You are on page 1of 34

Acta Universitatis Wratislaviensis No 2229 Jêzyk a Kultura • tom 14 • Wroc³aw 2000

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA
Uniwersytet Œl¹ski w Katowicach

Jêzyk cia³a1 czy cia³o w umyœle2, czyli o metaforyce uczuæ
Werbalizacja stanów emocjonalnych (Frijda 1986; Saul 1947; Lyons 1980), któr¹ Ronald W. Langacker (1987: 57, 162-164, 411; 1991) nazywa œcie¿k¹ kognitywn¹ uczuæ (ang. the emotional cognitive routine) odbywa siê najczêœciej poprzez utrwalenie na drodze leksykalnej rzeczownikowych nazw uczuæ, czasownikowych opisów relacji (uwzglêdniaj¹cych podmiot doznaj¹cy uczucia – e k s p e r i e n c e r a, zdarzenie je wywo³uj¹ce i jego sprawcê – p r z e d m i o t i k a u z a t o r a uczucia zarazem), a tak¿e – frazeologizmów wyjaœniaj¹cych opisowo, o co chodzi (Foolen 1997; Osmond 1997; Kryk-Kastovsky 1997). Wœród œrodków s³owotwórczych przewa¿aj¹ sufiksy deminutywno-ekspresywne i hipokorystyczne lub augmentatywno-ekspresywne (Inchaurralde 1997), a wœród wyk³adników fonetycznych – nasycenie tekstu g³oskami cisz¹cymi przy wyra¿aniu uczuæ pozytywnych lub szumi¹cymi i sycz¹cymi przy informowaniu o doznaniach negatywnych i dezaprobacie. Temu celowi s³u¿¹ równie¿ kanoniczne (Langacker 1995: 99) œrodki sk³adniowe (Osmond 1997) oraz niemorfologiczne (Drescher 1997: 233-247; Nowakowska-Kempna 1995: 24-26). Charakterystyka tonu i barwy g³osu otrzymuje w³asn¹ postaæ we frazeologii i leksyce (w tym we frazeologizmach ukrytych; Pajdziñska 1990: 109; 1988). Szczególn¹ rolê mo¿na przypisaæ tekstom o wartoœci emocjonalnej (Ungerer 1997: 307-329). Analiza semantyczna nazw UCZUÆ respektowa³a zawsze fakt, i¿ UCZUCIA s¹ faktycznie niedefiniowalne, nie w pe³ni wyra¿alne s³owami, podobnie jak prze¿ycia i poznanie emocjonalne (Scheler 1916: 62-64; Wittgenstein [1953]1972; Wierzbicka 1971: 30). W definicjach przez uwik³anie UCZUCIA mog¹ byæ eksplikowane poœrednio b¹dŸ poprzez analizê zdarzenia-przyczyny (de Sousa 1990: 182), które je wywo³a³o (Caus (ab), gdzie a – zdarzenie wywo³uj¹ce uczucie, b – uczucie), b¹dŸ dziêki opisowi wygl¹du cia³a eksperiencera, czyli skutku uczucia oraz zdarzeñ bêd¹cych skutkiem tej samej przyczyny, co uczucie (Wierzbicka 1971: 34; Ortony,
1 2

Tytu³ ksi¹¿ki A. Lowena (1992). Tytu³ ksi¹¿ki M. Johnsona (1987).

26

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA

Clore, Collins 1988; Johnson-Laird, Oatley 1989; Ortony, Clore 1989: 127; Jordanskaja 1972). Sposób definiowania UCZUÆ poœrednio, przez uwik³anie w analizê przyczyny i/lub skutku (bezpoœredniego oraz poœredniego), znalaz³ mo¿liwoœæ realizacji w poststrukturalnej teorii lingwistycznej, zwanej p o r t r e t e m leksykograficznym lub j ê z y k o w y m (Apresjan 1993: 15-16; 1994: 6-9; Žolkovskij 1964: 9; Mel´èuk 1984), uwzglêdniaj¹cym eksplikacjê z n a c z e n i a ujêzykowionych pojêæ w sposób pe³ny i konsekwentny. Z tego punktu widzenia prezentuje siê po³¹czenie semantyki z pragmatyk¹ i wartoœciami komunikacyjnymi (struktur¹ tematyczno-rematyczn¹, por. Structure thÀme-rhÀme 1988), ograniczenia stylistyczne w wyra¿aniu uczuæ w po³¹czeniu z w³asnoœciami sk³adniowymi, morfologicznymi i niemorfologicznymi cechami fonologicznymi (Apresjan 1993: 16). Analizy takie, jeœli wychodz¹ poza obrêb jednego wyrazu i siêgaj¹ po zdanie i akapit, ukazuj¹ prawid³owoœci i n t e r w e n c j i z n a c z e ñ (Apresjan 1994: 5). Jurij Apresjan (1994: 6-8) uwa¿a, i¿ w pe³nym portrecie takiego pojêcia, jak UCZUCIE powinno siê znaleŸæ wszystkie szeœæ nastêpuj¹cych po sobie faz: 1) pocz¹tek emocji z fizyczn¹ percepcj¹ i umys³ow¹ kontemplacj¹ (przyczyny emocji); 2) ocena racjonalna czynnika powoduj¹cego emocjê; 3) uczucie w³aœciwe, czyli „stan duszy” (Apresjan 1994: 7) z zabarwieniem przyjemnym/przykrym (pozytywnym/negatywnym, por. Ribot 1912; Gerstmann 1986: 13-14; Sperling 1995: 243); 4) pragnienie przed³u¿enia/zaprzestania trwania bodŸca; 5) f i z j o l o g i c z n a, niekontrolowana reakcja cia³a na bodziec, ³¹cz¹ca siê ze s³ownictwem wyra¿aj¹cym zewnêtrzne objawy uczuæ (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985); 6) kontrolowane (dodajmy: tak¿e niekontrolowane) reakcje fizyczne lub werbalne eksperiencera na uczucie, np.: wycofywanie siê ze strachu, wyskakiwanie do przodu w gniewie, wykrzykiwanie z radoœci (Apresjan 1994: 6). Badacz zak³ada, i¿ prze¿ywanie uczucia uruchamia szeœæ podstawowych systemów, z których ka¿dy ma swój wyk³adnik jêzykowy, a mianowicie: odczuwaæ – dla percepcji, robiæ – dla czynnoœci cia³a, myœleæ – dla intelektu, czuæ – dla emocji, chcieæ – dla aktu woli oraz mówiæ – dla mowy. Badacz przyjmuje równie¿, ¿e uczucia, zw³aszcza intensywne, stoj¹ce poni¿ej podstawowych (de Sousa 1990: 181-182; Averill 1998a: 13-20; Ekman 1998a: 2025; Panksepp 1998: 25-30; Scherer 1998a: 30-36; Schweder 1998: 36-47; Ekman, Davidson 1998: 47-50; Wierzbicka 1992: 1-5, 539-544; Damasio 1996: 127-132; Goleman 1997: 443-444; Gerstmann 1986: 14-15; Witwicki 1962; Rubinstein 1962: 607), prototypowych uczuæ, musz¹ siê manifestowaæ zewnêtrznie poprzez gesty, mimikê, ruchy, mowê (Apresjan 1994: 10) oraz zachowania konwencjonalne, co znajduje – w naszym przekonaniu – bogat¹ reprezentacjê w jêzyku, a dok³adniej w grupie f r a z e o l o g i z m ó w (por. Frake 1980: 3; Nowakowska-Kempna 1995; Pajdziñska 1990). Rozró¿nia siê wiêc: 1. uczucia oraz 2. ich zewnêtrzne manifestacje (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985; Pajdziñska 1990; Kêpiñski 1992; 1977; Krawczyk 1982; 1983; Krawczyk-Tyrpa 1987; Battacchi, Suslow, Renna 1996; The Language of Emotions 1997).

O metaforyce uczuæ

27

W uzupe³nieniu rozwa¿añ Jurija Apresjana trzeba podkreœliæ, i¿ s³uszny jest kierunek pe³nego, wspólnego opisu w semantyce UCZUÆ z ich manifestacjami, gdy¿ dzia³aj¹ca w tym przypadku zasada m e t o n i m i i PARTEM PRO TOTO – jako odmiana metafory – prowadzi do ods³oniêcia tej sfery mechanizmów analizy uczuæ, które odnosz¹ siê do sposobów mówienia o nich i rozumienia ich oraz do frazeologii o motywacji metaforycznej, metaforycznym rozszerzeniu kategorii, a w nastêpstwie tego: istnienia i funkcjonowania innego typu definicji semantycznej danego uczucia, uwzglêdniaj¹cej definiowanie przez podawanie rozumienia metaforycznego. Tym samym w semantyce postrukturalnej sta³o siê mo¿liwe eksplikowanie znaczenia ró¿nego od przedstawienia cech koniecznych i wystarczaj¹cych. J. Apresjan (1993: 10, 15-23) wyraŸnie wskazuje, i¿ portret jêzykowy pojêcia, prezentuj¹cy pe³n¹ strukturê znaczeniow¹, odnosi siê do jej wielowarstwowoœci (Apresjan 1993: 23). W teorii Igora Mel′èuka i Jurija Apresjana zauwa¿yæ wiêc mo¿na now¹ propozycjê analizy semantycznej poszerzaj¹c¹ w sposób znacz¹cy sens pojêcia o wiele „powtarzaj¹cych siê cech” (Apresjan 1993: 10). Propozycja ta bliska jest za³o¿eniom semantyki kognitywnej, w której programowo ukazuje siê wszystkie cechy pozytywne (Bartmiñski 1988: 170, 180) sensu wy³aniaj¹ce siê wprost oraz o strukturze metaforycznej (Lakoff, Johnson 1988: 135, 94), wspó³tworz¹ce system pojêciowy. Istotn¹ rolê odgrywaj¹ w tym przypadku doœwiadczenia cielesne, na które zwróci³ uwagê równie¿ J. Apresjan (1994), oraz przejœcie za pomoc¹ szeregu frazeologicznego: od frazeologizmów ukazuj¹cych doœwiadczenia cielesne do frazeologizmów, które maj¹ znaczenie metaforyczne, por.: w X-ie wzburzy³a siê krew z gniewu → w X-ie zakipia³a krew → w X-ie wszystko siê gotowa³o (Lakoff [1995]1998). Trzeba wówczas wzi¹æ pod uwagê fakt, i¿ oko³o 55% (O’Connor, Seymour 1996: 39-81) informacji dostarczaj¹ nam doœwiadczenia cielesne, przejawiaj¹ce siê w skonwencjonalizowanych gestach, mimice, wygl¹dzie i zachowaniu, które okreœlamy wspólnym mianem j ê z y k a c i a ³ a (Lowen 1992; 1991; Hall 1979; 1987; Thiel 1992; Collins 1996). Oprócz 55% informacji odbieranych za pomoc¹ jêzyka cia³a, oko³o 37% przynosi nam g³os, ton, barwa g³osu i akcentuacja wypowiedzi, zwi¹zane ze s³uchem fonetycznym (Roc³awski 1991: 18-26), a tylko 8% – s³owo (O’Connor, Seymour 1996: 39). Tym samym mo¿na uznaæ, ¿e zarówno poznanie i doœwiadczenie emocjonalne, jak i wyra¿aj¹cy je jêzyk cia³a maj¹ naturê n i e j ê z y k o w ¹. W badaniach prowadzonych przez fizjologów, neurologów, biologów czy antropologów podkreœla siê, ¿e uczucia i myœli sytuowane s¹ w innych obszarach mózgu (de Sousa 1990: XVI) ni¿ myœlenie racjonalne. Z uczuciami zwi¹zany jest system limbiczny (ang. tzw. the reptile brain, Foolen 1997: 18-20) ³¹cz¹cy œwiat ludzi i zwierz¹t, ukszta³towany u cz³owieka oko³o 200 mln lat temu, podczas gdy system korowy, tzw. neocortex, odpowiedzialny za myœlenie racjonalne, uformowa³ siê przed oko³o 50 000 do 100 000 laty (por. Masson, McCarthy 1995: 16; Foolen 1997: 19; Goleman 1997: 33). W prawej pó³kuli mózgu usytuowane s¹

Korowe procesy poznawcze ³¹czone s¹ z afektami wtórnymi. nóg. zachowanie emocjonalne eksperiencera. Zwerbalizowane pojêcia s¹ komunikowane dziêki dygitalnemu kana³owi jêzyka (Foolen 1997: 19). To w ciele migda³owatym tworzy siê afektywna zmiana w funkcjonowaniu organizmu towarzysz¹ca ka¿dej emocji. ono zaœ wyzwala reakcjê mózgu myœl¹cego (Le Doux 1998a: 193-194). coraz lepiej uœwiadamianym i wykorzystywanym w komunikacji. Gerstmann 1986: 13-14. Maia 1998: 207. Bodziec. Clore 1998. nosz¹cego nazwê „stra¿nika emocji” (Goleman 1997: 43-44). 1987. Damasio 1996: 156). psychiatrów i neurologów (Natura emocji 1998. Wielu psychologów. Kryk-Kastovsky 1997) staje siê istotnym sposobem komunikowania pojêæ – zw³aszcza pojêæ emocjonalnych – miêdzy ludŸmi. 1998e. Frijda 1998a. Le Doux wykaza³ (1998a. tj. Lowen 1992. tworz¹ce wraz z nimi skomplikowan¹ architekturê ludzkiego mózgu. Jarymowicz 1997) przyjmuje i dowodzi – za pomoc¹ badañ eksperymentalnych – prawdziwoœci tez o aspektach œwiadomych i podœwiadomych w emocjach. Natura emocji 1998. Spowodowa³o to odrzucenie teorii reakcji emocjonalno-intelektualnej. Myœli i uczucia mog¹ byæ rozmaicie komunikowane w zwi¹zku z sytuowaniem ich w ró¿nych systemach mózgowych. docieraj¹c do kory mózgowej. 1991. a stamt¹d – do ca³ego mózgu i reszty cia³a. Wyniki badañ J. 1998b. „piêtrow¹” budowê mózgu i reakcje na bodŸce sensoryczne (Goleman 1997: 42-48. wzbudza reakcje przykroœci-przyjemnoœci (Ribot 1912. i¿ sygna³y sensoryczne ze wzgórza p³yn¹ przez pojedyncz¹ synapsê do cia³a migda³owatego. dlaczego uczucia bior¹ górê nad rozs¹dkiem. wywo³uj¹c zarazem reakcje behawioralne. Sperling 1995: 243). Le Doux w tym zakresie umo¿liwiaj¹ wiêc zrozumienie faktu. z u¿yciem jêzyka cia³a: r¹k. Psycholodzy i neurolodzy przyjmuj¹. Podobnie wieloaspektow¹ naturê maj¹ „piê- . Jêzyk cia³a (Hall 1979. reaguj¹cego bezpoœrednio na informacje p³yn¹ce z uk³adu nerwowego oraz wegetatywnego. Poniewa¿ eksperiencer ma ograniczone mo¿liwoœci opanowania impulsów przewodzonych na drodze podkorowej b e z p o œ r e d n i o d o c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o. 1998c. 1998c. odpychanie-przyci¹ganie (Natura emocji 1998: 345. Damasio 1996: 156). Damasio 1996) to dwie czêœci pierwotnego wêchomózgowia. J. obok których wystêpuj¹ nowsze: kora mózgowa i nowa kora mózgowa. 1998d. w której wszystkie sygna³y by³y przesy³ane g³ównie do uk³adu limbicznego. Cia³o migda³owate i hipokamp (Goleman 1997. 1998b. st¹d mog¹ funkcjonowaæ w pierwszej fazie poza œwiadomoœci¹ jako reakcja na bodŸce podprogowe (afekty pierwotne). Foolen 1997: 19). Wyjaœniaj¹ bowiem skomplikowan¹. czemu towarzysz¹: niepokój-uspokojenie. 1998b. 1998c. twarzy oraz odpowiednio modulowanego g³osu (Kryk-Kastovsky 1997: 156-158). usytuowane w systemie limbicznym. 1998e). ¿e emocje powstaj¹ wczeœniej lub równoczeœnie z przekazaniem impulsu do kory mózgowej. reakcje emocjonalne ujawniaj¹ siê z ca³¹ moc¹. 1998d. Maia 1998: 207. Le Doux 1998a. natomiast uczucia korzystaj¹ z systemów analogowych.28 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA zwykle mechanizmy umo¿liwiaj¹ce wyra¿anie uczuæ na drodze niewerbalnej i werbalnej (Code 1987: 106. Zajonc 1998. ³¹cz¹c te drugie z funkcjonowaniem c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o (amygdalu). szyi.

– „ludzkiej zdolnoœci do pos³ugiwania siê wyobraŸni¹ przy tworzeniu pojêæ znacz¹cych wraz z przejawami racjonalnoœci.O metaforyce uczuæ 29 tra regulacji” emocji. natomiast nowa – myœlenie racjonalne. gestykulacjê i zachowanie. odnosz¹ce siê do afektów tworzonych w ciele migda³owatym i funkcji afektywnych zwi¹zanych ze starym mózgowiem. dotycz¹c ró¿nych faz poznania i oceny zjawiska. 1970. sytuuj¹cych siê w tym samym nurcie badañ. samo zaœ studium s³ynnego biologa nad ekspresj¹ ludzkiej twarzy znalaz³o licznych kontynuatorów (Ekman 1971. ¿e „natura nie tylko zbudowa³a aparat racjonalnoœci na szczycie aparatu regulacji biologicznej. a dok³adniej – eksponowaæ je w modelach kognitywnych wspó³tworz¹cych znaczenie ujêzykowionego pojêcia. 1980. ile tworzone w wyniku dzia³ania emocjonalnych procesów psychicznych. oraz reakcje II typu. pochodz¹ce nie tyle z reakcji na bodŸce sensoryczne. Damasio podkreœla. Bronis³awa Malinowskiego (1984) – podnosz¹cej podobne zagadnienia – dominuje pogl¹d. Mechanizmy zachowania wykorzystuj¹ zarówno mózgowie. Friesen 1983. Potwierdzaj¹ one niejednorodnoœæ œwiadomoœci. wtórne. Eibl-Eibesfeldt 1987). ale tak¿e z niego i z nim” (1996: 128). a mianowicie taki. 1973a. W najstarszej psychologicznej teorii emocji zapocz¹tkowanej przez Karola Darwina (1988). Ponadto miêdzy doln¹ (parterow¹) star¹ czêœci¹ mózgu a neocortexem dzia³a powiêkszony hipotalamus. Wœród poziomów regulacji bywaj¹ wymieniane (Jarymowicz 1997: 157) cztery: hedonistyczny. Ellsworth 1972. Levenson. emocji zwierzêcych. Ekman. Hall . Pomostem miêdzy nimi s¹ e m o c j e usytuowane w mózgowiu (subcortex) oraz w nowym mózgu (neocortex). a tak¿e ró¿nych piêter odbioru impulsów i ró¿nych oœrodków uk³adu nerwowego. Ekspresja ludzkiej twarzy i jêzyk cia³a (Lowen 1991. których nie mo¿na wyjaœniæ przez odwo³ywanie siê do niezale¿nej od umys³u. Friesen. myœlenia emocjonalnego i myœlenia nieemocjonalnego. g³ówny przedzia³ miêdzy „parterem” a „gór¹” – neocortexem (Damasio 1996: 128). A. Stymulacja bodŸcowa na poziomie przedœwiadomoœciowym prowadzi z jednej strony do automatycznych reakcji afektywnych i doznañ wegetatywnych. jak i uczucia. ¿e uczucia przejawiaj¹ siê w postaci zmian wyrazu twarzy oraz w jêzyku cia³a (ang. Eliade 1974. Prokopiuk 1970. a z drugiej – podœwiadoma orientacja u³atwia automatyczne odczytywanie znaczeñ jêzyka cia³a i pozwala traktowaæ „emocje jako kody orientacji” (Obuchowski 1970) o charakterze archetypów (Jung 1976. Podobn¹ tezê zg³asza George Lakoff (1986: 119). 1973b. the body language). 1992. Mówi¹c obrazowo: kora starego mózgu reguluje zarówno podstawowe procesy biologiczne. zewnêtrznej rzeczywistoœci” (Lakoff 1986: 119). Z badañ psychologów i neurologów wynika wa¿ny wniosek dla badañ semantycznych. Bodlin 1969. Desclés 1992). wolê i mechanizmy podejmowania decyzji. orientacji i poznania. bezpoœrednio wp³ywaj¹cych na mimikê. Langacker 1995. Ekman. jak i neocortex. i¿ nale¿y uwzglêdniaæ w nich doœwiadczenia cia³a. podkreœlaj¹c koniecznoœæ wyeksplikowania: – „wp³ywu cia³a na charakterystykê pojêæ znacz¹cych”.

zdziwienia. Anna Wierzbicka (1992) zaœ – ciekawoœæ i przyjemnoœæ (por. ¿e podzielanie tych uczuæ nie musi siê wi¹zaæ z uniwersalnymi pojêciami. Le Doux 1998c: 232) oraz – w badaniach autorki – z uniwersalnymi prostymi jednostkami semantycznymi (Wierzbicka 1999: 138-161).. Ocena taka doprowadzi³a do przyjêcia tezy. Charakterystyka taka odnosi siê do wymiaru logiczno-referencjalnego jêzyka i mo¿e byæ uto¿samiana na przyk³ad z inwariantem jêzykowym Jeana-Pierre’a Desclésa. A. Wierzbicka (1992: 162) równie¿ pewne przekonania ujawniaj¹ce siê w reprezentacji semantycznej uczuæ. I. happiness. smutku i gniewu (z³oœci). strachu. dla których u¿ywa siê angielskich s³ów anger. czyli wspomniane ju¿ afekty pierwotne.30 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA 1979. Darwina (1988) i ich charakterystyki oddaj¹cej automatyczn¹ reakcjê na bodziec. liget w jêzyku aborygenów. Niew¹tpliwie dla psychologów i kognitywistów podstawowoœæ jest inn¹ nazw¹ powszechnoœci wynikaj¹cej z automatycznej sekwencji pocz¹tkowej oceny bodŸca i mimowolnoœci reakcji (por.i wielojêzycznych. P. stanowi¹ca podstawê przek³adu nazwy z jêzyka na jêzyk. Tego typu przekonania s¹ w istocie najbardziej ogóln¹ charakterystyk¹ UCZUÆ i podstaw¹ przek³adu dwujêzycznego (i wiêcej) nazw reprezentuj¹cych pojêcia np. które objawy uczuæ ³¹cz¹ œwiat ludzi i zwierz¹t. pol. 1973b). prekognitywne (Goleman 1997: 53). Pomimo ró¿nych supozycji i skojarzeñ utrwalonych w jêzykach narodowych powtarzaj¹cy siê zasadniczy komponent znaczenia w postaci genus proximum i differentia specifica wyznacza tertium comparationis niezbêdne do tworzenia s³owników dwu. a które ukazuj¹ przejœcie od œwiata natury do kultury (de Sousa 1990: 182) b¹dŸ s¹ g³êboko osadzone w kulturze. za pomoc¹ których mo¿na te przekonania wyra¿aæ. które uznaæ za takie powszechniki. od czasów s³ynnych zdjêæ K. natomiast P. X ma pioruny w oczach. przez ludzi ró¿nych ras i kultur. X siê napuszy³ jak paw. tak¿e Ekman 1980: 130). Autorzy nie s¹ do koñca zgodni. sad itp. a tym samym powszechnego charakteru: radoœci. Za powszechne uwa¿a A. smutek. Friesen. Wierzbicka (1999: 162) podkreœla wszak¿e. np. co oznacza „podstawowoœæ uczuæ”. Banyœ 1997). rozumianym jako „wartoœæ wspólna reprezentuj¹ca (³¹cz¹ca) wszystkie subkategorie” (Desclés. podzielane przez ludzi i zwierzêta. Ellsworth 1972. X siê rozindyczy³. Ekman. Ekman i W. anger. 1987) staj¹ siê interesuj¹ce dla lingwisty.: X ¿ywi coœ dobrego przy radoœci.. uwagi poprzednie). Ekman i W. Ekman (1971. Friesen (1976) proponuj¹ jeszcze obrzydzenie. ¿e istniej¹ uczucia podstawowe. Friesen (1976) wykazali. ale raczej z uniwersalnoœci¹ pewnych przekonañ wywo³uj¹cych uczucia (Wierzbicka 1999: 159) w fazie kognitywnej (Jarymowicz 1997: 156. X zzielania³). mimowolnego. ang. gniew na austral. gdy¿ przybieraj¹ kszta³t jêzykowy i s¹ wyra¿ane za pomoc¹ frazeologii i leksyki (X zmarszczy³ czo³o. Eibl-Eibesfeldt (1987) oraz P. A. W tym punkcie naszych rozwa¿añ trzeba zadaæ pytanie. prekognitywnego. radoœæ itp. 1973a. X-owi jest Ÿle przy smutku. Za powszechne uznaje siê tak¿e „maski” twarzy wyra¿aj¹ce gniew. Wierzbicka – oprócz podzielania tezy o relatywizmie jêzykowym (1999: 162) – pozostaje wierna równie¿ zasadzie funkcjonowania elementu(-ów) wspól- . Jednak¿e istnieje zgodnoœæ co do bazowego.

4) organizacji wiedzy – tutaj tkwi¹ atrybuty kategorii. Dla jêzykoznawcy wydaje siê interesuj¹ce inne jeszcze rozwi¹zanie. i¿ UCZUCIA typu GNIEW. STRACH PANICZNY). 2) pojedyncze wyobra¿enie mentalne mo¿e odzwierciedlaæ ca³¹ kategoriê. Poziom podstawowy zdeterminowany jest przez ogólny gestalt percepcji i nie wymaga wysi³ku kognitywnego ani przywo³ania cech dystynktywnych (por. pierwsze s³owa leksykonu. W tym sensie w wymiarze logiczno-referencjalnym jêzyka mo¿na mówiæ o powszechnoœci elementów semantycznych w ró¿nych jêzykach œwiata. ¿e poziom podstawowy usytuowany jest w œrodku hierarchii taksonomicznej miêdzy superkategori¹ (np. RADOŒÆ. Wierzbickiej (1999) wa¿nym wyznacznikiem tych elementów jest ich sk³adniowa baza semantyczna. najszybsze . p i e r w s z e s ³ o w a d z i e c i . a mianowicie przyjêcie poziomu podstawowego nazw bêd¹cych ujêzykowionym pojêciem. 7) najszybciej opanowuje siê leksykê jêzyka. 4) cz³owiek najszybciej identyfikuje cz³onka kategorii. a tym samym ich podstawowoœci. najczêœciej u¿ywane. STRACH. 1975a. w którym: 1) cz³onkowie kategorii maj¹ podobnie postrzegane kszta³ty ogólne. 10) wiedza ludzka jest najbardziej zorganizowana (por. Eleonora Rosch (1978: 35-38. nazw dla cz³onków kategorii. 5) u¿ywa siê najbardziej powszechnych etykietek. 1981) przyjê³a. 1975b. czyli elementarnoœæ semantyczna o charakterze uniwersalnym (Wierzbicka 1999: 140-142). Mo¿na wiêc stwierdziæ. podobna jest motoryka cia³a eksperiencera i innych ludzi (por. nierozk³adalnoœæ i niedefiniowalnoœæ.O metaforyce uczuæ 31 nych wiêkszoœci jêzyków narodowych. najbardziej neutralne kontekstowo. 8) wystêpuj¹ najkrótsze leksemy prymarne. 1977. Jeœli wzi¹æ pod uwagê. 3) cz³owiek wykonuje podobne czynnoœci motoryczne. powszechnoœæ psychologiczn¹). ¿e p o z i o m p o d s t a w o w y jest – zdaniem Eleonory Rosch (1978: 35-38) – najwy¿szym poziomem. 6) nastêpuje najszybsze nazwanie i rozumienie przez dzieci. przynajmniej z grupy indoeuropejskiej. UCZUCIE) a subkategoriami (np. W pracach A. tak¿e Lakoff 1987: 46). Lakoff 1987: 46). SMUTEK. 2) funkcji – ogólny program motoryczny. tj. ZDZIWIENIE. 9) terminy s¹ u¿ywane w kontekstach NEUTRALNYCH. CIEKAWOŒÆ i PRZYJEMNOŒÆ odznaczaj¹ siê prostot¹ psychologiczn¹ oraz u s y t u o w a n i e m n a p o z i o m i e p o d s t a w o w y m k a t e g o r i i jako najszybciej rozpoznawane w percepcji. 3) komunikacji – najkrótsze wyrazy. b) szybka identyfikacja. Lakoff 1987: 47): 1) percepcji – ogólnie postrzegany kszta³t a) pojedyncze wyobra¿enie mentalne. Formu³uj¹c tezê o poziomie podstawowym. Poziom ten jest równie¿ podstawowy w czterech za³o¿eniach wspó³wystêpuj¹cych jako ca³oœæ (Rosch 1978: 35-38.

4) ekspresywne reakcje motoryczne (mimikê. kopanie. Reirenzein (1983). œrodki stylistyczne wypowiedzi ekspresyjnej. w tym reakcje fizyczne: bicie serca. W tym stanie rzeczy naturalna potrzeba obserwacji partnera podczas rozmowy staje siê obowi¹zkiem. jego naprê¿enie. sposób mówienia.32 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA w identyfikacji. przejawiaj¹cych siê w behawioralnych reakcjach zachowa- . anakoluty. R. sposób i tempo mówienia. Fillmore 1985). zachowania paralingwistyczne typu ton i barwa g³osu. wa¿ne dla nich obu. wzdychanie. najbardziej neutralnymi w kontekstach mówienia o UCZUCIACH.). Niemeier (The Language of Emotions 1997: 286-294). gryzienie. ang. ruchy cia³a. a w nich najlepiej prezentowane s¹ cechy istotne ca³ej podkategorii UCZUÆ. 1998c. podczas odbywaj¹cej siê rozmowy. najczêœciej u¿ywanymi. wskazuje na typowe. 1998d. g³owy. nazwane najkrótszymi wyrazami. „twarz¹ w twarz”. ziewanie. a ponadto – doœwiadczenie cieles-ne ma bogate prze³o¿enie na jêzyk frazeologizmów. Dlatego emocje proste stanowi¹ przedmiot szczególnego zainteresowania lingwistyki. cmokanie. zachowania). U-Semantics. Z tego te¿ powodu nazwy te sta³y siê nazwami grup leksykalno-semantycznych UCZUÆ w pracach postrukturalnych i generatywnych (Nowakowska-Kempna 1986: 70A. r¹k. T. 3) instrumentalne reakcje motoryczne (np. pierwsze s³owa w leksykonie. powtórzenia itp.B) b¹dŸ nazwami subkategorii w kognitywizmie (Nowakowska-Kempna 1995: 120-122). postawy. wysokoœæ i natê¿enie tonu wypowiedzi). szybciej cofamy rêkê od gor¹cego przedmiotu ni¿ stwierdzamy: to parzy!). przyspieszony oddech. gesty. Battacchi. 1998e. Suslow i M. one zaœ wspó³tworz¹ znaczenie pojêcia w semantyce rozumienia (tzw. gesty. Bywaj¹ równie¿ nazywane z tego powodu emocjami prostymi (Siatkowska 1989: 119-120). poniewa¿ reakcja cia³a na zjawisko wywo³uj¹ce uczucie jest wczeœniejsza lub równoczesna z reakcj¹ intelektualn¹ i uœwiadomieniem sobie tej sytuacji (np. który scharakteryzowaæ nale¿y jako poœredni sposób komunikowania uczuæ. stanowi Ÿród³o od 30% do 60% informacji o prze¿yciach emocjonalnych. jêczenie. 1998f). 6) subiektywne komponenty doœwiadczenia (uczucia. odczucia. czynnoœci: bicie. Pojêcia okreœlaj¹ce UCZUCIA s¹ szczególnie podatne na te dwa aspekty konstruowania modeli kognitywnych (symbolicznych). postawê. S. intencje i uczucia rozmówcy. ¿e c z u c i e to zdolnoœæ prze¿ywania wewnêtrznego stanu z³o¿onego z procesów zakorzenionych w ASN (Le Doux 1998a. inwersje. Renna (1996: 2122) proponuj¹ uwzglêdniæ przy lingwistycznej charakterystyce uczuæ: 1) reakcje fizjologiczne zwi¹zane z uaktywnieniem ASN (autonomicznego systemu nerwowego). Wskazuj¹ oni. ucieczka). barwê i si³ê g³osu. s¹ to: pierwsze s³owa dzieci. i¿ kontakt wzrokowy interlokutorów. charakteryzuj¹c niewerbalne zachowania emocjonalne. 5) ekspresywne reakcje jêzykowe (np. proksemikê. np. skonwencjonalizowane œrodki. mimikê twarzy. 1998b. po poprzednim poddaniu ich procesom konceptualizacji (Foolen 1997: 21). 2) reakcje toniczne (napiêcie cia³a. a za nim M. czucie itp. Nale¿y równie¿ podkreœliæ. Dla jêzykoznawcy obszarem zainteresowañ staje siê wiêc z w e r b a l i z o w a n y j ê z y k c i a ³ a (Kryk-Kastovsky 1997). gdy¿ pomaga ona w³aœciwie odczytaæ treœæ.).

X sycza³ przez zêby. Jurek uwielbia³ ¿urek staropolski/grochówkê. sens. w naszym przypadku: emfaza emocji. X ¿achn¹³ siê. X trzasn¹³ drzwiami. X cmoka³ z zachwytu. Dla badañ lingwistycznych istotne s¹ odpowiadaj¹ce im w jêzyku frazeologizmy skonwencjonalizowane oraz ukryte (Pajdziñska 1990: 109). X machn¹³ na to rêk¹. X-owi dziko zaœwieci³y siê oczy. X westchn¹³ g³êboko. Komunikacja werbalna uczuæ w wielu wypadkach ³¹czy siê z emfaz¹/ekspresj¹ wypowiedzi i korzysta z wielu konwencjonalnych jednostek jêzyka. Kryk-Kastovsky 1997: 156. na nadzwyczajne jego prze¿ycie gwa³towne. jedz¹c baraninê. sam sposób ich konstruowania. Krysia jest w siódmym niebie z powodu kupna nowych butów/widoku zupy fasolowej. wyjaœnia ³aciñski i grecki Ÿród³os³ów terminów: ³ac. por. X ziewa³ z nudów. czyli ekspresja emocji. X skoczy³ jak oparzony. Beatê powali³a na kolana galaretka truskawkowa z kremem. znaczenie przenoœne. Nowakowska-Kempna 1995: 21-22). intensywne i g³êbokie – zbyt gwa³towne i intensywne w stosunku do jakoœci bodŸca (zdarzenia lub osoby) wywo³uj¹cego emocjê. n a c i s k ’. wyra¿anie’ i gr. Basia kocha lody. Krzyœ nie posiada siê ze szczêœcia. X wlók³ siê z opuszczonymi rêkoma.O metaforyce uczuæ 33 niowych (Goleman 1997: 443). X zmarszczy³ brwi / czo³o. Suslow. X spochmurnia³. zachowanie/ (lub brak bezpoœredniej) relacji referencji z desygnatami. emphasis ÿujawnienie. Z b³ahego powodu.: X szed³ ze spuszczon¹ g³ow¹. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. nieistotnego czy ma³o wa¿nego – na przyk³ad – robi siê sprawê pierwszorzêdn¹ i przydaje jej niezwyk³e znaczenie w ¿yciu cz³owieka: Janka le¿a³a plackiem przed œwie¿ymi ptysiami. X jêcza³ z bólu. Goleman 1997: 106-108). X bez³adnie macha³ rêkami. X wzdycha³ do Anny. polega na ujawnieniu wewnêtrznego nastawienia nadawcy komunikatu (bêd¹cego eksperiencerem lub tylko obserwatorem eksperiencera) wobec prze¿ywanych lub obserwowanych uczuæ lub te¿ wewnêtrznego stanu psychiki równie¿ pobudzonej emocjonalnie (dodatkowo z powodu obserwowalnych uczuæ cudzych lub w³asnych). s³u¿¹cych emfazie od wyk³adników paralingwistycznych barwy i akcentuacji po sk³adniowe i tekstowe (Foolen 1997: 22-23. Piotr ubóstwia haftowane obrusy. ekspresji motorycznej i instrumentalnej (Battacchi. X miodzi³ / s³odzi³. X mia³ duszê na ramieniu. stopieñ konwencjonalizacji. expressio ÿw y t ³ a c z a n i e. Renna 1996: 22. W przypadku emfazy/ekspresji emocji nastêpuje przesadne zwrócenie uwagi na samo uczucie. Andrzej jest zakochany w barszczu litewskim/rosole z makaronem. Na czym polega emfatyczne czy przesadne ukszta³towanie wypowiedzi. X mia³ radoœæ w oczach. Sperling 1995: 227-228. X odetchn¹³ z ulg¹. . WypowiedŸ emfatyczna.

nacechowanych intensywnoœci¹ prze¿ycia emocjonalnego itp. pokazawszy jêzyk kole¿ance. w drugim przypadku – wskazuj¹c na zachowania œwiadcz¹ce o zaburzonej lub dewiacyjnej osobowoœci. lub UCZUÆ negatywnych (rozpaczam po stracie chusteczki do nosa. ¿e trzeba zasznurowaæ buty. chodz¹c w œmierdz¹cych skarpetkach. Emfaza zwi¹zana z przesadn¹ – nieadekwatn¹ do wa¿noœci bodŸca – reakcj¹ emocjonaln¹ zaburza i zak³óca prototypy UCZUÆ np. nie kupiwszy nowych papci. np. Jola szaleje z niepokoju o swoj¹ chusteczkê do nosa. Ÿle siê czu³a poœród tych krzykliwych. Józek czuje siê wniebowziêty. brzydzê siê czerwonymi ró¿ami). ale siedzia³a ponura. ona chichota³a coraz g³oœniej (B¹ba. Grabias 1978.: Marta pi³a. Irena by³a w siódmym niebie. .34 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Janka umiera z rozpaczy. Piotr ubóstwia d³ubaæ w nosie. Liberek 1996: 316)3. nienawidzê piêknych kwiatów. 3 Zwróci³a mi na to uwagê Krystyna Waszakowa w recenzji niniejszego tomu. Witwicki 1962.: byæ w siódmym niebie – ÿbyæ bardzo szczêœliwym’ (a nie: czuæ siê jak w siódmym niebie). Efekt emfazy jest wynikiem szczególnego doboru wyra¿eñ. Dziamska. Emfaza emocji staje siê jeszcze bardziej wyrazista. przyczyn emocji zupe³nie nieadekwatnych wobec gwa³townoœci i g³êbokoœci uczuæ. (Stankjeviè 1964. np. Beata jest przera¿ona z powodu koniecznoœci kupna znaczków na poczcie. lecz obojêtnych ludzi. Emfaza emocji ujawnia siê ze szczególn¹ moc¹ w konstrukcjach funkcjonuj¹cych zgodnie ze znaczeniem s³ownikowym. I nie poznawa³a swej przyjació³ki. wœciekaj¹ mnie nowe buty. Emfaza/ekspresja emocji pojawia siê w obu funkcjach w literaturze. Jurek umiera ze szczêœcia. Wojtek jest przera¿ony uwag¹ Krzyœka. Jarek z eufori¹/entuzjazmem zjad³ zupê. Witek pogr¹¿y³ siê w rozpaczy na wieœæ. Goleman 1997: 443-444). kiedy wychodzi siê z domu. 1981. trzepi¹c dywan. mo¿e nawet i sympatycznych. wy¿szych: MI£OŒCI i UWIELBIENIA (uwielbiam kichaæ. Krysia jest w siódmym niebie. ale pozytywnym bodŸcom: Janek uwielbia siusiaæ za drzewem. Lazur ³apa³ j¹ pod stolikiem za kolano. gdy niezwykle intensywne uczucie pozytywne wywo³uje negatywny stan rzeczy b¹dŸ dzia³aj¹ca osoba nadmiernie negatywnie/pozytywnie prze¿ywa uczucie lub odwrotnie: gwa³towne uczucia negatywne towarzysz¹ b³ahym. kocham kichanie i wycieranie nosa chusteczk¹). por.

powtarzanie wyrazów lub sylab itp. np. mo¿na tylko czêœciowo definiowaæ za pomoc¹ takich cech inherentnych. i wi¹¿e siê z wartoœciowaniem” (1981: 31. Oprócz frazeologizmów i nazw. Lakoff 1987. Lakoffa i M. ¿e emotywnoœæ „nie dotyczy realnoœci. Wystêpuje ona w zdaniach. chocia¿ jest ona zbudowana z niewielu cech inherentnych. Trudno siê zgodziæ z twierdzeniem G. 1972. Uczucia stanowi¹ obszar semantyczny stosunkowo dobrze poddaj¹cy siê wykrywaniu kierunków konceptualizacji i ods³anianiu struktury pojêcia.. emfatycznie mówi siê o emocjach. Zaron 1985) b¹dŸ z rozumieniem metaforycznym doœwiadczeñ cielesnych (Lakoff. 1995. 1987. ¿e UCZUCIA s¹ s³abo zaznaczone w naszym systemie pojêciowym. 1989: 525). jak: CZU£OŒÆ. a tak rozumiana emocjonalnoœæ czy te¿ emfatycznoœæ/ekspresywnoœæ wypowiedzi odnosi siê do sposobu mówienia o emocjach. inaczej mówi¹c: ekspresywnie. podobnie Awdiejew 1987: 117). Lakoff. MI£OŒÆ. Johnson 1988. Battacchi. czyli „emocji do kwadratu”. poza formu³¹ X (ktoœ) czuje z (coœ). z grupy RADOŒCI – EN- . ¿e UCZUCIA. UCZUCIE. 168. Johnsona (1988: 146). np. i¿ emocja przynosi (Awdiejew 1987: 117) nadwy¿kê wartoœciowania. Mo¿na uznaæ. gdy¿ w naszym przekonaniu cechy okreœlaj¹ce UCZUCIE. w zwi¹zku z czym trudno przedstawiæ ich strukturê konceptualn¹. a tym samym osi¹ga poziom e m o c j o n a l n e j e m o c j o n a l n o œ c i . George Lakoff i Mark Johnson (1988: 83. The Language of Emotions 1997). w których emocjonalnie. UCZUCIA s¹ wówczas definiowane przez uwik³anie z s¹dami o zdarzeniu wywo³uj¹cym uczucie (Wierzbicka 1971. Nowakows k a -Kempna 1986. a tak¿e rozumienia w metaforyce. najczêœciej f r a z e o l o g i z m ó w. tekstowych i paralingwistycznych s³u¿¹cych do ich wyra¿ania (Nowakowska-Kempna 1995). intonacja zdania i akcentuacja wyrazów (Laskowska 1993: 2). ENTUZJAZM. 220.O metaforyce uczuæ 35 Wœród skonwencjonalizowanych œrodków jêzykowych wyra¿aj¹cych ekspresjê emocji oprócz dobranych szczególnie s³ów (zob. ekspresywno-deminutywnymi lub augmentatywnymi. Renna 1996. oraz z cech relacyjnych odnosz¹cych siê do sfery racjonalnoœci. Uwagi te nale¿y poprzeæ hipotez¹ Stanis³awa Grabiasa. Suslow. Fife 1994: 12-17). Kövecses 1986. czy nadawca uczuciowo akceptuje treœæ komunikatu. 223) podkreœlaj¹. nasycenie wyrazów przyrostkami hipokorystycznymi. poniewa¿ obserwacje zmys³owe i manipulacje bezpoœrednie s¹ utrwalone w refleksji umys³owej oraz skonwencjonalizowane w jêzyku w postaci jednostek jêzykowych (Langacker 1995: 12-14. morfologiczno-sk³adniowych. UCZUCIA korzystaj¹ ze œrodków fonologicznych. a tak¿e niejawna emotywnoœæ wprowadzana do aktu komunikacji jako implikatura (Zdunkiewicz 1988. Wed³ug nas nie ma problemów z przedstawieniem struktury pojêæ okreœlaj¹cych UCZUCIA. czy te¿ nie. a czêœciowo za pomoc¹ koherentnego systemu metafor. Nowakowska-Kempna 1995. lecz jest wyrazem tego. PO¯¥DANIE P£CIOWE. Awdiejew 1983: 55) wystêpuj¹ œrodki sk³adniowe z szykiem inwertywnym (jako najczêstsz¹ metod¹). Turner 1989. na których podstawie mo¿na tworzyæ nowe formacje i metafory ad libitum.

4) doœwiadczenia cielesne. W praktyce badañ semantycznych nie oddziela siê refleksji obserwatora od eksperiencera. jego gesty i mimika. X-owi krew uciek³a z twarzy. Turner 1989. G. Langackera (1995) nie odnosz¹ siê wprost do rzeczywistoœci pozajêzykowej. W doœwiadczeniu cielesnym uczuæ mo¿na – ze wzglêdu na kryterium k t o k o g o obserwuje oraz k t o c z e g o doœwiadcza – wyró¿niæ zreflektowane w jêzyku: 1) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. X zaœmia³ siê szatañsko. Johnson 1988: 211. X zblad³ œmiertelnie. Lakoffa (1987: 202-217. 3) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. 12) pewnego rodzaju (ang. poniewa¿ tylko ktoœ. X by³ blady jak p³ótno/jak œciana. rejestrowane przez obserwatora i eksperiencera. X-owi krew uderzy³a do twarzy. np. mówienia o UCZUCIACH i ich konceptualizacji. 5) dzia³ania i zachowania emocjonalne eksperiencera. 11. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. Johnson 1988. X-a obla³ zimny pot. Doœwiadczenia cielesne eksperiencera.: X-owi burzy siê krew. a dalej w refleksji umys³owej i konwencjonalizacji w jêzyku. Lakoff 1987. w X-ie przewraca siê w¹troba. Johnson 1987. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. por. Idealized Cognitive Models. w perspektywie percepcji zmys³owej – jego i/lub obserwatora. X pokaza³ figê z makiem.: X obla³ siê rumieñcem. X by³ zimny ze strachu. Nowakowska-Kempna 1995). a w refleksji semantycznej: modele rozumienia scharakteryzowane przez G. i¿ takie cechy/elementy semantyczne nie s¹ przypadkowe. klaska³ w rêce i tañczy³. co s p o s ó b a k t y w i z a c j i UCZUCIA. 100-114) jako w y i d e a l i z o w a n e m o d e l e k o g n i t y w n e (ang. skrót ICM). lecz uk³adaj¹ siê systematycznie w strukturê (por. X-owi w³osy podnios³y siê na g³owie. ale przez m e d i u m ludzkiego poznania i m e d i u m skonwencjonalizowanego mówienia o nim w jêzyku. X-a ciarki przesz³y po plecach. Lakoff. X œmia³ siê. Lakoff (1987: 31) przyjmuje. prze- . sposób spe³niania siê uczuæ-postaw emocjonalnych (por. ale niekoniecznie zauwa¿alne przez doznaj¹cego uczucia: X krzywi³ siê. dalsze rozwa¿ania) poprzez afekty aktualizuj¹ce. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. X zaczerwieni³ siê po czubki w³osów.36 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA TUZJAZM. X trzasn¹³ drzwiami. dzia³ania i zachowania. a odbierane przez obserwatora. X mia³ zachmurzone czo³o. stanowi¹ trudn¹ sztukê doœwiadczania uczuæ. systematic structure of some kind). kto siê pieni. tak¿e Kövecses 1986: 3. X œmia³ siê sardonicznie. Kognitywiœci (Lakoff. o charakterze wewnêtrznych doznañ. zauwa¿ane przez niego i obserwatora: X zgrzytn¹³/zgrzyta³ zêbami. wrzeszczy/drze siê i trzaska piêœci¹ w stó³. Langacker 1995) podkreœlaj¹. Dziêki dyskursowi o UCZUCIACH mo¿na zaprezentowaæ ich ROZUMIENIE (Lakoff. ¿e owe modele poznawcze czy te¿ domeny w koncepcji R. 2) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. czy CZU£OŒÆ z grupy WZRUSZENIA oraz PO¯¥DANIE P£CIOWE stanowi¹ nie tyle cechy. a odbierane przez niego: X zmarszczy³ czo³o. X zdrêtwia³/zamar³. X wzruszy³ ramionami.

a ujêcie jêzykowe – z procesami symbolicznymi. podkreœlaj¹c. W procesie analizy rzeczywistoœci wychodzi siê bardzo czêsto od ostatniego etapu. które stanowi¹ ich nieod³¹czny element strukturalny (Nowakowska-Kempna 1995: 109-115). odsy³aj¹ zarazem do dos³ownego znaczenia cielesnych objawów uczucia. abstrahowania i idealizacji (modelowania). Przejœcie od procesów percepcji stanu rzeczy poprzez przyjêcie i przetworzenie informacji perceptualnych w poznaniu do symbolizacji w jêzyku (w postaci jednostek jêzykowych) odpowiada zaproponowanej przez E. jak i relacji metaforycznych. then we will want to understand the relationship between the mind and the body and to find out how to cultivate the body and embodied aspects of reason” (Lakoff 1987: XVI). sytuowanych w pewnej kulturze. syntezy. por. Ohnuki-Tierney (1981) triadzie etapów ludzkiego doœwiadczenia w postaci: PERCEPCJI – KONCEPTUALIZACJI – SYMBOLIZACJI Koncepcjê tê rozwinêliœmy w innej pracy (Nowakowska-Kempna 1995). porównania. przy czym w ka¿dym etapie trwania owych procesów nie sposób pomin¹æ procesów selekcji. uogólnienia. które siê wówczas pojawiaj¹. i¿ rzeczywistoœæ pozajêzykowa wi¹¿e siê z procesami percepcyjnymi. jej poznanie – z procesami konceptualizacyjnymi. analizy.O metaforyce uczuæ 37 sta³ byæ obojêtny i straci³ zimn¹ krew.: „If we understand reason as embodied. Jednostki jêzykowe. a mianowicie – procesu przestrzeñ mentalna s zasada odpowiednioœci kon wy wenc obr jon cja me a¿en aliza K iza p tafo iow cja y eot ryk oœæ ter a P zasada korespondencji S zasada interpretacji R rzeczywistoœæ pozajêzykowa zasada reprezentacji F-F biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia .

Procesom konceptualizacji. tj. przy czym korespondencjê traktujemy jako jedn¹ z odmian zasady odpowiednioœci. towarzysz¹ .38 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA symbolizacji i istnienia okreœlonych jednostek jêzykowych. Langacker 1987: 51. np. czyli poznawania rzeczywistoœci. por. s³uchu nietoperza. by poprzez medium jêzyka i sposób uporz¹dkowania œwiata w jêzyku. jednostki jêzykowej). Langackera (por. Bobryk 1987 – oraz z przyjêciem informacji w postaci gotowych stereotypów myœlowych uruchamiaj¹cych takie¿ procesy. Frake 1980: 4). K – konceptualizacja (procesy konceptualizacyjne zwi¹zane z przetwarzaniem danych w pamiêci. selekcji. Johnson 1988. u¿ytych w tekstach przez nadawcê komunikatu (typ gramatyki kontekstowej). jego strukturalnoœci. jak wnioskowanie. W dalszej kolejnoœci wymaga to modyfikacji klasycznego trójk¹ta semiotycznego Richardsa – Ogdena do postaci r o m b u i n f o r m a c y j n e g o nawi¹zuj¹cego w niektórych rozwi¹zaniach szczegó³owych do modelu kuli bilardowej R. czyli ujêzykowienia pojêæ. Proces symbolizacji. Langacker 1995: 28. R – rzeczywistoœæ pozajêzykowa. 2-3. dotrzeæ do procesów konceptualizacji rzeczywistoœci pozajêzykowej w poznaniu. 1987: 6276. jak równie¿ wnioskowanie bêd¹ce najbardziej skomplikowanym procesem umys³owym). F-F – biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia. por. 455-457). Pojêcia maj¹ bowiem przede wszystkim charakter jêzykowy. postrzeganiem na sposób ludzki (zgodnie z mo¿liwoœciami percepcji cz³owieka. 488. 66-76. te zaœ staj¹ siê w przewa¿aj¹cej czêœci pojêciami ujêzykowionymi. smaku wê¿a itp. Kövecses 1986. odpowiednioœæ zaœ obejmuje ca³y szereg procesów poznania od najprostszych. S¹ to procesy poznawcze prowadz¹ce do utworzenia zbiorów/kategorii. Langacker 1995: 19). Jêzykowy obraz œwiata 1990). która jest s³absza od wêchu psa. tzw. wzroku ptaka. Miêdzy rzeczywistoœci¹ pozajêzykow¹ a percepcj¹ dzia³a zasada korespondencji. gdzie: P – percepcja (procesy percepcyjne). Tabakowska 1995). do najbardziej skomplikowanych. Miêdzy percepcj¹ a konceptualizacj¹ funkcjonuje zasada odpowiednioœci. wymaga wszak¿e uwzglêdnienia konwencjonalnoœci samego jêzyka (Bartmiñski 1985: 4951. a nastêpnie zrozumieæ wp³yw procesów percepcyjnych na kierunki tej¿e konceptualizacji. Efekty i wyniki procesów poznawczych konstytuuj¹ siê w p o j ê c i a. odnotowaniem ich w pamiêci trwa³ej i doœwiadczeniu – Najder 1989. j ê z y k o w y o b r a z œ w i a t a (por. s³owotwórczych. bo czym¿e jest pojêcie bez odpowiadaj¹cego mu wyra¿enia w jêzyku. tj. oraz metaforyki (Lakoff. Turner 1989) i konwencjonalnej obrazowoœci (obrazowania. sk³adniowych i fonologicznych. Lakoff. a dok³adniej: ujêzykowione pojêcia. dane zmys³owe dobrze oddaj¹ bowiem obraz rzeczywistoœci pozajêzykowej zgodnie z ludzkim postrzeganiem. tj.). a myœlenie jest myœleniem jêzykowym (Bobryk 1987). S – symbolizacja (procesy symbolizacji danych w pojêcia. obecnych w nim kategorii gramatycznych (fleksyjnych. obserwacja danych zmys³owo-umys³owych.

Komentuj¹c rozumienie p r z e s t r z e n i m e n t a l n e j . Procesy stereotypizacyjne (Quasthoff 1997) rozpoczynaj¹ siê ju¿ na poziomie obserwacji danych zmys³owych. ktoœ ugryz³ siê w jêzyk. a nale¿¹ do procesów symbolizacyjnych w tym sensie. Przedmiotem badañ lingwisty zaœ s¹ gotowe wyniki symbolizacji w postaci jednostek jêzykowych (znaków jêzykowych). ktoœ jest blady jak p³ótno/p³achta/œciana/œmieræ. mówi¹. por. Nosal 1990). W procesie symbolizacji miêdzy biegunem semantycznym a fonologicznym dzia³a zasada reprezentacji. tj. a zw³aszcza konceptualizacja i symbolizacja w ca³oœci dotycz¹ przestrzeni mentalnej cz³owieka (Tabakowska 1995. stereotypizacji. bliskich im semantycznie jednostek jêzykowych o tym samym brzmieniu. dog³êbnie i ca³oœciowo. gdzie kolejne znaczenia wyrazu/wyra¿enia zachowuj¹ elementy semantyczne ze struktury znaczeniowej innych. Lakoff 1987: 281): . które ods³aniaj¹ procesy symbolizacji. maj¹ swoj¹ reprezentacjê w przestrzeni mentalnej. ¿e „kognitywizm wprowadza przestrzenie mentalne w miejsce mo¿liwych œwiatów i sytuacji mo¿liwych” (1987: 281) oraz ¿e ze wzglêdu na swój kognitywny status mog¹ one funkcjonowaæ w realizmie doœwiadczeniowym. 241. 185. 452-454). przy czym wyrazy s¹ zwykle wieloznaczne. które konceptualizujemy. bêd¹c¹ nastêpstwem niemo¿noœci poznania wszystkiego dok³adnie i wnikliwie.O metaforyce uczuæ 39 zwykle zjawiska supergeneralizacji (por. mi³oœæ – ÿpostawa wobec bliŸniego/drugiego cz³owieka’ itp. mi³oœæ – ÿobiekt uczucia’. ¿e cz³owiek odnajduje w jêzyku gotowe jednostki o charakterze wyra¿eñ. Fauconniera (1985. obrazowoœci i konwencjalizacji oraz wielu innych mechanizmach. taka naæ. ktoœ jest chudy jak szczapa. gdzie towarzysz¹ im procesy umys³owe. Percepcja czêœciowo. Spaces 1996: 1-28) w znaczeniu „medium miêdzy konceptualizacj¹ a myœl¹” (Spaces 1996: 2-3). W „przestrzeni” tej maj¹ miejsce procesy ujêzykowienia pojêæ oparte na obserwacji. ³¹czenia znaczeñ z odpowiednim kszta³tem fonicznym wyrazu w danym jêzyku narodowym. Langacker 1995). Termin p r z e s t r z e ñ m e n t a l n a zosta³ wprowadzony przez G. sensu largo) oraz stany rzeczy. sentencji lub porzekade³ pozwalaj¹cych mu na ich u¿ycie w postaci gotowego wzoru. Quasthoff 1997) zwi¹zane nieod³¹cznie z funkcj¹ stereotypów i uproszczeñ w myœleniu. to po diable. tj. Tym samym symbolizacja ³¹czy siê z elementami interpretacji rzeczywistoœci pozajêzykowej – wynikaj¹cej ze strukturalnoœci jêzyka i mechanizmów jego funkcjonowania (Langacker 1987: 51. Bobryk 1987. ¿e przestrzenie mentalne maj¹ nastêpuj¹ce w³aœciwoœci (por. 379-384. por. dziêki czemu przedmioty (w sensie logicznym. a proces ten oparty jest na zjawisku polisemii. (Langacker 1991: 4. 66-76). niem. G. metaforyce. frazeologizmów. ktoœ zdêbia³ i wypuœci³ listki. jaka maæ. wszêdzie tam. Fauconnier (1985) przyjmuje. Fife 1994. w jaki sposób „jêzyk koduje uogólnienia” (Langacker 1995: 28).: co nagle.: mi³oœæ – ÿuczucie’. albowiem selekcja i uzupe³nianie danych s¹ obecne w procesach przetwarzania danych w pamiêci. G. Lakoff podkreœla. w kategoryzacji i wnioskowaniu (Najder 1989. Übergeneralisierungen.

– mog¹ byæ zbudowane z modeli kognitywnych. i¿ w procesie kognitywnym zawieraj¹cym przestrzenie mentalne mo¿na uruchomiæ wa¿ne strategie. a tym samym. doznania (czyli afekty . 1999). Badacz podkreœla. – jednostka z jednej przestrzeni mo¿e byæ po³¹czona z inn¹. – centralne elementy wprowadzone do przestrzeni staj¹ siê elementami t³a w przestrzeniach dotycz¹cych przysz³oœci (za: Lakoff 1987: 281). takie jak: – unikanie przeciwieñstw w obrêbie przestrzeni. assumption) w przestrzeniach bliskich (granicz¹cych).in.40 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA – mog¹ zawieraæ jednostki mentalne. obecnoœci doœwiadczeñ zmys³owych i fizykalnych w umyœle. a mianowicie ich podzia³owi na: 1) UCZUCIA-AFEKTY (krótkotrwa³e). materialne rozumienie przedmiotów abstrakcyjnych – ich upostaciowanie lub animizacjê – nale¿y przyjrzeæ siê szczegó³owo podstawowej dystynkcji UCZUÆ. Spaces 1996: 1-28) uwa¿a. Taka sytuacja kognitywna – rozpoznana od dawna przez filozofów. Wierzbick¹ (1992. psychologów i lingwistów – znajduje swoje eksplicytne wyk³adniki w definicjach prototypów UCZUÆ zaprezentowanych przez A. za pomoc¹ spójnika/konektora. Rozró¿nienie niesprowadzalnych do siebie jakoœciowo UCZUÆ-AFEKTÓW i UCZUÆ-POSTAW by³o od wieków postulowane przez filozofów. mog¹ otrzymaæ w procesie kognitywnym dodatkowe jednostki i modele kognitywne. a dok³adnie zosta³o opisane w pracy Gilberta Ryle’a (1970: 148198). Przestrzenie mentalne – jak mo¿liwe œwiaty w filozofii brytyjskiej – maj¹c status reprezentacji. pocz¹wszy od Arystotelesa. Z tego punktu widzenia trzeba odpowiedzieæ na dwa pytania: 1) czy dystynkcja taka jest rzeczywiœcie sposobem rozró¿niania UCZUÆ. 2) jak tê dystynkcjê nazwaæ w kognitywizmie. – maksymalizacja wspólnego t³a za³o¿eñ (ang. s³u¿¹ m. z innej przestrzeni. oraz opartej na tym metaforyki pozwalaj¹cej na konkretne. ang. do zrozumienia sytuacji hipotetycznych i fikcyjnych. connectors). G. Z perspektywy ucieleœnienia myœli. funkcjonuj¹ jedynie w obrêbie umys³u. Fauconnier (1985. 2) UCZUCIA-POSTAWY emocjonalne (d³ugotrwa³e). tj. – mog¹ byæ powi¹zane z innymi przestrzeniami za pomoc¹ konektorów (spójników/³¹czników. kiedy obserwator i nadawca komunikatu nie bêd¹cy eksperiencerem stara siê na drodze empatii oraz porównania cudzych uczuæ z w³asnymi ustaliæ i nazwaæ to. co czuje eksperiencer. i¿ podstawowa ich odmiana. – przestrzenie mog¹ siê poszerzaæ. bior¹c pod uwagê za³o¿enia metodologiczne teorii. z jakich faktów kognitywnych i jêzykowych mo¿na j¹ wywodziæ. Przestrzenie mentalne UCZUÆ s¹ uruchamiane na przyk³ad wtedy. tj. – ICM mog¹ wprowadzaæ przestrzenie z nimi zwi¹zane. Przestrzenie mentalne maj¹ charakter konceptualny i nie posiadaj¹ statusu ontologicznego materialnego.

Ró¿nica miêdzy zdarzeniami a dyspozycjami stanowi g³ówny punkt zainteresowañ G. która spe³nia siê w decyzjach. 1987. akcjach. czyli usposobienia. Idealized Cognitive Models. gdy¿ korzystaj¹ one z zasad metodologicznego holizmu. w przeciwieñstwie do u¿ycia zaimków wzglêdnych. Poniewa¿ w semantyce kognitywnej nieco inaczej s¹ tworzone definicje znaczenia jednostek jêzykowych. wynikaj¹ce z ró¿nych dzia³añ umys³u. time) oraz gramatyczny (ang. Lakoff 1987: 202-217. prawdziwych na mocy znaczenia. dzia³aniach. von Wrighta (1963) i Franza Brentana (1955a: 134. ale tak¿e i n t e l i g e n c j a. Ryle’a (1970: 198-253. przestrzeni i modalnoœci. 222-242. budowy reprezentacji semantycznej w oparciu o wyidealizowane modele kognitywne. Grochowski 1972). to znaczy nie stanowi¹ postulatów znaczeniowych okreœlonego jêzyka naturalnego. 1987). overall) dla pojêcia i pe³ny pojêciowy portret zarazem. Konsekwencj¹ ró¿nicy miêdzy zdarzeniowym charakterem UCZUÆ-AFEKTÓW a dyspozycjonalnym wymiarem UCZUÆ-POSTAW emocjonalnych jest – w strukturach gramatycznych – u¿ycie czasów aktualnych dla afektów oraz nieaktualnych dla dyspozycji oraz mo¿liwoœæ lokalizacji afektów w punkcie na osi czasu „hic et nunc”. por. 1955b: 90). tense). Zdarzeniowoœæ afektów a dyspozycjonalnoœæ postaw oddaje w ró¿ny sposób czas semantyczny/fizykalny (ang. doboru cech wed³ug kategorii prototypu. pozosta- .O metaforyce uczuæ 41 w literaturze psychologicznej). okoliczniki czasu) b¹dŸ gramatyczne (ró¿nice miêdzy ang. Podobna koncepcja zosta³a szeroko przedstawiona i skomentowana w pracy Czes³awa Znamierowskiego (1957: 151-193. mówi¹ce o zdarzeniach aktualnych (tak¿e o zdarzeniach w œwiadomoœci eksperiencera). a w czasie semantycznym (Reichenbach 1967) – wymiar aktualny lub nieaktualny czasu. a nie innego zestawu cech semantycznych jest kompatybilnoœæ wyk³adników czasu. 270-321) oraz we wczeœniejszych pracach George’a H. poniewa¿ ma ona kapitalne nastêpstwa. czyli strukturze pojêcia. tworz¹ce „opakowanie” (ang. Konsekwencj¹ takiego. a dobrane elementy semantyczne do modeli kognitywnych (ang. u¿ytych w zdaniu z czasownikowymi lub rzeczownikowymi wyra¿eniami UCZUÆ. 148-152). 100-114) nie spe³niaj¹ wymogów stawianych zdaniom analitycznym. to z d a r z e n i a w œwiecie umys³u. tj. nastroje i postawy maj¹ charakter d y s p o z y c j i d o z d a r z e ñ. Taki obraz analizy UCZUÆ wy³ania siê z opisu generatywnego i/lub semantyki generatywnej. który mo¿e mieæ swoje wyk³adniki leksykalne (przys³ówki czasu. u¿yciu spójnika ¿e wprowadzaj¹cego zdania podrzêdne. a pozosta³e. czasami typu simple a continuous. Dyspozycjonalny wymiar postaw emocjonalnych oraz zdarzeniowy uczuæ-afektów znajduje ponadto swój wyraz w sensie/znaczeniu ujêzykowionego pojêcia okreœlaj¹cego uczucia. a tak¿e w doborze elementów semantycznych do samej struktury. a dok³adniej – w jego budowie. co znajduje swoje potwierdzenie w przys³ówkowych wyk³adnikach czasu aktualnego. ICM. otwieraj¹cych zdania pytajno-zale¿ne w przypadku informacji o dyspozycjach (Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. Dyspozycjami do zdarzeñ s¹ nie tylko UCZUCIA d³ugotrwa³e. Nowakowska-Kempna 1986: 13-52.

organizuj¹cej strukturê pojêcia opart¹ na tym¿e schemacie wyobra¿eniowym (Nowakowska-Kempna 1995). a g³ówn¹ zasad¹ d o œ w i a d c z e n i o w e g o u j ê c i a p o z n a n i a jest teza. Johnson 1987). . formu³a X czuje coœ. mi³oœæ i nienawiœæ zakwalifikowane s¹ do wspólnej kategorii okreœlanej mianem UCZUCIA.42 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA j¹cych w relacji równoznacznoœci z pojêciem z³o¿onym. maj¹cych swoje odniesienie do kultury i wykorzystywanych przez ludzi przy definiowaniu UCZUÆ. tj. Bierwiaczonek 1997). w jêzyku angielskim) aktualnego i nieaktualnego. np. zwanych przedpojêciowymi schematami wyobra¿eniowymi (Lakoff 1986. gniew. W swojej pracy (Nowakowska-Kempna 1995) przyjêliœmy tezê. 2) budowy metafory centralnej. ¿e takie wyznaczniki istniej¹ i uk³adaj¹ siê w kilku poziomach: 1) wyboru przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego (Lakoff 1986). dzia³ania) d e t e r m i n u j e w a ¿ n e a s p e k t y t e j k a t e g o r i i. i¿ znaczenie pojêæ jest „pochodn¹ roli. otrzymuj¹ inny status logiczny. W swojej pracy G. Lakoff podkreœla. w której nastêpuje aprobata/dezaprobata obiektu UCZUCIA d³ugotrwa³ego (Inchaurralde 1997: 138-144). podawaniu ich reprezentacji semantycznej. 3) aktualizacji pojêcia – POSTAWY EMOCJONALNEJ za pomoc¹ afektów bêd¹cych spe³nieniem UCZUCIA-POSTAWY (Kövecses 1986: 14. 2) zdolnoœci dokonywania p r o j e k c j i w y o b r a ¿ e ñ na abstrakcyjne struktury pojêciowe (Lakoff 1986: 120). przy za³o¿eniu – wynikaj¹cym z ekscerpcji bogatego materia³u jêzykowego (g³ównie frazeologizmów prowadz¹cych do frazeologii ukrytej i metaforyki ad libitum) – ¿e n a t u r a l u d z k i e g o c i a ³ a (percepcja i/lub czynnoœci motoryczne: ruch. spe³niaj¹cych warunki semantycznej prostoty i niedefiniowalnoœci dalej (Wierzbicka 1985). tj. Jednak¿e w y b ó r p r z e d p o j ê c i o w e g o s c h e m a t u w y o b r a ¿ e n i o w e g o j e s t r ó ¿ n y w z a l e ¿ n o œ c i o d j a k o œ c i UCZUÆ. i¿ kategoria UCZUÆ charakteryzowana jest semantycznie za pomoc¹ specyficznych struktur wyobra¿eniowych bêd¹cych tworem ludzkiego umys³u. ¿e znacz¹ce struktury pojêciowe bior¹ swój pocz¹tek z dwóch Ÿróde³: 1) doœwiadczeñ cia³a. koniecznych i wystarczaj¹cych do jego sensu. inkluzywnych wobec niego. otwieraj¹c¹ definiowanie z u¿yciem genus proximum. jak¹ pe³ni¹ w doœwiadczaniu cia³a (przede wszystkim ruchu i percepcji)” (1986: 121). Strach. 4) wyznaczenia przestrzeni ¿yciowej i PRZESTRZENI EMOCJONALNEJ JA – NAJPIERW. np. a chocia¿ niektóre z nich funkcjonuj¹ równie¿ w roli semantycznych wyznaczników reprezentacji semantycznej UCZUÆ-AFEKTÓW i POSTAW w kognitywizmie. Z przeprowadzonych przez nas analiz oraz z badañ innych kognitywistów wynika. jest wyeksponowanie regu³y CZUCIA: X czuje coœ (Wierzbicka 1992: 4). ich z d a r z e n i o w e g o lub d y s p o z y c j o n a l n e g o charakteru oraz zwi¹zanych z tym czasów semantycznych (i gramatycznych. których naczeln¹ dewiz¹.

w której nie nastêpuje. por. cz³owiek nie wie. ŒCIE¯KA traktowana jest jako DROGA NARASTANIA I INTENSYWNOŒCI UCZUCIA. Bierwiaczonek 1997. uniesienie w przestrzeñ kosmiczn¹. metafory nie s¹ arbitralne. a C jest nastêpstwem B. jest charakteryzowany jako ktoœ poza sfer¹ ludzkiej egzystencji.O metaforyce uczuæ 43 Jak wynika z przeprowadzonych przez nas i innych badaczy analiz (Kövecses 1986. natomiast UCZUCIA-DYSPOZYCJE – za pomoc¹ schematu WIÊZI i jej podobnych. przy czym droga ta zmierza ku okreœlonemu przeznaczeniu. ziemskiego sposobu ¿ycia. a struktura pojêæ metaforycznych okreœlaj¹cych UCZUCIA-AFEKTY oparta jest na podstawowej logice tego schematu. a tym samym nie istnieje ju¿ jako ¿ywy. inne choroby psychiczne. X jest w siódmym niebie. X czuje siê. a dok³adniej – jego CIA£A. Lakoff 1987. nawet w RADOŒCI (Nowakowska-Kempna 1995: 139-143). a¿ dochodzi do punktu granicznego ludzkiej wytrzyma³oœci i przeradza siê w szaleñstwo. jakby mu skrzyd³a u ramion wyros³y. czyli drogê prezentuj¹c¹ rozwój wypadków powi¹zanych z sob¹. Johnson 1987: 19-40. UCZUCIA-AFEKTY mog¹ byæ dobrze wyjaœniane za pomoc¹ schematu: RÓD£O/PUNKT WYJŒCIA-ŒCIE¯KA-CEL/ PUNKT DOJŒCIA (Lakoff 1986. poprzez drogê wytyczon¹ faktami takimi. ale jego znikniêcie. Kresem takiego stanu staje siê œmieræ i/lub zniszczenie cz³owieka. i¿ struktura pojêcia oscyluje wokó³ ukierunkowanego rozwoju wypadków: od punktu wyjœcia. Jeœli przyj¹æ metaforê: X jest w siódmym niebie. cielesny cz³owiek. czyli faktyczna œmieræ (w niebie cz³owiek mo¿e znaleŸæ siê tylko po œmierci). Bednarkowa 1997. do NIEBA. The Language of Emotions 1997. 101-138). poniewa¿ schematy wyobra¿eniowe dobrze strukturyzuj¹ ludzkie doœwiadczenia na poziomie przedpojêciowym (Lakoff 1986: 137-149. X czuje siê uskrzydlony. a CEL/PRZEZNACZENIE ³¹czy siê ze ZNISZCZENIEM CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. X czuje siê tak. zniszczenie ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA RADOŒÆ. Nowakowska-Kempna 1995) wynika. choroby. to trzeba koniecznie za³o¿yæ. Kañczuga 1992). jakby mu kto skrzyd³a przypi¹³. X czuje siê w siódmym niebie. Mechanizm ten powtarza siê na ró¿ne sposoby w wielu UCZUCIACH krótkotrwa³ych.: X-owi jest lekko. ale przenios³o siê w s i ó d m e n i e b o. X jest uskrzydlony. Droga (ŒCIE¯KA) wypadków toczy siê od zdarzeñ zwi¹zanych z uczuciami o s³abej intensywnoœci. Johnson 1987). ¿e eksperiencer – bêd¹cy w siódmym niebie – nie jest równoczeœnie na ziemi: X nie chodzi po ziemi. jakby go kto na sto koni wsadzi³. co prawda. co mówi i co robi. X czuje siê. ¿e B jest nastêpstwem A. które jest traktowane jako POJEMNIK NA UCZUCIA. Lakoff 1987. w których cz³owiek traci panowanie nad sob¹. po czym intensywnoœæ ta narasta. jego organizm przestaje funkcjonowaæ normalnie. X czuje siê uniesiony. a wiêc praktycznie: n i e ¿ y j ¹ c y. W tym sensie cia³o – POJEMNIK NA UCZUCIA n i e i s t n i e j e i tak nale¿y interpretowaæ metaforykê RADOŒCI. X czuje siê podniesiony na duchu. Jego cia³o nie zosta³o co prawda zniszczone. Potwierdzaj¹ to równie¿ . Z badañ (Kövecses 1986. poza sferê grawitacji i ludzkiego.

Trudno nie rozpoznaæ w tym wspania³ego. By utrzymaæ bliskoœæ przedmiotów. bêd¹ce uwieñczeniem takiego rozumienia RADOŒCI i SZCZʌCIA. a zbudowana na ich podstawie struktura pojêcia UCZUCIA powiela globalnie ten schemat. jest JEDNOŒÆ DWÓCH DOPE£NIAJ¥CYCH SIÊ CZʌCI/PO£ÓWEK. a wiêc tym samym czegoœ. jedn¹ siê staniecie istot¹. Poszczególne ICM UCZUÆ-AFEKTÓW maj¹ budowê odnosz¹c¹ je do schematu RÓD£A-ŒCIE¯KI-PRZEZNACZENIA. Zoltan Kövecses (1986 : 62). Bierwiaczonek 1997.. i¿ reprezentacja semantyczna MI£OŒCI rozwija siê wokó³ schematu RÓD£O-ŒCIE¯KA-PRZEZNACZENIE. charakterystycznego dla kultury œródziemnomorskiej tekstu Platona Uczta (1934). kiedy ktoœ odnajduje swoj¹ po³owê. a w relacji symetrycznej – tak¿e odwrotnie”. ¿e metafor¹ centraln¹ MI£OŒCI. ja was spojê i zlutujê w jedno. MI£OŒÆ. ¿e „jeœli A jest po(d)³¹czone z (do) B. w którym podkreœla siê (Lakoff 1986: 143). Lakoff (1986: 143) podkreœla. WIÊZI dwóch CZʌCI W CA£OŒÆ.44 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA frazeologizmy: szczêœcie wieczne.: „Amongst the various ways of conceptualizing love the model according to which LOVE is UNITY OF TWO COMPLEMENTARY PARTS is metaphor central”. Ma³¿eñstwo sakramentalne bywa nazywane komuni¹ osób. to A jest podporz¹dkowane B i uzale¿nione od niego. Pomaga im w tym Hefajstos. ¿e w dzieciñstwie trzymamy siê rodziców i chwytamy ró¿ne przedmioty. a podstawowa logika mówi. G. aby zapewniæ sobie ich bliskoœæ. i¿ uczucia z grupy SYMPATII i ANTYPATII typu PRZYJAÑ. ona zaœ nadaje strukturê ca³ej reprezentacji seman- . Ducha Œw. co tworzy ca³oœæ. w której przytacza on dzia³ania Zeusa rozcinaj¹cego ludzi na dwoje oraz szczêœcie towarzysz¹ce momentowi. W tradycji tej sytuuje siê chrzeœcijañska communia oznaczaj¹ca jednoœæ Boga – Ojca i Syna Bo¿ego. zwiêkszanie jego intensywnoœci poprzez narastanie reakcji psychofizjologicznych a¿ do przeznaczenia – ró¿nych odmian OB£ÊDU i ZNISZCZENIA ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. to jednak przyznaje. chocia¿ przyjmuje. Z badañ osób zajmuj¹cych siê reprezentacj¹ semantyczn¹ MI£OŒCI (Zaron 1985. a tak¿e Syna Bo¿ego i Koœcio³a wiernych. wynikaj¹c¹ z ³¹cznoœci. Nowakowska-Kempna 1995. W przeciwieñstwie do UCZUÆ krótkotrwa³ych UCZUCIA-D£UGOTRWA£E DYSPOZYCJE zbudowane s¹ wokó³ przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego WIÊZI. tak ¿e dwojgiem bêd¹c. por. Elementami struktury schematu s¹ wiêc przedmioty A i B oraz ³¹cz¹ca je WIʏ. szczêœliwoœæ wieczna/wiekuista. po wygaœniêcie uczucia. prezentuj¹c punkt wyjœcia UCZUCIA. u¿ywamy lin. Kañczuga 1992) wynika. NIENAWIŒÆ oparte s¹ na schemacie WIÊZI. sznurów i robimy wêz³y. organizuj¹c¹ definiowanie poprzez rozumienie tego UCZUCIA. organizuj¹cym metaforê centraln¹. Bednarkowa 1997. co jest z³¹czone. spajaj¹cy ludzi w jedno: Jeœli tego chcecie. ¿e r e l a c j e s p o ³ e c z n e i z w i ¹ z k i m i ê d z y l u d Ÿ m i s¹ czêsto rozumiane w k a t e g o r i a c h WIÊZÓW i WIÊZI.

Papu¿ki-nieroz³¹czki. Scementowa³a ich nienawiœæ. stworzenia WIÊZI i bycia PO£¥CZONYMI WÊZ£EM (np. To nieroz³¹czni przyjaciele/kochankowie/ma³¿onkowie. £¹czy nas wiêŸ przyjaŸni. poniewa¿ w tych ostatnich typ metafory centralnej wyznacza schemat WIÊZI.: Zbli¿yliœmy siê z sob¹. To bliski mi cz³owiek. MI£OŒÆ oraz inne UCZUCIA-POSTAWY-DYSPOZYCJE odznaczaj¹ siê trwa³ym stosunkiem emocjonalnym miêdzy osobami.. które ¿ywi¹ wobec siebie uczucia. Ich mi³oœæ jest scementowana. Wiêzy przyjaŸni s¹ trwa³e. wynikaj¹c¹ z przyjêcia konkretnego przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego. Ich nienawiœæ jest scementowana. co znajduje potwierdzenie w licznych frazeologizmach o motywacji metaforycznej.” „Zestrzelmy myœli w jedno ognisko I w jedno ognisko – duchy”. bêd¹cych podstaw¹ utworzenia modeli kognitywnych wchodz¹cych w sk³ad reprezentacji semantycznej. Jesteœmy z sob¹ blisko. £¹cz¹ nas wiêzy przyjaŸni. To bliska mi osoba. Znajduje to swój wyraz w semanty- . „Rzek³byœ – dwójduch w jednym ciele. Z moich przyjació³ to Kastor i Polluks. Trzymamy siê zawsze blisko. Trzymamy z sob¹. ma³¿eñskim)/WIÊZI¥. £¹czy nas przyjaŸñ. PrzyjaŸñ/braterstwo scementowane wspólnie przelan¹ krwi¹.O metaforyce uczuæ 45 tycznej zbudowanej wokó³ koncepcji ZBLI¯ANIA SIÊ. £¹czy nas mi³oœæ. £¹cz¹ nas wiêzy braterstwa/braterskie. ZEJŒCIA. AFEKTY i POSTAWY maj¹ wiêc ró¿n¹ strukturê semantyczn¹. Obcujemy z sob¹ blisko. i¿ UCZUCIA-AFEKTY oparte s¹ na innym typie metafory centralnej i przedpojêciowym schemacie wyobra¿eniowym ni¿ UCZUCIA-POSTAWY.. Nierozerwalny wêze³ ma³¿eñski. Jak wynika z podanych przyk³adów. ¯yjê z nim za pan brat. bliskiej komitywie z Janem. Mo¿na zatem uznaæ za udowodnione twierdzenie. Wiêzy ma³¿eñskie s¹ trwa³e. ¯yjê w dobrej. Lelum-Polelum. por. ró¿n¹ budowê reprezentacji semantycznej. £¹czy nas nienawiœæ.

Z. czym da- . œciana antypatii pomiêdzy nami. powi¹zanie. 7) zestaw UCZUÆ-AFEKTÓW aktualizuj¹cych POSTAWÊ EMOCJONALN¥ MI£OŒCI jest ró¿ny w zale¿noœci od jej rodzajów.: Miêdzy nimi wyrós³ mur nienawiœci. Bogus³aw Bierwiaczonek (1997: 1-5). dla MI£OŒCI wobec braku takich mo¿liwoœci przy afekcie. do Boga. Kövecses 1986 : 62-67. PRZYWI¥ZANIE. BUT). ojcowska (rodzicielska). 3) wyznaczenie ZBLI¯ENIA i BLISKOŒCI osób po³¹czonych trwa³ym uczuciem-dyspozycj¹ (postaw¹ emocjonaln¹). a tak¿e Wojciszke 1994. mi³oœæ fana do idola oraz zami³owania. 8) schemat WIÊZI – ³¹czy siê z definiowaniem UCZUÆ-DYSPOZYCJI za pomoc¹ p r o t o t y p u rozumianego jako t y p m y œ l e n i a (Lakoff 1987: 7889)/reprezentacja mentalna typowych lub idealnych przyk³adów. por. ¯YCZLIWOŒÆ i PRZYJAÑ. bliskoœæ. wiêŸ. Zaron (1985) oraz B. t y p o w a/i d e a l n a m i ³ o œ æ. do ojczyzny. blisko. Fromm [1957]1985. 5) u¿ycie wyra¿eñ typu: miêdzy. ROZPACZ po stracie ukochanej osoby. uwagê Bogus³awa Bierwiaczonka „MI£OŒÆ jest konstruowana jako WIʏ (LINK) oraz zdania typu mi³oœæ miêdzy Tomkiem a Basi¹ trwa³a d³ugie lata. opartej na tym schemacie. Odwo³ujemy siê wówczas do pewnych stereotypowych i kulturowych oczekiwañ lub przekonañ. Wajszczuk 1972). przepaœæ miêdzy naszymi rodzinami. Iwona Nowakowska-Kempna (1986: 170-179) wymieniaj¹ ENTUZJAZM. between). Sternberg 1986. wyró¿niaj¹c kollokacje typu: mi³oœæ erotyczna. Stosuj¹c test z ALE (ang. Wojty³a 1975. lecz tak¿e ANTYPATII. hobby. Fromm [1957] 1985.46 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA ce poprzez: 1) schemat WIÊZI (ang. mi³oœæ w³asna. Bierwiaczonek (1997: 1-7). pomiêdzy. por. niechêæ miêdzy nimi. SYMPATIÊ. SZCZʌCIE oraz SMUTEK. co znajduje swoje potwierdzenie w wielu frazeologizmach. równie¿ Wojciszke 1994. 2) wyznaczenie metafory centralnej. np. por. po³¹czenie w sposobach mówienia i rozumienia UCZUÆ-POSTAW przy braku tych¿e przy mówieniu o afektach. LINK-schemata) lub (ANTY)WIÊZI. ZAINTERESOWANIE. TÊSKNOTÊ. czy angielskie konstrukcje z between (pomiêdzy) love between Tom and Sue” (1997: 2). w których nie ma takich frazeologizmów i metaforyki (por. matczyna. 4) wyznaczenie wspólnej BLISKIEJ PRZESTRZENI. preferencje. t y p o w a/i d e a l n a p r z y j a Ÿ ñ/s y m p a t i a. przywi¹zanie. równie¿ strukturalizowanej za pomoc¹ przyimka pomiêdzy/miêdzy (ang. np. Kövecses proponuje w³¹czyæ tutaj równie¿ ZAZDROŒÆ: On j¹ kocha. Zoltan Kövecses (1986: 62-67). ale nie jest zazdrosny (1986: 76. mur pogardy/niechêci/antypatii/nienawiœci pomiêdzy nimi sta³/wyrós³. mi³oœæ bliŸniego. wiêzi. a tak¿e chêæ robienia czegoœ. RADOŒÆ. Wojty³a 1975). wêz³y. do przyjació³. na co zwracaj¹ uwagê Z. 6) aktualizacja UCZUÆ-POSTAW-DYSPOZYCJI (w opozycji) poprzez nazwy afektów np. w przeciwieñstwie do afektów. w których mówi siê o BLISKOŒCI osób ¿ywi¹cych wobec siebie uczucie-dyspozycjê. Sternberg 1986. SZACUNEK. w której tkwi¹ osoby ¿ywi¹ce UCZUCIE-POSTAWÊ nie tylko z grupy SYMPATII. braterska. t y p o w a n i e c h ê æ/a n t y p a t i a /n i e n a w i œ æ /z a z d r o œ æ itp. PODZIW.

O metaforyce uczuæ 47 ne zjawisko lub obiekt byæ powinno. to mówimy. które s¹ t w o r z o n e i a k t u a l i z o w a n e poprzez afekty.-K. co uzasadnione jest ich psychologiczn¹ natur¹ (Natura emocji 1998. gdy¿ na schemacie WIÊZI oparta jest równie¿ konceptualizacja GRUP. i¿ postawa uczuciowa bierze partem pro toto. Watson. lecz g³êboko wyrytym œladem minionych dziejów jednostki i torem przysz³ych jej dziejów” (1957: 186187). Nazywa j¹ uczuciem.N. Goldsmith 1998. gdy¿ na twarzy mog¹ malowaæ siê afekty (Darwin 1988. gdy zobaczy swojego pana.. jak i psychologowie (m. Eibl-Eibesfeldt 1987).]. 1998b. jak d y s p o z y c j o n a l n y m charakterem POSTAW. twarz X-a wyra¿a zachwyt.] Atoli jêzyk potoczny ma specjalne oznaczenie dla takiej gotowoœci.. Zarówno kognitywiœci (Kövecses 1986. 10) test z u¿yciem s³owa twarz. 1998b. Davidson 1998. por. 1986. Ekman 1998a. radoœæ. ujêtymi jako reprezentatywne. Clark 1998) – emocjonalnej potencji do afektów. Frijda 1998a. ¿e istnieje z oraz do ak- . przechodz¹c¹ przez œwiadomoœæ. Ellsworth 1972.. Wojciszke 1994. skoro zobaczy jakiegoœ Paw³a. nienawiœæ. 1980. gniew. Ekman 1973a. w interesie ludzi le¿y doœwiadczaæ przypadków wzorcowych. bo j¹ w³aœnie lubi” (1957: 188). na której siê rozsnuwa [.. Kagan 1998.N. Lakoff (1987: 87) podkreœla. ale ma te¿ sw¹ kanwê intelektualn¹. strach. mówimy. 9) UCZUCIA-AFEKTY s¹ definiowane za pomoc¹ prototypów wyznaczaj¹cych p r z y p a d k i w z o r c o w e. ale nie dyspozycje. por. G. Levenson. Dok³adnie bior¹c. wobec tego samego przedmiotu czy gatunku przedmiotów [. Ekman. sympatiê. poniewa¿ wiêkszoœæ dzia³añ lub zachowañ mo¿e byæ charakteryzowana w semantyce z u¿yciem kategorii przypadku wzorcowego. ¿e ¿ywi u c z u c i e g n i e w u w stosunku do Paw³a. naszemu N podoba siê tylko sam zapach ró¿y. Autor konkluduje: „Uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I.] Uczucie nie jest przelotn¹ burz¹. jej »czêœæ« niejako. Je¿eli pies doznaje strachu zawsze. ¿e pies ¿ywi uczucie bojaŸni w stosunku do swego pana” (1957: 180). przyjaŸñ. Prowadzi to – zdaniem badacza – do powstania s¹du wartoœciuj¹cego o charakterze s ¹ d u e g z y s t e n c j a l n e g o o postaci zdaniem X dobrze jest.in. Fromm [1957]1985. Sternberg 1986) czy teolodzy (Wojty³a 1975) s¹ zgodni co do tego. Ekman. PARTII POLITYCZNYCH itp. Gdy wiêc jakiœ Piotr wpada w gniew zawsze. konceptualizuj¹c UCZUCIE-AFEKT. 1998b. smutek. ¿e ró¿ne odmiany MI£OŒCI s¹ zwi¹zane immanentnie z pewnymi (w literaturze przedmiotu) UCZUCIAMI-AFEKTAMI. Friesen.] do wzruszeñ i d¹¿eñ. S¹ one podstawowymi modelami zachowania. Mieszcz¹ siê tutaj stereotypy socjalne i typowe przyk³ady b¹dŸ idea³y spo³eczne. Badacz podkreœla: „Ju¿ tutaj zachodzi to charakterystyczne dla rozwoju uczuæ zjawisko. czego nie da siê inaczej wyjaœniæ. ¿e u kogoœ powstaje g o t o w o œ æ [spacja – I. TOWARZYSTW. Friesen 1983. zachowywaæ siê wed³ug spo³ecznie ustalonego wzorca i zdaæ z tego sprawê w semantyce. Bierwiaczonek 1997). ale zasiêgiem swego uczucia obejmuje on ca³¹ ró¿ê. ale nie: *twarz X-a wyra¿a mi³oœæ. 1973b. wyjaœnienia Czes³awa Znamierowskiego: „Ale mo¿e byæ i tak. Lazarus 1998a.-K.. STOWARZYSZEÑ. i¿ by prze¿ywaæ wzruszenia pewnego typu zawsze z tego samego powodu.

z³y itp.] do strac h u -wzruszenia. W rzeczywistoœci uczucia nie prze¿ywamy bezpoœrednio nawet i w tym przypadku: ju¿ moc¹ samej definicji uczucia. W podobnym tonie wypowiada siê W. Tak samo gniew czy zazdroœæ. c o m o j e . Dyspozycja-uczucie przejawi siê inaczej: zaktualizuje siê w nowym prze¿yciu. Ale w chwili. Wymienion¹ aksjologiczn¹ wartoœæ mo¿na zastosowaæ tak¿e do innych rodzajów przestrzeni. co pomo¿e w odkryciu pewnych faktów. co jest WEWN¥TRZ czyjejœ przestrzeni. Jest to mniej lub wiêcej jasna myœl. a nastêpnie uaktywniaj¹ emocje. b o j e s t w ³ a s n e . ale tak¿e z procesem i r r a d i a c j i. Inchaurralde (1997: 136) podkreœla. dobry itp. egzystencjalnego. pomiêdzy prze¿yciem a uczuciem zachodzi stosunek prosty. oraz z ka¿dorazow¹ aktualizacj¹. a to. które jest utajon¹ w duszy i ciele dyspozycj¹. oraz do PODSTAWY/ZIEMI/DO£U jako minus. ¿e dane wzruszenie jest przejawem uczucia. gdy siê ono aktualizuje we wzruszeniu. Trwa³oœæ POSTAWY EMOCJONALNEJ. Te wartoœci podtrzymuj¹ nastawienie wobec obiektów i relacji miêdzy nimi. w schematach wyobra¿eniowych. Strach-uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. j e s t d o b r e . £¹czy siê to z wyznaczaniem w³asnej przestrzeni JA. które bêdzie podobne do prze¿ycia tworz¹cego. mo¿emy mieæ œwiadomoœæ. jest akceptowane jako DOBRE. Znamierowski argumentuje: „Gdy uczucie powstaje za spraw¹ jednego prze¿ycia tworz¹cego lub wielu prze¿yæ jednorodnych. ¿e prze¿ywamy bezpoœrednio uczucie. tj. przy czym SZCZʌCIE – krótkotrwa³y afekt w opozycji do d³ugotrwa³ej postawy rozró¿niany jest – zdaniem autora – poprzez u¿ycie zgramatykalizowanych czasów: aktualnego i nieaktualnego – Present Continuous i Present Simple.: Jack enjoys the Pathetique Sonata Jack is enjoying the Pathetique Sonata Jeœli: A is enjoying x only if A is experiencing pleasure (Davis 1982: 240). upatruj¹c afektów aktualizuj¹cych – wielkiej PRZYJEMNOŒCI oraz SZCZʌCIA w odniesieniu do POSTAWY SZCZʌCIA. por. Kontynuuj¹c analizê zjawiska tego typu. utwierdzaj¹c¹ na nowo uczucie. jej d³ugoœæ. gdy uczucia aktualizuj¹ siê w jednoimiennym z nim wzruszeniu. Davis (1982: 247). Cz. i¿ wartoœci aksjologiczne zwi¹zane z POSTAW¥ KANONICZN¥: PLUS równe RÓWNOWADZE bywaj¹ okreœlane/odnoszone do FIGURY/POSTAWY/PIONU jako plus. intensywnoœæ i g³êbokoœæ œladu w pamiêci wi¹¿¹ siê nie tylko z afektami tworz¹cymi. Zatem t o .-K.N. tak¿e JA emocjonalnego w przestrzeni psychicznej lub fizycznej.S. gdy¿ uwa¿a siê je za w³asne lub za czêœæ tego samego wycinka przestrzeni. C. przeniesieniem afektów z cech przedmiotu na niego samego i ukszta³towaniem s¹du wartoœciuj¹cego.48 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA tualizacji UCZUCIA-POSTAWY w formie afektów-wzruszeñ. który dotyczy pozytywnej oceny faktu istnienia obiektu uczuæ. ¿e dane wzruszenie p³ynie z trwa³ej dyspozycji” (1957: 183). I wydawaæ siê tu mo¿e.

utrwalone w etymologii nazwy UCZUCIA-POSTAWY. mo¿na przyj¹æ. ÿnienawidz¹cy’. sytuuje w niej deminutiwa i augmentatiwa. ¿e w UCZUCIACH-POSTAWACH pozytywnych. etymologiê s³owiañskich nazw z grupy ANTYPATII typu: pol. co mo¿na zilustrowaæ w nastêpuj¹cy sposób: Podsumowuj¹c niniejsze rozwa¿ania. jak NIECHÊÆ. mój wielbiciel. ÿbyæ odwróconym/obróconym ty³em’. mac. Akceptacja obiektu UCZUCIA-POSTAWY zwi¹zana z SYMPATI¥. moja Ania. nienawidziæ – ÿnie móc widzieæ’. Natomiast augmentatiwa „powiêkszaj¹” obiekty do takich rozmiarów. por. jak NIENAWIŒÆ. mówimy o osobach i przedmiotach bliskich. jak sugeruje C. mój przyjaciel. natomiast przy uczuciu negatywnym. i¿ bliskoœæ obiektu uczucia wyzwala w nas chêæ wpuszczenia kogoœ do naszej przestrzeni osobistej. sãm obraten – ÿnienawidziæ’. ÿobrócony ty³em’. Inchaurralde (1997: 139-140) charakteryzuje szczegó³owo przestrzeñ emocjonaln¹ jednostki. ANTYPATIA. wskazuj¹c. Inchaurralde (1997: 139). lubianych i kochanych. przejawia siê niew¹tpliwie element subiektywnego wartoœciowania obiektu uczucia. C. Umo¿liwia równie¿ POMI£OŒÆ NIENAWIŒÆ przestrzeñ JA przestrzeñ JA MNIEJSZENIE go i w³¹czenie do swojej przestrzeni przy uczuciach pozytywnych b¹dŸ POWIÊKSZANIE i wypychanie z w³asnej przestrzeni przy uczuciach negatywnych. por. PODZIWEM czy SZACUNKIEM pozwala sam obiekt uznaæ experiencerowi za swój i u¿ywaæ wobec niego zaimków dzier¿awczych. poniewa¿ ludzie czuj¹ siê blisko obiektu – osoby. aprobuj¹cych. by nie zmieœci³y siê w tej przestrzeni. i dlatego pozwalaj¹ jej „wejœæ” do w³asnej przestrzeni ¿yciowej. która wywo³uje przyjazne uczucie. d³ugotrwa³ym. oraz negatywnych. mój kolega.O metaforyce uczuæ 49 (Inchaurralde 1997: 137). NIENAWIŒÆ pragn¹ tej osoby lub obiektu siê „pozbyæ” z przestrzeni emocjonalnej i „wypychaj¹ na zewn¹trz”. Nie dziwi wiêc fakt – w naszym przekonaniu – ¿e tak czêsto za pomoc¹ deminutiwów. . a przede wszystkim hipokorystyków. gdy¿ nie czujemy siê zagro¿eni przez ten obiekt. Macedoñski i bu³garski przymiotnik obraten wspó³czeœnie zachowa³ oba znaczenia: 1. Przestrzeñ w³asnego JA mo¿na wiêc uznaæ za przestrzeñ emocjonaln¹. odrzucaj¹cych. a oznaczaj¹ce chêæ niepatrzenia na obiekt uczucia i pozbycia siê go z tej przestrzeni. jak MI£OŒÆ. pomniejszaj¹c jego rozmiar. Oddaj¹ to rozmaite skojarzenia pierwsze. wyra¿aj¹cego siê w formie oceny zawartej w s¹dzie egzystencjalnym. 2.

wrodzone lub nabyte.: wielbiciel. pewnej wyró¿nionej grupy zjawisk. ulubieniec. zachowanie’. leksykalnych. i¿ – niezale¿nie od paradygmatu badañ: generatywnego. najdro¿szy.50 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA augmentatiwów u¿ywamy zaœ w stosunku do osób/przedmiotów. chc¹c je powiêkszyæ i „wypchn¹æ z w³asnej przestrzeni” lub „powiêkszyæ i nie wpuœciæ do niej”. Znaczenie emocjonalne i strategie grzecznoœci (Inchaurralde 1997: 140) mog¹ byæ dwoma sposobami interpretacji deminutiwum. opozycjonista. jeœli odnieœæ j¹ do ogólnego znaczenia wyrazu postawa w S³owniku wspó³czesnego jêzyka polskiego (1996: 818): ÿ1. Ró¿nice w symbolizacji dotycz¹ poziomów doboru wyznaczników fonologicznych. strukturalnego czy kognitywizmu – istniej¹ d w i e pozostaj¹ce w stosunku interdependencji. 3. inne – w monografii o uczuciach (por. s¹ rozumiane za ich pomoc¹. kochanek. bêd¹c wyjaœniane w terminach przestrzeni. poniewa¿ ró¿nice w jakoœciach: zdarzeniowoœci AFEKTÓW i dyspozycjonalnoœci POSTAW znajduj¹ swój wyraz w konstrukcjach gramatycznych. ¿e symbolizacja to zjawisko wystêpuj¹ce na wszystkich poziomach strukturalnoœci jêzyka. do pewnego systemu wartoœci. Niew¹tpliwie nazwy: UCZUCIA-AFEKTY i UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE zaczerpniête s¹ z psychologii. gramatycznych. zawistny. nienawiœci¹. to. nastawienie wzglêdem ludzi i œwiata zewnêtrznego. socjologii czy naukach o kulturze. w³aœciwe cia³u usytuowanie poszczególnych jego fragmentów. ukochany. wyzwalanie pewnego typu zachowañ. antagonista. Nazwa UCZUCIE-POSTAWA EMOCJONALNA jest d³uga i niezbyt zrêczna. antypati¹. Podsumowanie dotychczasowych analiz lingwistycznych UCZUÆ prowadzi do wniosku. np. choæ u¿ywane tak¿e w filozofii. gramatyczne i pragmatyczne wyznaczniki. zwi¹zana z jej dyspozycjonalnym charakterem. leksyce i frazeologii. Z przytoczonych znaczeñ dopiero trzecie odnosi siê do zjawisk psychicz- . Nowakowska-Kempna 1995: 21-26). zarozumialec itp. Niektóre wa¿niejsze wyk³adniki przestrzeni emocjonalnej JA zosta³y przedstawione w artykule. 2. uwodziciel. predyspozycji do okreœlonych afektów oraz ocena globalna obiektu uczuæ znajduj¹ swoje potwierdzenie w licznych nazwach typu nomina attributiva. W ka¿dej z opcji badawczej mo¿na podaæ ich semantyczne. znajduj¹cy wyraz w zachowaniu i postêpowaniu. przeciwnik. tchórz. stosunek cz³owieka do ¿ycia. Aktualizacja UCZUCIA-POSTAWY. intrygant. straszek. a mianowicie. œwiadomie przyjêta pozycja cia³a. a wiêc niezale¿ne od siebie j a k o œ c i semantyczne: UCZUCIA-AFEKTY oraz UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE. fan. doborze konektorów zdañ podrzêdnych i ich typów. wróg. Poza kwesti¹ bezsporn¹ pozostaje kwestia sporna. stanowisko. zazdroœnik. które darzymy niechêci¹. zwolennik. które chocia¿ nie maj¹ nic wspólnego z pojêciem iloœci i wielkoœci. zaciek³y wróg oraz z³oœnik. frazeologicznych i tekstualnych. Przynosz¹ one równie¿ potwierdzenie tezy kognitywistów. jakimi terminami w lingwistyce opatrzyæ obie jakoœci.

Nieckuli. Bibliografia Apresjan J. [w:] Jêzyk a Kultura. przy czym mo¿e to byæ równie¿ stosunek emocjonalny.. a mianowicie: n a s t a w i e n i e. s. 21-29. pod red. (1993). s. 53-85. czyli d ³ u g o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. w przeciwieñstwie do with – ÿz’. 4 . „Etnolingwistyka”. s. long-term attitude. Ró¿nicê tê upatruje m. F.i d³ugotrwa³ych z przyimkami w jêzyku angielskim. 13-20.116) wprowadza nazwy ang. Naiwny obraz œwiata a leksykografia. Wiedza potoczna a inferencja. w tym A. [w:] Natura emocji.in. Podstawowe zagadnienia. Wychodz¹c z tego punktu. – (1998b). Lublin. 5-12. Wspó³pracuj¹ca z Ann¹ Wierzbick¹ M. Kraków. Bartmiñskiego. „Polonica” IX. odnosz¹ce siê w cz³onie wyjaœniaj¹cym do opozycji krótkiego/d³ugiego czasu oraz analogicznie: UCZUCIA D£UGOTRWA£E lub UCZUCIE-DYSPOZYCJA. short-term attitude. R. mówi¹c o jakoœci uczuæ. Nastawienie krótkotrwa³e okreœla równie¿ autorka jako anger-type words – ÿs³owa typu gniew’ (1997: 118). [w:] Z problemów frazeologii polskiej Tekst niniejszy w podobnej postaci zosta³ zamieszczony w monografii I. Tokarskiego. Bartmiñski J. nr 6. wydaje siê. Awdiejew A. ¿e propozycji autorek nie mo¿na przyj¹æ. Pozostaje wszak¿e problem koniecznoœci nazwania dwóch ró¿nych jakoœciowo pod wzglêdem semantycznym typów UCZUÆ. s. Osmond (1997: 115.. która równie¿ pos³uguje siê terminem ang. pod red. ³¹czy siê z krótkotrwa³ym afektem (1997: 114-116). Jêzykoznawstwo teoretyczne. pod red. Davidsona. J. attitudes – n a s t a w i e n i e. B. (1985). prze³. Averill J. Zwa¿ywszy fakt. najzrêczniejszym okreœleniem by³oby: UCZUCIA KRÓTKOTRWA£E. Byæ mo¿e. przyimek by – ÿprzez’. Ekmana. oraz ang. J. w którym np. Bartmiñskiego. wymagaj¹cym po sobie d³ugotrwa³ego uczucia (1997: 116-119).. R. Wroc³aw. – (1992). dochodzimy do identycznej propozycji w innych pracach badawczych. to znaczy wyra¿a stosunek cz³owieka do rzeczywistoœci. P. (1983). prze³. s. – (1994). Anusiewicza. Wojciszke.O metaforyce uczuæ 51 nych. [w:] O definicjach i definiowaniu. Gdañsk. – (1987). pod red. modele formalne jêzyka i leksykografia systemowa. [w:] Natura emocji. 5: Potocznoœæ w jêzyku i kulturze. w ³¹czliwoœci nastawieñ krótko. J. Klasyfikacja funkcji pragmatycznych. Tak¹ propozycj¹ mo¿na by zamkn¹æ niniejsze rozwa¿ania4. W oku patrz¹cego. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeñ. Wierzbickiej (1997: 228). Wœród zacytowanych okreœleñ w definicji s³ownikowej nazwy odnaleŸæ mo¿na wszak¿e wyra¿enie czêsto stosowane w odniesieniu do uczuæ-dyspozycji. 227-231. przyjmuj¹c tak¿e ró¿nicê w jakoœci semantycznej obu nastawieñ (1997: 113-133). Nieodpowiednie i odpowiednie emocje. t. Berej. czyli k r ó t k o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. Lublin. J. (1998a). i¿ w jêzyku polskim termin n a s t a w i e n i e oznacza raczej postawê wolitywn¹ ni¿ emocjonaln¹. Nowakowskiej-Kempnej (2000). s. 9-35. Stereotyp jako przedmiot lingwistyki.

Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. nastroju i innych pojêciach afektywnych. Cross-cultural Studies of Facial Expressions. „Pamiêtnik Literacki”. Bodlin M. s. D. 54-55. Poznañ. Berlin – Bern – New York – Paris – Wien. Psychologie vom empirischen Standpunkt. Pos³owie do pytania „Czy istniej¹ emocje podstawowe”. (1987). Pictures of Facial Affect. s. s. Nastroje. (1998). Bartmiñskiego. Bd.... Expression and Theoretical Foundation. Cambridge Mass. Archetypes. New York.P. III. Podrêczny s³ownik frazeologiczny jêzyka polskiego.. – (1988). Zbiory rozmyte. Psychologie vom empirischen Standpunkt. (1972). „Mind” 362. Definicja kognitywna jako narzêdzie opisu konotacji.W. Warszawa. Hamburg. series.J. Desclés J.. Lublin. (1988). (1971). Emotion in the Human Face. Code Ch. Davidson R. Aphasia and the Right Hemisphere. historia. The Face of Man: Expressions of Universal Emotions in a New Guinea Village. Bierwiaczonek B. II. Liberek J. Descartes’ Error. London. New York. (1982). (1997). Autonomic Nervous System Activity Distinguishes Among Emotions. Love in Frames and Scripts. [w:] Natura emocji. – (1955b). Battacchi M.. [w:] The Language of Emotions. sacrum. 169-229. pod red. Wszystkie emocje s¹ podstawowe. London. 233-246. – (1973a). (1987). s. Ekman P. Warszawa. Wzorce archetypowe w poezji tragicznej. Bd. Jêzyk cia³a. Gliwice. Conceptualization. „Nebraska Symposium on Motivation”. (1996). O emocji. Damasio A. Cole. (1983).. Universals and Cultural Differences in Facial Expressions of Emotions. Lublin [maszynopis]. (1969). Emotion und Sprache. Reason and the Human Brain. M.. Amsterdam – Philadelphia. Dialog na temat inwariantów jêzykowych w ujêciu kognitywnym [kserokopia]. 159-168. s. Eliade M. . [w:] Darwin and Facial Expression. cognitifs et types de proces. 50-53.. III.. Levenson R. Mit. Emotion. Dlaczego emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. by J. 1208-1210. Fauconnier G. 25-53. by S. ed. R. s. Theory of Enjoyment. Bednarkowa J. Strasbourg [maszynopis]. s. French Interjections and Their Use in Discourse. Desclés J. Palo Alto. Wroc³aw. Wroc³aw. Davis W. Locus umys³u. B¹ba S. Clore G. (1992). (1985). – (1998a). Brentano F. (1997). czyli o poprawnoœci frazeologicznej. emocje i cechy. (1998). [w:] Natura emocji. Basaja. J. pod red. Renna M. Dirven. Collins A. Warszawa... (1976). – (1998b). „Science” 221. Twardy orzech do zgryzienia..P. (1987). 2. [w:] Natura emocji.. New York.. Language. Ellsworth P.. (1997). t. Dziamska G. Mi³oœæ i nienawiœæ. 169-183. – (1973b)..52 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA i s³owiañskiej.. B¹ba S. Drescher M.. Friesen W. [w:] Natura emocji. (1996). 20-25.. s. Warszawa.. Davidson R. Ekman P.. s. Warszawa.. Nebraska. 240-256. ed. Katowice [maszynopis rozprawy doktorskiej]. – (1980).. Konceptualizacja MI£OŒCI w jêzyku uczniów siedemnastoletnich (z perspektywy ewaluacji procesu dydaktycznego). Elmsford. s. Niemeier. Wprowadzenie do matematycznego modelowania niejednoznacznoœci. [w:] Konotacja. (1998). Rytel.. (1997).. 47-50. Hamburg. Darwin and Facial Expression: A Century of Research in Review. Darwin K. s. [w:] Natura emocji. (1955a). Ekman P. (1996). z. Banyœ W. Bobryk J. (1996). Chichester. Ekman P. A Century of Research in Review. Ekman P.. Suslow T. Friesen W. (1986). Eibl-Eibesfeldt I. Friesen W. (1974). (1997). Czoga³a E. O wyrazie uczuæ u cz³owieka i zwierz¹t.

Kraków. [w:] The Language of Emotions.. (1979).. 9-65.. vol. Gerstmann S. s. s. s. [w:] Natura emocji. nr 3. Dziedzina emocji z perspektywy rozwojowej. Imagination.. ([1957]1985). s. Ró¿nice miêdzy emocjami. pod red. nastrojami i cechami temperamentalnymi. 81-123. Kêpiñski A. Fillmore Ch. (1970). Nosala. „Cognition and Emotion”.H. ed. Warszawa. 63-69. Frijda N. – (1998a). Kardeli. s. [w:] Natura emocji. nastroje i sentymenty. s. The Bodily Basis of Meaning.... no 2. S. Archetypy i symbole. prze³. [w:] Natura emocji. [w:] Podstawy gramatyki kognitywnej. Powszechniki istniej¹ i s¹ interesuj¹ce. Goldsmith H. 56-62. Katowice [maszynopis pracy magisterskiej]. XXIX.. Próba leksykograficznego opisu znaczeñ grupy rosyjskich s³ów oznaczaj¹cych uczucia. 105-123. Nowakowska-Kempna I. nr 2. Maruszewskiego. s.. 174-178. Hall E. The Expressive Function of Language: Towards a Cognitive Semantic Approach. (1992). Wroc³aw. (1997). [w:] Z zagadnieñ s³ownictwa wspó³czesnego jêzyka polskiego. 9-34. The Language of Emotions: an Analysis of a Semantic Field. O sztuce kochania. Frake Ch. Kañczuga E. 139-145. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej.. s. Sêk. wyd. pod red. H. – (1998b). [w:] Natura emocji. A. pod red. (1997). Jankowski. J. Kagan J. – (1981). nr 3. . O ekspresywnoœci jêzyka. Jarymowicz M. Inchaurralde C. O uczuciach i ich objawach w aspekcie semantyki leksykalnej. Johnson-Laird P.. Warszawa.. [w:] The Language of Emotions. 70-74. Emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Warszawa. (1987). 161-168. Jordanskaja L. The Role of Language in this Connection. Kowalika.. H. [w:] Language and Cultural Description: Essays by Charles O. Lêk. T. Dil.. Poznañ.. Brzeziñskiej. „Quaderni di semantica” VI.. choæby prostych. Jêdrzejko E. (1986). Space. Oatley K.. Ukryty wymiar. [w:] Semantyka i s³ownik. s. 81-90. Warszawa. Reference and Emotional Involvement. s. Lublin 1994. s. II. Wierzbickiej. (1989).O metaforyce uczuæ 53 Fife J. 153170. A. 222-254. (1985). Inteligencja emocjonalna. Chicago and London.I. Bezg³oœny jêzyk. – (1976). Jung C. pod red. Bieli. „Teksty”. (1985). s. (1997). 15-33. Stanford. The Body in the Mind. Goleman D. 135-154. A. Poznañ. t.G. Foolen A. A.. (1998). (1977). Psychologia a religia. (1986). s. „Prace Jêzykoznawcze” 91. Grochowski M.. (1972). – (1992). potencjalne.. Dociekania nad natur¹ emocji: O emocjach poza œwiadomoœci¹ i emocjach poza spontanicznoœci¹. (1994). uniwersalne – w œwietle kategorialnego znaczenia form czasu teraŸniejszego. Twarz i rêka. habitualne. Wroc³aw. nr 7/8. Cambridge. „Czasopismo Psychologiczne”. Znaczenie polskiego czasownika: aktualne. Prototyp NIENAWIŒCI (na materiale jêzyka polskiego i serbsko-chorwackiego).. Johnson M. Bartmiñskiego. Grabias (1978). III. Rozwój uczuæ. Jêzykowy obraz œwiata (1990). Ró¿norodnoœæ afektu: emocje i zdarzenia. Jêzykowy obraz œwiata. R. (1998). Pojêcie jêzykowego znaku ekspresywnego. Frames and the Semantics of Understanding. „Studia Semiotyczne”. Frake. – (1987). (1997). 107-115. by A. Warszawa. and Reason. Cz. [w:] Natura emocji.. s.. „Przegl¹d Humanistyczny”. – (1998c). (1980). Emotions. s. s. 3. Lublin. Fromm E. (1972). Lublin. Warszawa.

. Sta³oœæ i niesta³oœæ emocji.. II. pod red. Cognition and Philosophy. Concept.54 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Kleiber G.. Warszawa. 75-79. Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. Berlin – New Jork. (1990). ed. – (1998f). Lewandowskiej-Tomaszczyk. ed. (1987). Maia B.. s. (1993). [w:] Natura emocji. Lowen A. Taylor. Chicago – London. (1997). (1989).. Lakoff G. W. The Contemporary Theory of Metaphor. Wroc³aw.. 203-218. (1998). Stopieñ kontroli nad emocjami zale¿y od rodzaju systemu reakcji. s. Masson J. przek³ad [w:] B.. T..S. s. s. Kaj je metafora?. MacLaury. Anger: Its language. 202-251. 1998. „Socjolingwistyka”. Dzie³a. Metaphors of Anger.P. Lublin. Cambridge 1995. s. The Cognitive Basis of Grammar. s. [w:] Natura emocji.. a nie przyczyn¹ przetwarzania informacji. and Love. B.. Image and Symbol. £ódŸ. Amsterdam – Philadelphia. I. The Language of Emotion – „Metaphors”. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. 190196. vol. (1988). Warszawa. Cechy czêœci cia³a jako tworzywo semantycznej struktury zwi¹zków frazeologicznych (na materiale gwarowym). [w:] Metaphor and Thought. Turner M.. Doœwiadczenie emocjonalne jest wynikiem.. 146-153. – (1991). (1986). – (1998c). Berlin – New York. Ortony. pod red. Chicago. [w:] Natura emocji. [w:] The Language of Emotions. and physiology in the light of cross-cultural evidence. (1991). Warszawa. [w:] Natura emocji. When Elephants Weep: The Emotional Lives of Animals. conceptualization. s.. t.. s. Stanford. Basaja. [w:] Natura emocji. s. [w:] Natura emocji.. (1980). Lazarus R. 119-155. 215-217. nr 5. Langacker R. Foundations of Cognitive Grammar. „Quaderni di Studi Semiotici: Meaning and Mental Representation”. (1986). Krawczyk-Tyrpa A. [w:] Language and the Cognitive Construal of the World. Bydgoszcz. Emotion. (1987). [w:] Lexical Semantics. Jêzyk cia³a. red. Johnson M. – (1992). – (1998e). More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor.. Surprise: The iconicity-conventionality scale. Zwi¹zki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami czêœci cia³a. Fire and Dangerous Things. New York. Specyficznoœæ fizjologiczna emocji – nie zapominajmy o fizjologii CUN. I-II. 155-173. t. – (1998b).R. Cognitive Semantics. Surprise. 330-331... 2-145. (1984). Na materiale gwarowym. (1998a).. Lakoff G. Lubasia. . Pamiêæ a pamiêæ emocjonalna w mózgu. Warszawa. 231-239. s. (1982). McCarthy S. Katowice. D.. Nieœwiadome mo¿e byæ przetrwanie emocjonalne. U. „Scenarios” or „Metalanguage”?. wyd. Women. 248-249. I: Theoretical prerequisites. – (1998d). Mózgowe interakcje poznawczo-emocjonalne. Lyons W. – (1983). Laskowska E. Paris. Uniwersalne zdarzenia poprzedzaj¹ce emocje. by J. [w:] Pragmatics and Beyond.. [w:] Natura emocji. Frazeologizmy mimiczne i gestyczne. An Interdisciplinary Series of Language. prze³. Duchowoœæ cia³a. ale nie emocje. Krzeszowski. Kante... 262-263.. Lakoff G. – (1987). Kryk-Kastovsky B. [w:] Natura emocji. pod red. 181-196. – (1998b). Kövecses Z... Wartoœciowanie w jêzyku potocznym. Ljubljana. 271-325. Rytel.. La sémantique du prototype. [w:] Z problemów frazeologii polskiej i s³owiañskiej. Krawczyk A. M. s. – (1995). – (1995). s. s. (1998a). R. by A. Pride. s. Studies VI. Eco. s. (1995). Metafory w naszym ¿yciu. A Lexical Approach to the Structure of Concepts.. Versus 44/45. – (1998 [1995]). Malinowski B.. Wroc³aw. Le Doux J.. Cambridge. Categoriés et sens lexical.E.

pod red. Warszawa. z. (1997). s. „Journal of Experimental Psychology: General”. s. z. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. „Przegl¹d Humanistyczny”. s. London. Czasy gramatyczne czasowników. Principles of Categorization. (1997). (1990). 192-233. Lublin. 3. s. Amsterdam – Philadelphia. Prototype Classification and Logical Classification: The Two systems. prze³. [w:] C. Jak mówimy o uczuciach? Poprzez analizê frazeologizmów do jêzykowego obrazu œwiata. Data. The Nature of Mental Codes for Color Categories. Propozycja analizy semantycznej. s. – (1987). J. Nosal Cz. (1989). s. Pajdziñska A. Prokopiuk J. (1970). Pajdziñska A. Œwierszczewski. – (1977). Roc³awski B. O’Connor J. R. Noun Classes (1986). s. pod red. Gdañsk. The Cognitive Structure of Emotions. Hillsdale. (1991). J. 27-48. Warszawa. Z. B. Podstawy psychologii ogólnej. – (1978). Natura emocji (1998).73-86. przek³.. 104. Ortony A. Psychologiczne modele umys³u. [w:] Logika i jêzyk. „Journal of Experimental Psychology”: Human Perception and Performance I. [w:] Jêzykowy obraz œwiata. (1912). s. [w:] The Language of Emotions. „Psychological Bulletin” no 94. vol. Warszawa. (1986). Teoria. Warszawa. – (2000). Podstawowe zagadnienia. Warszawa. ed. [w:] Studies in Cross-Cultural Psychology. Lublin. Ambiwalencja funkcji stereotypów w komunikacji miêdzykulturowej. (1988). Human Categorization.A. P. Rubinstein R. (1962). Poznañ.. Bartmiñskiego. Osmond M. by E. [w:] Cognition and Categorization. (1981).O metaforyce uczuæ 55 Mel´èuk I. (1988). ed. . vol. (1998). Moods and Conscious Awareness. s. no 2. Zwi¹zki frazeologiczne nazywaj¹ce akt mowy. by C. Czêœæ II. O uczuciach-stanach emocjonalnych. – (1981). Lwów. Obuchowski K. Reinchenbach H. by E. (1984). Quasthoff U. [w:] New Trends in Cognitive Representation: Challenges to Piaget’s Theory.. Psychologiczne modele umys³u. 303-322. Ribot T. Wojciszke. – (1995). (1983). Panksepp J. Reirenzein R. Podstawy emocji podstawowych. Pelc. (1996). – (1975b). (1989). 111-135. Dictionnaire explicatif et combinatoire du français contemporain. Ohnuki-Tierney E. Konstrukcje zdaniowe z leksykalnymi wyk³adnikami predykatów uczuæ. Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych. Collins A..S. Semantyka i sk³adnia. The prepositions we use in the construal of emotions: Why do we say fed up with but sick and tired of?. Scholnick. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. Z zagadnieñ psychologii uczuæ. Clore G. Etnocentryczne przetwarzanie informacji. Najder K. The Schachter Theory of Emotion: Two Decades Later. s. Warren. Warszawa. wyd.. Ortony A. Craig. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Clore G. New Jersey. (1975a). (1970). Cambridge. 125-137. [w:] Natura emocji…. pod red. Montreal. O nieostroœci (1988). Noun Classes and Categorization. Seymour J. t.B.. Wprowadzenie do programowania neurolingwistycznego. 113-129. „American Ethnologist” 8. 1. 1-49. 239-264. 87-109. Warszawa. Warszawa. Anusiewicza. 3. Teoria i praktyka. metodologia. (1990). Ekmana. Psychologia a religia. by N. J. ed. Pos³owie.G. Prolegomena. s. Emotions. (1967). M. Katowice. O nieostroœci. Davidsona. „Cognition and Emotion”. Muszyñskiego. ed. S³uch fonemowy i fonetyczny. Nowakowska-Kempna I. Rosch E. [w:] Jêzyk a Kultura. 25-30.. Wroc³aw. Gdañsk. Studia z semiotyki logicznej. 3. Natura emocji. Rosch. 132-148. Cognitive Representations of Semantic Categories. Jung. analizy empiryczne. Lloyd. B. s. Phases of Human Perception/Conception/Symbolization Processes: Cognitive Anthropology and Symbolic Classification.

A Response to Michael Bamberg.H. Clark L. A. wydruk w: „Cognitive Science” 16. S³ownik (1996). Warszawa. Emotivniot jazik i negovata lingvistika interpretacja. The Language of Emotions. Watson D. (1970). (1995). Moniak. Wierzbickiej. Ungerer F. Schweder R. 154-157. zaanga¿owanie. pol. Czub. Gramatyka i obrazowanie.. lubi. s. namiêtnoœæ. The Varietes of Goodness. [w:] Natura emocji. s. (1975). 539-581.. (1998).A. s. (1989). 83-96. Jordañskiej. Saul L. Scheler M.. Stankjeviè E. (1994). (1986). prze³. [w:] The Language of Emotions. s.. (1995). s. Mowa cia³a zdradzi wiêcej ni¿ tysi¹c s³ów. 30-36. (1964).. Lexicography and Conceptual Analysis.P. E. prze³. pod red. Dunaja. Mass. Pedagogika wczesnoszkolna.. Halle. 250-253. „Nie jesteœ chory.. by S. Warszawa. The Language of Emotions (1997). Banysia. (1998). 36-47. – (1992). M. Karolaka.. Sperling A. s.... Medytacje semantyczne. Psychologia. nastroje. (1971). Emocje. s. Granulation and Its Centrality in Human Reasoning and Fuzzy Logic. W. [w:] Natura emocji. 111-127. Zadeh L. 227-233. s. pod red. Defining Emotion Concepts [maszynopis]. by A. no 93. 307-328. Conceptualization. P. Gdañsk. Chicago – London. O podziwie i zachwycie. Expression and Theoretical Foundation. „Fuzzy Sets and Systems” 90. [w:] A. Wierzbicka A. s. Mi³oœæ i odpowiedzialnoœæ. prze³. (1992). [w:] Natura emocji. A Triangular Theory of Love. Lublin. K. s. Spaces (1996). Bardziejewska. Emotions and Emotional Language in English and German. – (1999).. szanuje. Ognik. Ann Carbor. Niemeier. Cambridge. (1998a). Intymnoœæ. [w:] Natura emocji.. III: Emotion.101-111. Dirven. Scherer K. Wojciszke B. Dowody na uniwersaln¹ i kulturow¹ specyfikê wzbudzania emocji. Worlds and Grammar. Structure thÀme-rhÀme (1988). Siatkowska E.56 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Ryle G. Warszawa. s. Handke. Toward a Theory of Fuzzy Information.. New York – London. [w:] Semantyka i s³ownik.. Wroc³aw. B.. P. Ku pojêciu „emocji modalnych”. Kornacki. Thiel E. s. tylko siê zakocha³eœ” – emocja jako system interpretacji. I. (1947). (1972). przek³. Wroc³aw – Kraków – Warszawa. Dociekania filozoficzne. Semantic Primitives. Warszawa 1996. Marciszewski. The Development and Dynamics of Personality. trans. [w:] The Language of Emotions. „Psychological Review”. Emotional Maturity. by G. Zajonc R. – (1998b). Kocha. „Makedonski Jazik” kn 1-2. Sweetser. (1998). prze³. Mówienie o emocjach.. J. Fauconnier. 138-163. s.119-135. (1997). ed. t. – (1997). The Concept of Mind. Dowody na istnienie emocji nieœwiadomych.. Kraków. Wajszczuk J. Wroc³aw.J. M. – (1985). Amsterdam – Philadelphia. ed. M. Sternberg R. Besemeres. B. s. [w:] Paralele w rozwoju s³ownictwa jêzyków s³owiañskich. pod red. . W. kultura i poznanie. Wroc³aw. von (1963). J.. Warszawa. Wittgenstein L. W. Wojty³a K.. (1916). R. Sousa R.: Czym jest umys³. (1962).Wierzbicka. Witwicki W. Wprowadzenie do jêzykoznawstwa kognitywnego.. Psychologia mi³oœci. Frankfurt a. Poznañ. Moderska. Tabakowska E. ([1953]1972). Jêzyk – umys³ – kultura. Der Formalismus in der Ethik und die materielle Werthethik. Rozwój polskiego i czeskiego s³ownictwa okreœlaj¹cego emocje proste na przyk³adzie pola semantycznego ÿgniew’. 119-133. S. Wiêckowski R. Warszawa. Semantyka. [w:] Natura emocji. pod red.. – (1972). Wright G. (1993). S³ownik wspó³czesnego jêzyka polskiego. Warszawa. de (1990). Philadelphia. Psychologia. The Relationality of Emotion. cechy i temperament: rozwa¿ania pojêciowe i wyniki badañ. Moderski. (1997). Wierzbicka. Structure thÀme-rhÀme dans les langues slaves et romanes. 125-132. Spaces. Caroma. Na marginesie artyku³u L.

e. – (1989). that is about the Use of Metaphors of Feelings Summary The subject of the paper is the problem of expressions reforming the embodiment of thoughts that refers to feelings. z. a link scheme) and.e of the ways – mostly metaphorical – in which people express other emotions. nr 8. Teoria implikatur Grice’a a jêzyk wartoœci. Pojêcie implikatury w jêzykoznawstwie – przegl¹d najwa¿niejszych stanowisk.O metaforyce uczuæ 57 Zaron Z. Znamierowski Cz. in which the approval or disapproval of an object of the emotion connected with the wish of letting it into or pushing it out of this space. 519-527. (1957). de verbalisation des sentiments. 8. „Poradnik Jêzykowy”. based on the link scheme. 628-645. based on it. the structure of the central metaphor which organizes the structure of the conception describing a feeling. Apart from the various grammatical (e. (1988). „Poradnik Jêzykowy”. Le langage du corps/le corps dans l’esprit ou des métaphores de sentiments Résumé Le présent article traite la question de l’incarnation des pensées concernant les sentiments ou bien la question des moyens. refers to the dispositions of feelings i. emotional attitudes. although the notion of emotional attitude is uncomfortable as it may be associated with the intellectual or volitive attitude and can be replaced by the term – disposal that is not an ideal solution either.g. s. s. i. which is not the case when talking about affects. Warszawa. difference between actual and non-actual tense. Semantic affects which are presented here obligate to the acceptation of the distinction between affects and emotional attitudes. 9-10. These are: the creation of new conceptual scheme (Lakoff 1986) for the affects (source – path – aim) and for dispositions (e. Wybrane pojêcia etyczne w analizie semantycznej. which have already been presented. An important differentiation between emotions – affects and feelings – dispositions is reflected in the difference between the ways of their verbalisation. (1985). English Present Simple and Present Continuous) and semantic differences between affects and emotional dispositions. (Kochaj bliŸniego swego). The non-semantic phraseology. Predslovie. Žolkovsky A. z. as well as defining the emotional space of the „I”. which when adopting the features of their semantic phraseology refers to the feelings – affects. The Body Language or the Body in the Mind. Wroc³aw. souvent métaphoriques. (1964). „Mašinnyj perevod i prikladnaja lingvistika”. Une distinction importante entre les sentiments-affects et les sentiments-dispositions .g. Oceny i normy. usually in their phraseology. the cognitive grammar adds new ones. and also actualisation of the feeling of instructions by means of actualising affects.K. Zdunkiewicz D.

. c’est-à-dire les sentiments-bases émotionnelles. la distinction entre Present Simple et Present Continuous) ou de nature sémantique.ex.58 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA se trouve affirmée dans la différence entre les moyens de leur verbalisation. surtout dans la phraséologie. le plus souvent. – l’actualisation du sentiment-disposition à l’aide des affects actualisants ce qui est proscrit dans le cas des affects eux-mÃmes. si la phraséologie prend l’aspect somatique de motivation métaphorique. En voilà des exemples: – le choix d’un nouveau schéma préconceptuel figuratif (Lakoff 1986) pour les affects (source – piste – but) et pour les dispositions (p. Les faits sémantiques susmentionnés obligent à adopter une distinction entre affects et bases émotionnelles quoique le terme de «base émotionnelle» soit un peu flou étant associé avec la base intellectuelle ou volitive. le schéma de LIEN) qui servirait de base à la construction de la métaphore centrale organisant la structure conceptuelle de celui qui définit un sentiment donné. LINK schemata). qu’elles soient de nature grammaticale (p. – la détermination de l’espace émotional du moi où l’approbation / désapprobation envers l’objet du sentiment traduit la volonté de le faire entrer dans / repousser de cet espace. si elle est dépourvue d’aspect somatique et est sous-tendue par le schéma préconceptuel de LIEN (ang. la grammaire cognitive en propose quelques-unes de plus. Outre les distinctions entre les affects et les sentiments-dispositions existantes. Or.ex. et ce. les sentiments-dispositions. Par contre. elle concerne. elle se rapporte aux sentiments-affects.