (ang. wynikaj¹ce z ró¿nych dzia³añ umys³u. to z d a r z e n i a w œwiecie umys³u. 270-321) oraz we wczeœniejszych pracach George’a H. 1987). to znaczy nie stanowi¹ postulatów znaczeniowych okreœlonego jêzyka naturalnego. Dyspozycjami do zdarzeñ s¹ nie tylko UCZUCIA d³ugotrwa³e. doboru cech wed³ug kategorii prototypu. overall) dla pojêcia i pe³ny pojêciowy portret zarazem. a tak¿e w doborze elementów semantycznych do samej struktury. Taki obraz analizy UCZUÆ wy³ania siê z opisu generatywnego i/lub semantyki generatywnej. budowy reprezentacji semantycznej w oparciu o wyidealizowane modele kognitywne. czyli usposobienia. czasami typu simple a continuous. która spe³nia siê w decyzjach. mówi¹ce o zdarzeniach aktualnych (tak¿e o zdarzeniach w œwiadomoœci eksperiencera). akcjach. a pozosta³e. u¿ytych w zdaniu z czasownikowymi lub rzeczownikowymi wyra¿eniami UCZUÆ. gdy¿ korzystaj¹ one z zasad metodologicznego holizmu. Poniewa¿ w semantyce kognitywnej nieco inaczej s¹ tworzone definicje znaczenia jednostek jêzykowych. Zdarzeniowoœæ afektów a dyspozycjonalnoœæ postaw oddaje w ró¿ny sposób czas semantyczny/fizykalny (ang. tj. von Wrighta (1963) i Franza Brentana (1955a: 134. przestrzeni i modalnoœci. a nie innego zestawu cech semantycznych jest kompatybilnoœæ wyk³adników czasu. który mo¿e mieæ swoje wyk³adniki leksykalne (przys³ówki czasu.O metaforyce uczuæ 41 w literaturze psychologicznej). 1955b: 90). tense). a dok³adniej – w jego budowie. Lakoff 1987: 202-217. a w czasie semantycznym (Reichenbach 1967) – wymiar aktualny lub nieaktualny czasu. Ryle’a (1970: 198-253. Idealized Cognitive Models. Ró¿nica miêdzy zdarzeniami a dyspozycjami stanowi g³ówny punkt zainteresowañ G. pozosta- . por. nastroje i postawy maj¹ charakter d y s p o z y c j i d o z d a r z e ñ. u¿yciu spójnika ¿e wprowadzaj¹cego zdania podrzêdne. Grochowski 1972). czyli strukturze pojêcia. okoliczniki czasu) b¹dŸ gramatyczne (ró¿nice miêdzy ang.

np. koniecznych i wystarczaj¹cych do jego sensu. przy za³o¿eniu – wynikaj¹cym z ekscerpcji bogatego materia³u jêzykowego (g³ównie frazeologizmów prowadz¹cych do frazeologii ukrytej i metaforyki ad libitum) – ¿e n a t u r a l u d z k i e g o c i a ³ a (percepcja i/lub czynnoœci motoryczne: ruch. zwanych przedpojêciowymi schematami wyobra¿eniowymi (Lakoff 1986. a g³ówn¹ zasad¹ d o œ w i a d c z e n i o w e g o u j ê c i a p o z n a n i a jest teza. ¿e takie wyznaczniki istniej¹ i uk³adaj¹ siê w kilku poziomach: 1) wyboru przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego (Lakoff 1986). . 2) budowy metafory centralnej. Johnson 1987). ¿e znacz¹ce struktury pojêciowe bior¹ swój pocz¹tek z dwóch Ÿróde³: 1) doœwiadczeñ cia³a. tj. 3) aktualizacji pojêcia – POSTAWY EMOCJONALNEJ za pomoc¹ afektów bêd¹cych spe³nieniem UCZUCIA-POSTAWY (Kövecses 1986: 14. Lakoff podkreœla. Z przeprowadzonych przez nas analiz oraz z badañ innych kognitywistów wynika.42 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA j¹cych w relacji równoznacznoœci z pojêciem z³o¿onym. i¿ kategoria UCZUÆ charakteryzowana jest semantycznie za pomoc¹ specyficznych struktur wyobra¿eniowych bêd¹cych tworem ludzkiego umys³u. których naczeln¹ dewiz¹. Jednak¿e w y b ó r p r z e d p o j ê c i o w e g o s c h e m a t u w y o b r a ¿ e n i o w e g o j e s t r ó ¿ n y w z a l e ¿ n o œ c i o d j a k o œ c i UCZUÆ. spe³niaj¹cych warunki semantycznej prostoty i niedefiniowalnoœci dalej (Wierzbicka 1985). ich z d a r z e n i o w e g o lub d y s p o z y c j o n a l n e g o charakteru oraz zwi¹zanych z tym czasów semantycznych (i gramatycznych. maj¹cych swoje odniesienie do kultury i wykorzystywanych przez ludzi przy definiowaniu UCZUÆ. i¿ znaczenie pojêæ jest „pochodn¹ roli. mi³oœæ i nienawiœæ zakwalifikowane s¹ do wspólnej kategorii okreœlanej mianem UCZUCIA. jest wyeksponowanie regu³y CZUCIA: X czuje coœ (Wierzbicka 1992: 4). tj. formu³a X czuje coœ. dzia³ania) d e t e r m i n u j e w a ¿ n e a s p e k t y t e j k a t e g o r i i. np. Strach. podawaniu ich reprezentacji semantycznej. W swojej pracy (Nowakowska-Kempna 1995) przyjêliœmy tezê. 2) zdolnoœci dokonywania p r o j e k c j i w y o b r a ¿ e ñ na abstrakcyjne struktury pojêciowe (Lakoff 1986: 120). jak¹ pe³ni¹ w doœwiadczaniu cia³a (przede wszystkim ruchu i percepcji)” (1986: 121). w której nastêpuje aprobata/dezaprobata obiektu UCZUCIA d³ugotrwa³ego (Inchaurralde 1997: 138-144). a chocia¿ niektóre z nich funkcjonuj¹ równie¿ w roli semantycznych wyznaczników reprezentacji semantycznej UCZUÆ-AFEKTÓW i POSTAW w kognitywizmie. 4) wyznaczenia przestrzeni ¿yciowej i PRZESTRZENI EMOCJONALNEJ JA – NAJPIERW. gniew. Bierwiaczonek 1997). otrzymuj¹ inny status logiczny. w jêzyku angielskim) aktualnego i nieaktualnego. inkluzywnych wobec niego. otwieraj¹c¹ definiowanie z u¿yciem genus proximum. organizuj¹cej strukturê pojêcia opart¹ na tym¿e schemacie wyobra¿eniowym (Nowakowska-Kempna 1995). W swojej pracy G.

Kresem takiego stanu staje siê œmieræ i/lub zniszczenie cz³owieka. por. jakby go kto na sto koni wsadzi³. X czuje siê podniesiony na duchu. The Language of Emotions 1997. X czuje siê. jest charakteryzowany jako ktoœ poza sfer¹ ludzkiej egzystencji. cielesny cz³owiek. czyli faktyczna œmieræ (w niebie cz³owiek mo¿e znaleŸæ siê tylko po œmierci). metafory nie s¹ arbitralne. jakby mu kto skrzyd³a przypi¹³. X jest uskrzydlony. inne choroby psychiczne. czyli drogê prezentuj¹c¹ rozwój wypadków powi¹zanych z sob¹. a¿ dochodzi do punktu granicznego ludzkiej wytrzyma³oœci i przeradza siê w szaleñstwo. co mówi i co robi. Mechanizm ten powtarza siê na ró¿ne sposoby w wielu UCZUCIACH krótkotrwa³ych. Bednarkowa 1997. poniewa¿ schematy wyobra¿eniowe dobrze strukturyzuj¹ ludzkie doœwiadczenia na poziomie przedpojêciowym (Lakoff 1986: 137-149. X czuje siê uniesiony. w których cz³owiek traci panowanie nad sob¹. ŒCIE¯KA traktowana jest jako DROGA NARASTANIA I INTENSYWNOŒCI UCZUCIA. X czuje siê w siódmym niebie. a tym samym nie istnieje ju¿ jako ¿ywy. i¿ struktura pojêcia oscyluje wokó³ ukierunkowanego rozwoju wypadków: od punktu wyjœcia. choroby. ale jego znikniêcie. przy czym droga ta zmierza ku okreœlonemu przeznaczeniu. do NIEBA. jakby mu skrzyd³a u ramion wyros³y. UCZUCIA-AFEKTY mog¹ byæ dobrze wyjaœniane za pomoc¹ schematu: RÓD£O/PUNKT WYJŒCIA-ŒCIE¯KA-CEL/ PUNKT DOJŒCIA (Lakoff 1986. Jego cia³o nie zosta³o co prawda zniszczone. poza sferê grawitacji i ludzkiego. to trzeba koniecznie za³o¿yæ. Z badañ (Kövecses 1986. Nowakowska-Kempna 1995) wynika. 101-138). Lakoff 1987. Potwierdzaj¹ to równie¿ . Bierwiaczonek 1997. a wiêc praktycznie: n i e ¿ y j ¹ c y. W tym sensie cia³o – POJEMNIK NA UCZUCIA n i e i s t n i e j e i tak nale¿y interpretowaæ metaforykê RADOŒCI. X czuje siê tak. Johnson 1987). uniesienie w przestrzeñ kosmiczn¹. co prawda. Lakoff 1987. Johnson 1987: 19-40. cz³owiek nie wie.O metaforyce uczuæ 43 Jak wynika z przeprowadzonych przez nas i innych badaczy analiz (Kövecses 1986. a C jest nastêpstwem B. ¿e eksperiencer – bêd¹cy w siódmym niebie – nie jest równoczeœnie na ziemi: X nie chodzi po ziemi. a dok³adniej – jego CIA£A. natomiast UCZUCIA-DYSPOZYCJE – za pomoc¹ schematu WIÊZI i jej podobnych. a CEL/PRZEZNACZENIE ³¹czy siê ze ZNISZCZENIEM CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. X jest w siódmym niebie. zniszczenie ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA RADOŒÆ. Kañczuga 1992). Droga (ŒCIE¯KA) wypadków toczy siê od zdarzeñ zwi¹zanych z uczuciami o s³abej intensywnoœci. po czym intensywnoœæ ta narasta. Jeœli przyj¹æ metaforê: X jest w siódmym niebie. X czuje siê uskrzydlony. ale przenios³o siê w s i ó d m e n i e b o. X czuje siê. które jest traktowane jako POJEMNIK NA UCZUCIA. nawet w RADOŒCI (Nowakowska-Kempna 1995: 139-143). w której nie nastêpuje. jego organizm przestaje funkcjonowaæ normalnie. a struktura pojêæ metaforycznych okreœlaj¹cych UCZUCIA-AFEKTY oparta jest na podstawowej logice tego schematu. poprzez drogê wytyczon¹ faktami takimi. ziemskiego sposobu ¿ycia. ¿e B jest nastêpstwem A.: X-owi jest lekko.

w którym podkreœla siê (Lakoff 1986: 143). wynikaj¹c¹ z ³¹cznoœci. Pomaga im w tym Hefajstos. G. w której przytacza on dzia³ania Zeusa rozcinaj¹cego ludzi na dwoje oraz szczêœcie towarzysz¹ce momentowi. sznurów i robimy wêz³y. organizuj¹cym metaforê centraln¹. Trudno nie rozpoznaæ w tym wspania³ego. ona zaœ nadaje strukturê ca³ej reprezentacji seman- . Z badañ osób zajmuj¹cych siê reprezentacj¹ semantyczn¹ MI£OŒCI (Zaron 1985. WIÊZI dwóch CZʌCI W CA£OŒÆ. W tradycji tej sytuuje siê chrzeœcijañska communia oznaczaj¹ca jednoœæ Boga – Ojca i Syna Bo¿ego. chocia¿ przyjmuje. ¿e „jeœli A jest po(d)³¹czone z (do) B. bêd¹ce uwieñczeniem takiego rozumienia RADOŒCI i SZCZʌCIA. MI£OŒÆ. charakterystycznego dla kultury œródziemnomorskiej tekstu Platona Uczta (1934). a wiêc tym samym czegoœ. Ducha Œw. zwiêkszanie jego intensywnoœci poprzez narastanie reakcji psychofizjologicznych a¿ do przeznaczenia – ró¿nych odmian OB£ÊDU i ZNISZCZENIA ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. to jednak przyznaje. ¿e r e l a c j e s p o ³ e c z n e i z w i ¹ z k i m i ê d z y l u d Ÿ m i s¹ czêsto rozumiane w k a t e g o r i a c h WIÊZÓW i WIÊZI. co tworzy ca³oœæ. Bednarkowa 1997. co jest z³¹czone. W przeciwieñstwie do UCZUÆ krótkotrwa³ych UCZUCIA-D£UGOTRWA£E DYSPOZYCJE zbudowane s¹ wokó³ przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego WIÊZI. to A jest podporz¹dkowane B i uzale¿nione od niego. a podstawowa logika mówi. i¿ reprezentacja semantyczna MI£OŒCI rozwija siê wokó³ schematu RÓD£O-ŒCIE¯KA-PRZEZNACZENIE. jedn¹ siê staniecie istot¹. prezentuj¹c punkt wyjœcia UCZUCIA.. NIENAWIŒÆ oparte s¹ na schemacie WIÊZI. kiedy ktoœ odnajduje swoj¹ po³owê. a w relacji symetrycznej – tak¿e odwrotnie”. Poszczególne ICM UCZUÆ-AFEKTÓW maj¹ budowê odnosz¹c¹ je do schematu RÓD£A-ŒCIE¯KI-PRZEZNACZENIA. tak ¿e dwojgiem bêd¹c. a tak¿e Syna Bo¿ego i Koœcio³a wiernych.44 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA frazeologizmy: szczêœcie wieczne. szczêœliwoœæ wieczna/wiekuista. By utrzymaæ bliskoœæ przedmiotów. aby zapewniæ sobie ich bliskoœæ. Lakoff (1986: 143) podkreœla. Elementami struktury schematu s¹ wiêc przedmioty A i B oraz ³¹cz¹ca je WIʏ. po wygaœniêcie uczucia. Kañczuga 1992) wynika. ¿e w dzieciñstwie trzymamy siê rodziców i chwytamy ró¿ne przedmioty. a zbudowana na ich podstawie struktura pojêcia UCZUCIA powiela globalnie ten schemat. Bierwiaczonek 1997. jest JEDNOŒÆ DWÓCH DOPE£NIAJ¥CYCH SIÊ CZʌCI/PO£ÓWEK. Zoltan Kövecses (1986 : 62). Nowakowska-Kempna 1995. u¿ywamy lin. i¿ uczucia z grupy SYMPATII i ANTYPATII typu PRZYJAÑ. ja was spojê i zlutujê w jedno. organizuj¹c¹ definiowanie poprzez rozumienie tego UCZUCIA.: „Amongst the various ways of conceptualizing love the model according to which LOVE is UNITY OF TWO COMPLEMENTARY PARTS is metaphor central”. spajaj¹cy ludzi w jedno: Jeœli tego chcecie. ¿e metafor¹ centraln¹ MI£OŒCI. por. Ma³¿eñstwo sakramentalne bywa nazywane komuni¹ osób.

£¹czy nas mi³oœæ. Obcujemy z sob¹ blisko. MI£OŒÆ oraz inne UCZUCIA-POSTAWY-DYSPOZYCJE odznaczaj¹ siê trwa³ym stosunkiem emocjonalnym miêdzy osobami. To nieroz³¹czni przyjaciele/kochankowie/ma³¿onkowie. Jesteœmy z sob¹ blisko.. Scementowa³a ich nienawiœæ. wynikaj¹c¹ z przyjêcia konkretnego przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego. Z moich przyjació³ to Kastor i Polluks. To bliska mi osoba. ró¿n¹ budowê reprezentacji semantycznej. ma³¿eñskim)/WIÊZI¥. Znajduje to swój wyraz w semanty- . które ¿ywi¹ wobec siebie uczucia. Ich nienawiœæ jest scementowana. Papu¿ki-nieroz³¹czki. Lelum-Polelum. £¹cz¹ nas wiêzy przyjaŸni..O metaforyce uczuæ 45 tycznej zbudowanej wokó³ koncepcji ZBLI¯ANIA SIÊ. Trzymamy siê zawsze blisko. PrzyjaŸñ/braterstwo scementowane wspólnie przelan¹ krwi¹. To bliski mi cz³owiek. Jak wynika z podanych przyk³adów. £¹czy nas wiêŸ przyjaŸni.” „Zestrzelmy myœli w jedno ognisko I w jedno ognisko – duchy”. Ich mi³oœæ jest scementowana. £¹czy nas przyjaŸñ. ZEJŒCIA. co znajduje potwierdzenie w licznych frazeologizmach o motywacji metaforycznej. poniewa¿ w tych ostatnich typ metafory centralnej wyznacza schemat WIÊZI. stworzenia WIÊZI i bycia PO£¥CZONYMI WÊZ£EM (np. „Rzek³byœ – dwójduch w jednym ciele. bêd¹cych podstaw¹ utworzenia modeli kognitywnych wchodz¹cych w sk³ad reprezentacji semantycznej. £¹cz¹ nas wiêzy braterstwa/braterskie. Trzymamy z sob¹. ¯yjê z nim za pan brat. Wiêzy przyjaŸni s¹ trwa³e.: Zbli¿yliœmy siê z sob¹. Wiêzy ma³¿eñskie s¹ trwa³e. bliskiej komitywie z Janem. Nierozerwalny wêze³ ma³¿eñski. Mo¿na zatem uznaæ za udowodnione twierdzenie. £¹czy nas nienawiœæ. ¯yjê w dobrej. por. AFEKTY i POSTAWY maj¹ wiêc ró¿n¹ strukturê semantyczn¹. i¿ UCZUCIA-AFEKTY oparte s¹ na innym typie metafory centralnej i przedpojêciowym schemacie wyobra¿eniowym ni¿ UCZUCIA-POSTAWY.

BUT). Bogus³aw Bierwiaczonek (1997: 1-5). hobby. ¯YCZLIWOŒÆ i PRZYJAÑ. ZAINTERESOWANIE. Wajszczuk 1972). w której tkwi¹ osoby ¿ywi¹ce UCZUCIE-POSTAWÊ nie tylko z grupy SYMPATII. Bierwiaczonek (1997: 1-7). 4) wyznaczenie wspólnej BLISKIEJ PRZESTRZENI. Kövecses 1986 : 62-67. TÊSKNOTÊ. dla MI£OŒCI wobec braku takich mo¿liwoœci przy afekcie. do Boga. wêz³y. Fromm [1957] 1985. RADOŒÆ. Zaron (1985) oraz B. a tak¿e Wojciszke 1994. Zoltan Kövecses (1986: 62-67). Fromm [1957]1985. ROZPACZ po stracie ukochanej osoby. œciana antypatii pomiêdzy nami. Odwo³ujemy siê wówczas do pewnych stereotypowych i kulturowych oczekiwañ lub przekonañ. w których nie ma takich frazeologizmów i metaforyki (por. PODZIW. Z. pomiêdzy. 8) schemat WIÊZI – ³¹czy siê z definiowaniem UCZUÆ-DYSPOZYCJI za pomoc¹ p r o t o t y p u rozumianego jako t y p m y œ l e n i a (Lakoff 1987: 7889)/reprezentacja mentalna typowych lub idealnych przyk³adów. 7) zestaw UCZUÆ-AFEKTÓW aktualizuj¹cych POSTAWÊ EMOCJONALN¥ MI£OŒCI jest ró¿ny w zale¿noœci od jej rodzajów. t y p o w a/i d e a l n a p r z y j a Ÿ ñ/s y m p a t i a. do przyjació³. mi³oœæ fana do idola oraz zami³owania. 2) wyznaczenie metafory centralnej. Sternberg 1986. PRZYWI¥ZANIE. braterska. mi³oœæ w³asna. 6) aktualizacja UCZUÆ-POSTAW-DYSPOZYCJI (w opozycji) poprzez nazwy afektów np. po³¹czenie w sposobach mówienia i rozumienia UCZUÆ-POSTAW przy braku tych¿e przy mówieniu o afektach. matczyna. por. Sternberg 1986. SZACUNEK. Iwona Nowakowska-Kempna (1986: 170-179) wymieniaj¹ ENTUZJAZM. niechêæ miêdzy nimi. Wojty³a 1975). mi³oœæ bliŸniego. LINK-schemata) lub (ANTY)WIÊZI. between). blisko. 5) u¿ycie wyra¿eñ typu: miêdzy. lecz tak¿e ANTYPATII. w których mówi siê o BLISKOŒCI osób ¿ywi¹cych wobec siebie uczucie-dyspozycjê. czy angielskie konstrukcje z between (pomiêdzy) love between Tom and Sue” (1997: 2). przepaœæ miêdzy naszymi rodzinami. uwagê Bogus³awa Bierwiaczonka „MI£OŒÆ jest konstruowana jako WIʏ (LINK) oraz zdania typu mi³oœæ miêdzy Tomkiem a Basi¹ trwa³a d³ugie lata. 3) wyznaczenie ZBLI¯ENIA i BLISKOŒCI osób po³¹czonych trwa³ym uczuciem-dyspozycj¹ (postaw¹ emocjonaln¹). a tak¿e chêæ robienia czegoœ. preferencje. do ojczyzny. w przeciwieñstwie do afektów. SZCZʌCIE oraz SMUTEK.: Miêdzy nimi wyrós³ mur nienawiœci. t y p o w a/i d e a l n a m i ³ o œ æ. mur pogardy/niechêci/antypatii/nienawiœci pomiêdzy nimi sta³/wyrós³. t y p o w a n i e c h ê æ/a n t y p a t i a /n i e n a w i œ æ /z a z d r o œ æ itp. Stosuj¹c test z ALE (ang. np. Wojty³a 1975. por. SYMPATIÊ. przywi¹zanie. opartej na tym schemacie. co znajduje swoje potwierdzenie w wielu frazeologizmach. równie¿ Wojciszke 1994. równie¿ strukturalizowanej za pomoc¹ przyimka pomiêdzy/miêdzy (ang. wiêŸ. czym da- . por. np. wyró¿niaj¹c kollokacje typu: mi³oœæ erotyczna. powi¹zanie. bliskoœæ. ojcowska (rodzicielska). wiêzi.46 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA ce poprzez: 1) schemat WIÊZI (ang. na co zwracaj¹ uwagê Z. ale nie jest zazdrosny (1986: 76. Kövecses proponuje w³¹czyæ tutaj równie¿ ZAZDROŒÆ: On j¹ kocha.

Friesen 1983. por. co uzasadnione jest ich psychologiczn¹ natur¹ (Natura emocji 1998. Dok³adnie bior¹c. czego nie da siê inaczej wyjaœniæ. Mieszcz¹ siê tutaj stereotypy socjalne i typowe przyk³ady b¹dŸ idea³y spo³eczne.-K. na której siê rozsnuwa [. i¿ postawa uczuciowa bierze partem pro toto.. gniew. PARTII POLITYCZNYCH itp. Ellsworth 1972. bo j¹ w³aœnie lubi” (1957: 188). to mówimy. Eibl-Eibesfeldt 1987). naszemu N podoba siê tylko sam zapach ró¿y. konceptualizuj¹c UCZUCIE-AFEKT. Clark 1998) – emocjonalnej potencji do afektów. ¿e pies ¿ywi uczucie bojaŸni w stosunku do swego pana” (1957: 180).] do wzruszeñ i d¹¿eñ. jak d y s p o z y c j o n a l n y m charakterem POSTAW.N.] Atoli jêzyk potoczny ma specjalne oznaczenie dla takiej gotowoœci. Bierwiaczonek 1997). Goldsmith 1998. lecz g³êboko wyrytym œladem minionych dziejów jednostki i torem przysz³ych jej dziejów” (1957: 186187). G. Ekman 1998a. 1986. Je¿eli pies doznaje strachu zawsze. STOWARZYSZEÑ.in. Ekman 1973a. ¿e ¿ywi u c z u c i e g n i e w u w stosunku do Paw³a. Sternberg 1986) czy teolodzy (Wojty³a 1975) s¹ zgodni co do tego. ale ma te¿ sw¹ kanwê intelektualn¹. Lakoff (1987: 87) podkreœla. ujêtymi jako reprezentatywne. por. mówimy. gdy zobaczy swojego pana. ale nie: *twarz X-a wyra¿a mi³oœæ. Wojciszke 1994. ale nie dyspozycje. sympatiê. Nazywa j¹ uczuciem. Watson. Ekman. Gdy wiêc jakiœ Piotr wpada w gniew zawsze. ¿e istnieje z oraz do ak- . 9) UCZUCIA-AFEKTY s¹ definiowane za pomoc¹ prototypów wyznaczaj¹cych p r z y p a d k i w z o r c o w e. Badacz podkreœla: „Ju¿ tutaj zachodzi to charakterystyczne dla rozwoju uczuæ zjawisko. Davidson 1998. Prowadzi to – zdaniem badacza – do powstania s¹du wartoœciuj¹cego o charakterze s ¹ d u e g z y s t e n c j a l n e g o o postaci zdaniem X dobrze jest. twarz X-a wyra¿a zachwyt. Zarówno kognitywiœci (Kövecses 1986. Lazarus 1998a. 1998b. wyjaœnienia Czes³awa Znamierowskiego: „Ale mo¿e byæ i tak. przyjaŸñ.. jej »czêœæ« niejako. 1980. Fromm [1957]1985. ¿e u kogoœ powstaje g o t o w o œ æ [spacja – I. 10) test z u¿yciem s³owa twarz. przechodz¹c¹ przez œwiadomoœæ. zachowywaæ siê wed³ug spo³ecznie ustalonego wzorca i zdaæ z tego sprawê w semantyce. gdy¿ na schemacie WIÊZI oparta jest równie¿ konceptualizacja GRUP. S¹ one podstawowymi modelami zachowania. które s¹ t w o r z o n e i a k t u a l i z o w a n e poprzez afekty. Levenson. TOWARZYSTW. Frijda 1998a. gdy¿ na twarzy mog¹ malowaæ siê afekty (Darwin 1988. Friesen. w interesie ludzi le¿y doœwiadczaæ przypadków wzorcowych. i¿ by prze¿ywaæ wzruszenia pewnego typu zawsze z tego samego powodu. ale zasiêgiem swego uczucia obejmuje on ca³¹ ró¿ê. jak i psychologowie (m. nienawiœæ. Autor konkluduje: „Uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. poniewa¿ wiêkszoœæ dzia³añ lub zachowañ mo¿e byæ charakteryzowana w semantyce z u¿yciem kategorii przypadku wzorcowego. skoro zobaczy jakiegoœ Paw³a. radoœæ. ¿e ró¿ne odmiany MI£OŒCI s¹ zwi¹zane immanentnie z pewnymi (w literaturze przedmiotu) UCZUCIAMI-AFEKTAMI. Ekman.. strach.] Uczucie nie jest przelotn¹ burz¹...-K. 1998b. 1973b.N.]. smutek.O metaforyce uczuæ 47 ne zjawisko lub obiekt byæ powinno. wobec tego samego przedmiotu czy gatunku przedmiotów [. Kagan 1998. 1998b.

tak¿e JA emocjonalnego w przestrzeni psychicznej lub fizycznej. jest akceptowane jako DOBRE. Trwa³oœæ POSTAWY EMOCJONALNEJ. W rzeczywistoœci uczucia nie prze¿ywamy bezpoœrednio nawet i w tym przypadku: ju¿ moc¹ samej definicji uczucia. utwierdzaj¹c¹ na nowo uczucie.] do strac h u -wzruszenia.: Jack enjoys the Pathetique Sonata Jack is enjoying the Pathetique Sonata Jeœli: A is enjoying x only if A is experiencing pleasure (Davis 1982: 240). Kontynuuj¹c analizê zjawiska tego typu. przy czym SZCZʌCIE – krótkotrwa³y afekt w opozycji do d³ugotrwa³ej postawy rozró¿niany jest – zdaniem autora – poprzez u¿ycie zgramatykalizowanych czasów: aktualnego i nieaktualnego – Present Continuous i Present Simple. c o m o j e . b o j e s t w ³ a s n e . i¿ wartoœci aksjologiczne zwi¹zane z POSTAW¥ KANONICZN¥: PLUS równe RÓWNOWADZE bywaj¹ okreœlane/odnoszone do FIGURY/POSTAWY/PIONU jako plus. które bêdzie podobne do prze¿ycia tworz¹cego. Zatem t o .48 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA tualizacji UCZUCIA-POSTAWY w formie afektów-wzruszeñ. Ale w chwili. jej d³ugoœæ. co jest WEWN¥TRZ czyjejœ przestrzeni. co pomo¿e w odkryciu pewnych faktów. w schematach wyobra¿eniowych. gdy uczucia aktualizuj¹ siê w jednoimiennym z nim wzruszeniu. Strach-uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I.N. a to. oraz z ka¿dorazow¹ aktualizacj¹. W podobnym tonie wypowiada siê W. intensywnoœæ i g³êbokoœæ œladu w pamiêci wi¹¿¹ siê nie tylko z afektami tworz¹cymi. przeniesieniem afektów z cech przedmiotu na niego samego i ukszta³towaniem s¹du wartoœciuj¹cego. gdy siê ono aktualizuje we wzruszeniu. a nastêpnie uaktywniaj¹ emocje. który dotyczy pozytywnej oceny faktu istnienia obiektu uczuæ. Tak samo gniew czy zazdroœæ. tj. z³y itp. Wymienion¹ aksjologiczn¹ wartoœæ mo¿na zastosowaæ tak¿e do innych rodzajów przestrzeni. mo¿emy mieæ œwiadomoœæ. C.S. Cz. ale tak¿e z procesem i r r a d i a c j i. egzystencjalnego. por. ¿e dane wzruszenie jest przejawem uczucia. ¿e dane wzruszenie p³ynie z trwa³ej dyspozycji” (1957: 183). dobry itp. £¹czy siê to z wyznaczaniem w³asnej przestrzeni JA. upatruj¹c afektów aktualizuj¹cych – wielkiej PRZYJEMNOŒCI oraz SZCZʌCIA w odniesieniu do POSTAWY SZCZʌCIA. Davis (1982: 247). Te wartoœci podtrzymuj¹ nastawienie wobec obiektów i relacji miêdzy nimi. oraz do PODSTAWY/ZIEMI/DO£U jako minus. Dyspozycja-uczucie przejawi siê inaczej: zaktualizuje siê w nowym prze¿yciu. ¿e prze¿ywamy bezpoœrednio uczucie. j e s t d o b r e . Znamierowski argumentuje: „Gdy uczucie powstaje za spraw¹ jednego prze¿ycia tworz¹cego lub wielu prze¿yæ jednorodnych. I wydawaæ siê tu mo¿e. gdy¿ uwa¿a siê je za w³asne lub za czêœæ tego samego wycinka przestrzeni. Jest to mniej lub wiêcej jasna myœl.-K. które jest utajon¹ w duszy i ciele dyspozycj¹. Inchaurralde (1997: 136) podkreœla. pomiêdzy prze¿yciem a uczuciem zachodzi stosunek prosty.

moja Ania.O metaforyce uczuæ 49 (Inchaurralde 1997: 137). lubianych i kochanych. pomniejszaj¹c jego rozmiar. która wywo³uje przyjazne uczucie. 2. por. etymologiê s³owiañskich nazw z grupy ANTYPATII typu: pol. a oznaczaj¹ce chêæ niepatrzenia na obiekt uczucia i pozbycia siê go z tej przestrzeni. nienawidziæ – ÿnie móc widzieæ’. Inchaurralde (1997: 139). Nie dziwi wiêc fakt – w naszym przekonaniu – ¿e tak czêsto za pomoc¹ deminutiwów. . co mo¿na zilustrowaæ w nastêpuj¹cy sposób: Podsumowuj¹c niniejsze rozwa¿ania. mówimy o osobach i przedmiotach bliskich. by nie zmieœci³y siê w tej przestrzeni. NIENAWIŒÆ pragn¹ tej osoby lub obiektu siê „pozbyæ” z przestrzeni emocjonalnej i „wypychaj¹ na zewn¹trz”. ÿbyæ odwróconym/obróconym ty³em’. Umo¿liwia równie¿ POMI£OŒÆ NIENAWIŒÆ przestrzeñ JA przestrzeñ JA MNIEJSZENIE go i w³¹czenie do swojej przestrzeni przy uczuciach pozytywnych b¹dŸ POWIÊKSZANIE i wypychanie z w³asnej przestrzeni przy uczuciach negatywnych. odrzucaj¹cych. wskazuj¹c. sãm obraten – ÿnienawidziæ’. ÿnienawidz¹cy’. Przestrzeñ w³asnego JA mo¿na wiêc uznaæ za przestrzeñ emocjonaln¹. jak NIECHÊÆ. mój wielbiciel. mój kolega. Natomiast augmentatiwa „powiêkszaj¹” obiekty do takich rozmiarów. Oddaj¹ to rozmaite skojarzenia pierwsze. przejawia siê niew¹tpliwie element subiektywnego wartoœciowania obiektu uczucia. mój przyjaciel. oraz negatywnych. ANTYPATIA. poniewa¿ ludzie czuj¹ siê blisko obiektu – osoby. i¿ bliskoœæ obiektu uczucia wyzwala w nas chêæ wpuszczenia kogoœ do naszej przestrzeni osobistej. natomiast przy uczuciu negatywnym. Macedoñski i bu³garski przymiotnik obraten wspó³czeœnie zachowa³ oba znaczenia: 1. jak MI£OŒÆ. Akceptacja obiektu UCZUCIA-POSTAWY zwi¹zana z SYMPATI¥. jak sugeruje C. ¿e w UCZUCIACH-POSTAWACH pozytywnych. aprobuj¹cych. i dlatego pozwalaj¹ jej „wejœæ” do w³asnej przestrzeni ¿yciowej. d³ugotrwa³ym. utrwalone w etymologii nazwy UCZUCIA-POSTAWY. sytuuje w niej deminutiwa i augmentatiwa. por. mac. wyra¿aj¹cego siê w formie oceny zawartej w s¹dzie egzystencjalnym. ÿobrócony ty³em’. a przede wszystkim hipokorystyków. gdy¿ nie czujemy siê zagro¿eni przez ten obiekt. C. jak NIENAWIŒÆ. Inchaurralde (1997: 139-140) charakteryzuje szczegó³owo przestrzeñ emocjonaln¹ jednostki. mo¿na przyj¹æ. PODZIWEM czy SZACUNKIEM pozwala sam obiekt uznaæ experiencerowi za swój i u¿ywaæ wobec niego zaimków dzier¿awczych.

wyzwalanie pewnego typu zachowañ. gramatycznych. jakimi terminami w lingwistyce opatrzyæ obie jakoœci.50 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA augmentatiwów u¿ywamy zaœ w stosunku do osób/przedmiotów. 2. doborze konektorów zdañ podrzêdnych i ich typów. Niektóre wa¿niejsze wyk³adniki przestrzeni emocjonalnej JA zosta³y przedstawione w artykule. wróg. jeœli odnieœæ j¹ do ogólnego znaczenia wyrazu postawa w S³owniku wspó³czesnego jêzyka polskiego (1996: 818): ÿ1. straszek. nastawienie wzglêdem ludzi i œwiata zewnêtrznego. inne – w monografii o uczuciach (por. zaciek³y wróg oraz z³oœnik. gramatyczne i pragmatyczne wyznaczniki. leksykalnych. pewnej wyró¿nionej grupy zjawisk. np. kochanek. Ró¿nice w symbolizacji dotycz¹ poziomów doboru wyznaczników fonologicznych. Niew¹tpliwie nazwy: UCZUCIA-AFEKTY i UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE zaczerpniête s¹ z psychologii. s¹ rozumiane za ich pomoc¹. Poza kwesti¹ bezsporn¹ pozostaje kwestia sporna. chc¹c je powiêkszyæ i „wypchn¹æ z w³asnej przestrzeni” lub „powiêkszyæ i nie wpuœciæ do niej”. bêd¹c wyjaœniane w terminach przestrzeni. do pewnego systemu wartoœci. fan. frazeologicznych i tekstualnych. antypati¹. œwiadomie przyjêta pozycja cia³a. zawistny. Znaczenie emocjonalne i strategie grzecznoœci (Inchaurralde 1997: 140) mog¹ byæ dwoma sposobami interpretacji deminutiwum. leksyce i frazeologii. uwodziciel. stosunek cz³owieka do ¿ycia. Nowakowska-Kempna 1995: 21-26). znajduj¹cy wyraz w zachowaniu i postêpowaniu. ulubieniec. w³aœciwe cia³u usytuowanie poszczególnych jego fragmentów. tchórz. predyspozycji do okreœlonych afektów oraz ocena globalna obiektu uczuæ znajduj¹ swoje potwierdzenie w licznych nazwach typu nomina attributiva. i¿ – niezale¿nie od paradygmatu badañ: generatywnego. zazdroœnik. zwi¹zana z jej dyspozycjonalnym charakterem.: wielbiciel. 3. socjologii czy naukach o kulturze. strukturalnego czy kognitywizmu – istniej¹ d w i e pozostaj¹ce w stosunku interdependencji. opozycjonista. intrygant. Aktualizacja UCZUCIA-POSTAWY. Z przytoczonych znaczeñ dopiero trzecie odnosi siê do zjawisk psychicz- . które chocia¿ nie maj¹ nic wspólnego z pojêciem iloœci i wielkoœci. które darzymy niechêci¹. poniewa¿ ró¿nice w jakoœciach: zdarzeniowoœci AFEKTÓW i dyspozycjonalnoœci POSTAW znajduj¹ swój wyraz w konstrukcjach gramatycznych. to. ukochany. Podsumowanie dotychczasowych analiz lingwistycznych UCZUÆ prowadzi do wniosku. zwolennik. zachowanie’. Przynosz¹ one równie¿ potwierdzenie tezy kognitywistów. zarozumialec itp. najdro¿szy. Nazwa UCZUCIE-POSTAWA EMOCJONALNA jest d³uga i niezbyt zrêczna. W ka¿dej z opcji badawczej mo¿na podaæ ich semantyczne. stanowisko. a wiêc niezale¿ne od siebie j a k o œ c i semantyczne: UCZUCIA-AFEKTY oraz UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE. choæ u¿ywane tak¿e w filozofii. antagonista. wrodzone lub nabyte. przeciwnik. a mianowicie. nienawiœci¹. ¿e symbolizacja to zjawisko wystêpuj¹ce na wszystkich poziomach strukturalnoœci jêzyka.

O metaforyce uczuæ 51 nych. przy czym mo¿e to byæ równie¿ stosunek emocjonalny. Wierzbickiej (1997: 228). (1998a). czyli d ³ u g o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. [w:] Natura emocji. – (1994). i¿ w jêzyku polskim termin n a s t a w i e n i e oznacza raczej postawê wolitywn¹ ni¿ emocjonaln¹. ¿e propozycji autorek nie mo¿na przyj¹æ. mówi¹c o jakoœci uczuæ. s. Tokarskiego. Byæ mo¿e. Wiedza potoczna a inferencja. prze³. [w:] Z problemów frazeologii polskiej Tekst niniejszy w podobnej postaci zosta³ zamieszczony w monografii I. Zwa¿ywszy fakt. prze³. s. s. (1983). Ró¿nicê tê upatruje m. pod red. short-term attitude. Bartmiñskiego. Wojciszke. a mianowicie: n a s t a w i e n i e.116) wprowadza nazwy ang. attitudes – n a s t a w i e n i e. P. ³¹czy siê z krótkotrwa³ym afektem (1997: 114-116). Pozostaje wszak¿e problem koniecznoœci nazwania dwóch ró¿nych jakoœciowo pod wzglêdem semantycznym typów UCZUÆ. Lublin. w którym np. – (1998b). R. F. s. Wœród zacytowanych okreœleñ w definicji s³ownikowej nazwy odnaleŸæ mo¿na wszak¿e wyra¿enie czêsto stosowane w odniesieniu do uczuæ-dyspozycji. Berej. J. Bibliografia Apresjan J. – (1987). s. Bartmiñskiego. 13-20. Averill J. 227-231. Nieodpowiednie i odpowiednie emocje. W oku patrz¹cego. J. wydaje siê. Klasyfikacja funkcji pragmatycznych. pod red. oraz ang. (1993). Bartmiñski J. R. Anusiewicza. Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. J. czyli k r ó t k o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. w przeciwieñstwie do with – ÿz’. wymagaj¹cym po sobie d³ugotrwa³ego uczucia (1997: 116-119). J. (1985). Gdañsk. Ekmana. 5-12. „Etnolingwistyka”.i d³ugotrwa³ych z przyimkami w jêzyku angielskim. Tak¹ propozycj¹ mo¿na by zamkn¹æ niniejsze rozwa¿ania4. Osmond (1997: 115.. pod red. to znaczy wyra¿a stosunek cz³owieka do rzeczywistoœci.. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeñ. w tym A. [w:] Natura emocji. long-term attitude. B. przyjmuj¹c tak¿e ró¿nicê w jakoœci semantycznej obu nastawieñ (1997: 113-133). [w:] Jêzyk a Kultura. „Polonica” IX. Wroc³aw. Wychodz¹c z tego punktu. pod red. Kraków. w ³¹czliwoœci nastawieñ krótko. – (1992). 53-85. 9-35. 5: Potocznoœæ w jêzyku i kulturze. Nowakowskiej-Kempnej (2000). [w:] O definicjach i definiowaniu. odnosz¹ce siê w cz³onie wyjaœniaj¹cym do opozycji krótkiego/d³ugiego czasu oraz analogicznie: UCZUCIA D£UGOTRWA£E lub UCZUCIE-DYSPOZYCJA. Davidsona. t. Naiwny obraz œwiata a leksykografia. modele formalne jêzyka i leksykografia systemowa. Lublin. która równie¿ pos³uguje siê terminem ang. najzrêczniejszym okreœleniem by³oby: UCZUCIA KRÓTKOTRWA£E. przyimek by – ÿprzez’. 4 . Jêzykoznawstwo teoretyczne.in. s. dochodzimy do identycznej propozycji w innych pracach badawczych. Nastawienie krótkotrwa³e okreœla równie¿ autorka jako anger-type words – ÿs³owa typu gniew’ (1997: 118). Awdiejew A.. nr 6. Podstawowe zagadnienia. Wspó³pracuj¹ca z Ann¹ Wierzbick¹ M. 21-29. Nieckuli.

Davidson R. by S. Gliwice. s.. (1997).. pod red. Cambridge Mass. by J. Friesen W. Mit. Bobryk J. Descartes’ Error. (1997).. ed. s. Dziamska G. – (1973a). Eliade M.. (1983).. – (1998b).. Code Ch. Darwin and Facial Expression: A Century of Research in Review. [w:] Natura emocji. – (1988). 50-53. O wyrazie uczuæ u cz³owieka i zwierz¹t. Warszawa. Niemeier. (1987). (1996). Berlin – Bern – New York – Paris – Wien. Pictures of Facial Affect.. (1955a).. Lublin. Brentano F. Renna M.. s. Collins A. Poznañ. New York. Warszawa. Amsterdam – Philadelphia. Clore G. Strasbourg [maszynopis]. Autonomic Nervous System Activity Distinguishes Among Emotions. London. Dialog na temat inwariantów jêzykowych w ujêciu kognitywnym [kserokopia]. pod red. – (1998a). Archetypes. 25-53. B¹ba S. Lublin [maszynopis].. Ekman P. Desclés J. [w:] Natura emocji. The Face of Man: Expressions of Universal Emotions in a New Guinea Village. t. s. Friesen W. 2. Davis W.52 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA i s³owiañskiej. III. Chichester. – (1980). Ekman P. Friesen W. cognitifs et types de proces. Expression and Theoretical Foundation..J. (1998). 159-168. Language. Wroc³aw.W. 1208-1210. Conceptualization. (1982). Hamburg. (1996).P. – (1973b). Ekman P. (1986). ed. Definicja kognitywna jako narzêdzie opisu konotacji. 233-246. French Interjections and Their Use in Discourse. Konceptualizacja MI£OŒCI w jêzyku uczniów siedemnastoletnich (z perspektywy ewaluacji procesu dydaktycznego). Ellsworth P. Bd. Emotion und Sprache.. (1997). Bd. Warszawa. [w:] Darwin and Facial Expression. „Mind” 362. Wroc³aw. Drescher M. III. Warszawa. Bartmiñskiego. 240-256. O emocji.. „Pamiêtnik Literacki”. s.. [w:] The Language of Emotions. – (1955b). (1987). Jêzyk cia³a. Wprowadzenie do matematycznego modelowania niejednoznacznoœci. B¹ba S. (1992). (1976). Love in Frames and Scripts. New York. Bierwiaczonek B. M. Mi³oœæ i nienawiœæ. (1997). Battacchi M. s. (1996). Banyœ W. New York. Emotion in the Human Face. [w:] Natura emocji. Liberek J. Warszawa. II. Cross-cultural Studies of Facial Expressions. Fauconnier G.. Twardy orzech do zgryzienia. Suslow T. sacrum. series. Elmsford. Bodlin M. Levenson R. Pos³owie do pytania „Czy istniej¹ emocje podstawowe”. Cole.P. 47-50. z. Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. 169-229. R. Reason and the Human Brain. s. Ekman P. czyli o poprawnoœci frazeologicznej. „Science” 221. (1997). Davidson R. (1974).. J. 20-25. Wszystkie emocje s¹ podstawowe. Katowice [maszynopis rozprawy doktorskiej]. (1998).. (1969). Ekman P.. Podrêczny s³ownik frazeologiczny jêzyka polskiego. Nebraska. Czoga³a E. s. Dlaczego emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Universals and Cultural Differences in Facial Expressions of Emotions. London.. nastroju i innych pojêciach afektywnych. (1987). (1971). Nastroje. [w:] Konotacja. Darwin K. Dirven... Psychologie vom empirischen Standpunkt. 169-183.. s. D. 54-55. (1996)... [w:] Natura emocji. Palo Alto. Hamburg. Emotion. „Nebraska Symposium on Motivation”.. . Basaja. Rytel. Psychologie vom empirischen Standpunkt. Zbiory rozmyte. Locus umys³u. (1998).. Wzorce archetypowe w poezji tragicznej. Theory of Enjoyment. A Century of Research in Review. Bednarkowa J. (1972). [w:] Natura emocji. Aphasia and the Right Hemisphere. emocje i cechy. s. historia. Eibl-Eibesfeldt I. Desclés J. (1988). Damasio A. (1985).. s.

H. Kraków. (1997). Frames and the Semantics of Understanding. Johnson M. Jêzykowy obraz œwiata (1990). Brzeziñskiej. – (1998a). s. The Bodily Basis of Meaning. Frake. Emotions. 139-145. A. Lublin.I. Ró¿nice miêdzy emocjami. [w:] Natura emocji. Bieli.. Warszawa.. Fromm E. III. s. A. H. Próba leksykograficznego opisu znaczeñ grupy rosyjskich s³ów oznaczaj¹cych uczucia. – (1981). Katowice [maszynopis pracy magisterskiej].. The Expressive Function of Language: Towards a Cognitive Semantic Approach. – (1992). wyd. The Body in the Mind. nr 3. „Czasopismo Psychologiczne”. Hall E. (1997). (1998).. R. A. T. nastrojami i cechami temperamentalnymi. (1986). Oatley K.. O uczuciach i ich objawach w aspekcie semantyki leksykalnej. Wierzbickiej. 135-154. – (1987). (1989). nr 7/8. (1997). 70-74. Jankowski. Kowalika. Emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. (1987). (1980). [w:] Podstawy gramatyki kognitywnej. (1972). Frijda N. habitualne.. [w:] Z zagadnieñ s³ownictwa wspó³czesnego jêzyka polskiego. s. Inchaurralde C. nr 2. Warszawa. Reference and Emotional Involvement. Ró¿norodnoœæ afektu: emocje i zdarzenia. (1997). Jarymowicz M. s. (1998). Imagination. The Language of Emotions: an Analysis of a Semantic Field. Goleman D.. „Quaderni di semantica” VI. Wroc³aw. J.. ed. (1985). Cambridge. „Cognition and Emotion”.. [w:] The Language of Emotions. Jordanskaja L. „Przegl¹d Humanistyczny”.. Gerstmann S. 63-69.. prze³. Pojêcie jêzykowego znaku ekspresywnego. Wroc³aw. Warszawa. 105-123. ([1957]1985). Inteligencja emocjonalna. O sztuce kochania. Cz. (1970). Stanford. Fillmore Ch. s. Sêk.. (1977). Warszawa. s. Prototyp NIENAWIŒCI (na materiale jêzyka polskiego i serbsko-chorwackiego). Bezg³oœny jêzyk. Archetypy i symbole. [w:] The Language of Emotions. Goldsmith H. Grabias (1978).. 222-254. s. Powszechniki istniej¹ i s¹ interesuj¹ce. (1979).. Lêk. pod red. nastroje i sentymenty.. pod red. Johnson-Laird P.O metaforyce uczuæ 53 Fife J. Bartmiñskiego. 9-65. Kañczuga E. s. Kêpiñski A. . Frake Ch. (1994). Kagan J. s. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. Dziedzina emocji z perspektywy rozwojowej. no 2. uniwersalne – w œwietle kategorialnego znaczenia form czasu teraŸniejszego. 153170.. Space. s. – (1998c).. Ukryty wymiar. t. and Reason.. A. 81-123. 107-115. Twarz i rêka.. s. 161-168. Lublin. s. (1986). s. Znaczenie polskiego czasownika: aktualne. 3. Nosala. [w:] Natura emocji.H. Warszawa. – (1976). pod red. Jung C. Poznañ. Dil. [w:] Natura emocji. „Teksty”. 81-90. [w:] Natura emocji. Rozwój uczuæ. Poznañ. Foolen A.. Jêzykowy obraz œwiata. pod red. 56-62. Psychologia a religia. Maruszewskiego. potencjalne. s. Jêdrzejko E. 9-34. s.. vol. II.G. Nowakowska-Kempna I. Chicago and London. O ekspresywnoœci jêzyka. (1992). Warszawa. 15-33.. Grochowski M. XXIX. (1985). „Prace Jêzykoznawcze” 91. Kardeli. „Studia Semiotyczne”. [w:] Language and Cultural Description: Essays by Charles O. [w:] Natura emocji. Lublin 1994. [w:] Semantyka i s³ownik. – (1998b). s. The Role of Language in this Connection. nr 3. by A. 174-178. choæby prostych. Dociekania nad natur¹ emocji: O emocjach poza œwiadomoœci¹ i emocjach poza spontanicznoœci¹. (1972). S..

Johnson M.54 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Kleiber G. s. [w:] Natura emocji. New York. pod red. Krzeszowski. s. Lowen A. – (1987). Warszawa. (1989). Stopieñ kontroli nad emocjami zale¿y od rodzaju systemu reakcji.. Taylor. 75-79.. „Socjolingwistyka”. M. – (1998c). Kövecses Z. Cognition and Philosophy. – (1998f).. 2-145. An Interdisciplinary Series of Language. D. Duchowoœæ cia³a. pod red. – (1998b). (1998a). Maia B. R. – (1991). B. (1982). Masson J. t. Ortony. Cambridge. Warszawa. The Contemporary Theory of Metaphor. 119-155. s.. Lublin. McCarthy S. s. s. I: Theoretical prerequisites. [w:] Language and the Cognitive Construal of the World. Warszawa. MacLaury. – (1995)... s. 271-325. [w:] Metaphor and Thought. (1986).R. – (1998d). nr 5. 215-217. [w:] Lexical Semantics. Laskowska E. (1998a). 231-239. ed. [w:] Natura emocji. t. Bydgoszcz. s. (1991). [w:] Natura emocji. (1984). (1988)... s.. Kaj je metafora?. [w:] Natura emocji. W. I. (1987).. „Quaderni di Studi Semiotici: Meaning and Mental Representation”. Wroc³aw. Langacker R. – (1983). Concept. Ljubljana. (1995). 203-218. (1987). Lakoff G. Image and Symbol. Cambridge 1995.. 181-196. Cognitive Semantics. More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. 146-153. przek³ad [w:] B. Surprise: The iconicity-conventionality scale. [w:] Z problemów frazeologii polskiej i s³owiañskiej. U. I-II. 330-331. Jêzyk cia³a. Zwi¹zki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami czêœci cia³a.. Berlin – New York. red. Warszawa. s. s.. Mózgowe interakcje poznawczo-emocjonalne. Sta³oœæ i niesta³oœæ emocji... – (1998b). Pamiêæ a pamiêæ emocjonalna w mózgu.. II. Versus 44/45. Katowice. Le Doux J. – (1998e). Rytel. . wyd. Cechy czêœci cia³a jako tworzywo semantycznej struktury zwi¹zków frazeologicznych (na materiale gwarowym). and physiology in the light of cross-cultural evidence. vol.. by A. 155-173. £ódŸ. [w:] Natura emocji. [w:] Pragmatics and Beyond. Chicago – London. Krawczyk-Tyrpa A. and Love.. Fire and Dangerous Things. Metafory w naszym ¿yciu. Metaphors of Anger. (1980). 190196. Lubasia. Studies VI. conceptualization. Dzie³a. Eco. prze³. Malinowski B. ale nie emocje. (1990). Stanford. Chicago.E.S. Women. T. Lewandowskiej-Tomaszczyk. s.. Turner M. [w:] Natura emocji. 248-249. Categoriés et sens lexical. The Language of Emotion – „Metaphors”... Wroc³aw. Kryk-Kastovsky B. Lakoff G. [w:] Natura emocji. s.. (1986). – (1992). Krawczyk A. Lazarus R. – (1998 [1995]). (1997). s.. The Cognitive Basis of Grammar. A Lexical Approach to the Structure of Concepts. When Elephants Weep: The Emotional Lives of Animals. Lakoff G. s. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. Pride. Amsterdam – Philadelphia... s. by J. 262-263. Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. Berlin – New Jork. (1998). [w:] Natura emocji. La sémantique du prototype. Kante... Paris. Foundations of Cognitive Grammar. Lyons W. Wartoœciowanie w jêzyku potocznym. pod red. a nie przyczyn¹ przetwarzania informacji. 1998.. Surprise. Na materiale gwarowym. Anger: Its language. ed. Uniwersalne zdarzenia poprzedzaj¹ce emocje. 202-251. „Scenarios” or „Metalanguage”?. – (1995).P. Frazeologizmy mimiczne i gestyczne. (1993). Doœwiadczenie emocjonalne jest wynikiem. Specyficznoœæ fizjologiczna emocji – nie zapominajmy o fizjologii CUN. [w:] The Language of Emotions. Emotion.. Basaja.. Nieœwiadome mo¿e byæ przetrwanie emocjonalne.

B. Rosch E. Natura emocji (1998). Warren. Warszawa. Cambridge. [w:] Logika i jêzyk. 303-322. Gdañsk. (1984). (1996). Warszawa. (1962). Z zagadnieñ psychologii uczuæ. Nowakowska-Kempna I. Rubinstein R. ed. O uczuciach-stanach emocjonalnych. wyd. Reirenzein R. Montreal. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Pajdziñska A. Lublin. [w:] Studies in Cross-Cultural Psychology. Cognitive Representations of Semantic Categories. (1986). Clore G. Hillsdale. przek³. t. Warszawa.B. Lloyd. by C. Warszawa. Osmond M. 125-137. 1-49. 3. Reinchenbach H. Zwi¹zki frazeologiczne nazywaj¹ce akt mowy. [w:] Natura emocji….A. Wroc³aw.. Psychologiczne modele umys³u. (1967). (1997).. Ortony A. „American Ethnologist” 8.. [w:] New Trends in Cognitive Representation: Challenges to Piaget’s Theory. (1998). – (1981). Ortony A. Dictionnaire explicatif et combinatoire du français contemporain.. Psychologiczne modele umys³u. Podstawy emocji podstawowych. Czasy gramatyczne czasowników. z. s. Studia z semiotyki logicznej. Ribot T. Bartmiñskiego. – (1975b). Warszawa. O nieostroœci (1988). Obuchowski K. New Jersey. s. Ambiwalencja funkcji stereotypów w komunikacji miêdzykulturowej. M. Seymour J.73-86. (1988).O metaforyce uczuæ 55 Mel´èuk I. „Cognition and Emotion”. (1988). 3. Noun Classes (1986). pod red. Prolegomena. s. Teoria i praktyka. The Cognitive Structure of Emotions. s. analizy empiryczne. (1989). Czêœæ II. Podstawowe zagadnienia. 132-148. 104. „Psychological Bulletin” no 94. ed.. Quasthoff U. vol. Noun Classes and Categorization. J. 111-135. Moods and Conscious Awareness. (1983). J. [w:] Cognition and Categorization. Etnocentryczne przetwarzanie informacji. B. s. Semantyka i sk³adnia. z. – (1977). s. Data. Craig. Psychologia a religia. (1975a). – (1987). [w:] The Language of Emotions. The prepositions we use in the construal of emotions: Why do we say fed up with but sick and tired of?. – (1995). Prototype Classification and Logical Classification: The Two systems. 25-30. Pos³owie. (1981). s.S. Lwów. by N. Propozycja analizy semantycznej. Ohnuki-Tierney E.. Prokopiuk J. Lublin. Warszawa. 192-233. pod red. s. (1989). Rosch. – (2000). (1991). . s. Amsterdam – Philadelphia. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. Z. pod red.. Panksepp J. Pelc. P. Muszyñskiego. s. Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych. ed. 27-48. The Schachter Theory of Emotion: Two Decades Later. – (1978). ed. (1990). Davidsona. R. [w:] C. Nosal Cz. S³uch fonemowy i fonetyczny. Wprowadzenie do programowania neurolingwistycznego. [w:] Jêzyk a Kultura. „Journal of Experimental Psychology: General”. J. Konstrukcje zdaniowe z leksykalnymi wyk³adnikami predykatów uczuæ. Clore G. O nieostroœci. prze³. Gdañsk. Anusiewicza. (1912). [w:] Jêzykowy obraz œwiata. Podstawy psychologii ogólnej. Principles of Categorization. (1997). Wojciszke. (1990). London. 3. Human Categorization. 1. Jung. Emotions.G. (1970). Poznañ. Natura emocji. 87-109. Teoria. by E. metodologia. The Nature of Mental Codes for Color Categories. vol. Phases of Human Perception/Conception/Symbolization Processes: Cognitive Anthropology and Symbolic Classification. s. O’Connor J. Œwierszczewski. Warszawa. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. s. „Przegl¹d Humanistyczny”. Roc³awski B. 239-264. „Journal of Experimental Psychology”: Human Perception and Performance I. 113-129. Najder K. Pajdziñska A. Katowice. Jak mówimy o uczuciach? Poprzez analizê frazeologizmów do jêzykowego obrazu œwiata. no 2. Scholnick. Ekmana. Collins A. by E. Warszawa. (1970).

(1994). 138-163. Ungerer F. (1964). Zajonc R. Watson D. (1947). Zadeh L. New York – London. t. A Response to Michael Bamberg. Mi³oœæ i odpowiedzialnoœæ. Cambridge. Scheler M. Dunaja. Ann Carbor. Intymnoœæ. s. Sternberg R.101-111. prze³. trans. Spaces. (1995). E. s.. ed. Emotivniot jazik i negovata lingvistika interpretacja. Dowody na istnienie emocji nieœwiadomych. s.. [w:] Natura emocji. Kraków. Warszawa. pod red. The Concept of Mind. „Makedonski Jazik” kn 1-2. pod red.. by G. namiêtnoœæ. Na marginesie artyku³u L. prze³. Dowody na uniwersaln¹ i kulturow¹ specyfikê wzbudzania emocji. „Psychological Review”.. pod red. Warszawa. Wprowadzenie do jêzykoznawstwa kognitywnego. Amsterdam – Philadelphia. Psychologia mi³oœci. Wajszczuk J. tylko siê zakocha³eœ” – emocja jako system interpretacji. Sweetser. Poznañ. Thiel E. kultura i poznanie. (1971). O podziwie i zachwycie. Wroc³aw. Warszawa. (1970)..: Czym jest umys³. Saul L. [w:] Paralele w rozwoju s³ownictwa jêzyków s³owiañskich. I. wydruk w: „Cognitive Science” 16.. zaanga¿owanie. Semantic Primitives. s. Fauconnier. Warszawa 1996. Halle. s. 250-253. The Language of Emotions. Wierzbicka. (1962). Warszawa. Ognik. [w:] The Language of Emotions. ed. no 93. s. Tabakowska E. Gdañsk. (1997). Besemeres.119-135. The Language of Emotions (1997). [w:] Semantyka i s³ownik. Wright G. prze³. s. Handke. Psychologia.A. Medytacje semantyczne. Warszawa. 83-96. – (1985)... M. III: Emotion. Wroc³aw. Ku pojêciu „emocji modalnych”. M. Mass. 154-157. (1998). [w:] Natura emocji. (1998). s. pod red. P.. Wiêckowski R. The Development and Dynamics of Personality. B. „Nie jesteœ chory.. J.. S³ownik wspó³czesnego jêzyka polskiego.. przek³.. Mówienie o emocjach. s. Karolaka. s. Psychologia. prze³. Toward a Theory of Fuzzy Information. M. Jordañskiej. Wierzbicka A.. Mowa cia³a zdradzi wiêcej ni¿ tysi¹c s³ów. Semantyka. Conceptualization.H. 539-581. Kocha. Scherer K. Lexicography and Conceptual Analysis. Witwicki W.. W. s. Dirven. Defining Emotion Concepts [maszynopis]. cechy i temperament: rozwa¿ania pojêciowe i wyniki badañ.. Granulation and Its Centrality in Human Reasoning and Fuzzy Logic. A. (1972). Moderski. W. s. Chicago – London. szanuje. Moniak. ([1953]1972). nastroje.. [w:] Natura emocji. „Fuzzy Sets and Systems” 90. Lublin. [w:] The Language of Emotions. B. Wierzbickiej. Worlds and Grammar. Caroma. 30-36. – (1992). Banysia. s.. Wroc³aw – Kraków – Warszawa. Siatkowska E. R. Emotions and Emotional Language in English and German. Wittgenstein L. K. Emotional Maturity. Pedagogika wczesnoszkolna. Clark L. (1998a). (1997). 125-132. Sperling A. [w:] Natura emocji. Wroc³aw. Warszawa. Rozwój polskiego i czeskiego s³ownictwa okreœlaj¹cego emocje proste na przyk³adzie pola semantycznego ÿgniew’. Schweder R. s. Sousa R. (1992). 227-233. 307-328. Der Formalismus in der Ethik und die materielle Werthethik. A Triangular Theory of Love. Structure thÀme-rhÀme dans les langues slaves et romanes. The Relationality of Emotion. pol. P. S³ownik (1996).J. Moderska. Wojciszke B.. – (1998b). Bardziejewska. (1998). The Varietes of Goodness.. 119-133. von (1963). Czub. – (1999).. Emocje. Philadelphia. [w:] Natura emocji. – (1997). Structure thÀme-rhÀme (1988). Frankfurt a.. Gramatyka i obrazowanie. (1989). Stankjeviè E. Spaces (1996).Wierzbicka. [w:] A. Expression and Theoretical Foundation. (1986). (1993).56 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Ryle G. – (1972). J. . Dociekania filozoficzne. (1975).P. W. by S. Jêzyk – umys³ – kultura. S. lubi. (1995). Kornacki. Niemeier. by A. 36-47. 111-127. Marciszewski. (1916). de (1990). Wojty³a K.

Pojêcie implikatury w jêzykoznawstwie – przegl¹d najwa¿niejszych stanowisk. „Poradnik Jêzykowy”.O metaforyce uczuæ 57 Zaron Z. which have already been presented. Warszawa. 9-10. Semantic affects which are presented here obligate to the acceptation of the distinction between affects and emotional attitudes. and also actualisation of the feeling of instructions by means of actualising affects. The non-semantic phraseology.g. de verbalisation des sentiments. which is not the case when talking about affects. i. These are: the creation of new conceptual scheme (Lakoff 1986) for the affects (source – path – aim) and for dispositions (e. 8. which when adopting the features of their semantic phraseology refers to the feelings – affects. z.e of the ways – mostly metaphorical – in which people express other emotions. The Body Language or the Body in the Mind. (1964). nr 8. in which the approval or disapproval of an object of the emotion connected with the wish of letting it into or pushing it out of this space. as well as defining the emotional space of the „I”.e. based on the link scheme. 519-527. English Present Simple and Present Continuous) and semantic differences between affects and emotional dispositions. Le langage du corps/le corps dans l’esprit ou des métaphores de sentiments Résumé Le présent article traite la question de l’incarnation des pensées concernant les sentiments ou bien la question des moyens. Wroc³aw. emotional attitudes. An important differentiation between emotions – affects and feelings – dispositions is reflected in the difference between the ways of their verbalisation. „Poradnik Jêzykowy”. the cognitive grammar adds new ones. although the notion of emotional attitude is uncomfortable as it may be associated with the intellectual or volitive attitude and can be replaced by the term – disposal that is not an ideal solution either. Oceny i normy. usually in their phraseology. Apart from the various grammatical (e. Teoria implikatur Grice’a a jêzyk wartoœci. Wybrane pojêcia etyczne w analizie semantycznej. s. „Mašinnyj perevod i prikladnaja lingvistika”. (Kochaj bliŸniego swego). difference between actual and non-actual tense. Zdunkiewicz D. the structure of the central metaphor which organizes the structure of the conception describing a feeling. Žolkovsky A. (1957).K. Znamierowski Cz. souvent métaphoriques. – (1989). that is about the Use of Metaphors of Feelings Summary The subject of the paper is the problem of expressions reforming the embodiment of thoughts that refers to feelings. 628-645. Predslovie. s. (1988). refers to the dispositions of feelings i. based on it. Une distinction importante entre les sentiments-affects et les sentiments-dispositions . z.g. (1985). a link scheme) and.

les sentiments-dispositions. si la phraséologie prend l’aspect somatique de motivation métaphorique. qu’elles soient de nature grammaticale (p. Outre les distinctions entre les affects et les sentiments-dispositions existantes. .58 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA se trouve affirmée dans la différence entre les moyens de leur verbalisation. si elle est dépourvue d’aspect somatique et est sous-tendue par le schéma préconceptuel de LIEN (ang. Les faits sémantiques susmentionnés obligent à adopter une distinction entre affects et bases émotionnelles quoique le terme de «base émotionnelle» soit un peu flou étant associé avec la base intellectuelle ou volitive. le schéma de LIEN) qui servirait de base à la construction de la métaphore centrale organisant la structure conceptuelle de celui qui définit un sentiment donné. Or. et ce. elle concerne. LINK schemata). la distinction entre Present Simple et Present Continuous) ou de nature sémantique. elle se rapporte aux sentiments-affects. c’est-à-dire les sentiments-bases émotionnelles. – l’actualisation du sentiment-disposition à l’aide des affects actualisants ce qui est proscrit dans le cas des affects eux-mÃmes. surtout dans la phraséologie. la grammaire cognitive en propose quelques-unes de plus.ex. le plus souvent. – la détermination de l’espace émotional du moi où l’approbation / désapprobation envers l’objet du sentiment traduit la volonté de le faire entrer dans / repousser de cet espace. En voilà des exemples: – le choix d’un nouveau schéma préconceptuel figuratif (Lakoff 1986) pour les affects (source – piste – but) et pour les dispositions (p. Par contre.ex.