Acta Universitatis Wratislaviensis No 2229 Jêzyk a Kultura • tom 14 • Wroc³aw 2000

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA
Uniwersytet Œl¹ski w Katowicach

Jêzyk cia³a1 czy cia³o w umyœle2, czyli o metaforyce uczuæ
Werbalizacja stanów emocjonalnych (Frijda 1986; Saul 1947; Lyons 1980), któr¹ Ronald W. Langacker (1987: 57, 162-164, 411; 1991) nazywa œcie¿k¹ kognitywn¹ uczuæ (ang. the emotional cognitive routine) odbywa siê najczêœciej poprzez utrwalenie na drodze leksykalnej rzeczownikowych nazw uczuæ, czasownikowych opisów relacji (uwzglêdniaj¹cych podmiot doznaj¹cy uczucia – e k s p e r i e n c e r a, zdarzenie je wywo³uj¹ce i jego sprawcê – p r z e d m i o t i k a u z a t o r a uczucia zarazem), a tak¿e – frazeologizmów wyjaœniaj¹cych opisowo, o co chodzi (Foolen 1997; Osmond 1997; Kryk-Kastovsky 1997). Wœród œrodków s³owotwórczych przewa¿aj¹ sufiksy deminutywno-ekspresywne i hipokorystyczne lub augmentatywno-ekspresywne (Inchaurralde 1997), a wœród wyk³adników fonetycznych – nasycenie tekstu g³oskami cisz¹cymi przy wyra¿aniu uczuæ pozytywnych lub szumi¹cymi i sycz¹cymi przy informowaniu o doznaniach negatywnych i dezaprobacie. Temu celowi s³u¿¹ równie¿ kanoniczne (Langacker 1995: 99) œrodki sk³adniowe (Osmond 1997) oraz niemorfologiczne (Drescher 1997: 233-247; Nowakowska-Kempna 1995: 24-26). Charakterystyka tonu i barwy g³osu otrzymuje w³asn¹ postaæ we frazeologii i leksyce (w tym we frazeologizmach ukrytych; Pajdziñska 1990: 109; 1988). Szczególn¹ rolê mo¿na przypisaæ tekstom o wartoœci emocjonalnej (Ungerer 1997: 307-329). Analiza semantyczna nazw UCZUÆ respektowa³a zawsze fakt, i¿ UCZUCIA s¹ faktycznie niedefiniowalne, nie w pe³ni wyra¿alne s³owami, podobnie jak prze¿ycia i poznanie emocjonalne (Scheler 1916: 62-64; Wittgenstein [1953]1972; Wierzbicka 1971: 30). W definicjach przez uwik³anie UCZUCIA mog¹ byæ eksplikowane poœrednio b¹dŸ poprzez analizê zdarzenia-przyczyny (de Sousa 1990: 182), które je wywo³a³o (Caus (ab), gdzie a – zdarzenie wywo³uj¹ce uczucie, b – uczucie), b¹dŸ dziêki opisowi wygl¹du cia³a eksperiencera, czyli skutku uczucia oraz zdarzeñ bêd¹cych skutkiem tej samej przyczyny, co uczucie (Wierzbicka 1971: 34; Ortony,
1 2

Tytu³ ksi¹¿ki A. Lowena (1992). Tytu³ ksi¹¿ki M. Johnsona (1987).

26

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA

Clore, Collins 1988; Johnson-Laird, Oatley 1989; Ortony, Clore 1989: 127; Jordanskaja 1972). Sposób definiowania UCZUÆ poœrednio, przez uwik³anie w analizê przyczyny i/lub skutku (bezpoœredniego oraz poœredniego), znalaz³ mo¿liwoœæ realizacji w poststrukturalnej teorii lingwistycznej, zwanej p o r t r e t e m leksykograficznym lub j ê z y k o w y m (Apresjan 1993: 15-16; 1994: 6-9; Žolkovskij 1964: 9; Mel´èuk 1984), uwzglêdniaj¹cym eksplikacjê z n a c z e n i a ujêzykowionych pojêæ w sposób pe³ny i konsekwentny. Z tego punktu widzenia prezentuje siê po³¹czenie semantyki z pragmatyk¹ i wartoœciami komunikacyjnymi (struktur¹ tematyczno-rematyczn¹, por. Structure thÀme-rhÀme 1988), ograniczenia stylistyczne w wyra¿aniu uczuæ w po³¹czeniu z w³asnoœciami sk³adniowymi, morfologicznymi i niemorfologicznymi cechami fonologicznymi (Apresjan 1993: 16). Analizy takie, jeœli wychodz¹ poza obrêb jednego wyrazu i siêgaj¹ po zdanie i akapit, ukazuj¹ prawid³owoœci i n t e r w e n c j i z n a c z e ñ (Apresjan 1994: 5). Jurij Apresjan (1994: 6-8) uwa¿a, i¿ w pe³nym portrecie takiego pojêcia, jak UCZUCIE powinno siê znaleŸæ wszystkie szeœæ nastêpuj¹cych po sobie faz: 1) pocz¹tek emocji z fizyczn¹ percepcj¹ i umys³ow¹ kontemplacj¹ (przyczyny emocji); 2) ocena racjonalna czynnika powoduj¹cego emocjê; 3) uczucie w³aœciwe, czyli „stan duszy” (Apresjan 1994: 7) z zabarwieniem przyjemnym/przykrym (pozytywnym/negatywnym, por. Ribot 1912; Gerstmann 1986: 13-14; Sperling 1995: 243); 4) pragnienie przed³u¿enia/zaprzestania trwania bodŸca; 5) f i z j o l o g i c z n a, niekontrolowana reakcja cia³a na bodziec, ³¹cz¹ca siê ze s³ownictwem wyra¿aj¹cym zewnêtrzne objawy uczuæ (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985); 6) kontrolowane (dodajmy: tak¿e niekontrolowane) reakcje fizyczne lub werbalne eksperiencera na uczucie, np.: wycofywanie siê ze strachu, wyskakiwanie do przodu w gniewie, wykrzykiwanie z radoœci (Apresjan 1994: 6). Badacz zak³ada, i¿ prze¿ywanie uczucia uruchamia szeœæ podstawowych systemów, z których ka¿dy ma swój wyk³adnik jêzykowy, a mianowicie: odczuwaæ – dla percepcji, robiæ – dla czynnoœci cia³a, myœleæ – dla intelektu, czuæ – dla emocji, chcieæ – dla aktu woli oraz mówiæ – dla mowy. Badacz przyjmuje równie¿, ¿e uczucia, zw³aszcza intensywne, stoj¹ce poni¿ej podstawowych (de Sousa 1990: 181-182; Averill 1998a: 13-20; Ekman 1998a: 2025; Panksepp 1998: 25-30; Scherer 1998a: 30-36; Schweder 1998: 36-47; Ekman, Davidson 1998: 47-50; Wierzbicka 1992: 1-5, 539-544; Damasio 1996: 127-132; Goleman 1997: 443-444; Gerstmann 1986: 14-15; Witwicki 1962; Rubinstein 1962: 607), prototypowych uczuæ, musz¹ siê manifestowaæ zewnêtrznie poprzez gesty, mimikê, ruchy, mowê (Apresjan 1994: 10) oraz zachowania konwencjonalne, co znajduje – w naszym przekonaniu – bogat¹ reprezentacjê w jêzyku, a dok³adniej w grupie f r a z e o l o g i z m ó w (por. Frake 1980: 3; Nowakowska-Kempna 1995; Pajdziñska 1990). Rozró¿nia siê wiêc: 1. uczucia oraz 2. ich zewnêtrzne manifestacje (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985; Pajdziñska 1990; Kêpiñski 1992; 1977; Krawczyk 1982; 1983; Krawczyk-Tyrpa 1987; Battacchi, Suslow, Renna 1996; The Language of Emotions 1997).

O metaforyce uczuæ

27

W uzupe³nieniu rozwa¿añ Jurija Apresjana trzeba podkreœliæ, i¿ s³uszny jest kierunek pe³nego, wspólnego opisu w semantyce UCZUÆ z ich manifestacjami, gdy¿ dzia³aj¹ca w tym przypadku zasada m e t o n i m i i PARTEM PRO TOTO – jako odmiana metafory – prowadzi do ods³oniêcia tej sfery mechanizmów analizy uczuæ, które odnosz¹ siê do sposobów mówienia o nich i rozumienia ich oraz do frazeologii o motywacji metaforycznej, metaforycznym rozszerzeniu kategorii, a w nastêpstwie tego: istnienia i funkcjonowania innego typu definicji semantycznej danego uczucia, uwzglêdniaj¹cej definiowanie przez podawanie rozumienia metaforycznego. Tym samym w semantyce postrukturalnej sta³o siê mo¿liwe eksplikowanie znaczenia ró¿nego od przedstawienia cech koniecznych i wystarczaj¹cych. J. Apresjan (1993: 10, 15-23) wyraŸnie wskazuje, i¿ portret jêzykowy pojêcia, prezentuj¹cy pe³n¹ strukturê znaczeniow¹, odnosi siê do jej wielowarstwowoœci (Apresjan 1993: 23). W teorii Igora Mel′èuka i Jurija Apresjana zauwa¿yæ wiêc mo¿na now¹ propozycjê analizy semantycznej poszerzaj¹c¹ w sposób znacz¹cy sens pojêcia o wiele „powtarzaj¹cych siê cech” (Apresjan 1993: 10). Propozycja ta bliska jest za³o¿eniom semantyki kognitywnej, w której programowo ukazuje siê wszystkie cechy pozytywne (Bartmiñski 1988: 170, 180) sensu wy³aniaj¹ce siê wprost oraz o strukturze metaforycznej (Lakoff, Johnson 1988: 135, 94), wspó³tworz¹ce system pojêciowy. Istotn¹ rolê odgrywaj¹ w tym przypadku doœwiadczenia cielesne, na które zwróci³ uwagê równie¿ J. Apresjan (1994), oraz przejœcie za pomoc¹ szeregu frazeologicznego: od frazeologizmów ukazuj¹cych doœwiadczenia cielesne do frazeologizmów, które maj¹ znaczenie metaforyczne, por.: w X-ie wzburzy³a siê krew z gniewu → w X-ie zakipia³a krew → w X-ie wszystko siê gotowa³o (Lakoff [1995]1998). Trzeba wówczas wzi¹æ pod uwagê fakt, i¿ oko³o 55% (O’Connor, Seymour 1996: 39-81) informacji dostarczaj¹ nam doœwiadczenia cielesne, przejawiaj¹ce siê w skonwencjonalizowanych gestach, mimice, wygl¹dzie i zachowaniu, które okreœlamy wspólnym mianem j ê z y k a c i a ³ a (Lowen 1992; 1991; Hall 1979; 1987; Thiel 1992; Collins 1996). Oprócz 55% informacji odbieranych za pomoc¹ jêzyka cia³a, oko³o 37% przynosi nam g³os, ton, barwa g³osu i akcentuacja wypowiedzi, zwi¹zane ze s³uchem fonetycznym (Roc³awski 1991: 18-26), a tylko 8% – s³owo (O’Connor, Seymour 1996: 39). Tym samym mo¿na uznaæ, ¿e zarówno poznanie i doœwiadczenie emocjonalne, jak i wyra¿aj¹cy je jêzyk cia³a maj¹ naturê n i e j ê z y k o w ¹. W badaniach prowadzonych przez fizjologów, neurologów, biologów czy antropologów podkreœla siê, ¿e uczucia i myœli sytuowane s¹ w innych obszarach mózgu (de Sousa 1990: XVI) ni¿ myœlenie racjonalne. Z uczuciami zwi¹zany jest system limbiczny (ang. tzw. the reptile brain, Foolen 1997: 18-20) ³¹cz¹cy œwiat ludzi i zwierz¹t, ukszta³towany u cz³owieka oko³o 200 mln lat temu, podczas gdy system korowy, tzw. neocortex, odpowiedzialny za myœlenie racjonalne, uformowa³ siê przed oko³o 50 000 do 100 000 laty (por. Masson, McCarthy 1995: 16; Foolen 1997: 19; Goleman 1997: 33). W prawej pó³kuli mózgu usytuowane s¹

tworz¹ce wraz z nimi skomplikowan¹ architekturê ludzkiego mózgu. Bodziec. Spowodowa³o to odrzucenie teorii reakcji emocjonalno-intelektualnej. szyi. Foolen 1997: 19). Le Doux w tym zakresie umo¿liwiaj¹ wiêc zrozumienie faktu. Clore 1998. Sperling 1995: 243). wywo³uj¹c zarazem reakcje behawioralne. reaguj¹cego bezpoœrednio na informacje p³yn¹ce z uk³adu nerwowego oraz wegetatywnego. nosz¹cego nazwê „stra¿nika emocji” (Goleman 1997: 43-44). ³¹cz¹c te drugie z funkcjonowaniem c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o (amygdalu). 1998b. docieraj¹c do kory mózgowej. 1998d. J. usytuowane w systemie limbicznym. reakcje emocjonalne ujawniaj¹ siê z ca³¹ moc¹. Psycholodzy i neurolodzy przyjmuj¹. psychiatrów i neurologów (Natura emocji 1998. Jêzyk cia³a (Hall 1979. Podobnie wieloaspektow¹ naturê maj¹ „piê- . 1998b. Jarymowicz 1997) przyjmuje i dowodzi – za pomoc¹ badañ eksperymentalnych – prawdziwoœci tez o aspektach œwiadomych i podœwiadomych w emocjach. Korowe procesy poznawcze ³¹czone s¹ z afektami wtórnymi. Zwerbalizowane pojêcia s¹ komunikowane dziêki dygitalnemu kana³owi jêzyka (Foolen 1997: 19). nóg. Maia 1998: 207. Lowen 1992. „piêtrow¹” budowê mózgu i reakcje na bodŸce sensoryczne (Goleman 1997: 42-48. w której wszystkie sygna³y by³y przesy³ane g³ównie do uk³adu limbicznego. 1998e). a stamt¹d – do ca³ego mózgu i reszty cia³a. 1998c. ¿e emocje powstaj¹ wczeœniej lub równoczeœnie z przekazaniem impulsu do kory mózgowej. z u¿yciem jêzyka cia³a: r¹k. To w ciele migda³owatym tworzy siê afektywna zmiana w funkcjonowaniu organizmu towarzysz¹ca ka¿dej emocji. Maia 1998: 207. Zajonc 1998. Gerstmann 1986: 13-14. obok których wystêpuj¹ nowsze: kora mózgowa i nowa kora mózgowa. Damasio 1996: 156). Damasio 1996: 156). Myœli i uczucia mog¹ byæ rozmaicie komunikowane w zwi¹zku z sytuowaniem ich w ró¿nych systemach mózgowych. odpychanie-przyci¹ganie (Natura emocji 1998: 345. Cia³o migda³owate i hipokamp (Goleman 1997. 1987. Wielu psychologów. 1998c. 1998e. coraz lepiej uœwiadamianym i wykorzystywanym w komunikacji. st¹d mog¹ funkcjonowaæ w pierwszej fazie poza œwiadomoœci¹ jako reakcja na bodŸce podprogowe (afekty pierwotne). Frijda 1998a. natomiast uczucia korzystaj¹ z systemów analogowych. wzbudza reakcje przykroœci-przyjemnoœci (Ribot 1912. Le Doux wykaza³ (1998a. twarzy oraz odpowiednio modulowanego g³osu (Kryk-Kastovsky 1997: 156-158). i¿ sygna³y sensoryczne ze wzgórza p³yn¹ przez pojedyncz¹ synapsê do cia³a migda³owatego. tj. 1998d.28 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA zwykle mechanizmy umo¿liwiaj¹ce wyra¿anie uczuæ na drodze niewerbalnej i werbalnej (Code 1987: 106. Kryk-Kastovsky 1997) staje siê istotnym sposobem komunikowania pojêæ – zw³aszcza pojêæ emocjonalnych – miêdzy ludŸmi. 1998c. ono zaœ wyzwala reakcjê mózgu myœl¹cego (Le Doux 1998a: 193-194). 1991. zachowanie emocjonalne eksperiencera. Wyniki badañ J. Wyjaœniaj¹ bowiem skomplikowan¹. Le Doux 1998a. Damasio 1996) to dwie czêœci pierwotnego wêchomózgowia. 1998b. Natura emocji 1998. Poniewa¿ eksperiencer ma ograniczone mo¿liwoœci opanowania impulsów przewodzonych na drodze podkorowej b e z p o œ r e d n i o d o c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o. czemu towarzysz¹: niepokój-uspokojenie. dlaczego uczucia bior¹ górê nad rozs¹dkiem.

ile tworzone w wyniku dzia³ania emocjonalnych procesów psychicznych. jak i uczucia. – „ludzkiej zdolnoœci do pos³ugiwania siê wyobraŸni¹ przy tworzeniu pojêæ znacz¹cych wraz z przejawami racjonalnoœci. Z badañ psychologów i neurologów wynika wa¿ny wniosek dla badañ semantycznych. Levenson. orientacji i poznania. Langacker 1995. ale tak¿e z niego i z nim” (1996: 128). Bodlin 1969. Friesen. Ponadto miêdzy doln¹ (parterow¹) star¹ czêœci¹ mózgu a neocortexem dzia³a powiêkszony hipotalamus. zewnêtrznej rzeczywistoœci” (Lakoff 1986: 119). W najstarszej psychologicznej teorii emocji zapocz¹tkowanej przez Karola Darwina (1988). myœlenia emocjonalnego i myœlenia nieemocjonalnego. Podobn¹ tezê zg³asza George Lakoff (1986: 119). Mówi¹c obrazowo: kora starego mózgu reguluje zarówno podstawowe procesy biologiczne. A. Friesen 1983. Desclés 1992). g³ówny przedzia³ miêdzy „parterem” a „gór¹” – neocortexem (Damasio 1996: 128). 1970. Ekman. the body language). a mianowicie taki. wtórne. Potwierdzaj¹ one niejednorodnoœæ œwiadomoœci. Prokopiuk 1970. emocji zwierzêcych. Pomostem miêdzy nimi s¹ e m o c j e usytuowane w mózgowiu (subcortex) oraz w nowym mózgu (neocortex). gestykulacjê i zachowanie. pochodz¹ce nie tyle z reakcji na bodŸce sensoryczne. podkreœlaj¹c koniecznoœæ wyeksplikowania: – „wp³ywu cia³a na charakterystykê pojêæ znacz¹cych”.O metaforyce uczuæ 29 tra regulacji” emocji. wolê i mechanizmy podejmowania decyzji. bezpoœrednio wp³ywaj¹cych na mimikê. a tak¿e ró¿nych piêter odbioru impulsów i ró¿nych oœrodków uk³adu nerwowego. 1980. Ekman. jak i neocortex. ¿e „natura nie tylko zbudowa³a aparat racjonalnoœci na szczycie aparatu regulacji biologicznej. oraz reakcje II typu. 1992. i¿ nale¿y uwzglêdniaæ w nich doœwiadczenia cia³a. sytuuj¹cych siê w tym samym nurcie badañ. Wœród poziomów regulacji bywaj¹ wymieniane (Jarymowicz 1997: 157) cztery: hedonistyczny. Stymulacja bodŸcowa na poziomie przedœwiadomoœciowym prowadzi z jednej strony do automatycznych reakcji afektywnych i doznañ wegetatywnych. samo zaœ studium s³ynnego biologa nad ekspresj¹ ludzkiej twarzy znalaz³o licznych kontynuatorów (Ekman 1971. Mechanizmy zachowania wykorzystuj¹ zarówno mózgowie. Ekspresja ludzkiej twarzy i jêzyk cia³a (Lowen 1991. a z drugiej – podœwiadoma orientacja u³atwia automatyczne odczytywanie znaczeñ jêzyka cia³a i pozwala traktowaæ „emocje jako kody orientacji” (Obuchowski 1970) o charakterze archetypów (Jung 1976. których nie mo¿na wyjaœniæ przez odwo³ywanie siê do niezale¿nej od umys³u. Hall . Eibl-Eibesfeldt 1987). 1973a. 1973b. Damasio podkreœla. odnosz¹ce siê do afektów tworzonych w ciele migda³owatym i funkcji afektywnych zwi¹zanych ze starym mózgowiem. Ellsworth 1972. a dok³adniej – eksponowaæ je w modelach kognitywnych wspó³tworz¹cych znaczenie ujêzykowionego pojêcia. Bronis³awa Malinowskiego (1984) – podnosz¹cej podobne zagadnienia – dominuje pogl¹d. natomiast nowa – myœlenie racjonalne. dotycz¹c ró¿nych faz poznania i oceny zjawiska. ¿e uczucia przejawiaj¹ siê w postaci zmian wyrazu twarzy oraz w jêzyku cia³a (ang. Eliade 1974.

gniew na austral. 1973b). Friesen. np. Autorzy nie s¹ do koñca zgodni. dla których u¿ywa siê angielskich s³ów anger. Za powszechne uznaje siê tak¿e „maski” twarzy wyra¿aj¹ce gniew. P. rozumianym jako „wartoœæ wspólna reprezentuj¹ca (³¹cz¹ca) wszystkie subkategorie” (Desclés. ang. Za powszechne uwa¿a A. zdziwienia. 1973a. Niew¹tpliwie dla psychologów i kognitywistów podstawowoœæ jest inn¹ nazw¹ powszechnoœci wynikaj¹cej z automatycznej sekwencji pocz¹tkowej oceny bodŸca i mimowolnoœci reakcji (por. smutek. a które ukazuj¹ przejœcie od œwiata natury do kultury (de Sousa 1990: 182) b¹dŸ s¹ g³êboko osadzone w kulturze. 1987) staj¹ siê interesuj¹ce dla lingwisty. Banyœ 1997). Eibl-Eibesfeldt (1987) oraz P. uwagi poprzednie). za pomoc¹ których mo¿na te przekonania wyra¿aæ.. prekognitywnego. które uznaæ za takie powszechniki.30 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA 1979. prekognitywne (Goleman 1997: 53). co oznacza „podstawowoœæ uczuæ”. stanowi¹ca podstawê przek³adu nazwy z jêzyka na jêzyk. Ekman (1971. pol. X zzielania³). X siê rozindyczy³. Le Doux 1998c: 232) oraz – w badaniach autorki – z uniwersalnymi prostymi jednostkami semantycznymi (Wierzbicka 1999: 138-161). a tym samym powszechnego charakteru: radoœci. natomiast P. Friesen (1976) wykazali.: X ¿ywi coœ dobrego przy radoœci. ¿e podzielanie tych uczuæ nie musi siê wi¹zaæ z uniwersalnymi pojêciami. happiness. Tego typu przekonania s¹ w istocie najbardziej ogóln¹ charakterystyk¹ UCZUÆ i podstaw¹ przek³adu dwujêzycznego (i wiêcej) nazw reprezentuj¹cych pojêcia np. Anna Wierzbicka (1992) zaœ – ciekawoœæ i przyjemnoœæ (por. Darwina (1988) i ich charakterystyki oddaj¹cej automatyczn¹ reakcjê na bodziec. Charakterystyka taka odnosi siê do wymiaru logiczno-referencjalnego jêzyka i mo¿e byæ uto¿samiana na przyk³ad z inwariantem jêzykowym Jeana-Pierre’a Desclésa. Wierzbicka (1999: 162) podkreœla wszak¿e.. sad itp. gdy¿ przybieraj¹ kszta³t jêzykowy i s¹ wyra¿ane za pomoc¹ frazeologii i leksyki (X zmarszczy³ czo³o. A.i wielojêzycznych. które objawy uczuæ ³¹cz¹ œwiat ludzi i zwierz¹t. Jednak¿e istnieje zgodnoœæ co do bazowego. Friesen (1976) proponuj¹ jeszcze obrzydzenie. Wierzbicka (1992: 162) równie¿ pewne przekonania ujawniaj¹ce siê w reprezentacji semantycznej uczuæ. radoœæ itp. przez ludzi ró¿nych ras i kultur. Pomimo ró¿nych supozycji i skojarzeñ utrwalonych w jêzykach narodowych powtarzaj¹cy siê zasadniczy komponent znaczenia w postaci genus proximum i differentia specifica wyznacza tertium comparationis niezbêdne do tworzenia s³owników dwu. Ocena taka doprowadzi³a do przyjêcia tezy. X-owi jest Ÿle przy smutku. anger. X ma pioruny w oczach. Ekman i W. tak¿e Ekman 1980: 130). strachu. Wierzbicka – oprócz podzielania tezy o relatywizmie jêzykowym (1999: 162) – pozostaje wierna równie¿ zasadzie funkcjonowania elementu(-ów) wspól- . mimowolnego. od czasów s³ynnych zdjêæ K. Ekman. Ellsworth 1972. czyli wspomniane ju¿ afekty pierwotne. smutku i gniewu (z³oœci). A. ale raczej z uniwersalnoœci¹ pewnych przekonañ wywo³uj¹cych uczucia (Wierzbicka 1999: 159) w fazie kognitywnej (Jarymowicz 1997: 156. ¿e istniej¹ uczucia podstawowe. Ekman i W. liget w jêzyku aborygenów. X siê napuszy³ jak paw. podzielane przez ludzi i zwierzêta. W tym punkcie naszych rozwa¿añ trzeba zadaæ pytanie. I.

1977. nazw dla cz³onków kategorii. Eleonora Rosch (1978: 35-38. 6) nastêpuje najszybsze nazwanie i rozumienie przez dzieci. Poziom podstawowy zdeterminowany jest przez ogólny gestalt percepcji i nie wymaga wysi³ku kognitywnego ani przywo³ania cech dystynktywnych (por. W pracach A. a mianowicie przyjêcie poziomu podstawowego nazw bêd¹cych ujêzykowionym pojêciem. 7) najszybciej opanowuje siê leksykê jêzyka. 5) u¿ywa siê najbardziej powszechnych etykietek. 9) terminy s¹ u¿ywane w kontekstach NEUTRALNYCH. UCZUCIE) a subkategoriami (np. STRACH PANICZNY). tak¿e Lakoff 1987: 46). i¿ UCZUCIA typu GNIEW. SMUTEK. 4) cz³owiek najszybciej identyfikuje cz³onka kategorii. 8) wystêpuj¹ najkrótsze leksemy prymarne. Dla jêzykoznawcy wydaje siê interesuj¹ce inne jeszcze rozwi¹zanie. STRACH. 3) komunikacji – najkrótsze wyrazy. ¿e poziom podstawowy usytuowany jest w œrodku hierarchii taksonomicznej miêdzy superkategori¹ (np. Mo¿na wiêc stwierdziæ. Jeœli wzi¹æ pod uwagê. Wierzbickiej (1999) wa¿nym wyznacznikiem tych elementów jest ich sk³adniowa baza semantyczna. p i e r w s z e s ³ o w a d z i e c i . a tym samym ich podstawowoœci. 1981) przyjê³a. ¿e p o z i o m p o d s t a w o w y jest – zdaniem Eleonory Rosch (1978: 35-38) – najwy¿szym poziomem. CIEKAWOŒÆ i PRZYJEMNOŒÆ odznaczaj¹ siê prostot¹ psychologiczn¹ oraz u s y t u o w a n i e m n a p o z i o m i e p o d s t a w o w y m k a t e g o r i i jako najszybciej rozpoznawane w percepcji. Poziom ten jest równie¿ podstawowy w czterech za³o¿eniach wspó³wystêpuj¹cych jako ca³oœæ (Rosch 1978: 35-38. czyli elementarnoœæ semantyczna o charakterze uniwersalnym (Wierzbicka 1999: 140-142). 10) wiedza ludzka jest najbardziej zorganizowana (por. Lakoff 1987: 46). W tym sensie w wymiarze logiczno-referencjalnym jêzyka mo¿na mówiæ o powszechnoœci elementów semantycznych w ró¿nych jêzykach œwiata. przynajmniej z grupy indoeuropejskiej. Formu³uj¹c tezê o poziomie podstawowym. Lakoff 1987: 47): 1) percepcji – ogólnie postrzegany kszta³t a) pojedyncze wyobra¿enie mentalne. RADOŒÆ.O metaforyce uczuæ 31 nych wiêkszoœci jêzyków narodowych. 1975a. 4) organizacji wiedzy – tutaj tkwi¹ atrybuty kategorii. najbardziej neutralne kontekstowo. w którym: 1) cz³onkowie kategorii maj¹ podobnie postrzegane kszta³ty ogólne. 1975b. najczêœciej u¿ywane. pierwsze s³owa leksykonu. ZDZIWIENIE. 2) pojedyncze wyobra¿enie mentalne mo¿e odzwierciedlaæ ca³¹ kategoriê. podobna jest motoryka cia³a eksperiencera i innych ludzi (por. tj. najszybsze . powszechnoœæ psychologiczn¹). nierozk³adalnoœæ i niedefiniowalnoœæ. 2) funkcji – ogólny program motoryczny. 3) cz³owiek wykonuje podobne czynnoœci motoryczne. b) szybka identyfikacja.

Renna (1996: 2122) proponuj¹ uwzglêdniæ przy lingwistycznej charakterystyce uczuæ: 1) reakcje fizjologiczne zwi¹zane z uaktywnieniem ASN (autonomicznego systemu nerwowego). mimikê twarzy. wa¿ne dla nich obu. Dla jêzykoznawcy obszarem zainteresowañ staje siê wiêc z w e r b a l i z o w a n y j ê z y k c i a ³ a (Kryk-Kastovsky 1997). Niemeier (The Language of Emotions 1997: 286-294). a ponadto – doœwiadczenie cieles-ne ma bogate prze³o¿enie na jêzyk frazeologizmów. czucie itp. wzdychanie. np. ucieczka). ziewanie. anakoluty. Nale¿y równie¿ podkreœliæ. U-Semantics. ¿e c z u c i e to zdolnoœæ prze¿ywania wewnêtrznego stanu z³o¿onego z procesów zakorzenionych w ASN (Le Doux 1998a. ruchy cia³a. g³owy. proksemikê. najbardziej neutralnymi w kontekstach mówienia o UCZUCIACH. 4) ekspresywne reakcje motoryczne (mimikê. Fillmore 1985). po poprzednim poddaniu ich procesom konceptualizacji (Foolen 1997: 21). r¹k. który scharakteryzowaæ nale¿y jako poœredni sposób komunikowania uczuæ. zachowania). one zaœ wspó³tworz¹ znaczenie pojêcia w semantyce rozumienia (tzw. nazwane najkrótszymi wyrazami. a za nim M. 1998b. postawê. 1998c.).32 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA w identyfikacji. podczas odbywaj¹cej siê rozmowy. skonwencjonalizowane œrodki. najczêœciej u¿ywanymi. barwê i si³ê g³osu. intencje i uczucia rozmówcy. powtórzenia itp. 5) ekspresywne reakcje jêzykowe (np. 3) instrumentalne reakcje motoryczne (np. w tym reakcje fizyczne: bicie serca. S. jego naprê¿enie. Dlatego emocje proste stanowi¹ przedmiot szczególnego zainteresowania lingwistyki. T. stanowi Ÿród³o od 30% do 60% informacji o prze¿yciach emocjonalnych. wysokoœæ i natê¿enie tonu wypowiedzi). R. czynnoœci: bicie. s¹ to: pierwsze s³owa dzieci. W tym stanie rzeczy naturalna potrzeba obserwacji partnera podczas rozmowy staje siê obowi¹zkiem. ang. odczucia. poniewa¿ reakcja cia³a na zjawisko wywo³uj¹ce uczucie jest wczeœniejsza lub równoczesna z reakcj¹ intelektualn¹ i uœwiadomieniem sobie tej sytuacji (np. przyspieszony oddech. kopanie. sposób mówienia. Wskazuj¹ oni. wskazuje na typowe. pierwsze s³owa w leksykonie. gesty. 1998d.). 2) reakcje toniczne (napiêcie cia³a. szybciej cofamy rêkê od gor¹cego przedmiotu ni¿ stwierdzamy: to parzy!). a w nich najlepiej prezentowane s¹ cechy istotne ca³ej podkategorii UCZUÆ. Suslow i M. 6) subiektywne komponenty doœwiadczenia (uczucia. charakteryzuj¹c niewerbalne zachowania emocjonalne. gryzienie. „twarz¹ w twarz”.B) b¹dŸ nazwami subkategorii w kognitywizmie (Nowakowska-Kempna 1995: 120-122). sposób i tempo mówienia. 1998f). Bywaj¹ równie¿ nazywane z tego powodu emocjami prostymi (Siatkowska 1989: 119-120). przejawiaj¹cych siê w behawioralnych reakcjach zachowa- . Pojêcia okreœlaj¹ce UCZUCIA s¹ szczególnie podatne na te dwa aspekty konstruowania modeli kognitywnych (symbolicznych). jêczenie. œrodki stylistyczne wypowiedzi ekspresyjnej. zachowania paralingwistyczne typu ton i barwa g³osu. inwersje. cmokanie. postawy. gdy¿ pomaga ona w³aœciwie odczytaæ treœæ. i¿ kontakt wzrokowy interlokutorów. Battacchi. Reirenzein (1983). 1998e. gesty. Z tego te¿ powodu nazwy te sta³y siê nazwami grup leksykalno-semantycznych UCZUÆ w pracach postrukturalnych i generatywnych (Nowakowska-Kempna 1986: 70A.

X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. X wlók³ siê z opuszczonymi rêkoma. n a c i s k ’. Andrzej jest zakochany w barszczu litewskim/rosole z makaronem. Goleman 1997: 106-108). X trzasn¹³ drzwiami. Z b³ahego powodu. W przypadku emfazy/ekspresji emocji nastêpuje przesadne zwrócenie uwagi na samo uczucie. Suslow. X skoczy³ jak oparzony. Beatê powali³a na kolana galaretka truskawkowa z kremem. Na czym polega emfatyczne czy przesadne ukszta³towanie wypowiedzi. sam sposób ich konstruowania. X machn¹³ na to rêk¹. X sycza³ przez zêby. X ¿achn¹³ siê. X cmoka³ z zachwytu. X zmarszczy³ brwi / czo³o. Krysia jest w siódmym niebie z powodu kupna nowych butów/widoku zupy fasolowej. X ziewa³ z nudów. Basia kocha lody.O metaforyce uczuæ 33 niowych (Goleman 1997: 443). znaczenie przenoœne. Nowakowska-Kempna 1995: 21-22). s³u¿¹cych emfazie od wyk³adników paralingwistycznych barwy i akcentuacji po sk³adniowe i tekstowe (Foolen 1997: 22-23. polega na ujawnieniu wewnêtrznego nastawienia nadawcy komunikatu (bêd¹cego eksperiencerem lub tylko obserwatorem eksperiencera) wobec prze¿ywanych lub obserwowanych uczuæ lub te¿ wewnêtrznego stanu psychiki równie¿ pobudzonej emocjonalnie (dodatkowo z powodu obserwowalnych uczuæ cudzych lub w³asnych). Jurek uwielbia³ ¿urek staropolski/grochówkê. Kryk-Kastovsky 1997: 156. X wzdycha³ do Anny. X mia³ duszê na ramieniu. sens.: X szed³ ze spuszczon¹ g³ow¹. wyjaœnia ³aciñski i grecki Ÿród³os³ów terminów: ³ac. Komunikacja werbalna uczuæ w wielu wypadkach ³¹czy siê z emfaz¹/ekspresj¹ wypowiedzi i korzysta z wielu konwencjonalnych jednostek jêzyka. jedz¹c baraninê. intensywne i g³êbokie – zbyt gwa³towne i intensywne w stosunku do jakoœci bodŸca (zdarzenia lub osoby) wywo³uj¹cego emocjê. na nadzwyczajne jego prze¿ycie gwa³towne. Renna 1996: 22. wyra¿anie’ i gr. zachowanie/ (lub brak bezpoœredniej) relacji referencji z desygnatami. X jêcza³ z bólu. nieistotnego czy ma³o wa¿nego – na przyk³ad – robi siê sprawê pierwszorzêdn¹ i przydaje jej niezwyk³e znaczenie w ¿yciu cz³owieka: Janka le¿a³a plackiem przed œwie¿ymi ptysiami. Sperling 1995: 227-228. X bez³adnie macha³ rêkami. . por. WypowiedŸ emfatyczna. Krzyœ nie posiada siê ze szczêœcia. Dla badañ lingwistycznych istotne s¹ odpowiadaj¹ce im w jêzyku frazeologizmy skonwencjonalizowane oraz ukryte (Pajdziñska 1990: 109). ekspresji motorycznej i instrumentalnej (Battacchi. expressio ÿw y t ³ a c z a n i e. X miodzi³ / s³odzi³. w naszym przypadku: emfaza emocji. X spochmurnia³. X mia³ radoœæ w oczach. stopieñ konwencjonalizacji. X odetchn¹³ z ulg¹. X-owi dziko zaœwieci³y siê oczy. Piotr ubóstwia haftowane obrusy. emphasis ÿujawnienie. czyli ekspresja emocji. X westchn¹³ g³êboko.

Krysia jest w siódmym niebie. ¿e trzeba zasznurowaæ buty. nacechowanych intensywnoœci¹ prze¿ycia emocjonalnego itp. Irena by³a w siódmym niebie. (Stankjeviè 1964. Efekt emfazy jest wynikiem szczególnego doboru wyra¿eñ. lecz obojêtnych ludzi. kiedy wychodzi siê z domu. pokazawszy jêzyk kole¿ance. Witek pogr¹¿y³ siê w rozpaczy na wieœæ. Piotr ubóstwia d³ubaæ w nosie. Emfaza/ekspresja emocji pojawia siê w obu funkcjach w literaturze. Jarek z eufori¹/entuzjazmem zjad³ zupê. np. ale siedzia³a ponura. Dziamska. 3 Zwróci³a mi na to uwagê Krystyna Waszakowa w recenzji niniejszego tomu. . mo¿e nawet i sympatycznych. I nie poznawa³a swej przyjació³ki. Witwicki 1962. Emfaza emocji ujawnia siê ze szczególn¹ moc¹ w konstrukcjach funkcjonuj¹cych zgodnie ze znaczeniem s³ownikowym. Liberek 1996: 316)3.: byæ w siódmym niebie – ÿbyæ bardzo szczêœliwym’ (a nie: czuæ siê jak w siódmym niebie). Jurek umiera ze szczêœcia. przyczyn emocji zupe³nie nieadekwatnych wobec gwa³townoœci i g³êbokoœci uczuæ. trzepi¹c dywan. wy¿szych: MI£OŒCI i UWIELBIENIA (uwielbiam kichaæ. nie kupiwszy nowych papci. Beata jest przera¿ona z powodu koniecznoœci kupna znaczków na poczcie.34 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Janka umiera z rozpaczy. lub UCZUÆ negatywnych (rozpaczam po stracie chusteczki do nosa. Jola szaleje z niepokoju o swoj¹ chusteczkê do nosa. np. nienawidzê piêknych kwiatów. por. chodz¹c w œmierdz¹cych skarpetkach. Józek czuje siê wniebowziêty. Goleman 1997: 443-444). kocham kichanie i wycieranie nosa chusteczk¹).: Marta pi³a. ona chichota³a coraz g³oœniej (B¹ba. wœciekaj¹ mnie nowe buty. Lazur ³apa³ j¹ pod stolikiem za kolano. w drugim przypadku – wskazuj¹c na zachowania œwiadcz¹ce o zaburzonej lub dewiacyjnej osobowoœci. brzydzê siê czerwonymi ró¿ami). Wojtek jest przera¿ony uwag¹ Krzyœka. Grabias 1978. Emfaza emocji staje siê jeszcze bardziej wyrazista. Ÿle siê czu³a poœród tych krzykliwych. ale pozytywnym bodŸcom: Janek uwielbia siusiaæ za drzewem. Emfaza zwi¹zana z przesadn¹ – nieadekwatn¹ do wa¿noœci bodŸca – reakcj¹ emocjonaln¹ zaburza i zak³óca prototypy UCZUÆ np. gdy niezwykle intensywne uczucie pozytywne wywo³uje negatywny stan rzeczy b¹dŸ dzia³aj¹ca osoba nadmiernie negatywnie/pozytywnie prze¿ywa uczucie lub odwrotnie: gwa³towne uczucia negatywne towarzysz¹ b³ahym. 1981.

poza formu³¹ X (ktoœ) czuje z (coœ). Nowakowska-Kempna 1995. UCZUCIA s¹ wówczas definiowane przez uwik³anie z s¹dami o zdarzeniu wywo³uj¹cym uczucie (Wierzbicka 1971. chocia¿ jest ona zbudowana z niewielu cech inherentnych. Zaron 1985) b¹dŸ z rozumieniem metaforycznym doœwiadczeñ cielesnych (Lakoff. np. podobnie Awdiejew 1987: 117). Awdiejew 1983: 55) wystêpuj¹ œrodki sk³adniowe z szykiem inwertywnym (jako najczêstsz¹ metod¹). Turner 1989. Wystêpuje ona w zdaniach. Uwagi te nale¿y poprzeæ hipotez¹ Stanis³awa Grabiasa. morfologiczno-sk³adniowych. 1989: 525). 1995. a tym samym osi¹ga poziom e m o c j o n a l n e j e m o c j o n a l n o œ c i . i wi¹¿e siê z wartoœciowaniem” (1981: 31. Lakoff. gdy¿ w naszym przekonaniu cechy okreœlaj¹ce UCZUCIE. Nowakows k a -Kempna 1986. 168. Oprócz frazeologizmów i nazw. Wed³ug nas nie ma problemów z przedstawieniem struktury pojêæ okreœlaj¹cych UCZUCIA. a tak¿e rozumienia w metaforyce. ¿e UCZUCIA s¹ s³abo zaznaczone w naszym systemie pojêciowym.. jak: CZU£OŒÆ. ENTUZJAZM. a czêœciowo za pomoc¹ koherentnego systemu metafor. Lakoff 1987. Renna 1996. np. PO¯¥DANIE P£CIOWE. Kövecses 1986. w zwi¹zku z czym trudno przedstawiæ ich strukturê konceptualn¹. 1972. w których emocjonalnie. mo¿na tylko czêœciowo definiowaæ za pomoc¹ takich cech inherentnych. ¿e UCZUCIA. UCZUCIE. intonacja zdania i akcentuacja wyrazów (Laskowska 1993: 2). ekspresywno-deminutywnymi lub augmentatywnymi. i¿ emocja przynosi (Awdiejew 1987: 117) nadwy¿kê wartoœciowania. Lakoffa i M. nasycenie wyrazów przyrostkami hipokorystycznymi. najczêœciej f r a z e o l o g i z m ó w. George Lakoff i Mark Johnson (1988: 83. oraz z cech relacyjnych odnosz¹cych siê do sfery racjonalnoœci. czy te¿ nie. The Language of Emotions 1997). UCZUCIA korzystaj¹ ze œrodków fonologicznych. tekstowych i paralingwistycznych s³u¿¹cych do ich wyra¿ania (Nowakowska-Kempna 1995). a tak¿e niejawna emotywnoœæ wprowadzana do aktu komunikacji jako implikatura (Zdunkiewicz 1988.O metaforyce uczuæ 35 Wœród skonwencjonalizowanych œrodków jêzykowych wyra¿aj¹cych ekspresjê emocji oprócz dobranych szczególnie s³ów (zob. ¿e emotywnoœæ „nie dotyczy realnoœci. emfatycznie mówi siê o emocjach. powtarzanie wyrazów lub sylab itp. MI£OŒÆ. lecz jest wyrazem tego. Suslow. czyli „emocji do kwadratu”. na których podstawie mo¿na tworzyæ nowe formacje i metafory ad libitum. 1987. Johnson 1988. 223) podkreœlaj¹. Johnsona (1988: 146). Mo¿na uznaæ. 220. poniewa¿ obserwacje zmys³owe i manipulacje bezpoœrednie s¹ utrwalone w refleksji umys³owej oraz skonwencjonalizowane w jêzyku w postaci jednostek jêzykowych (Langacker 1995: 12-14. z grupy RADOŒCI – EN- . Battacchi. Fife 1994: 12-17). inaczej mówi¹c: ekspresywnie. Trudno siê zgodziæ z twierdzeniem G. a tak rozumiana emocjonalnoœæ czy te¿ emfatycznoœæ/ekspresywnoœæ wypowiedzi odnosi siê do sposobu mówienia o emocjach. czy nadawca uczuciowo akceptuje treœæ komunikatu. Uczucia stanowi¹ obszar semantyczny stosunkowo dobrze poddaj¹cy siê wykrywaniu kierunków konceptualizacji i ods³anianiu struktury pojêcia.

W doœwiadczeniu cielesnym uczuæ mo¿na – ze wzglêdu na kryterium k t o k o g o obserwuje oraz k t o c z e g o doœwiadcza – wyró¿niæ zreflektowane w jêzyku: 1) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera.: X-owi burzy siê krew. o charakterze wewnêtrznych doznañ. np. X-owi krew uciek³a z twarzy. 12) pewnego rodzaju (ang. i¿ takie cechy/elementy semantyczne nie s¹ przypadkowe. X-a obla³ zimny pot. X-owi w³osy podnios³y siê na g³owie. X by³ zimny ze strachu. a odbierane przez niego: X zmarszczy³ czo³o. skrót ICM). X zblad³ œmiertelnie. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. Turner 1989. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. Lakoff. stanowi¹ trudn¹ sztukê doœwiadczania uczuæ. X by³ blady jak p³ótno/jak œciana. Johnson 1988: 211. W praktyce badañ semantycznych nie oddziela siê refleksji obserwatora od eksperiencera. tak¿e Kövecses 1986: 3. dzia³ania i zachowania. prze- . Langacker 1995) podkreœlaj¹. Lakoffa (1987: 202-217. ¿e owe modele poznawcze czy te¿ domeny w koncepcji R. Lakoff 1987. ale przez m e d i u m ludzkiego poznania i m e d i u m skonwencjonalizowanego mówienia o nim w jêzyku. a w refleksji semantycznej: modele rozumienia scharakteryzowane przez G.36 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA TUZJAZM. X zaczerwieni³ siê po czubki w³osów. lecz uk³adaj¹ siê systematycznie w strukturê (por. 5) dzia³ania i zachowania emocjonalne eksperiencera. X-owi krew uderzy³a do twarzy. kto siê pieni. 3) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera.: X obla³ siê rumieñcem. X-a ciarki przesz³y po plecach. Idealized Cognitive Models. 2) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. dalsze rozwa¿ania) poprzez afekty aktualizuj¹ce. 4) doœwiadczenia cielesne. a dalej w refleksji umys³owej i konwencjonalizacji w jêzyku. G. mówienia o UCZUCIACH i ich konceptualizacji. Johnson 1988. X mia³ zachmurzone czo³o. 100-114) jako w y i d e a l i z o w a n e m o d e l e k o g n i t y w n e (ang. por. zauwa¿ane przez niego i obserwatora: X zgrzytn¹³/zgrzyta³ zêbami. a odbierane przez obserwatora. X zaœmia³ siê szatañsko. X wzruszy³ ramionami. ale niekoniecznie zauwa¿alne przez doznaj¹cego uczucia: X krzywi³ siê. czy CZU£OŒÆ z grupy WZRUSZENIA oraz PO¯¥DANIE P£CIOWE stanowi¹ nie tyle cechy. X pokaza³ figê z makiem. Nowakowska-Kempna 1995). w X-ie przewraca siê w¹troba. w perspektywie percepcji zmys³owej – jego i/lub obserwatora. sposób spe³niania siê uczuæ-postaw emocjonalnych (por. X zdrêtwia³/zamar³. Doœwiadczenia cielesne eksperiencera. 11. rejestrowane przez obserwatora i eksperiencera. X trzasn¹³ drzwiami. Lakoff (1987: 31) przyjmuje. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. jego gesty i mimika. poniewa¿ tylko ktoœ. Langackera (1995) nie odnosz¹ siê wprost do rzeczywistoœci pozajêzykowej. klaska³ w rêce i tañczy³. Dziêki dyskursowi o UCZUCIACH mo¿na zaprezentowaæ ich ROZUMIENIE (Lakoff. co s p o s ó b a k t y w i z a c j i UCZUCIA. X œmia³ siê. Kognitywiœci (Lakoff. wrzeszczy/drze siê i trzaska piêœci¹ w stó³. systematic structure of some kind). Johnson 1987. X œmia³ siê sardonicznie.

Ohnuki-Tierney (1981) triadzie etapów ludzkiego doœwiadczenia w postaci: PERCEPCJI – KONCEPTUALIZACJI – SYMBOLIZACJI Koncepcjê tê rozwinêliœmy w innej pracy (Nowakowska-Kempna 1995). analizy. podkreœlaj¹c. odsy³aj¹ zarazem do dos³ownego znaczenia cielesnych objawów uczucia. i¿ rzeczywistoœæ pozajêzykowa wi¹¿e siê z procesami percepcyjnymi. abstrahowania i idealizacji (modelowania). Przejœcie od procesów percepcji stanu rzeczy poprzez przyjêcie i przetworzenie informacji perceptualnych w poznaniu do symbolizacji w jêzyku (w postaci jednostek jêzykowych) odpowiada zaproponowanej przez E.: „If we understand reason as embodied. Jednostki jêzykowe. uogólnienia. przy czym w ka¿dym etapie trwania owych procesów nie sposób pomin¹æ procesów selekcji.O metaforyce uczuæ 37 sta³ byæ obojêtny i straci³ zimn¹ krew. sytuowanych w pewnej kulturze. syntezy. a ujêcie jêzykowe – z procesami symbolicznymi. jej poznanie – z procesami konceptualizacyjnymi. a mianowicie – procesu przestrzeñ mentalna s zasada odpowiednioœci kon wy wenc obr jon cja me a¿en aliza K iza p tafo iow cja y eot ryk oœæ ter a P zasada korespondencji S zasada interpretacji R rzeczywistoœæ pozajêzykowa zasada reprezentacji F-F biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia . które stanowi¹ ich nieod³¹czny element strukturalny (Nowakowska-Kempna 1995: 109-115). porównania. W procesie analizy rzeczywistoœci wychodzi siê bardzo czêsto od ostatniego etapu. które siê wówczas pojawiaj¹. por. then we will want to understand the relationship between the mind and the body and to find out how to cultivate the body and embodied aspects of reason” (Lakoff 1987: XVI). jak i relacji metaforycznych.

np. Kövecses 1986. sk³adniowych i fonologicznych. bo czym¿e jest pojêcie bez odpowiadaj¹cego mu wyra¿enia w jêzyku. Efekty i wyniki procesów poznawczych konstytuuj¹ siê w p o j ê c i a. postrzeganiem na sposób ludzki (zgodnie z mo¿liwoœciami percepcji cz³owieka. Langacker 1995: 28. jak wnioskowanie. Langackera (por. Langacker 1987: 51.). selekcji. by poprzez medium jêzyka i sposób uporz¹dkowania œwiata w jêzyku. u¿ytych w tekstach przez nadawcê komunikatu (typ gramatyki kontekstowej). tj. czyli poznawania rzeczywistoœci. S – symbolizacja (procesy symbolizacji danych w pojêcia. 2-3. dane zmys³owe dobrze oddaj¹ bowiem obraz rzeczywistoœci pozajêzykowej zgodnie z ludzkim postrzeganiem. towarzysz¹ . K – konceptualizacja (procesy konceptualizacyjne zwi¹zane z przetwarzaniem danych w pamiêci. Langacker 1995: 19). obecnych w nim kategorii gramatycznych (fleksyjnych. a dok³adniej: ujêzykowione pojêcia. Miêdzy percepcj¹ a konceptualizacj¹ funkcjonuje zasada odpowiednioœci. czyli ujêzykowienia pojêæ. 66-76. tzw. Jêzykowy obraz œwiata 1990). 455-457). W dalszej kolejnoœci wymaga to modyfikacji klasycznego trójk¹ta semiotycznego Richardsa – Ogdena do postaci r o m b u i n f o r m a c y j n e g o nawi¹zuj¹cego w niektórych rozwi¹zaniach szczegó³owych do modelu kuli bilardowej R. smaku wê¿a itp. Johnson 1988. do najbardziej skomplikowanych. s³uchu nietoperza. tj.38 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA symbolizacji i istnienia okreœlonych jednostek jêzykowych. Proces symbolizacji. Turner 1989) i konwencjonalnej obrazowoœci (obrazowania. odnotowaniem ich w pamiêci trwa³ej i doœwiadczeniu – Najder 1989. dotrzeæ do procesów konceptualizacji rzeczywistoœci pozajêzykowej w poznaniu. Pojêcia maj¹ bowiem przede wszystkim charakter jêzykowy. wzroku ptaka. tj. te zaœ staj¹ siê w przewa¿aj¹cej czêœci pojêciami ujêzykowionymi. por. F-F – biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia. odpowiednioœæ zaœ obejmuje ca³y szereg procesów poznania od najprostszych. jednostki jêzykowej). oraz metaforyki (Lakoff. s³owotwórczych. wymaga wszak¿e uwzglêdnienia konwencjonalnoœci samego jêzyka (Bartmiñski 1985: 4951. Bobryk 1987 – oraz z przyjêciem informacji w postaci gotowych stereotypów myœlowych uruchamiaj¹cych takie¿ procesy. 1987: 6276. jego strukturalnoœci. gdzie: P – percepcja (procesy percepcyjne). a nastêpnie zrozumieæ wp³yw procesów percepcyjnych na kierunki tej¿e konceptualizacji. por. Procesom konceptualizacji. Tabakowska 1995). 488. przy czym korespondencjê traktujemy jako jedn¹ z odmian zasady odpowiednioœci. S¹ to procesy poznawcze prowadz¹ce do utworzenia zbiorów/kategorii. Frake 1980: 4). j ê z y k o w y o b r a z œ w i a t a (por. R – rzeczywistoœæ pozajêzykowa. która jest s³absza od wêchu psa. Lakoff. obserwacja danych zmys³owo-umys³owych. a myœlenie jest myœleniem jêzykowym (Bobryk 1987). jak równie¿ wnioskowanie bêd¹ce najbardziej skomplikowanym procesem umys³owym). Miêdzy rzeczywistoœci¹ pozajêzykow¹ a percepcj¹ dzia³a zasada korespondencji.

dog³êbnie i ca³oœciowo. stereotypizacji. Fauconnier (1985) przyjmuje. mówi¹. obrazowoœci i konwencjalizacji oraz wielu innych mechanizmach. ¿e przestrzenie mentalne maj¹ nastêpuj¹ce w³aœciwoœci (por. wszêdzie tam. ktoœ jest blady jak p³ótno/p³achta/œciana/œmieræ. mi³oœæ – ÿobiekt uczucia’. 66-76). 185. Lakoff 1987: 281): . metaforyce. które ods³aniaj¹ procesy symbolizacji. Percepcja czêœciowo. mi³oœæ – ÿpostawa wobec bliŸniego/drugiego cz³owieka’ itp. maj¹ swoj¹ reprezentacjê w przestrzeni mentalnej. sensu largo) oraz stany rzeczy. dziêki czemu przedmioty (w sensie logicznym. 241. Bobryk 1987. 379-384. ¿e cz³owiek odnajduje w jêzyku gotowe jednostki o charakterze wyra¿eñ. taka naæ.: co nagle. gdzie kolejne znaczenia wyrazu/wyra¿enia zachowuj¹ elementy semantyczne ze struktury znaczeniowej innych. Quasthoff 1997) zwi¹zane nieod³¹cznie z funkcj¹ stereotypów i uproszczeñ w myœleniu. W procesie symbolizacji miêdzy biegunem semantycznym a fonologicznym dzia³a zasada reprezentacji. sentencji lub porzekade³ pozwalaj¹cych mu na ich u¿ycie w postaci gotowego wzoru. Procesy stereotypizacyjne (Quasthoff 1997) rozpoczynaj¹ siê ju¿ na poziomie obserwacji danych zmys³owych. ktoœ jest chudy jak szczapa. w jaki sposób „jêzyk koduje uogólnienia” (Langacker 1995: 28). niem. ¿e „kognitywizm wprowadza przestrzenie mentalne w miejsce mo¿liwych œwiatów i sytuacji mo¿liwych” (1987: 281) oraz ¿e ze wzglêdu na swój kognitywny status mog¹ one funkcjonowaæ w realizmie doœwiadczeniowym. jaka maæ. Fife 1994. tj. bliskich im semantycznie jednostek jêzykowych o tym samym brzmieniu. ktoœ zdêbia³ i wypuœci³ listki. Tym samym symbolizacja ³¹czy siê z elementami interpretacji rzeczywistoœci pozajêzykowej – wynikaj¹cej ze strukturalnoœci jêzyka i mechanizmów jego funkcjonowania (Langacker 1987: 51. Langacker 1995). albowiem selekcja i uzupe³nianie danych s¹ obecne w procesach przetwarzania danych w pamiêci. które konceptualizujemy. tj. gdzie towarzysz¹ im procesy umys³owe. frazeologizmów. por. w kategoryzacji i wnioskowaniu (Najder 1989. bêd¹c¹ nastêpstwem niemo¿noœci poznania wszystkiego dok³adnie i wnikliwie. Spaces 1996: 1-28) w znaczeniu „medium miêdzy konceptualizacj¹ a myœl¹” (Spaces 1996: 2-3). a zw³aszcza konceptualizacja i symbolizacja w ca³oœci dotycz¹ przestrzeni mentalnej cz³owieka (Tabakowska 1995. por. 452-454). Nosal 1990). Termin p r z e s t r z e ñ m e n t a l n a zosta³ wprowadzony przez G. Lakoff podkreœla. a nale¿¹ do procesów symbolizacyjnych w tym sensie. Fauconniera (1985. G. G. Komentuj¹c rozumienie p r z e s t r z e n i m e n t a l n e j . Przedmiotem badañ lingwisty zaœ s¹ gotowe wyniki symbolizacji w postaci jednostek jêzykowych (znaków jêzykowych). przy czym wyrazy s¹ zwykle wieloznaczne. (Langacker 1991: 4.O metaforyce uczuæ 39 zwykle zjawiska supergeneralizacji (por. Übergeneralisierungen. ³¹czenia znaczeñ z odpowiednim kszta³tem fonicznym wyrazu w danym jêzyku narodowym.: mi³oœæ – ÿuczucie’. ktoœ ugryz³ siê w jêzyk. W „przestrzeni” tej maj¹ miejsce procesy ujêzykowienia pojêæ oparte na obserwacji. to po diable. a proces ten oparty jest na zjawisku polisemii.

in. mog¹ otrzymaæ w procesie kognitywnym dodatkowe jednostki i modele kognitywne. 2) UCZUCIA-POSTAWY emocjonalne (d³ugotrwa³e). – mog¹ byæ zbudowane z modeli kognitywnych. Z tego punktu widzenia trzeba odpowiedzieæ na dwa pytania: 1) czy dystynkcja taka jest rzeczywiœcie sposobem rozró¿niania UCZUÆ. i¿ w procesie kognitywnym zawieraj¹cym przestrzenie mentalne mo¿na uruchomiæ wa¿ne strategie. Taka sytuacja kognitywna – rozpoznana od dawna przez filozofów. – jednostka z jednej przestrzeni mo¿e byæ po³¹czona z inn¹. Przestrzenie mentalne maj¹ charakter konceptualny i nie posiadaj¹ statusu ontologicznego materialnego. oraz opartej na tym metaforyki pozwalaj¹cej na konkretne. a tym samym. obecnoœci doœwiadczeñ zmys³owych i fizykalnych w umyœle. funkcjonuj¹ jedynie w obrêbie umys³u. – mog¹ byæ powi¹zane z innymi przestrzeniami za pomoc¹ konektorów (spójników/³¹czników. 1999). materialne rozumienie przedmiotów abstrakcyjnych – ich upostaciowanie lub animizacjê – nale¿y przyjrzeæ siê szczegó³owo podstawowej dystynkcji UCZUÆ. Spaces 1996: 1-28) uwa¿a. Przestrzenie mentalne – jak mo¿liwe œwiaty w filozofii brytyjskiej – maj¹c status reprezentacji. Rozró¿nienie niesprowadzalnych do siebie jakoœciowo UCZUÆ-AFEKTÓW i UCZUÆ-POSTAW by³o od wieków postulowane przez filozofów. – przestrzenie mog¹ siê poszerzaæ. assumption) w przestrzeniach bliskich (granicz¹cych). G. tj. s³u¿¹ m. Wierzbick¹ (1992. a dok³adnie zosta³o opisane w pracy Gilberta Ryle’a (1970: 148198). – centralne elementy wprowadzone do przestrzeni staj¹ siê elementami t³a w przestrzeniach dotycz¹cych przysz³oœci (za: Lakoff 1987: 281). Z perspektywy ucieleœnienia myœli. pocz¹wszy od Arystotelesa. connectors). ang. bior¹c pod uwagê za³o¿enia metodologiczne teorii. i¿ podstawowa ich odmiana. co czuje eksperiencer. Przestrzenie mentalne UCZUÆ s¹ uruchamiane na przyk³ad wtedy. Badacz podkreœla. Fauconnier (1985. kiedy obserwator i nadawca komunikatu nie bêd¹cy eksperiencerem stara siê na drodze empatii oraz porównania cudzych uczuæ z w³asnymi ustaliæ i nazwaæ to. 2) jak tê dystynkcjê nazwaæ w kognitywizmie. psychologów i lingwistów – znajduje swoje eksplicytne wyk³adniki w definicjach prototypów UCZUÆ zaprezentowanych przez A. za pomoc¹ spójnika/konektora. – maksymalizacja wspólnego t³a za³o¿eñ (ang.40 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA – mog¹ zawieraæ jednostki mentalne. – ICM mog¹ wprowadzaæ przestrzenie z nimi zwi¹zane. tj. takie jak: – unikanie przeciwieñstw w obrêbie przestrzeni. z jakich faktów kognitywnych i jêzykowych mo¿na j¹ wywodziæ. a mianowicie ich podzia³owi na: 1) UCZUCIA-AFEKTY (krótkotrwa³e). doznania (czyli afekty . z innej przestrzeni. do zrozumienia sytuacji hipotetycznych i fikcyjnych.

Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. to z d a r z e n i a w œwiecie umys³u. okoliczniki czasu) b¹dŸ gramatyczne (ró¿nice miêdzy ang. Dyspozycjami do zdarzeñ s¹ nie tylko UCZUCIA d³ugotrwa³e. ale tak¿e i n t e l i g e n c j a. doboru cech wed³ug kategorii prototypu. Dyspozycjonalny wymiar postaw emocjonalnych oraz zdarzeniowy uczuæ-afektów znajduje ponadto swój wyraz w sensie/znaczeniu ujêzykowionego pojêcia okreœlaj¹cego uczucia. a tak¿e w doborze elementów semantycznych do samej struktury. Konsekwencj¹ ró¿nicy miêdzy zdarzeniowym charakterem UCZUÆ-AFEKTÓW a dyspozycjonalnym wymiarem UCZUÆ-POSTAW emocjonalnych jest – w strukturach gramatycznych – u¿ycie czasów aktualnych dla afektów oraz nieaktualnych dla dyspozycji oraz mo¿liwoœæ lokalizacji afektów w punkcie na osi czasu „hic et nunc”. tworz¹ce „opakowanie” (ang. 1987). prawdziwych na mocy znaczenia. Lakoff 1987: 202-217. u¿yciu spójnika ¿e wprowadzaj¹cego zdania podrzêdne. czasami typu simple a continuous. Grochowski 1972). Idealized Cognitive Models. 1987. a nie innego zestawu cech semantycznych jest kompatybilnoœæ wyk³adników czasu. budowy reprezentacji semantycznej w oparciu o wyidealizowane modele kognitywne. Zdarzeniowoœæ afektów a dyspozycjonalnoœæ postaw oddaje w ró¿ny sposób czas semantyczny/fizykalny (ang. time) oraz gramatyczny (ang. Ryle’a (1970: 198-253. co znajduje swoje potwierdzenie w przys³ówkowych wyk³adnikach czasu aktualnego. 148-152). u¿ytych w zdaniu z czasownikowymi lub rzeczownikowymi wyra¿eniami UCZUÆ.O metaforyce uczuæ 41 w literaturze psychologicznej). gdy¿ korzystaj¹ one z zasad metodologicznego holizmu. Konsekwencj¹ takiego. dzia³aniach. ICM. 222-242. Podobna koncepcja zosta³a szeroko przedstawiona i skomentowana w pracy Czes³awa Znamierowskiego (1957: 151-193. który mo¿e mieæ swoje wyk³adniki leksykalne (przys³ówki czasu. w przeciwieñstwie do u¿ycia zaimków wzglêdnych. a dobrane elementy semantyczne do modeli kognitywnych (ang. która spe³nia siê w decyzjach. por. wynikaj¹ce z ró¿nych dzia³añ umys³u. von Wrighta (1963) i Franza Brentana (1955a: 134. 1955b: 90). overall) dla pojêcia i pe³ny pojêciowy portret zarazem. akcjach. a pozosta³e. pozosta- . to znaczy nie stanowi¹ postulatów znaczeniowych okreœlonego jêzyka naturalnego. a w czasie semantycznym (Reichenbach 1967) – wymiar aktualny lub nieaktualny czasu. nastroje i postawy maj¹ charakter d y s p o z y c j i d o z d a r z e ñ. 270-321) oraz we wczeœniejszych pracach George’a H. Taki obraz analizy UCZUÆ wy³ania siê z opisu generatywnego i/lub semantyki generatywnej. a dok³adniej – w jego budowie. mówi¹ce o zdarzeniach aktualnych (tak¿e o zdarzeniach w œwiadomoœci eksperiencera). poniewa¿ ma ona kapitalne nastêpstwa. tense). Poniewa¿ w semantyce kognitywnej nieco inaczej s¹ tworzone definicje znaczenia jednostek jêzykowych. Ró¿nica miêdzy zdarzeniami a dyspozycjami stanowi g³ówny punkt zainteresowañ G. przestrzeni i modalnoœci. czyli usposobienia. czyli strukturze pojêcia. 100-114) nie spe³niaj¹ wymogów stawianych zdaniom analitycznym. otwieraj¹cych zdania pytajno-zale¿ne w przypadku informacji o dyspozycjach (Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. tj.

zwanych przedpojêciowymi schematami wyobra¿eniowymi (Lakoff 1986. np.42 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA j¹cych w relacji równoznacznoœci z pojêciem z³o¿onym. koniecznych i wystarczaj¹cych do jego sensu. Z przeprowadzonych przez nas analiz oraz z badañ innych kognitywistów wynika. Strach. w jêzyku angielskim) aktualnego i nieaktualnego. Bierwiaczonek 1997). 2) zdolnoœci dokonywania p r o j e k c j i w y o b r a ¿ e ñ na abstrakcyjne struktury pojêciowe (Lakoff 1986: 120). inkluzywnych wobec niego. Lakoff podkreœla. mi³oœæ i nienawiœæ zakwalifikowane s¹ do wspólnej kategorii okreœlanej mianem UCZUCIA. 4) wyznaczenia przestrzeni ¿yciowej i PRZESTRZENI EMOCJONALNEJ JA – NAJPIERW. W swojej pracy (Nowakowska-Kempna 1995) przyjêliœmy tezê. a g³ówn¹ zasad¹ d o œ w i a d c z e n i o w e g o u j ê c i a p o z n a n i a jest teza. otrzymuj¹ inny status logiczny. jak¹ pe³ni¹ w doœwiadczaniu cia³a (przede wszystkim ruchu i percepcji)” (1986: 121). dzia³ania) d e t e r m i n u j e w a ¿ n e a s p e k t y t e j k a t e g o r i i. np. . ich z d a r z e n i o w e g o lub d y s p o z y c j o n a l n e g o charakteru oraz zwi¹zanych z tym czasów semantycznych (i gramatycznych. W swojej pracy G. podawaniu ich reprezentacji semantycznej. 2) budowy metafory centralnej. organizuj¹cej strukturê pojêcia opart¹ na tym¿e schemacie wyobra¿eniowym (Nowakowska-Kempna 1995). w której nastêpuje aprobata/dezaprobata obiektu UCZUCIA d³ugotrwa³ego (Inchaurralde 1997: 138-144). tj. których naczeln¹ dewiz¹. a chocia¿ niektóre z nich funkcjonuj¹ równie¿ w roli semantycznych wyznaczników reprezentacji semantycznej UCZUÆ-AFEKTÓW i POSTAW w kognitywizmie. Johnson 1987). spe³niaj¹cych warunki semantycznej prostoty i niedefiniowalnoœci dalej (Wierzbicka 1985). ¿e znacz¹ce struktury pojêciowe bior¹ swój pocz¹tek z dwóch Ÿróde³: 1) doœwiadczeñ cia³a. i¿ kategoria UCZUÆ charakteryzowana jest semantycznie za pomoc¹ specyficznych struktur wyobra¿eniowych bêd¹cych tworem ludzkiego umys³u. maj¹cych swoje odniesienie do kultury i wykorzystywanych przez ludzi przy definiowaniu UCZUÆ. 3) aktualizacji pojêcia – POSTAWY EMOCJONALNEJ za pomoc¹ afektów bêd¹cych spe³nieniem UCZUCIA-POSTAWY (Kövecses 1986: 14. Jednak¿e w y b ó r p r z e d p o j ê c i o w e g o s c h e m a t u w y o b r a ¿ e n i o w e g o j e s t r ó ¿ n y w z a l e ¿ n o œ c i o d j a k o œ c i UCZUÆ. otwieraj¹c¹ definiowanie z u¿yciem genus proximum. formu³a X czuje coœ. jest wyeksponowanie regu³y CZUCIA: X czuje coœ (Wierzbicka 1992: 4). ¿e takie wyznaczniki istniej¹ i uk³adaj¹ siê w kilku poziomach: 1) wyboru przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego (Lakoff 1986). tj. i¿ znaczenie pojêæ jest „pochodn¹ roli. przy za³o¿eniu – wynikaj¹cym z ekscerpcji bogatego materia³u jêzykowego (g³ównie frazeologizmów prowadz¹cych do frazeologii ukrytej i metaforyki ad libitum) – ¿e n a t u r a l u d z k i e g o c i a ³ a (percepcja i/lub czynnoœci motoryczne: ruch. gniew.

Johnson 1987: 19-40. a CEL/PRZEZNACZENIE ³¹czy siê ze ZNISZCZENIEM CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. czyli faktyczna œmieræ (w niebie cz³owiek mo¿e znaleŸæ siê tylko po œmierci). po czym intensywnoœæ ta narasta. cz³owiek nie wie. W tym sensie cia³o – POJEMNIK NA UCZUCIA n i e i s t n i e j e i tak nale¿y interpretowaæ metaforykê RADOŒCI. ale jego znikniêcie. ziemskiego sposobu ¿ycia. X czuje siê uniesiony. a tym samym nie istnieje ju¿ jako ¿ywy. ¿e eksperiencer – bêd¹cy w siódmym niebie – nie jest równoczeœnie na ziemi: X nie chodzi po ziemi. UCZUCIA-AFEKTY mog¹ byæ dobrze wyjaœniane za pomoc¹ schematu: RÓD£O/PUNKT WYJŒCIA-ŒCIE¯KA-CEL/ PUNKT DOJŒCIA (Lakoff 1986. Jeœli przyj¹æ metaforê: X jest w siódmym niebie. The Language of Emotions 1997. cielesny cz³owiek. metafory nie s¹ arbitralne. a¿ dochodzi do punktu granicznego ludzkiej wytrzyma³oœci i przeradza siê w szaleñstwo. Lakoff 1987. co prawda. jego organizm przestaje funkcjonowaæ normalnie. Kañczuga 1992). Johnson 1987). nawet w RADOŒCI (Nowakowska-Kempna 1995: 139-143). inne choroby psychiczne. to trzeba koniecznie za³o¿yæ. jest charakteryzowany jako ktoœ poza sfer¹ ludzkiej egzystencji. poza sferê grawitacji i ludzkiego. Bierwiaczonek 1997. Z badañ (Kövecses 1986. a wiêc praktycznie: n i e ¿ y j ¹ c y. a dok³adniej – jego CIA£A. X czuje siê uskrzydlony. w których cz³owiek traci panowanie nad sob¹. Lakoff 1987. Potwierdzaj¹ to równie¿ . Bednarkowa 1997. a struktura pojêæ metaforycznych okreœlaj¹cych UCZUCIA-AFEKTY oparta jest na podstawowej logice tego schematu. i¿ struktura pojêcia oscyluje wokó³ ukierunkowanego rozwoju wypadków: od punktu wyjœcia. przy czym droga ta zmierza ku okreœlonemu przeznaczeniu. jakby go kto na sto koni wsadzi³. do NIEBA. Kresem takiego stanu staje siê œmieræ i/lub zniszczenie cz³owieka. w której nie nastêpuje. jakby mu kto skrzyd³a przypi¹³. ŒCIE¯KA traktowana jest jako DROGA NARASTANIA I INTENSYWNOŒCI UCZUCIA. X czuje siê tak. X jest uskrzydlony. natomiast UCZUCIA-DYSPOZYCJE – za pomoc¹ schematu WIÊZI i jej podobnych. które jest traktowane jako POJEMNIK NA UCZUCIA. X jest w siódmym niebie. uniesienie w przestrzeñ kosmiczn¹. Nowakowska-Kempna 1995) wynika. ale przenios³o siê w s i ó d m e n i e b o. a C jest nastêpstwem B. poprzez drogê wytyczon¹ faktami takimi. X czuje siê. por. X czuje siê w siódmym niebie. ¿e B jest nastêpstwem A. czyli drogê prezentuj¹c¹ rozwój wypadków powi¹zanych z sob¹. Jego cia³o nie zosta³o co prawda zniszczone. 101-138). jakby mu skrzyd³a u ramion wyros³y. choroby. Mechanizm ten powtarza siê na ró¿ne sposoby w wielu UCZUCIACH krótkotrwa³ych. Droga (ŒCIE¯KA) wypadków toczy siê od zdarzeñ zwi¹zanych z uczuciami o s³abej intensywnoœci. X czuje siê. X czuje siê podniesiony na duchu.O metaforyce uczuæ 43 Jak wynika z przeprowadzonych przez nas i innych badaczy analiz (Kövecses 1986. co mówi i co robi. zniszczenie ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA RADOŒÆ. poniewa¿ schematy wyobra¿eniowe dobrze strukturyzuj¹ ludzkie doœwiadczenia na poziomie przedpojêciowym (Lakoff 1986: 137-149.: X-owi jest lekko.

organizuj¹cym metaforê centraln¹. ona zaœ nadaje strukturê ca³ej reprezentacji seman- . ¿e w dzieciñstwie trzymamy siê rodziców i chwytamy ró¿ne przedmioty. ¿e „jeœli A jest po(d)³¹czone z (do) B. W przeciwieñstwie do UCZUÆ krótkotrwa³ych UCZUCIA-D£UGOTRWA£E DYSPOZYCJE zbudowane s¹ wokó³ przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego WIÊZI. jest JEDNOŒÆ DWÓCH DOPE£NIAJ¥CYCH SIÊ CZʌCI/PO£ÓWEK. MI£OŒÆ. Bierwiaczonek 1997. charakterystycznego dla kultury œródziemnomorskiej tekstu Platona Uczta (1934). Ma³¿eñstwo sakramentalne bywa nazywane komuni¹ osób. Bednarkowa 1997. W tradycji tej sytuuje siê chrzeœcijañska communia oznaczaj¹ca jednoœæ Boga – Ojca i Syna Bo¿ego. prezentuj¹c punkt wyjœcia UCZUCIA.44 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA frazeologizmy: szczêœcie wieczne. por. Trudno nie rozpoznaæ w tym wspania³ego. ja was spojê i zlutujê w jedno. Kañczuga 1992) wynika. WIÊZI dwóch CZʌCI W CA£OŒÆ. zwiêkszanie jego intensywnoœci poprzez narastanie reakcji psychofizjologicznych a¿ do przeznaczenia – ró¿nych odmian OB£ÊDU i ZNISZCZENIA ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. Z badañ osób zajmuj¹cych siê reprezentacj¹ semantyczn¹ MI£OŒCI (Zaron 1985. co tworzy ca³oœæ. sznurów i robimy wêz³y. to jednak przyznaje. G. Elementami struktury schematu s¹ wiêc przedmioty A i B oraz ³¹cz¹ca je WIʏ. Zoltan Kövecses (1986 : 62). aby zapewniæ sobie ich bliskoœæ. i¿ uczucia z grupy SYMPATII i ANTYPATII typu PRZYJAÑ. Lakoff (1986: 143) podkreœla.: „Amongst the various ways of conceptualizing love the model according to which LOVE is UNITY OF TWO COMPLEMENTARY PARTS is metaphor central”. chocia¿ przyjmuje. tak ¿e dwojgiem bêd¹c. organizuj¹c¹ definiowanie poprzez rozumienie tego UCZUCIA. jedn¹ siê staniecie istot¹. Pomaga im w tym Hefajstos. ¿e metafor¹ centraln¹ MI£OŒCI. NIENAWIŒÆ oparte s¹ na schemacie WIÊZI. i¿ reprezentacja semantyczna MI£OŒCI rozwija siê wokó³ schematu RÓD£O-ŒCIE¯KA-PRZEZNACZENIE. Poszczególne ICM UCZUÆ-AFEKTÓW maj¹ budowê odnosz¹c¹ je do schematu RÓD£A-ŒCIE¯KI-PRZEZNACZENIA. a wiêc tym samym czegoœ. ¿e r e l a c j e s p o ³ e c z n e i z w i ¹ z k i m i ê d z y l u d Ÿ m i s¹ czêsto rozumiane w k a t e g o r i a c h WIÊZÓW i WIÊZI. po wygaœniêcie uczucia. a zbudowana na ich podstawie struktura pojêcia UCZUCIA powiela globalnie ten schemat. Ducha Œw. kiedy ktoœ odnajduje swoj¹ po³owê. szczêœliwoœæ wieczna/wiekuista.. a w relacji symetrycznej – tak¿e odwrotnie”. a podstawowa logika mówi. a tak¿e Syna Bo¿ego i Koœcio³a wiernych. u¿ywamy lin. spajaj¹cy ludzi w jedno: Jeœli tego chcecie. w której przytacza on dzia³ania Zeusa rozcinaj¹cego ludzi na dwoje oraz szczêœcie towarzysz¹ce momentowi. Nowakowska-Kempna 1995. bêd¹ce uwieñczeniem takiego rozumienia RADOŒCI i SZCZʌCIA. w którym podkreœla siê (Lakoff 1986: 143). By utrzymaæ bliskoœæ przedmiotów. co jest z³¹czone. to A jest podporz¹dkowane B i uzale¿nione od niego. wynikaj¹c¹ z ³¹cznoœci.

Nierozerwalny wêze³ ma³¿eñski. poniewa¿ w tych ostatnich typ metafory centralnej wyznacza schemat WIÊZI. £¹cz¹ nas wiêzy braterstwa/braterskie. ¯yjê w dobrej. bliskiej komitywie z Janem. Jesteœmy z sob¹ blisko. Wiêzy przyjaŸni s¹ trwa³e. Znajduje to swój wyraz w semanty- . Z moich przyjació³ to Kastor i Polluks. £¹czy nas mi³oœæ. £¹cz¹ nas wiêzy przyjaŸni. Jak wynika z podanych przyk³adów. bêd¹cych podstaw¹ utworzenia modeli kognitywnych wchodz¹cych w sk³ad reprezentacji semantycznej. £¹czy nas wiêŸ przyjaŸni. Lelum-Polelum. Trzymamy z sob¹. £¹czy nas przyjaŸñ. MI£OŒÆ oraz inne UCZUCIA-POSTAWY-DYSPOZYCJE odznaczaj¹ siê trwa³ym stosunkiem emocjonalnym miêdzy osobami. Scementowa³a ich nienawiœæ. Wiêzy ma³¿eñskie s¹ trwa³e. ma³¿eñskim)/WIÊZI¥.O metaforyce uczuæ 45 tycznej zbudowanej wokó³ koncepcji ZBLI¯ANIA SIÊ. Ich mi³oœæ jest scementowana.” „Zestrzelmy myœli w jedno ognisko I w jedno ognisko – duchy”. Papu¿ki-nieroz³¹czki. Obcujemy z sob¹ blisko. Mo¿na zatem uznaæ za udowodnione twierdzenie. Ich nienawiœæ jest scementowana. „Rzek³byœ – dwójduch w jednym ciele..: Zbli¿yliœmy siê z sob¹. wynikaj¹c¹ z przyjêcia konkretnego przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego. To bliski mi cz³owiek. Trzymamy siê zawsze blisko. To bliska mi osoba. ZEJŒCIA. i¿ UCZUCIA-AFEKTY oparte s¹ na innym typie metafory centralnej i przedpojêciowym schemacie wyobra¿eniowym ni¿ UCZUCIA-POSTAWY. To nieroz³¹czni przyjaciele/kochankowie/ma³¿onkowie. które ¿ywi¹ wobec siebie uczucia. PrzyjaŸñ/braterstwo scementowane wspólnie przelan¹ krwi¹. ró¿n¹ budowê reprezentacji semantycznej.. ¯yjê z nim za pan brat. co znajduje potwierdzenie w licznych frazeologizmach o motywacji metaforycznej. £¹czy nas nienawiœæ. stworzenia WIÊZI i bycia PO£¥CZONYMI WÊZ£EM (np. AFEKTY i POSTAWY maj¹ wiêc ró¿n¹ strukturê semantyczn¹. por.

na co zwracaj¹ uwagê Z. bliskoœæ. w których mówi siê o BLISKOŒCI osób ¿ywi¹cych wobec siebie uczucie-dyspozycjê. Wojty³a 1975. 5) u¿ycie wyra¿eñ typu: miêdzy. Wojty³a 1975). Bogus³aw Bierwiaczonek (1997: 1-5). Bierwiaczonek (1997: 1-7). t y p o w a/i d e a l n a m i ³ o œ æ. Kövecses 1986 : 62-67. 2) wyznaczenie metafory centralnej. œciana antypatii pomiêdzy nami. LINK-schemata) lub (ANTY)WIÊZI. SZACUNEK. a tak¿e Wojciszke 1994. blisko. wêz³y. ojcowska (rodzicielska). w których nie ma takich frazeologizmów i metaforyki (por. lecz tak¿e ANTYPATII. wyró¿niaj¹c kollokacje typu: mi³oœæ erotyczna. PRZYWI¥ZANIE. Sternberg 1986. hobby. 6) aktualizacja UCZUÆ-POSTAW-DYSPOZYCJI (w opozycji) poprzez nazwy afektów np. por. Fromm [1957] 1985. 3) wyznaczenie ZBLI¯ENIA i BLISKOŒCI osób po³¹czonych trwa³ym uczuciem-dyspozycj¹ (postaw¹ emocjonaln¹). BUT). Iwona Nowakowska-Kempna (1986: 170-179) wymieniaj¹ ENTUZJAZM. Sternberg 1986. opartej na tym schemacie. wiêŸ. powi¹zanie. do Boga. Wajszczuk 1972). ROZPACZ po stracie ukochanej osoby. ZAINTERESOWANIE. a tak¿e chêæ robienia czegoœ. mi³oœæ fana do idola oraz zami³owania. por. 7) zestaw UCZUÆ-AFEKTÓW aktualizuj¹cych POSTAWÊ EMOCJONALN¥ MI£OŒCI jest ró¿ny w zale¿noœci od jej rodzajów. równie¿ strukturalizowanej za pomoc¹ przyimka pomiêdzy/miêdzy (ang. np. ale nie jest zazdrosny (1986: 76. Z. dla MI£OŒCI wobec braku takich mo¿liwoœci przy afekcie. Fromm [1957]1985. t y p o w a n i e c h ê æ/a n t y p a t i a /n i e n a w i œ æ /z a z d r o œ æ itp. pomiêdzy. between).46 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA ce poprzez: 1) schemat WIÊZI (ang. przywi¹zanie. por. mi³oœæ w³asna. 8) schemat WIÊZI – ³¹czy siê z definiowaniem UCZUÆ-DYSPOZYCJI za pomoc¹ p r o t o t y p u rozumianego jako t y p m y œ l e n i a (Lakoff 1987: 7889)/reprezentacja mentalna typowych lub idealnych przyk³adów. równie¿ Wojciszke 1994. TÊSKNOTÊ. do ojczyzny. w której tkwi¹ osoby ¿ywi¹ce UCZUCIE-POSTAWÊ nie tylko z grupy SYMPATII. do przyjació³. t y p o w a/i d e a l n a p r z y j a Ÿ ñ/s y m p a t i a. Stosuj¹c test z ALE (ang. SYMPATIÊ. Zaron (1985) oraz B. Odwo³ujemy siê wówczas do pewnych stereotypowych i kulturowych oczekiwañ lub przekonañ. po³¹czenie w sposobach mówienia i rozumienia UCZUÆ-POSTAW przy braku tych¿e przy mówieniu o afektach.: Miêdzy nimi wyrós³ mur nienawiœci. matczyna. SZCZʌCIE oraz SMUTEK. w przeciwieñstwie do afektów. braterska. uwagê Bogus³awa Bierwiaczonka „MI£OŒÆ jest konstruowana jako WIʏ (LINK) oraz zdania typu mi³oœæ miêdzy Tomkiem a Basi¹ trwa³a d³ugie lata. preferencje. wiêzi. Kövecses proponuje w³¹czyæ tutaj równie¿ ZAZDROŒÆ: On j¹ kocha. np. czym da- . niechêæ miêdzy nimi. PODZIW. ¯YCZLIWOŒÆ i PRZYJAÑ. co znajduje swoje potwierdzenie w wielu frazeologizmach. mi³oœæ bliŸniego. mur pogardy/niechêci/antypatii/nienawiœci pomiêdzy nimi sta³/wyrós³. RADOŒÆ. przepaœæ miêdzy naszymi rodzinami. 4) wyznaczenie wspólnej BLISKIEJ PRZESTRZENI. czy angielskie konstrukcje z between (pomiêdzy) love between Tom and Sue” (1997: 2). Zoltan Kövecses (1986: 62-67).

gdy¿ na schemacie WIÊZI oparta jest równie¿ konceptualizacja GRUP. Ellsworth 1972. Kagan 1998. 10) test z u¿yciem s³owa twarz. to mówimy. Davidson 1998. ale zasiêgiem swego uczucia obejmuje on ca³¹ ró¿ê. Friesen. Gdy wiêc jakiœ Piotr wpada w gniew zawsze. które s¹ t w o r z o n e i a k t u a l i z o w a n e poprzez afekty. Wojciszke 1994. przyjaŸñ. jak d y s p o z y c j o n a l n y m charakterem POSTAW. TOWARZYSTW.. smutek.-K. por. Lazarus 1998a. 9) UCZUCIA-AFEKTY s¹ definiowane za pomoc¹ prototypów wyznaczaj¹cych p r z y p a d k i w z o r c o w e. 1980. co uzasadnione jest ich psychologiczn¹ natur¹ (Natura emocji 1998. ale nie: *twarz X-a wyra¿a mi³oœæ. Sternberg 1986) czy teolodzy (Wojty³a 1975) s¹ zgodni co do tego.-K. 1986. S¹ one podstawowymi modelami zachowania. ale ma te¿ sw¹ kanwê intelektualn¹. naszemu N podoba siê tylko sam zapach ró¿y. ¿e pies ¿ywi uczucie bojaŸni w stosunku do swego pana” (1957: 180).] do wzruszeñ i d¹¿eñ. Eibl-Eibesfeldt 1987). gniew. na której siê rozsnuwa [.. konceptualizuj¹c UCZUCIE-AFEKT. mówimy. Ekman 1998a. strach. Ekman. Clark 1998) – emocjonalnej potencji do afektów. STOWARZYSZEÑ. ¿e ¿ywi u c z u c i e g n i e w u w stosunku do Paw³a. Lakoff (1987: 87) podkreœla. PARTII POLITYCZNYCH itp. twarz X-a wyra¿a zachwyt.. ujêtymi jako reprezentatywne.N. 1998b. poniewa¿ wiêkszoœæ dzia³añ lub zachowañ mo¿e byæ charakteryzowana w semantyce z u¿yciem kategorii przypadku wzorcowego..] Atoli jêzyk potoczny ma specjalne oznaczenie dla takiej gotowoœci.O metaforyce uczuæ 47 ne zjawisko lub obiekt byæ powinno. wobec tego samego przedmiotu czy gatunku przedmiotów [. ale nie dyspozycje. Friesen 1983. Je¿eli pies doznaje strachu zawsze. ¿e ró¿ne odmiany MI£OŒCI s¹ zwi¹zane immanentnie z pewnymi (w literaturze przedmiotu) UCZUCIAMI-AFEKTAMI. Zarówno kognitywiœci (Kövecses 1986. 1998b. nienawiœæ. Ekman 1973a. czego nie da siê inaczej wyjaœniæ. wyjaœnienia Czes³awa Znamierowskiego: „Ale mo¿e byæ i tak. gdy¿ na twarzy mog¹ malowaæ siê afekty (Darwin 1988. Badacz podkreœla: „Ju¿ tutaj zachodzi to charakterystyczne dla rozwoju uczuæ zjawisko. Watson. jej »czêœæ« niejako.. 1973b. Ekman. Levenson. Goldsmith 1998. bo j¹ w³aœnie lubi” (1957: 188). skoro zobaczy jakiegoœ Paw³a. Bierwiaczonek 1997). sympatiê. Autor konkluduje: „Uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. jak i psychologowie (m. G. Nazywa j¹ uczuciem.]. i¿ by prze¿ywaæ wzruszenia pewnego typu zawsze z tego samego powodu.in. Fromm [1957]1985. 1998b. Frijda 1998a. por. zachowywaæ siê wed³ug spo³ecznie ustalonego wzorca i zdaæ z tego sprawê w semantyce. radoœæ. i¿ postawa uczuciowa bierze partem pro toto. gdy zobaczy swojego pana. Prowadzi to – zdaniem badacza – do powstania s¹du wartoœciuj¹cego o charakterze s ¹ d u e g z y s t e n c j a l n e g o o postaci zdaniem X dobrze jest. w interesie ludzi le¿y doœwiadczaæ przypadków wzorcowych.] Uczucie nie jest przelotn¹ burz¹. lecz g³êboko wyrytym œladem minionych dziejów jednostki i torem przysz³ych jej dziejów” (1957: 186187). Mieszcz¹ siê tutaj stereotypy socjalne i typowe przyk³ady b¹dŸ idea³y spo³eczne. Dok³adnie bior¹c.N. ¿e u kogoœ powstaje g o t o w o œ æ [spacja – I. ¿e istnieje z oraz do ak- . przechodz¹c¹ przez œwiadomoœæ.

] do strac h u -wzruszenia. co pomo¿e w odkryciu pewnych faktów. Tak samo gniew czy zazdroœæ. gdy uczucia aktualizuj¹ siê w jednoimiennym z nim wzruszeniu. Strach-uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. por. Cz. Wymienion¹ aksjologiczn¹ wartoœæ mo¿na zastosowaæ tak¿e do innych rodzajów przestrzeni. utwierdzaj¹c¹ na nowo uczucie. Jest to mniej lub wiêcej jasna myœl.48 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA tualizacji UCZUCIA-POSTAWY w formie afektów-wzruszeñ. a to. gdy siê ono aktualizuje we wzruszeniu. tak¿e JA emocjonalnego w przestrzeni psychicznej lub fizycznej. gdy¿ uwa¿a siê je za w³asne lub za czêœæ tego samego wycinka przestrzeni. w schematach wyobra¿eniowych. oraz do PODSTAWY/ZIEMI/DO£U jako minus. Zatem t o . ¿e dane wzruszenie p³ynie z trwa³ej dyspozycji” (1957: 183). c o m o j e . mo¿emy mieæ œwiadomoœæ. ¿e dane wzruszenie jest przejawem uczucia.-K. egzystencjalnego.: Jack enjoys the Pathetique Sonata Jack is enjoying the Pathetique Sonata Jeœli: A is enjoying x only if A is experiencing pleasure (Davis 1982: 240). I wydawaæ siê tu mo¿e. przeniesieniem afektów z cech przedmiotu na niego samego i ukszta³towaniem s¹du wartoœciuj¹cego. co jest WEWN¥TRZ czyjejœ przestrzeni. Dyspozycja-uczucie przejawi siê inaczej: zaktualizuje siê w nowym prze¿yciu. W podobnym tonie wypowiada siê W.S. dobry itp. ale tak¿e z procesem i r r a d i a c j i. Znamierowski argumentuje: „Gdy uczucie powstaje za spraw¹ jednego prze¿ycia tworz¹cego lub wielu prze¿yæ jednorodnych. ¿e prze¿ywamy bezpoœrednio uczucie. tj. intensywnoœæ i g³êbokoœæ œladu w pamiêci wi¹¿¹ siê nie tylko z afektami tworz¹cymi. C. które jest utajon¹ w duszy i ciele dyspozycj¹. £¹czy siê to z wyznaczaniem w³asnej przestrzeni JA. Trwa³oœæ POSTAWY EMOCJONALNEJ. przy czym SZCZʌCIE – krótkotrwa³y afekt w opozycji do d³ugotrwa³ej postawy rozró¿niany jest – zdaniem autora – poprzez u¿ycie zgramatykalizowanych czasów: aktualnego i nieaktualnego – Present Continuous i Present Simple. jest akceptowane jako DOBRE. W rzeczywistoœci uczucia nie prze¿ywamy bezpoœrednio nawet i w tym przypadku: ju¿ moc¹ samej definicji uczucia. który dotyczy pozytywnej oceny faktu istnienia obiektu uczuæ. z³y itp. j e s t d o b r e . a nastêpnie uaktywniaj¹ emocje. Te wartoœci podtrzymuj¹ nastawienie wobec obiektów i relacji miêdzy nimi. upatruj¹c afektów aktualizuj¹cych – wielkiej PRZYJEMNOŒCI oraz SZCZʌCIA w odniesieniu do POSTAWY SZCZʌCIA. Kontynuuj¹c analizê zjawiska tego typu. Ale w chwili. pomiêdzy prze¿yciem a uczuciem zachodzi stosunek prosty. które bêdzie podobne do prze¿ycia tworz¹cego. Inchaurralde (1997: 136) podkreœla. i¿ wartoœci aksjologiczne zwi¹zane z POSTAW¥ KANONICZN¥: PLUS równe RÓWNOWADZE bywaj¹ okreœlane/odnoszone do FIGURY/POSTAWY/PIONU jako plus. Davis (1982: 247).N. b o j e s t w ³ a s n e . oraz z ka¿dorazow¹ aktualizacj¹. jej d³ugoœæ.

jak MI£OŒÆ. ÿbyæ odwróconym/obróconym ty³em’. i dlatego pozwalaj¹ jej „wejœæ” do w³asnej przestrzeni ¿yciowej. Inchaurralde (1997: 139-140) charakteryzuje szczegó³owo przestrzeñ emocjonaln¹ jednostki. Natomiast augmentatiwa „powiêkszaj¹” obiekty do takich rozmiarów. jak sugeruje C. pomniejszaj¹c jego rozmiar. a przede wszystkim hipokorystyków. Nie dziwi wiêc fakt – w naszym przekonaniu – ¿e tak czêsto za pomoc¹ deminutiwów. wyra¿aj¹cego siê w formie oceny zawartej w s¹dzie egzystencjalnym. ¿e w UCZUCIACH-POSTAWACH pozytywnych. wskazuj¹c. by nie zmieœci³y siê w tej przestrzeni. etymologiê s³owiañskich nazw z grupy ANTYPATII typu: pol. oraz negatywnych. C. NIENAWIŒÆ pragn¹ tej osoby lub obiektu siê „pozbyæ” z przestrzeni emocjonalnej i „wypychaj¹ na zewn¹trz”. por. która wywo³uje przyjazne uczucie. Inchaurralde (1997: 139). jak NIECHÊÆ. por. mój wielbiciel. mo¿na przyj¹æ. sãm obraten – ÿnienawidziæ’. . poniewa¿ ludzie czuj¹ siê blisko obiektu – osoby. Macedoñski i bu³garski przymiotnik obraten wspó³czeœnie zachowa³ oba znaczenia: 1. mówimy o osobach i przedmiotach bliskich. a oznaczaj¹ce chêæ niepatrzenia na obiekt uczucia i pozbycia siê go z tej przestrzeni. lubianych i kochanych. gdy¿ nie czujemy siê zagro¿eni przez ten obiekt. sytuuje w niej deminutiwa i augmentatiwa. jak NIENAWIŒÆ. moja Ania. utrwalone w etymologii nazwy UCZUCIA-POSTAWY. przejawia siê niew¹tpliwie element subiektywnego wartoœciowania obiektu uczucia. odrzucaj¹cych. ÿnienawidz¹cy’.O metaforyce uczuæ 49 (Inchaurralde 1997: 137). mac. Umo¿liwia równie¿ POMI£OŒÆ NIENAWIŒÆ przestrzeñ JA przestrzeñ JA MNIEJSZENIE go i w³¹czenie do swojej przestrzeni przy uczuciach pozytywnych b¹dŸ POWIÊKSZANIE i wypychanie z w³asnej przestrzeni przy uczuciach negatywnych. PODZIWEM czy SZACUNKIEM pozwala sam obiekt uznaæ experiencerowi za swój i u¿ywaæ wobec niego zaimków dzier¿awczych. ANTYPATIA. Przestrzeñ w³asnego JA mo¿na wiêc uznaæ za przestrzeñ emocjonaln¹. mój kolega. d³ugotrwa³ym. ÿobrócony ty³em’. nienawidziæ – ÿnie móc widzieæ’. mój przyjaciel. 2. co mo¿na zilustrowaæ w nastêpuj¹cy sposób: Podsumowuj¹c niniejsze rozwa¿ania. Oddaj¹ to rozmaite skojarzenia pierwsze. Akceptacja obiektu UCZUCIA-POSTAWY zwi¹zana z SYMPATI¥. aprobuj¹cych. i¿ bliskoœæ obiektu uczucia wyzwala w nas chêæ wpuszczenia kogoœ do naszej przestrzeni osobistej. natomiast przy uczuciu negatywnym.

zawistny. fan. leksykalnych. poniewa¿ ró¿nice w jakoœciach: zdarzeniowoœci AFEKTÓW i dyspozycjonalnoœci POSTAW znajduj¹ swój wyraz w konstrukcjach gramatycznych. W ka¿dej z opcji badawczej mo¿na podaæ ich semantyczne. Aktualizacja UCZUCIA-POSTAWY. s¹ rozumiane za ich pomoc¹. Podsumowanie dotychczasowych analiz lingwistycznych UCZUÆ prowadzi do wniosku. doborze konektorów zdañ podrzêdnych i ich typów. które darzymy niechêci¹. œwiadomie przyjêta pozycja cia³a. inne – w monografii o uczuciach (por. bêd¹c wyjaœniane w terminach przestrzeni. choæ u¿ywane tak¿e w filozofii. w³aœciwe cia³u usytuowanie poszczególnych jego fragmentów. strukturalnego czy kognitywizmu – istniej¹ d w i e pozostaj¹ce w stosunku interdependencji. wrodzone lub nabyte. 3. np. stosunek cz³owieka do ¿ycia.: wielbiciel. zaciek³y wróg oraz z³oœnik. to. wróg. uwodziciel. i¿ – niezale¿nie od paradygmatu badañ: generatywnego. zachowanie’. opozycjonista. Znaczenie emocjonalne i strategie grzecznoœci (Inchaurralde 1997: 140) mog¹ byæ dwoma sposobami interpretacji deminutiwum. ukochany. pewnej wyró¿nionej grupy zjawisk. Niew¹tpliwie nazwy: UCZUCIA-AFEKTY i UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE zaczerpniête s¹ z psychologii. Poza kwesti¹ bezsporn¹ pozostaje kwestia sporna. ¿e symbolizacja to zjawisko wystêpuj¹ce na wszystkich poziomach strukturalnoœci jêzyka. leksyce i frazeologii. jeœli odnieœæ j¹ do ogólnego znaczenia wyrazu postawa w S³owniku wspó³czesnego jêzyka polskiego (1996: 818): ÿ1. Niektóre wa¿niejsze wyk³adniki przestrzeni emocjonalnej JA zosta³y przedstawione w artykule. Ró¿nice w symbolizacji dotycz¹ poziomów doboru wyznaczników fonologicznych. zarozumialec itp. predyspozycji do okreœlonych afektów oraz ocena globalna obiektu uczuæ znajduj¹ swoje potwierdzenie w licznych nazwach typu nomina attributiva. zwi¹zana z jej dyspozycjonalnym charakterem. stanowisko.50 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA augmentatiwów u¿ywamy zaœ w stosunku do osób/przedmiotów. chc¹c je powiêkszyæ i „wypchn¹æ z w³asnej przestrzeni” lub „powiêkszyæ i nie wpuœciæ do niej”. gramatyczne i pragmatyczne wyznaczniki. jakimi terminami w lingwistyce opatrzyæ obie jakoœci. Nowakowska-Kempna 1995: 21-26). antypati¹. intrygant. gramatycznych. tchórz. kochanek. znajduj¹cy wyraz w zachowaniu i postêpowaniu. Z przytoczonych znaczeñ dopiero trzecie odnosi siê do zjawisk psychicz- . przeciwnik. ulubieniec. socjologii czy naukach o kulturze. straszek. 2. zwolennik. a wiêc niezale¿ne od siebie j a k o œ c i semantyczne: UCZUCIA-AFEKTY oraz UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE. które chocia¿ nie maj¹ nic wspólnego z pojêciem iloœci i wielkoœci. antagonista. Nazwa UCZUCIE-POSTAWA EMOCJONALNA jest d³uga i niezbyt zrêczna. Przynosz¹ one równie¿ potwierdzenie tezy kognitywistów. najdro¿szy. nastawienie wzglêdem ludzi i œwiata zewnêtrznego. zazdroœnik. do pewnego systemu wartoœci. frazeologicznych i tekstualnych. a mianowicie. wyzwalanie pewnego typu zachowañ. nienawiœci¹.

czyli d ³ u g o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. 5: Potocznoœæ w jêzyku i kulturze. Tokarskiego. w przeciwieñstwie do with – ÿz’. Davidsona. przyimek by – ÿprzez’.i d³ugotrwa³ych z przyimkami w jêzyku angielskim. mówi¹c o jakoœci uczuæ. najzrêczniejszym okreœleniem by³oby: UCZUCIA KRÓTKOTRWA£E. Wychodz¹c z tego punktu. Pozostaje wszak¿e problem koniecznoœci nazwania dwóch ró¿nych jakoœciowo pod wzglêdem semantycznym typów UCZUÆ. (1983). 4 . s. Wojciszke. „Polonica” IX. attitudes – n a s t a w i e n i e. s. R. 227-231. Jêzykoznawstwo teoretyczne. wydaje siê. modele formalne jêzyka i leksykografia systemowa. [w:] Z problemów frazeologii polskiej Tekst niniejszy w podobnej postaci zosta³ zamieszczony w monografii I.116) wprowadza nazwy ang. long-term attitude. Nieodpowiednie i odpowiednie emocje. J. Naiwny obraz œwiata a leksykografia. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeñ. Wierzbickiej (1997: 228). Averill J. Awdiejew A. odnosz¹ce siê w cz³onie wyjaœniaj¹cym do opozycji krótkiego/d³ugiego czasu oraz analogicznie: UCZUCIA D£UGOTRWA£E lub UCZUCIE-DYSPOZYCJA. w ³¹czliwoœci nastawieñ krótko. Podstawowe zagadnienia. dochodzimy do identycznej propozycji w innych pracach badawczych. R. J. pod red. Lublin. Nastawienie krótkotrwa³e okreœla równie¿ autorka jako anger-type words – ÿs³owa typu gniew’ (1997: 118). Lublin. P. Byæ mo¿e. i¿ w jêzyku polskim termin n a s t a w i e n i e oznacza raczej postawê wolitywn¹ ni¿ emocjonaln¹. [w:] Natura emocji. Bibliografia Apresjan J. Wœród zacytowanych okreœleñ w definicji s³ownikowej nazwy odnaleŸæ mo¿na wszak¿e wyra¿enie czêsto stosowane w odniesieniu do uczuæ-dyspozycji. ¿e propozycji autorek nie mo¿na przyj¹æ. (1985). Gdañsk. Wspó³pracuj¹ca z Ann¹ Wierzbick¹ M. Ró¿nicê tê upatruje m. która równie¿ pos³uguje siê terminem ang. Anusiewicza. przy czym mo¿e to byæ równie¿ stosunek emocjonalny. Bartmiñski J. s. w którym np.. Wiedza potoczna a inferencja. – (1998b). to znaczy wyra¿a stosunek cz³owieka do rzeczywistoœci. czyli k r ó t k o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. J. a mianowicie: n a s t a w i e n i e. – (1994). oraz ang. w tym A. s.. prze³. 13-20. [w:] Natura emocji. 53-85. Ekmana. Wroc³aw. Kraków. Berej. ³¹czy siê z krótkotrwa³ym afektem (1997: 114-116). pod red. Osmond (1997: 115. 5-12.in. 9-35. t.. wymagaj¹cym po sobie d³ugotrwa³ego uczucia (1997: 116-119). Klasyfikacja funkcji pragmatycznych. Bartmiñskiego. Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. przyjmuj¹c tak¿e ró¿nicê w jakoœci semantycznej obu nastawieñ (1997: 113-133). Bartmiñskiego. [w:] Jêzyk a Kultura. nr 6. J. s. – (1987). W oku patrz¹cego. B. pod red. (1998a). „Etnolingwistyka”. prze³. F. s. (1993). Tak¹ propozycj¹ mo¿na by zamkn¹æ niniejsze rozwa¿ania4. 21-29.O metaforyce uczuæ 51 nych. Nowakowskiej-Kempnej (2000). [w:] O definicjach i definiowaniu. Zwa¿ywszy fakt. Nieckuli. – (1992). short-term attitude. pod red.

Eliade M. Bednarkowa J. . Gliwice. Cambridge Mass. Dirven. Warszawa. London. Niemeier. Bartmiñskiego. „Nebraska Symposium on Motivation”. Podrêczny s³ownik frazeologiczny jêzyka polskiego.. (1997). s. by S. Battacchi M. czyli o poprawnoœci frazeologicznej. Dziamska G.. Drescher M. t. Bd. – (1988). M. II. sacrum. (1996). O wyrazie uczuæ u cz³owieka i zwierz¹t. 169-183. (1983). „Mind” 362. French Interjections and Their Use in Discourse. [w:] Natura emocji.52 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA i s³owiañskiej. Nebraska. Clore G. Desclés J. pod red.J. Mit.. Liberek J. Rytel.. Twardy orzech do zgryzienia. Palo Alto. (1997). Renna M. s. Friesen W. Eibl-Eibesfeldt I. by J. „Science” 221. O emocji. J. Dlaczego emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Nastroje. Conceptualization. Wszystkie emocje s¹ podstawowe.. – (1998b). Darwin K. (1985). – (1973b). emocje i cechy. Bierwiaczonek B. Locus umys³u. [w:] Natura emocji. (1972). Definicja kognitywna jako narzêdzie opisu konotacji. Cross-cultural Studies of Facial Expressions. 240-256. Ekman P. Lublin. Warszawa. Banyœ W. z. Pictures of Facial Affect. Expression and Theoretical Foundation. s. A Century of Research in Review. Dialog na temat inwariantów jêzykowych w ujêciu kognitywnym [kserokopia]. Suslow T.. Davidson R. Berlin – Bern – New York – Paris – Wien. (1971). III. (1996).. historia.. s. (1986). Katowice [maszynopis rozprawy doktorskiej]. London.. III. s. Warszawa. Darwin and Facial Expression: A Century of Research in Review. Strasbourg [maszynopis]. Friesen W. (1988). nastroju i innych pojêciach afektywnych. s. Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. (1996).W. The Face of Man: Expressions of Universal Emotions in a New Guinea Village. [w:] Natura emocji. (1998). s..P. (1969). Cole. (1997). Theory of Enjoyment. s. cognitifs et types de proces. Wprowadzenie do matematycznego modelowania niejednoznacznoœci. Basaja. Wroc³aw.. New York. (1998). Davidson R. Aphasia and the Right Hemisphere. 20-25. (1998). Love in Frames and Scripts. Hamburg. Ekman P. Pos³owie do pytania „Czy istniej¹ emocje podstawowe”.. Bobryk J. Poznañ. Bodlin M. Ekman P. (1997). Hamburg. – (1980). Ellsworth P. series. Ekman P. (1987). (1997).. (1996). (1987). B¹ba S. [w:] Darwin and Facial Expression. Universals and Cultural Differences in Facial Expressions of Emotions. Mi³oœæ i nienawiœæ.. (1987). 25-53.. 159-168. Czoga³a E. – (1955b). 233-246. Wzorce archetypowe w poezji tragicznej.. Psychologie vom empirischen Standpunkt.. New York. pod red. – (1998a). (1992). s. Brentano F. 169-229. Desclés J. Psychologie vom empirischen Standpunkt. s. Warszawa.. ed. B¹ba S. Fauconnier G. 1208-1210. Warszawa. Archetypes. (1982). New York. Elmsford. Chichester. – (1973a). Lublin [maszynopis]. Friesen W. [w:] The Language of Emotions. Damasio A.P.. Autonomic Nervous System Activity Distinguishes Among Emotions... Bd.. s. Language. Zbiory rozmyte. ed.. „Pamiêtnik Literacki”. Reason and the Human Brain. [w:] Konotacja. Konceptualizacja MI£OŒCI w jêzyku uczniów siedemnastoletnich (z perspektywy ewaluacji procesu dydaktycznego). 50-53. Collins A. 54-55. Code Ch. R. Jêzyk cia³a.. [w:] Natura emocji. 47-50.. Emotion und Sprache. Descartes’ Error.. (1955a). 2. Emotion in the Human Face. Amsterdam – Philadelphia. D. (1976). Ekman P. (1974). Wroc³aw. Davis W. Levenson R.. [w:] Natura emocji. Emotion.

Space. Wroc³aw. Kagan J.. Próba leksykograficznego opisu znaczeñ grupy rosyjskich s³ów oznaczaj¹cych uczucia. s. . Jung C. Znaczenie polskiego czasownika: aktualne. Psychologia a religia. s. [w:] Semantyka i s³ownik. 222-254. s. [w:] Podstawy gramatyki kognitywnej. [w:] Natura emocji. Hall E. 15-33. s. „Cognition and Emotion”. s. (1989).. Warszawa. Emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Fillmore Ch. s. Powszechniki istniej¹ i s¹ interesuj¹ce. „Przegl¹d Humanistyczny”. Gerstmann S. Brzeziñskiej. [w:] The Language of Emotions.. – (1998c). (1970). Warszawa. (1997). s. – (1981). [w:] Language and Cultural Description: Essays by Charles O. t. Warszawa. nr 2. O ekspresywnoœci jêzyka. (1979). Jêzykowy obraz œwiata.O metaforyce uczuæ 53 Fife J. Stanford. A. T. Grochowski M. Johnson M.H. Inteligencja emocjonalna. Warszawa. Cambridge. Bieli.. Goldsmith H. nr 7/8. Kardeli. Fromm E. [w:] The Language of Emotions. Frames and the Semantics of Understanding. Cz. no 2. 81-90. 174-178. Lublin 1994. Dil.. choæby prostych. [w:] Natura emocji. (1998).. pod red. Ukryty wymiar. Bartmiñskiego. 63-69. Foolen A. Kraków. Kañczuga E. s. potencjalne. Warszawa. habitualne. pod red. 153170. „Quaderni di semantica” VI. prze³. ed. Pojêcie jêzykowego znaku ekspresywnego. nr 3. s.. Bezg³oœny jêzyk. wyd. Frake Ch. R. Dociekania nad natur¹ emocji: O emocjach poza œwiadomoœci¹ i emocjach poza spontanicznoœci¹.. The Expressive Function of Language: Towards a Cognitive Semantic Approach. Inchaurralde C. (1997). 135-154. Dziedzina emocji z perspektywy rozwojowej. Chicago and London. s. s. and Reason. [w:] Natura emocji. „Teksty”. (1997). s. by A. „Studia Semiotyczne”. The Language of Emotions: an Analysis of a Semantic Field. Kowalika.. Reference and Emotional Involvement. pod red. J... – (1987). 161-168. A. The Role of Language in this Connection. Archetypy i symbole. H.. (1994). 139-145. – (1992). Lêk. (1977). Jordanskaja L.. Twarz i rêka. (1986).G. (1987). Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. Emotions. – (1998b). Lublin. (1992). Jêdrzejko E. A. Nosala. Sêk. Wierzbickiej. A. 105-123. s. „Prace Jêzykoznawcze” 91.... nastroje i sentymenty. 3. Jankowski. 9-34. – (1976). Johnson-Laird P. 70-74. Wroc³aw. Oatley K. II. 9-65. Imagination. Goleman D. nr 3. [w:] Natura emocji. (1986). XXIX. s. Ró¿norodnoœæ afektu: emocje i zdarzenia. s. Grabias (1978). The Bodily Basis of Meaning. Lublin. vol. Prototyp NIENAWIŒCI (na materiale jêzyka polskiego i serbsko-chorwackiego). O uczuciach i ich objawach w aspekcie semantyki leksykalnej. Frake. 107-115. Poznañ. [w:] Natura emocji. Katowice [maszynopis pracy magisterskiej].. Jarymowicz M. III. (1980). S. Maruszewskiego. [w:] Z zagadnieñ s³ownictwa wspó³czesnego jêzyka polskiego. 56-62. „Czasopismo Psychologiczne”.. (1985). (1972). (1998). O sztuce kochania. uniwersalne – w œwietle kategorialnego znaczenia form czasu teraŸniejszego..I. ([1957]1985). Jêzykowy obraz œwiata (1990). (1985). nastrojami i cechami temperamentalnymi.. Warszawa. (1972). 81-123. pod red.. Rozwój uczuæ. Frijda N. Kêpiñski A. (1997).. Poznañ. Nowakowska-Kempna I.. The Body in the Mind. Ró¿nice miêdzy emocjami. H. – (1998a). s.

Taylor.. 1998. Katowice. Warszawa. Ljubljana. (1995). s. (1986). Chicago – London. (1980). Metafory w naszym ¿yciu. (1986).54 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Kleiber G. przek³ad [w:] B. New York. and Love. Johnson M. Paris. [w:] Pragmatics and Beyond. 181-196. ed. s. Lyons W. 155-173. [w:] Natura emocji. [w:] Language and the Cognitive Construal of the World. (1993). II. (1997). Specyficznoœæ fizjologiczna emocji – nie zapominajmy o fizjologii CUN. Lewandowskiej-Tomaszczyk. vol. 215-217. (1984).. „Socjolingwistyka”.. Fire and Dangerous Things. (1987). s. (1989). D. [w:] Metaphor and Thought. Lakoff G. T. The Contemporary Theory of Metaphor. „Quaderni di Studi Semiotici: Meaning and Mental Representation”. . Warszawa. s. The Cognitive Basis of Grammar. R.. – (1995). s. Kövecses Z. 231-239. Kaj je metafora?. Lakoff G. Kryk-Kastovsky B. Wroc³aw. Warszawa. Malinowski B.. by A.. s.. [w:] Natura emocji. Ortony. Lublin. Warszawa. [w:] Natura emocji. Versus 44/45.. – (1983). s. Cechy czêœci cia³a jako tworzywo semantycznej struktury zwi¹zków frazeologicznych (na materiale gwarowym). McCarthy S. Mózgowe interakcje poznawczo-emocjonalne. A Lexical Approach to the Structure of Concepts. Emotion.. Turner M. Stanford.. Foundations of Cognitive Grammar. Laskowska E. – (1998c). Wartoœciowanie w jêzyku potocznym. and physiology in the light of cross-cultural evidence. Surprise. pod red. – (1998e). [w:] Natura emocji..R..S. Lowen A. Kante. s. [w:] Z problemów frazeologii polskiej i s³owiañskiej. Lubasia. Frazeologizmy mimiczne i gestyczne. Jêzyk cia³a. (1990). Chicago. s. Metaphors of Anger. – (1998d). Doœwiadczenie emocjonalne jest wynikiem.. wyd. s. Maia B. conceptualization. 119-155. Pamiêæ a pamiêæ emocjonalna w mózgu. Lazarus R. Eco. (1988). Cognitive Semantics. Dzie³a. Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. Berlin – New York. – (1992). £ódŸ. Uniwersalne zdarzenia poprzedzaj¹ce emocje. Amsterdam – Philadelphia. Categoriés et sens lexical. 2-145.. More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. (1987). Rytel. Duchowoœæ cia³a. [w:] Lexical Semantics. When Elephants Weep: The Emotional Lives of Animals. t. pod red. 262-263... – (1995). s. [w:] Natura emocji. – (1998f). „Scenarios” or „Metalanguage”?. Cambridge. (1982). s. I-II. Na materiale gwarowym. Pride. Langacker R. Studies VI. – (1987). Surprise: The iconicity-conventionality scale. ale nie emocje. I. [w:] The Language of Emotions... Wroc³aw. I: Theoretical prerequisites. pod red. – (1998b). Masson J. 271-325. (1998a). – (1998b). red. 203-218. Bydgoszcz. Lakoff G. Cognition and Philosophy. B. s.. M.. Krawczyk A. MacLaury. Nieœwiadome mo¿e byæ przetrwanie emocjonalne. Le Doux J. ed. Krawczyk-Tyrpa A. 330-331. a nie przyczyn¹ przetwarzania informacji. [w:] Natura emocji.. s. Cambridge 1995. Anger: Its language. Zwi¹zki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami czêœci cia³a. 248-249. [w:] Natura emocji. prze³. [w:] Natura emocji. – (1998 [1995]). Basaja. 190196. nr 5. Krzeszowski. (1998a). – (1991). Stopieñ kontroli nad emocjami zale¿y od rodzaju systemu reakcji. La sémantique du prototype. t.. s. Women.. The Language of Emotion – „Metaphors”.P. Image and Symbol. 75-79. W..... Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. Berlin – New Jork. 146-153. Sta³oœæ i niesta³oœæ emocji. (1998).E.. Concept. (1991). 202-251.. by J.. U. An Interdisciplinary Series of Language.

O nieostroœci (1988). Warszawa. s. Zwi¹zki frazeologiczne nazywaj¹ce akt mowy. [w:] Jêzyk a Kultura. (1991). (1912). 111-135. (1989). s. Lublin. Teoria i praktyka.. Podstawy psychologii ogólnej. Wroc³aw. Lublin. 113-129. Warszawa. The Cognitive Structure of Emotions. Ribot T. Ohnuki-Tierney E. B. Roc³awski B. 192-233. Anusiewicza. Psychologiczne modele umys³u. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. Reinchenbach H. Bartmiñskiego. Poznañ. O uczuciach-stanach emocjonalnych. – (1987). Noun Classes and Categorization. Studia z semiotyki logicznej. Gdañsk. J. metodologia. Konstrukcje zdaniowe z leksykalnymi wyk³adnikami predykatów uczuæ. „Psychological Bulletin” no 94. „Przegl¹d Humanistyczny”. ed. Clore G. ed. wyd. Montreal. ed. Pos³owie. Pelc. Davidsona. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. [w:] Studies in Cross-Cultural Psychology. analizy empiryczne. (1984). (1962). „American Ethnologist” 8. vol. Warszawa. (1983). 132-148. Prokopiuk J. vol. Nowakowska-Kempna I. Wprowadzenie do programowania neurolingwistycznego. Panksepp J. przek³. s. by E. – (1977). M. Data. Rosch E. „Journal of Experimental Psychology”: Human Perception and Performance I. Propozycja analizy semantycznej. Warszawa. Ekmana. „Cognition and Emotion”. t. Czasy gramatyczne czasowników. Jung. – (1978). s. s. Warszawa. z. Cambridge. s. O nieostroœci. Principles of Categorization. Emotions. Muszyñskiego. Hillsdale. 25-30. Ambiwalencja funkcji stereotypów w komunikacji miêdzykulturowej. (1988). The prepositions we use in the construal of emotions: Why do we say fed up with but sick and tired of?. by N.G. The Schachter Theory of Emotion: Two Decades Later. Podstawy emocji podstawowych. Warszawa. J. (1989). Katowice. Wojciszke. s. Jak mówimy o uczuciach? Poprzez analizê frazeologizmów do jêzykowego obrazu œwiata. 3. (1967). no 2. Natura emocji. pod red. The Nature of Mental Codes for Color Categories. Ortony A. Ortony A. Z. Human Categorization. Moods and Conscious Awareness.. London. 303-322. O’Connor J. Lloyd. Rubinstein R. (1970). 27-48. pod red. by E. Noun Classes (1986). (1996). (1997). [w:] Jêzykowy obraz œwiata. Nosal Cz. (1997). Scholnick. Prototype Classification and Logical Classification: The Two systems. Teoria. s. 239-264. Reirenzein R. Warszawa. [w:] C. Podstawowe zagadnienia. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Psychologiczne modele umys³u. Amsterdam – Philadelphia. 104. New Jersey.. Pajdziñska A. Obuchowski K. – (1981). Prolegomena. Collins A.B. Semantyka i sk³adnia. z. Czêœæ II. Psychologia a religia. (1970). 87-109. [w:] The Language of Emotions. Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych. Lwów.. Quasthoff U. ed... Rosch. B. Pajdziñska A. J. pod red. (1990). [w:] Logika i jêzyk. 3. [w:] New Trends in Cognitive Representation: Challenges to Piaget’s Theory. s. Dictionnaire explicatif et combinatoire du français contemporain. Etnocentryczne przetwarzanie informacji. 125-137.. [w:] Cognition and Categorization. prze³. Najder K. (1990). . Z zagadnieñ psychologii uczuæ. (1998). Osmond M. [w:] Natura emocji…. „Journal of Experimental Psychology: General”. S³uch fonemowy i fonetyczny. Clore G. Œwierszczewski.O metaforyce uczuæ 55 Mel´èuk I. Natura emocji (1998). Cognitive Representations of Semantic Categories. P. by C.S.73-86. 1-49. s. (1988). (1986). 3. (1975a). Warszawa. Seymour J. Phases of Human Perception/Conception/Symbolization Processes: Cognitive Anthropology and Symbolic Classification. 1. (1981). – (1995). s. Craig. Warren. Gdañsk.A. – (2000). s. R. – (1975b).

Dirven. (1916). The Development and Dynamics of Personality. 83-96. pod red. by A. Lublin. Wierzbicka A. Witwicki W. 30-36. Thiel E. – (1999).101-111. s. – (1998b)..56 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Ryle G. by S. S. Frankfurt a. „Nie jesteœ chory. (1995). Emocje. (1998a). Tabakowska E. – (1997). (1998). nastroje..H.. przek³. Sweetser. Kocha. no 93. Worlds and Grammar. Kornacki. B.. Psychologia. 119-133. Wroc³aw. Moderski. Wierzbickiej. Wright G. Gramatyka i obrazowanie. Der Formalismus in der Ethik und die materielle Werthethik. Wiêckowski R. s. [w:] Natura emocji. ed. A Response to Michael Bamberg. Czub. Warszawa 1996. Zajonc R. W. pod red.Wierzbicka. Scheler M.. A Triangular Theory of Love. The Relationality of Emotion. Warszawa. Wojciszke B. Moniak. (1994).. kultura i poznanie. Watson D. M. [w:] A. Semantic Primitives. 36-47. Bardziejewska. III: Emotion. [w:] Natura emocji.P. Gdañsk. s. [w:] Natura emocji.J. Structure thÀme-rhÀme (1988). von (1963). Saul L. Marciszewski. Clark L. s. The Language of Emotions. Chicago – London. Wroc³aw – Kraków – Warszawa. Lexicography and Conceptual Analysis. Poznañ... s. (1964). Stankjeviè E. Amsterdam – Philadelphia.. I. (1998). Philadelphia. Ungerer F. Wierzbicka. wydruk w: „Cognitive Science” 16. (1962). Psychologia. s. Spaces. de (1990). 227-233. Ku pojêciu „emocji modalnych”. Semantyka. [w:] The Language of Emotions. – (1992).119-135. W. S³ownik wspó³czesnego jêzyka polskiego.. B. Dowody na uniwersaln¹ i kulturow¹ specyfikê wzbudzania emocji. ed. pol. Sperling A. J. M. Emotions and Emotional Language in English and German. Wojty³a K. Handke. s. Defining Emotion Concepts [maszynopis]. R. Warszawa.. W. (1947). Conceptualization. [w:] Paralele w rozwoju s³ownictwa jêzyków s³owiañskich... [w:] Natura emocji. E. (1992).. prze³. Mówienie o emocjach. Banysia. J. pod red. The Varietes of Goodness. . Emotivniot jazik i negovata lingvistika interpretacja. s. namiêtnoœæ. Scherer K. The Concept of Mind.A. Intymnoœæ. Jêzyk – umys³ – kultura. Warszawa. P. [w:] Natura emocji. – (1972).. Psychologia mi³oœci. – (1985). s. Warszawa. [w:] The Language of Emotions. s.. Na marginesie artyku³u L. Dociekania filozoficzne. Wittgenstein L.. szanuje.: Czym jest umys³. „Makedonski Jazik” kn 1-2. tylko siê zakocha³eœ” – emocja jako system interpretacji. K. s. P. 539-581. New York – London. (1986). Caroma. Zadeh L. [w:] Semantyka i s³ownik. t.. 111-127. Niemeier. Pedagogika wczesnoszkolna. Moderska. Toward a Theory of Fuzzy Information.. Granulation and Its Centrality in Human Reasoning and Fuzzy Logic. 138-163. pod red. (1975). „Fuzzy Sets and Systems” 90. (1972). prze³. Schweder R. s. Wroc³aw. 307-328. Expression and Theoretical Foundation. A. Karolaka. 250-253. Kraków.. Rozwój polskiego i czeskiego s³ownictwa okreœlaj¹cego emocje proste na przyk³adzie pola semantycznego ÿgniew’. Dowody na istnienie emocji nieœwiadomych. (1970). Warszawa. zaanga¿owanie. (1993). Mass. Sternberg R. by G. Warszawa. Wajszczuk J. Spaces (1996). Fauconnier. Siatkowska E. Ognik.. Emotional Maturity. (1995). Ann Carbor. Wroc³aw.. (1997). S³ownik (1996). „Psychological Review”. Medytacje semantyczne. 154-157. The Language of Emotions (1997). ([1953]1972). (1971). prze³. lubi. Mi³oœæ i odpowiedzialnoœæ. 125-132. M. prze³. Cambridge. Sousa R. O podziwie i zachwycie. (1997). Dunaja. (1989). Structure thÀme-rhÀme dans les langues slaves et romanes. s. s. Jordañskiej. Mowa cia³a zdradzi wiêcej ni¿ tysi¹c s³ów. Besemeres. (1998). trans. Halle. Wprowadzenie do jêzykoznawstwa kognitywnego. cechy i temperament: rozwa¿ania pojêciowe i wyniki badañ.

K. based on the link scheme. although the notion of emotional attitude is uncomfortable as it may be associated with the intellectual or volitive attitude and can be replaced by the term – disposal that is not an ideal solution either.e of the ways – mostly metaphorical – in which people express other emotions. which have already been presented. based on it.e. which when adopting the features of their semantic phraseology refers to the feelings – affects. (1988). that is about the Use of Metaphors of Feelings Summary The subject of the paper is the problem of expressions reforming the embodiment of thoughts that refers to feelings. Une distinction importante entre les sentiments-affects et les sentiments-dispositions . and also actualisation of the feeling of instructions by means of actualising affects. „Mašinnyj perevod i prikladnaja lingvistika”. de verbalisation des sentiments. z. 628-645. Wybrane pojêcia etyczne w analizie semantycznej. souvent métaphoriques.O metaforyce uczuæ 57 Zaron Z. refers to the dispositions of feelings i. Oceny i normy. The Body Language or the Body in the Mind. usually in their phraseology. (1957). Zdunkiewicz D. difference between actual and non-actual tense. These are: the creation of new conceptual scheme (Lakoff 1986) for the affects (source – path – aim) and for dispositions (e. the cognitive grammar adds new ones. „Poradnik Jêzykowy”. Wroc³aw. (1985). 8. i. English Present Simple and Present Continuous) and semantic differences between affects and emotional dispositions. the structure of the central metaphor which organizes the structure of the conception describing a feeling. Le langage du corps/le corps dans l’esprit ou des métaphores de sentiments Résumé Le présent article traite la question de l’incarnation des pensées concernant les sentiments ou bien la question des moyens. „Poradnik Jêzykowy”. Teoria implikatur Grice’a a jêzyk wartoœci. as well as defining the emotional space of the „I”. which is not the case when talking about affects. Warszawa. – (1989).g. a link scheme) and. nr 8. Pojêcie implikatury w jêzykoznawstwie – przegl¹d najwa¿niejszych stanowisk. Predslovie. emotional attitudes. s. z. Semantic affects which are presented here obligate to the acceptation of the distinction between affects and emotional attitudes. The non-semantic phraseology. Apart from the various grammatical (e. An important differentiation between emotions – affects and feelings – dispositions is reflected in the difference between the ways of their verbalisation. 519-527. s. Znamierowski Cz. in which the approval or disapproval of an object of the emotion connected with the wish of letting it into or pushing it out of this space. (Kochaj bliŸniego swego).g. 9-10. (1964). Žolkovsky A.

le schéma de LIEN) qui servirait de base à la construction de la métaphore centrale organisant la structure conceptuelle de celui qui définit un sentiment donné. c’est-à-dire les sentiments-bases émotionnelles. En voilà des exemples: – le choix d’un nouveau schéma préconceptuel figuratif (Lakoff 1986) pour les affects (source – piste – but) et pour les dispositions (p. la grammaire cognitive en propose quelques-unes de plus. les sentiments-dispositions. LINK schemata). – la détermination de l’espace émotional du moi où l’approbation / désapprobation envers l’objet du sentiment traduit la volonté de le faire entrer dans / repousser de cet espace.ex. surtout dans la phraséologie. Or. si elle est dépourvue d’aspect somatique et est sous-tendue par le schéma préconceptuel de LIEN (ang. si la phraséologie prend l’aspect somatique de motivation métaphorique. elle se rapporte aux sentiments-affects. Par contre. Les faits sémantiques susmentionnés obligent à adopter une distinction entre affects et bases émotionnelles quoique le terme de «base émotionnelle» soit un peu flou étant associé avec la base intellectuelle ou volitive. . et ce. – l’actualisation du sentiment-disposition à l’aide des affects actualisants ce qui est proscrit dans le cas des affects eux-mÃmes. la distinction entre Present Simple et Present Continuous) ou de nature sémantique. elle concerne. Outre les distinctions entre les affects et les sentiments-dispositions existantes. le plus souvent. qu’elles soient de nature grammaticale (p.58 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA se trouve affirmée dans la différence entre les moyens de leur verbalisation.ex.