Acta Universitatis Wratislaviensis No 2229 Jêzyk a Kultura • tom 14 • Wroc³aw 2000

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA
Uniwersytet Œl¹ski w Katowicach

Jêzyk cia³a1 czy cia³o w umyœle2, czyli o metaforyce uczuæ
Werbalizacja stanów emocjonalnych (Frijda 1986; Saul 1947; Lyons 1980), któr¹ Ronald W. Langacker (1987: 57, 162-164, 411; 1991) nazywa œcie¿k¹ kognitywn¹ uczuæ (ang. the emotional cognitive routine) odbywa siê najczêœciej poprzez utrwalenie na drodze leksykalnej rzeczownikowych nazw uczuæ, czasownikowych opisów relacji (uwzglêdniaj¹cych podmiot doznaj¹cy uczucia – e k s p e r i e n c e r a, zdarzenie je wywo³uj¹ce i jego sprawcê – p r z e d m i o t i k a u z a t o r a uczucia zarazem), a tak¿e – frazeologizmów wyjaœniaj¹cych opisowo, o co chodzi (Foolen 1997; Osmond 1997; Kryk-Kastovsky 1997). Wœród œrodków s³owotwórczych przewa¿aj¹ sufiksy deminutywno-ekspresywne i hipokorystyczne lub augmentatywno-ekspresywne (Inchaurralde 1997), a wœród wyk³adników fonetycznych – nasycenie tekstu g³oskami cisz¹cymi przy wyra¿aniu uczuæ pozytywnych lub szumi¹cymi i sycz¹cymi przy informowaniu o doznaniach negatywnych i dezaprobacie. Temu celowi s³u¿¹ równie¿ kanoniczne (Langacker 1995: 99) œrodki sk³adniowe (Osmond 1997) oraz niemorfologiczne (Drescher 1997: 233-247; Nowakowska-Kempna 1995: 24-26). Charakterystyka tonu i barwy g³osu otrzymuje w³asn¹ postaæ we frazeologii i leksyce (w tym we frazeologizmach ukrytych; Pajdziñska 1990: 109; 1988). Szczególn¹ rolê mo¿na przypisaæ tekstom o wartoœci emocjonalnej (Ungerer 1997: 307-329). Analiza semantyczna nazw UCZUÆ respektowa³a zawsze fakt, i¿ UCZUCIA s¹ faktycznie niedefiniowalne, nie w pe³ni wyra¿alne s³owami, podobnie jak prze¿ycia i poznanie emocjonalne (Scheler 1916: 62-64; Wittgenstein [1953]1972; Wierzbicka 1971: 30). W definicjach przez uwik³anie UCZUCIA mog¹ byæ eksplikowane poœrednio b¹dŸ poprzez analizê zdarzenia-przyczyny (de Sousa 1990: 182), które je wywo³a³o (Caus (ab), gdzie a – zdarzenie wywo³uj¹ce uczucie, b – uczucie), b¹dŸ dziêki opisowi wygl¹du cia³a eksperiencera, czyli skutku uczucia oraz zdarzeñ bêd¹cych skutkiem tej samej przyczyny, co uczucie (Wierzbicka 1971: 34; Ortony,
1 2

Tytu³ ksi¹¿ki A. Lowena (1992). Tytu³ ksi¹¿ki M. Johnsona (1987).

26

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA

Clore, Collins 1988; Johnson-Laird, Oatley 1989; Ortony, Clore 1989: 127; Jordanskaja 1972). Sposób definiowania UCZUÆ poœrednio, przez uwik³anie w analizê przyczyny i/lub skutku (bezpoœredniego oraz poœredniego), znalaz³ mo¿liwoœæ realizacji w poststrukturalnej teorii lingwistycznej, zwanej p o r t r e t e m leksykograficznym lub j ê z y k o w y m (Apresjan 1993: 15-16; 1994: 6-9; Žolkovskij 1964: 9; Mel´èuk 1984), uwzglêdniaj¹cym eksplikacjê z n a c z e n i a ujêzykowionych pojêæ w sposób pe³ny i konsekwentny. Z tego punktu widzenia prezentuje siê po³¹czenie semantyki z pragmatyk¹ i wartoœciami komunikacyjnymi (struktur¹ tematyczno-rematyczn¹, por. Structure thÀme-rhÀme 1988), ograniczenia stylistyczne w wyra¿aniu uczuæ w po³¹czeniu z w³asnoœciami sk³adniowymi, morfologicznymi i niemorfologicznymi cechami fonologicznymi (Apresjan 1993: 16). Analizy takie, jeœli wychodz¹ poza obrêb jednego wyrazu i siêgaj¹ po zdanie i akapit, ukazuj¹ prawid³owoœci i n t e r w e n c j i z n a c z e ñ (Apresjan 1994: 5). Jurij Apresjan (1994: 6-8) uwa¿a, i¿ w pe³nym portrecie takiego pojêcia, jak UCZUCIE powinno siê znaleŸæ wszystkie szeœæ nastêpuj¹cych po sobie faz: 1) pocz¹tek emocji z fizyczn¹ percepcj¹ i umys³ow¹ kontemplacj¹ (przyczyny emocji); 2) ocena racjonalna czynnika powoduj¹cego emocjê; 3) uczucie w³aœciwe, czyli „stan duszy” (Apresjan 1994: 7) z zabarwieniem przyjemnym/przykrym (pozytywnym/negatywnym, por. Ribot 1912; Gerstmann 1986: 13-14; Sperling 1995: 243); 4) pragnienie przed³u¿enia/zaprzestania trwania bodŸca; 5) f i z j o l o g i c z n a, niekontrolowana reakcja cia³a na bodziec, ³¹cz¹ca siê ze s³ownictwem wyra¿aj¹cym zewnêtrzne objawy uczuæ (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985); 6) kontrolowane (dodajmy: tak¿e niekontrolowane) reakcje fizyczne lub werbalne eksperiencera na uczucie, np.: wycofywanie siê ze strachu, wyskakiwanie do przodu w gniewie, wykrzykiwanie z radoœci (Apresjan 1994: 6). Badacz zak³ada, i¿ prze¿ywanie uczucia uruchamia szeœæ podstawowych systemów, z których ka¿dy ma swój wyk³adnik jêzykowy, a mianowicie: odczuwaæ – dla percepcji, robiæ – dla czynnoœci cia³a, myœleæ – dla intelektu, czuæ – dla emocji, chcieæ – dla aktu woli oraz mówiæ – dla mowy. Badacz przyjmuje równie¿, ¿e uczucia, zw³aszcza intensywne, stoj¹ce poni¿ej podstawowych (de Sousa 1990: 181-182; Averill 1998a: 13-20; Ekman 1998a: 2025; Panksepp 1998: 25-30; Scherer 1998a: 30-36; Schweder 1998: 36-47; Ekman, Davidson 1998: 47-50; Wierzbicka 1992: 1-5, 539-544; Damasio 1996: 127-132; Goleman 1997: 443-444; Gerstmann 1986: 14-15; Witwicki 1962; Rubinstein 1962: 607), prototypowych uczuæ, musz¹ siê manifestowaæ zewnêtrznie poprzez gesty, mimikê, ruchy, mowê (Apresjan 1994: 10) oraz zachowania konwencjonalne, co znajduje – w naszym przekonaniu – bogat¹ reprezentacjê w jêzyku, a dok³adniej w grupie f r a z e o l o g i z m ó w (por. Frake 1980: 3; Nowakowska-Kempna 1995; Pajdziñska 1990). Rozró¿nia siê wiêc: 1. uczucia oraz 2. ich zewnêtrzne manifestacje (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985; Pajdziñska 1990; Kêpiñski 1992; 1977; Krawczyk 1982; 1983; Krawczyk-Tyrpa 1987; Battacchi, Suslow, Renna 1996; The Language of Emotions 1997).

O metaforyce uczuæ

27

W uzupe³nieniu rozwa¿añ Jurija Apresjana trzeba podkreœliæ, i¿ s³uszny jest kierunek pe³nego, wspólnego opisu w semantyce UCZUÆ z ich manifestacjami, gdy¿ dzia³aj¹ca w tym przypadku zasada m e t o n i m i i PARTEM PRO TOTO – jako odmiana metafory – prowadzi do ods³oniêcia tej sfery mechanizmów analizy uczuæ, które odnosz¹ siê do sposobów mówienia o nich i rozumienia ich oraz do frazeologii o motywacji metaforycznej, metaforycznym rozszerzeniu kategorii, a w nastêpstwie tego: istnienia i funkcjonowania innego typu definicji semantycznej danego uczucia, uwzglêdniaj¹cej definiowanie przez podawanie rozumienia metaforycznego. Tym samym w semantyce postrukturalnej sta³o siê mo¿liwe eksplikowanie znaczenia ró¿nego od przedstawienia cech koniecznych i wystarczaj¹cych. J. Apresjan (1993: 10, 15-23) wyraŸnie wskazuje, i¿ portret jêzykowy pojêcia, prezentuj¹cy pe³n¹ strukturê znaczeniow¹, odnosi siê do jej wielowarstwowoœci (Apresjan 1993: 23). W teorii Igora Mel′èuka i Jurija Apresjana zauwa¿yæ wiêc mo¿na now¹ propozycjê analizy semantycznej poszerzaj¹c¹ w sposób znacz¹cy sens pojêcia o wiele „powtarzaj¹cych siê cech” (Apresjan 1993: 10). Propozycja ta bliska jest za³o¿eniom semantyki kognitywnej, w której programowo ukazuje siê wszystkie cechy pozytywne (Bartmiñski 1988: 170, 180) sensu wy³aniaj¹ce siê wprost oraz o strukturze metaforycznej (Lakoff, Johnson 1988: 135, 94), wspó³tworz¹ce system pojêciowy. Istotn¹ rolê odgrywaj¹ w tym przypadku doœwiadczenia cielesne, na które zwróci³ uwagê równie¿ J. Apresjan (1994), oraz przejœcie za pomoc¹ szeregu frazeologicznego: od frazeologizmów ukazuj¹cych doœwiadczenia cielesne do frazeologizmów, które maj¹ znaczenie metaforyczne, por.: w X-ie wzburzy³a siê krew z gniewu → w X-ie zakipia³a krew → w X-ie wszystko siê gotowa³o (Lakoff [1995]1998). Trzeba wówczas wzi¹æ pod uwagê fakt, i¿ oko³o 55% (O’Connor, Seymour 1996: 39-81) informacji dostarczaj¹ nam doœwiadczenia cielesne, przejawiaj¹ce siê w skonwencjonalizowanych gestach, mimice, wygl¹dzie i zachowaniu, które okreœlamy wspólnym mianem j ê z y k a c i a ³ a (Lowen 1992; 1991; Hall 1979; 1987; Thiel 1992; Collins 1996). Oprócz 55% informacji odbieranych za pomoc¹ jêzyka cia³a, oko³o 37% przynosi nam g³os, ton, barwa g³osu i akcentuacja wypowiedzi, zwi¹zane ze s³uchem fonetycznym (Roc³awski 1991: 18-26), a tylko 8% – s³owo (O’Connor, Seymour 1996: 39). Tym samym mo¿na uznaæ, ¿e zarówno poznanie i doœwiadczenie emocjonalne, jak i wyra¿aj¹cy je jêzyk cia³a maj¹ naturê n i e j ê z y k o w ¹. W badaniach prowadzonych przez fizjologów, neurologów, biologów czy antropologów podkreœla siê, ¿e uczucia i myœli sytuowane s¹ w innych obszarach mózgu (de Sousa 1990: XVI) ni¿ myœlenie racjonalne. Z uczuciami zwi¹zany jest system limbiczny (ang. tzw. the reptile brain, Foolen 1997: 18-20) ³¹cz¹cy œwiat ludzi i zwierz¹t, ukszta³towany u cz³owieka oko³o 200 mln lat temu, podczas gdy system korowy, tzw. neocortex, odpowiedzialny za myœlenie racjonalne, uformowa³ siê przed oko³o 50 000 do 100 000 laty (por. Masson, McCarthy 1995: 16; Foolen 1997: 19; Goleman 1997: 33). W prawej pó³kuli mózgu usytuowane s¹

Maia 1998: 207. Wyjaœniaj¹ bowiem skomplikowan¹. natomiast uczucia korzystaj¹ z systemów analogowych. Wyniki badañ J. nosz¹cego nazwê „stra¿nika emocji” (Goleman 1997: 43-44). 1998d. 1998e. Le Doux w tym zakresie umo¿liwiaj¹ wiêc zrozumienie faktu. Wielu psychologów. Damasio 1996: 156). 1998c. Le Doux 1998a. 1998b. Lowen 1992. reakcje emocjonalne ujawniaj¹ siê z ca³¹ moc¹. Maia 1998: 207. a stamt¹d – do ca³ego mózgu i reszty cia³a. nóg. 1998c. Damasio 1996) to dwie czêœci pierwotnego wêchomózgowia. wywo³uj¹c zarazem reakcje behawioralne. Le Doux wykaza³ (1998a. usytuowane w systemie limbicznym. Bodziec. i¿ sygna³y sensoryczne ze wzgórza p³yn¹ przez pojedyncz¹ synapsê do cia³a migda³owatego. dlaczego uczucia bior¹ górê nad rozs¹dkiem. Zajonc 1998. Spowodowa³o to odrzucenie teorii reakcji emocjonalno-intelektualnej. Sperling 1995: 243). J. twarzy oraz odpowiednio modulowanego g³osu (Kryk-Kastovsky 1997: 156-158). Korowe procesy poznawcze ³¹czone s¹ z afektami wtórnymi. 1998c. szyi. wzbudza reakcje przykroœci-przyjemnoœci (Ribot 1912. zachowanie emocjonalne eksperiencera. Clore 1998. obok których wystêpuj¹ nowsze: kora mózgowa i nowa kora mózgowa. w której wszystkie sygna³y by³y przesy³ane g³ównie do uk³adu limbicznego. Jarymowicz 1997) przyjmuje i dowodzi – za pomoc¹ badañ eksperymentalnych – prawdziwoœci tez o aspektach œwiadomych i podœwiadomych w emocjach. Cia³o migda³owate i hipokamp (Goleman 1997. psychiatrów i neurologów (Natura emocji 1998. docieraj¹c do kory mózgowej. odpychanie-przyci¹ganie (Natura emocji 1998: 345. czemu towarzysz¹: niepokój-uspokojenie. Gerstmann 1986: 13-14. 1998b. 1998b. Poniewa¿ eksperiencer ma ograniczone mo¿liwoœci opanowania impulsów przewodzonych na drodze podkorowej b e z p o œ r e d n i o d o c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o. 1991. st¹d mog¹ funkcjonowaæ w pierwszej fazie poza œwiadomoœci¹ jako reakcja na bodŸce podprogowe (afekty pierwotne). Natura emocji 1998. Kryk-Kastovsky 1997) staje siê istotnym sposobem komunikowania pojêæ – zw³aszcza pojêæ emocjonalnych – miêdzy ludŸmi. reaguj¹cego bezpoœrednio na informacje p³yn¹ce z uk³adu nerwowego oraz wegetatywnego. z u¿yciem jêzyka cia³a: r¹k. Damasio 1996: 156). Frijda 1998a. ono zaœ wyzwala reakcjê mózgu myœl¹cego (Le Doux 1998a: 193-194). Podobnie wieloaspektow¹ naturê maj¹ „piê- . ³¹cz¹c te drugie z funkcjonowaniem c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o (amygdalu). „piêtrow¹” budowê mózgu i reakcje na bodŸce sensoryczne (Goleman 1997: 42-48. ¿e emocje powstaj¹ wczeœniej lub równoczeœnie z przekazaniem impulsu do kory mózgowej. Psycholodzy i neurolodzy przyjmuj¹. Zwerbalizowane pojêcia s¹ komunikowane dziêki dygitalnemu kana³owi jêzyka (Foolen 1997: 19). Jêzyk cia³a (Hall 1979. 1987. tj. tworz¹ce wraz z nimi skomplikowan¹ architekturê ludzkiego mózgu. coraz lepiej uœwiadamianym i wykorzystywanym w komunikacji.28 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA zwykle mechanizmy umo¿liwiaj¹ce wyra¿anie uczuæ na drodze niewerbalnej i werbalnej (Code 1987: 106. Foolen 1997: 19). 1998d. 1998e). To w ciele migda³owatym tworzy siê afektywna zmiana w funkcjonowaniu organizmu towarzysz¹ca ka¿dej emocji. Myœli i uczucia mog¹ byæ rozmaicie komunikowane w zwi¹zku z sytuowaniem ich w ró¿nych systemach mózgowych.

pochodz¹ce nie tyle z reakcji na bodŸce sensoryczne. dotycz¹c ró¿nych faz poznania i oceny zjawiska. Langacker 1995. Podobn¹ tezê zg³asza George Lakoff (1986: 119). Hall . jak i neocortex. Eibl-Eibesfeldt 1987). the body language). Damasio podkreœla. natomiast nowa – myœlenie racjonalne. Ellsworth 1972. Bodlin 1969. 1992. sytuuj¹cych siê w tym samym nurcie badañ. a dok³adniej – eksponowaæ je w modelach kognitywnych wspó³tworz¹cych znaczenie ujêzykowionego pojêcia. gestykulacjê i zachowanie. Bronis³awa Malinowskiego (1984) – podnosz¹cej podobne zagadnienia – dominuje pogl¹d.O metaforyce uczuæ 29 tra regulacji” emocji. Eliade 1974. a mianowicie taki. zewnêtrznej rzeczywistoœci” (Lakoff 1986: 119). Z badañ psychologów i neurologów wynika wa¿ny wniosek dla badañ semantycznych. Ekman. emocji zwierzêcych. 1980. a z drugiej – podœwiadoma orientacja u³atwia automatyczne odczytywanie znaczeñ jêzyka cia³a i pozwala traktowaæ „emocje jako kody orientacji” (Obuchowski 1970) o charakterze archetypów (Jung 1976. jak i uczucia. Levenson. a tak¿e ró¿nych piêter odbioru impulsów i ró¿nych oœrodków uk³adu nerwowego. Ekspresja ludzkiej twarzy i jêzyk cia³a (Lowen 1991. g³ówny przedzia³ miêdzy „parterem” a „gór¹” – neocortexem (Damasio 1996: 128). odnosz¹ce siê do afektów tworzonych w ciele migda³owatym i funkcji afektywnych zwi¹zanych ze starym mózgowiem. samo zaœ studium s³ynnego biologa nad ekspresj¹ ludzkiej twarzy znalaz³o licznych kontynuatorów (Ekman 1971. bezpoœrednio wp³ywaj¹cych na mimikê. i¿ nale¿y uwzglêdniaæ w nich doœwiadczenia cia³a. orientacji i poznania. – „ludzkiej zdolnoœci do pos³ugiwania siê wyobraŸni¹ przy tworzeniu pojêæ znacz¹cych wraz z przejawami racjonalnoœci. podkreœlaj¹c koniecznoœæ wyeksplikowania: – „wp³ywu cia³a na charakterystykê pojêæ znacz¹cych”. Friesen 1983. Desclés 1992). ale tak¿e z niego i z nim” (1996: 128). 1973a. Pomostem miêdzy nimi s¹ e m o c j e usytuowane w mózgowiu (subcortex) oraz w nowym mózgu (neocortex). Prokopiuk 1970. Ekman. wolê i mechanizmy podejmowania decyzji. 1970. Ponadto miêdzy doln¹ (parterow¹) star¹ czêœci¹ mózgu a neocortexem dzia³a powiêkszony hipotalamus. ¿e „natura nie tylko zbudowa³a aparat racjonalnoœci na szczycie aparatu regulacji biologicznej. Potwierdzaj¹ one niejednorodnoœæ œwiadomoœci. oraz reakcje II typu. A. Friesen. których nie mo¿na wyjaœniæ przez odwo³ywanie siê do niezale¿nej od umys³u. Mówi¹c obrazowo: kora starego mózgu reguluje zarówno podstawowe procesy biologiczne. Stymulacja bodŸcowa na poziomie przedœwiadomoœciowym prowadzi z jednej strony do automatycznych reakcji afektywnych i doznañ wegetatywnych. wtórne. W najstarszej psychologicznej teorii emocji zapocz¹tkowanej przez Karola Darwina (1988). Mechanizmy zachowania wykorzystuj¹ zarówno mózgowie. ¿e uczucia przejawiaj¹ siê w postaci zmian wyrazu twarzy oraz w jêzyku cia³a (ang. myœlenia emocjonalnego i myœlenia nieemocjonalnego. 1973b. ile tworzone w wyniku dzia³ania emocjonalnych procesów psychicznych. Wœród poziomów regulacji bywaj¹ wymieniane (Jarymowicz 1997: 157) cztery: hedonistyczny.

gdy¿ przybieraj¹ kszta³t jêzykowy i s¹ wyra¿ane za pomoc¹ frazeologii i leksyki (X zmarszczy³ czo³o. 1973a. a które ukazuj¹ przejœcie od œwiata natury do kultury (de Sousa 1990: 182) b¹dŸ s¹ g³êboko osadzone w kulturze. Eibl-Eibesfeldt (1987) oraz P. dla których u¿ywa siê angielskich s³ów anger. Pomimo ró¿nych supozycji i skojarzeñ utrwalonych w jêzykach narodowych powtarzaj¹cy siê zasadniczy komponent znaczenia w postaci genus proximum i differentia specifica wyznacza tertium comparationis niezbêdne do tworzenia s³owników dwu. Ekman. mimowolnego. co oznacza „podstawowoœæ uczuæ”. ale raczej z uniwersalnoœci¹ pewnych przekonañ wywo³uj¹cych uczucia (Wierzbicka 1999: 159) w fazie kognitywnej (Jarymowicz 1997: 156.30 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA 1979. Banyœ 1997). ¿e istniej¹ uczucia podstawowe. które objawy uczuæ ³¹cz¹ œwiat ludzi i zwierz¹t. Friesen (1976) proponuj¹ jeszcze obrzydzenie. X zzielania³). smutku i gniewu (z³oœci). podzielane przez ludzi i zwierzêta. Friesen. rozumianym jako „wartoœæ wspólna reprezentuj¹ca (³¹cz¹ca) wszystkie subkategorie” (Desclés. X-owi jest Ÿle przy smutku. Ocena taka doprowadzi³a do przyjêcia tezy. Niew¹tpliwie dla psychologów i kognitywistów podstawowoœæ jest inn¹ nazw¹ powszechnoœci wynikaj¹cej z automatycznej sekwencji pocz¹tkowej oceny bodŸca i mimowolnoœci reakcji (por. Autorzy nie s¹ do koñca zgodni. a tym samym powszechnego charakteru: radoœci. sad itp. X siê napuszy³ jak paw. od czasów s³ynnych zdjêæ K. liget w jêzyku aborygenów. 1973b). prekognitywne (Goleman 1997: 53). Jednak¿e istnieje zgodnoœæ co do bazowego. tak¿e Ekman 1980: 130). pol. radoœæ itp. anger. A. Ekman (1971. X ma pioruny w oczach. ang. Za powszechne uwa¿a A. przez ludzi ró¿nych ras i kultur. Ekman i W.. prekognitywnego. happiness. stanowi¹ca podstawê przek³adu nazwy z jêzyka na jêzyk. A. Ekman i W. np. 1987) staj¹ siê interesuj¹ce dla lingwisty. natomiast P. I. ¿e podzielanie tych uczuæ nie musi siê wi¹zaæ z uniwersalnymi pojêciami. Wierzbicka (1999: 162) podkreœla wszak¿e. P. gniew na austral. Friesen (1976) wykazali. czyli wspomniane ju¿ afekty pierwotne. Anna Wierzbicka (1992) zaœ – ciekawoœæ i przyjemnoœæ (por. uwagi poprzednie). Wierzbicka – oprócz podzielania tezy o relatywizmie jêzykowym (1999: 162) – pozostaje wierna równie¿ zasadzie funkcjonowania elementu(-ów) wspól- . zdziwienia. Le Doux 1998c: 232) oraz – w badaniach autorki – z uniwersalnymi prostymi jednostkami semantycznymi (Wierzbicka 1999: 138-161). smutek. X siê rozindyczy³. Charakterystyka taka odnosi siê do wymiaru logiczno-referencjalnego jêzyka i mo¿e byæ uto¿samiana na przyk³ad z inwariantem jêzykowym Jeana-Pierre’a Desclésa. Darwina (1988) i ich charakterystyki oddaj¹cej automatyczn¹ reakcjê na bodziec. W tym punkcie naszych rozwa¿añ trzeba zadaæ pytanie. za pomoc¹ których mo¿na te przekonania wyra¿aæ. Tego typu przekonania s¹ w istocie najbardziej ogóln¹ charakterystyk¹ UCZUÆ i podstaw¹ przek³adu dwujêzycznego (i wiêcej) nazw reprezentuj¹cych pojêcia np. które uznaæ za takie powszechniki. strachu. Za powszechne uznaje siê tak¿e „maski” twarzy wyra¿aj¹ce gniew. Ellsworth 1972. Wierzbicka (1992: 162) równie¿ pewne przekonania ujawniaj¹ce siê w reprezentacji semantycznej uczuæ.: X ¿ywi coœ dobrego przy radoœci.i wielojêzycznych..

1975b. Jeœli wzi¹æ pod uwagê. STRACH PANICZNY). nazw dla cz³onków kategorii. 2) pojedyncze wyobra¿enie mentalne mo¿e odzwierciedlaæ ca³¹ kategoriê. Poziom podstawowy zdeterminowany jest przez ogólny gestalt percepcji i nie wymaga wysi³ku kognitywnego ani przywo³ania cech dystynktywnych (por. W tym sensie w wymiarze logiczno-referencjalnym jêzyka mo¿na mówiæ o powszechnoœci elementów semantycznych w ró¿nych jêzykach œwiata. Lakoff 1987: 47): 1) percepcji – ogólnie postrzegany kszta³t a) pojedyncze wyobra¿enie mentalne. 1981) przyjê³a. 9) terminy s¹ u¿ywane w kontekstach NEUTRALNYCH. CIEKAWOŒÆ i PRZYJEMNOŒÆ odznaczaj¹ siê prostot¹ psychologiczn¹ oraz u s y t u o w a n i e m n a p o z i o m i e p o d s t a w o w y m k a t e g o r i i jako najszybciej rozpoznawane w percepcji. 8) wystêpuj¹ najkrótsze leksemy prymarne. Mo¿na wiêc stwierdziæ. a tym samym ich podstawowoœci. ¿e poziom podstawowy usytuowany jest w œrodku hierarchii taksonomicznej miêdzy superkategori¹ (np. Eleonora Rosch (1978: 35-38. Dla jêzykoznawcy wydaje siê interesuj¹ce inne jeszcze rozwi¹zanie. czyli elementarnoœæ semantyczna o charakterze uniwersalnym (Wierzbicka 1999: 140-142). 3) cz³owiek wykonuje podobne czynnoœci motoryczne. Formu³uj¹c tezê o poziomie podstawowym. STRACH. 10) wiedza ludzka jest najbardziej zorganizowana (por. 6) nastêpuje najszybsze nazwanie i rozumienie przez dzieci. i¿ UCZUCIA typu GNIEW. tj. 7) najszybciej opanowuje siê leksykê jêzyka. powszechnoœæ psychologiczn¹). nierozk³adalnoœæ i niedefiniowalnoœæ. tak¿e Lakoff 1987: 46). UCZUCIE) a subkategoriami (np. 4) cz³owiek najszybciej identyfikuje cz³onka kategorii. b) szybka identyfikacja. najczêœciej u¿ywane. podobna jest motoryka cia³a eksperiencera i innych ludzi (por. 5) u¿ywa siê najbardziej powszechnych etykietek. SMUTEK. 2) funkcji – ogólny program motoryczny. w którym: 1) cz³onkowie kategorii maj¹ podobnie postrzegane kszta³ty ogólne. ZDZIWIENIE. najszybsze . 4) organizacji wiedzy – tutaj tkwi¹ atrybuty kategorii. Poziom ten jest równie¿ podstawowy w czterech za³o¿eniach wspó³wystêpuj¹cych jako ca³oœæ (Rosch 1978: 35-38. 3) komunikacji – najkrótsze wyrazy.O metaforyce uczuæ 31 nych wiêkszoœci jêzyków narodowych. p i e r w s z e s ³ o w a d z i e c i . Lakoff 1987: 46). Wierzbickiej (1999) wa¿nym wyznacznikiem tych elementów jest ich sk³adniowa baza semantyczna. pierwsze s³owa leksykonu. W pracach A. przynajmniej z grupy indoeuropejskiej. 1975a. a mianowicie przyjêcie poziomu podstawowego nazw bêd¹cych ujêzykowionym pojêciem. 1977. RADOŒÆ. ¿e p o z i o m p o d s t a w o w y jest – zdaniem Eleonory Rosch (1978: 35-38) – najwy¿szym poziomem. najbardziej neutralne kontekstowo.

ang. Renna (1996: 2122) proponuj¹ uwzglêdniæ przy lingwistycznej charakterystyce uczuæ: 1) reakcje fizjologiczne zwi¹zane z uaktywnieniem ASN (autonomicznego systemu nerwowego). Battacchi. nazwane najkrótszymi wyrazami. wysokoœæ i natê¿enie tonu wypowiedzi). skonwencjonalizowane œrodki. 3) instrumentalne reakcje motoryczne (np. Nale¿y równie¿ podkreœliæ. jêczenie. ziewanie. Reirenzein (1983). który scharakteryzowaæ nale¿y jako poœredni sposób komunikowania uczuæ. Z tego te¿ powodu nazwy te sta³y siê nazwami grup leksykalno-semantycznych UCZUÆ w pracach postrukturalnych i generatywnych (Nowakowska-Kempna 1986: 70A. ruchy cia³a. Niemeier (The Language of Emotions 1997: 286-294). 5) ekspresywne reakcje jêzykowe (np. U-Semantics. S. s¹ to: pierwsze s³owa dzieci. jego naprê¿enie. mimikê twarzy. ucieczka). po poprzednim poddaniu ich procesom konceptualizacji (Foolen 1997: 21). gdy¿ pomaga ona w³aœciwie odczytaæ treœæ. przyspieszony oddech. wa¿ne dla nich obu.B) b¹dŸ nazwami subkategorii w kognitywizmie (Nowakowska-Kempna 1995: 120-122). R. stanowi Ÿród³o od 30% do 60% informacji o prze¿yciach emocjonalnych. W tym stanie rzeczy naturalna potrzeba obserwacji partnera podczas rozmowy staje siê obowi¹zkiem. czucie itp. czynnoœci: bicie. T. g³owy. sposób mówienia. odczucia. w tym reakcje fizyczne: bicie serca. proksemikê. a za nim M. 2) reakcje toniczne (napiêcie cia³a. gryzienie.). r¹k. najbardziej neutralnymi w kontekstach mówienia o UCZUCIACH. a ponadto – doœwiadczenie cieles-ne ma bogate prze³o¿enie na jêzyk frazeologizmów. sposób i tempo mówienia. podczas odbywaj¹cej siê rozmowy. Dlatego emocje proste stanowi¹ przedmiot szczególnego zainteresowania lingwistyki. one zaœ wspó³tworz¹ znaczenie pojêcia w semantyce rozumienia (tzw. gesty. powtórzenia itp. 1998b. postawy. cmokanie. charakteryzuj¹c niewerbalne zachowania emocjonalne. 4) ekspresywne reakcje motoryczne (mimikê. przejawiaj¹cych siê w behawioralnych reakcjach zachowa- . Bywaj¹ równie¿ nazywane z tego powodu emocjami prostymi (Siatkowska 1989: 119-120). najczêœciej u¿ywanymi. Suslow i M. 1998f). œrodki stylistyczne wypowiedzi ekspresyjnej. a w nich najlepiej prezentowane s¹ cechy istotne ca³ej podkategorii UCZUÆ. 1998c. 6) subiektywne komponenty doœwiadczenia (uczucia. Wskazuj¹ oni. pierwsze s³owa w leksykonie. inwersje. i¿ kontakt wzrokowy interlokutorów. intencje i uczucia rozmówcy. Dla jêzykoznawcy obszarem zainteresowañ staje siê wiêc z w e r b a l i z o w a n y j ê z y k c i a ³ a (Kryk-Kastovsky 1997).32 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA w identyfikacji. gesty. szybciej cofamy rêkê od gor¹cego przedmiotu ni¿ stwierdzamy: to parzy!). ¿e c z u c i e to zdolnoœæ prze¿ywania wewnêtrznego stanu z³o¿onego z procesów zakorzenionych w ASN (Le Doux 1998a. „twarz¹ w twarz”. zachowania). Pojêcia okreœlaj¹ce UCZUCIA s¹ szczególnie podatne na te dwa aspekty konstruowania modeli kognitywnych (symbolicznych). barwê i si³ê g³osu.). zachowania paralingwistyczne typu ton i barwa g³osu. postawê. wskazuje na typowe. 1998d. anakoluty. poniewa¿ reakcja cia³a na zjawisko wywo³uj¹ce uczucie jest wczeœniejsza lub równoczesna z reakcj¹ intelektualn¹ i uœwiadomieniem sobie tej sytuacji (np. kopanie. 1998e. wzdychanie. Fillmore 1985). np.

w naszym przypadku: emfaza emocji. X mia³ radoœæ w oczach. n a c i s k ’. WypowiedŸ emfatyczna. Sperling 1995: 227-228. Nowakowska-Kempna 1995: 21-22). Basia kocha lody. sens. W przypadku emfazy/ekspresji emocji nastêpuje przesadne zwrócenie uwagi na samo uczucie. Kryk-Kastovsky 1997: 156. wyra¿anie’ i gr. X sycza³ przez zêby. Goleman 1997: 106-108). X ¿achn¹³ siê. X zmarszczy³ brwi / czo³o. Z b³ahego powodu. X westchn¹³ g³êboko. X ziewa³ z nudów. nieistotnego czy ma³o wa¿nego – na przyk³ad – robi siê sprawê pierwszorzêdn¹ i przydaje jej niezwyk³e znaczenie w ¿yciu cz³owieka: Janka le¿a³a plackiem przed œwie¿ymi ptysiami.O metaforyce uczuæ 33 niowych (Goleman 1997: 443). Jurek uwielbia³ ¿urek staropolski/grochówkê. Komunikacja werbalna uczuæ w wielu wypadkach ³¹czy siê z emfaz¹/ekspresj¹ wypowiedzi i korzysta z wielu konwencjonalnych jednostek jêzyka. zachowanie/ (lub brak bezpoœredniej) relacji referencji z desygnatami. czyli ekspresja emocji. emphasis ÿujawnienie. polega na ujawnieniu wewnêtrznego nastawienia nadawcy komunikatu (bêd¹cego eksperiencerem lub tylko obserwatorem eksperiencera) wobec prze¿ywanych lub obserwowanych uczuæ lub te¿ wewnêtrznego stanu psychiki równie¿ pobudzonej emocjonalnie (dodatkowo z powodu obserwowalnych uczuæ cudzych lub w³asnych). por. sam sposób ich konstruowania. znaczenie przenoœne. intensywne i g³êbokie – zbyt gwa³towne i intensywne w stosunku do jakoœci bodŸca (zdarzenia lub osoby) wywo³uj¹cego emocjê. jedz¹c baraninê. X machn¹³ na to rêk¹. X miodzi³ / s³odzi³. X trzasn¹³ drzwiami. X skoczy³ jak oparzony. stopieñ konwencjonalizacji. X odetchn¹³ z ulg¹. Krysia jest w siódmym niebie z powodu kupna nowych butów/widoku zupy fasolowej. Beatê powali³a na kolana galaretka truskawkowa z kremem. na nadzwyczajne jego prze¿ycie gwa³towne. Renna 1996: 22. Andrzej jest zakochany w barszczu litewskim/rosole z makaronem. X mia³ duszê na ramieniu. X bez³adnie macha³ rêkami. X spochmurnia³. ekspresji motorycznej i instrumentalnej (Battacchi. Piotr ubóstwia haftowane obrusy. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. Suslow. Krzyœ nie posiada siê ze szczêœcia.: X szed³ ze spuszczon¹ g³ow¹. Na czym polega emfatyczne czy przesadne ukszta³towanie wypowiedzi. X cmoka³ z zachwytu. . wyjaœnia ³aciñski i grecki Ÿród³os³ów terminów: ³ac. expressio ÿw y t ³ a c z a n i e. s³u¿¹cych emfazie od wyk³adników paralingwistycznych barwy i akcentuacji po sk³adniowe i tekstowe (Foolen 1997: 22-23. Dla badañ lingwistycznych istotne s¹ odpowiadaj¹ce im w jêzyku frazeologizmy skonwencjonalizowane oraz ukryte (Pajdziñska 1990: 109). X wlók³ siê z opuszczonymi rêkoma. X wzdycha³ do Anny. X-owi dziko zaœwieci³y siê oczy. X jêcza³ z bólu.

¿e trzeba zasznurowaæ buty. mo¿e nawet i sympatycznych. Lazur ³apa³ j¹ pod stolikiem za kolano. przyczyn emocji zupe³nie nieadekwatnych wobec gwa³townoœci i g³êbokoœci uczuæ. chodz¹c w œmierdz¹cych skarpetkach. por. wy¿szych: MI£OŒCI i UWIELBIENIA (uwielbiam kichaæ. ale pozytywnym bodŸcom: Janek uwielbia siusiaæ za drzewem. Efekt emfazy jest wynikiem szczególnego doboru wyra¿eñ. Witwicki 1962. Wojtek jest przera¿ony uwag¹ Krzyœka. I nie poznawa³a swej przyjació³ki. Jarek z eufori¹/entuzjazmem zjad³ zupê. np. Jurek umiera ze szczêœcia. 1981. Ÿle siê czu³a poœród tych krzykliwych. Emfaza zwi¹zana z przesadn¹ – nieadekwatn¹ do wa¿noœci bodŸca – reakcj¹ emocjonaln¹ zaburza i zak³óca prototypy UCZUÆ np. pokazawszy jêzyk kole¿ance. Jola szaleje z niepokoju o swoj¹ chusteczkê do nosa. wœciekaj¹ mnie nowe buty. trzepi¹c dywan. nie kupiwszy nowych papci. Krysia jest w siódmym niebie. brzydzê siê czerwonymi ró¿ami). Goleman 1997: 443-444). Witek pogr¹¿y³ siê w rozpaczy na wieœæ. Dziamska. kocham kichanie i wycieranie nosa chusteczk¹). Liberek 1996: 316)3. ale siedzia³a ponura. Emfaza/ekspresja emocji pojawia siê w obu funkcjach w literaturze. lecz obojêtnych ludzi. w drugim przypadku – wskazuj¹c na zachowania œwiadcz¹ce o zaburzonej lub dewiacyjnej osobowoœci. Józek czuje siê wniebowziêty. 3 Zwróci³a mi na to uwagê Krystyna Waszakowa w recenzji niniejszego tomu.: byæ w siódmym niebie – ÿbyæ bardzo szczêœliwym’ (a nie: czuæ siê jak w siódmym niebie). ona chichota³a coraz g³oœniej (B¹ba. Irena by³a w siódmym niebie. np. Grabias 1978. (Stankjeviè 1964. Beata jest przera¿ona z powodu koniecznoœci kupna znaczków na poczcie. . nacechowanych intensywnoœci¹ prze¿ycia emocjonalnego itp. Emfaza emocji staje siê jeszcze bardziej wyrazista. kiedy wychodzi siê z domu. lub UCZUÆ negatywnych (rozpaczam po stracie chusteczki do nosa.34 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Janka umiera z rozpaczy.: Marta pi³a. Piotr ubóstwia d³ubaæ w nosie. nienawidzê piêknych kwiatów. gdy niezwykle intensywne uczucie pozytywne wywo³uje negatywny stan rzeczy b¹dŸ dzia³aj¹ca osoba nadmiernie negatywnie/pozytywnie prze¿ywa uczucie lub odwrotnie: gwa³towne uczucia negatywne towarzysz¹ b³ahym. Emfaza emocji ujawnia siê ze szczególn¹ moc¹ w konstrukcjach funkcjonuj¹cych zgodnie ze znaczeniem s³ownikowym.

Nowakows k a -Kempna 1986. Nowakowska-Kempna 1995. Trudno siê zgodziæ z twierdzeniem G. 1987. ¿e UCZUCIA. Suslow. a tak rozumiana emocjonalnoœæ czy te¿ emfatycznoœæ/ekspresywnoœæ wypowiedzi odnosi siê do sposobu mówienia o emocjach. i wi¹¿e siê z wartoœciowaniem” (1981: 31. a tym samym osi¹ga poziom e m o c j o n a l n e j e m o c j o n a l n o œ c i . oraz z cech relacyjnych odnosz¹cych siê do sfery racjonalnoœci. najczêœciej f r a z e o l o g i z m ó w. Johnson 1988. powtarzanie wyrazów lub sylab itp. UCZUCIE. czyli „emocji do kwadratu”. jak: CZU£OŒÆ. MI£OŒÆ. lecz jest wyrazem tego. 168. mo¿na tylko czêœciowo definiowaæ za pomoc¹ takich cech inherentnych. np. Wed³ug nas nie ma problemów z przedstawieniem struktury pojêæ okreœlaj¹cych UCZUCIA. 1972. chocia¿ jest ona zbudowana z niewielu cech inherentnych. Fife 1994: 12-17). Awdiejew 1983: 55) wystêpuj¹ œrodki sk³adniowe z szykiem inwertywnym (jako najczêstsz¹ metod¹). 1995. The Language of Emotions 1997). morfologiczno-sk³adniowych. intonacja zdania i akcentuacja wyrazów (Laskowska 1993: 2). a tak¿e rozumienia w metaforyce. PO¯¥DANIE P£CIOWE. ekspresywno-deminutywnymi lub augmentatywnymi. UCZUCIA korzystaj¹ ze œrodków fonologicznych. podobnie Awdiejew 1987: 117). 223) podkreœlaj¹. a tak¿e niejawna emotywnoœæ wprowadzana do aktu komunikacji jako implikatura (Zdunkiewicz 1988. Wystêpuje ona w zdaniach. Battacchi. z grupy RADOŒCI – EN- . 220. np. na których podstawie mo¿na tworzyæ nowe formacje i metafory ad libitum.. George Lakoff i Mark Johnson (1988: 83. Lakoffa i M. Mo¿na uznaæ. Renna 1996. w zwi¹zku z czym trudno przedstawiæ ich strukturê konceptualn¹. 1989: 525). Oprócz frazeologizmów i nazw. inaczej mówi¹c: ekspresywnie. nasycenie wyrazów przyrostkami hipokorystycznymi. emfatycznie mówi siê o emocjach. ENTUZJAZM. gdy¿ w naszym przekonaniu cechy okreœlaj¹ce UCZUCIE. Uczucia stanowi¹ obszar semantyczny stosunkowo dobrze poddaj¹cy siê wykrywaniu kierunków konceptualizacji i ods³anianiu struktury pojêcia. ¿e emotywnoœæ „nie dotyczy realnoœci. Zaron 1985) b¹dŸ z rozumieniem metaforycznym doœwiadczeñ cielesnych (Lakoff. i¿ emocja przynosi (Awdiejew 1987: 117) nadwy¿kê wartoœciowania. Uwagi te nale¿y poprzeæ hipotez¹ Stanis³awa Grabiasa. w których emocjonalnie. a czêœciowo za pomoc¹ koherentnego systemu metafor. tekstowych i paralingwistycznych s³u¿¹cych do ich wyra¿ania (Nowakowska-Kempna 1995). poniewa¿ obserwacje zmys³owe i manipulacje bezpoœrednie s¹ utrwalone w refleksji umys³owej oraz skonwencjonalizowane w jêzyku w postaci jednostek jêzykowych (Langacker 1995: 12-14. Lakoff 1987.O metaforyce uczuæ 35 Wœród skonwencjonalizowanych œrodków jêzykowych wyra¿aj¹cych ekspresjê emocji oprócz dobranych szczególnie s³ów (zob. UCZUCIA s¹ wówczas definiowane przez uwik³anie z s¹dami o zdarzeniu wywo³uj¹cym uczucie (Wierzbicka 1971. Johnsona (1988: 146). Kövecses 1986. ¿e UCZUCIA s¹ s³abo zaznaczone w naszym systemie pojêciowym. poza formu³¹ X (ktoœ) czuje z (coœ). czy nadawca uczuciowo akceptuje treœæ komunikatu. Lakoff. czy te¿ nie. Turner 1989.

dzia³ania i zachowania. Nowakowska-Kempna 1995). a odbierane przez obserwatora. X zblad³ œmiertelnie. Doœwiadczenia cielesne eksperiencera. czy CZU£OŒÆ z grupy WZRUSZENIA oraz PO¯¥DANIE P£CIOWE stanowi¹ nie tyle cechy. X pokaza³ figê z makiem. jego gesty i mimika. Langackera (1995) nie odnosz¹ siê wprost do rzeczywistoœci pozajêzykowej. Lakoffa (1987: 202-217. systematic structure of some kind). X-owi krew uderzy³a do twarzy. skrót ICM). W doœwiadczeniu cielesnym uczuæ mo¿na – ze wzglêdu na kryterium k t o k o g o obserwuje oraz k t o c z e g o doœwiadcza – wyró¿niæ zreflektowane w jêzyku: 1) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. ale przez m e d i u m ludzkiego poznania i m e d i u m skonwencjonalizowanego mówienia o nim w jêzyku. wrzeszczy/drze siê i trzaska piêœci¹ w stó³.: X obla³ siê rumieñcem. 3) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. X zdrêtwia³/zamar³. ale niekoniecznie zauwa¿alne przez doznaj¹cego uczucia: X krzywi³ siê. X wzruszy³ ramionami. X by³ blady jak p³ótno/jak œciana. X trzasn¹³ drzwiami. prze- . Langacker 1995) podkreœlaj¹. por. X-owi krew uciek³a z twarzy. X œmia³ siê sardonicznie. Lakoff. poniewa¿ tylko ktoœ. 12) pewnego rodzaju (ang. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. o charakterze wewnêtrznych doznañ. a dalej w refleksji umys³owej i konwencjonalizacji w jêzyku.: X-owi burzy siê krew. Johnson 1988: 211. dalsze rozwa¿ania) poprzez afekty aktualizuj¹ce. Dziêki dyskursowi o UCZUCIACH mo¿na zaprezentowaæ ich ROZUMIENIE (Lakoff. sposób spe³niania siê uczuæ-postaw emocjonalnych (por. Kognitywiœci (Lakoff. X-owi w³osy podnios³y siê na g³owie. tak¿e Kövecses 1986: 3. X mia³ zachmurzone czo³o. Lakoff 1987. mówienia o UCZUCIACH i ich konceptualizacji. co s p o s ó b a k t y w i z a c j i UCZUCIA. Johnson 1988. klaska³ w rêce i tañczy³. stanowi¹ trudn¹ sztukê doœwiadczania uczuæ. Turner 1989. Johnson 1987. a odbierane przez niego: X zmarszczy³ czo³o. X œmia³ siê. W praktyce badañ semantycznych nie oddziela siê refleksji obserwatora od eksperiencera. X-a ciarki przesz³y po plecach. 11.36 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA TUZJAZM. ¿e owe modele poznawcze czy te¿ domeny w koncepcji R. lecz uk³adaj¹ siê systematycznie w strukturê (por. G. 2) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. 4) doœwiadczenia cielesne. X-a obla³ zimny pot. rejestrowane przez obserwatora i eksperiencera. Lakoff (1987: 31) przyjmuje. zauwa¿ane przez niego i obserwatora: X zgrzytn¹³/zgrzyta³ zêbami. X by³ zimny ze strachu. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. 100-114) jako w y i d e a l i z o w a n e m o d e l e k o g n i t y w n e (ang. np. X zaczerwieni³ siê po czubki w³osów. a w refleksji semantycznej: modele rozumienia scharakteryzowane przez G. i¿ takie cechy/elementy semantyczne nie s¹ przypadkowe. Idealized Cognitive Models. w perspektywie percepcji zmys³owej – jego i/lub obserwatora. 5) dzia³ania i zachowania emocjonalne eksperiencera. kto siê pieni. w X-ie przewraca siê w¹troba. X zaœmia³ siê szatañsko.

jak i relacji metaforycznych. odsy³aj¹ zarazem do dos³ownego znaczenia cielesnych objawów uczucia. które stanowi¹ ich nieod³¹czny element strukturalny (Nowakowska-Kempna 1995: 109-115). przy czym w ka¿dym etapie trwania owych procesów nie sposób pomin¹æ procesów selekcji. analizy. i¿ rzeczywistoœæ pozajêzykowa wi¹¿e siê z procesami percepcyjnymi.: „If we understand reason as embodied. uogólnienia. a mianowicie – procesu przestrzeñ mentalna s zasada odpowiednioœci kon wy wenc obr jon cja me a¿en aliza K iza p tafo iow cja y eot ryk oœæ ter a P zasada korespondencji S zasada interpretacji R rzeczywistoœæ pozajêzykowa zasada reprezentacji F-F biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia . podkreœlaj¹c. W procesie analizy rzeczywistoœci wychodzi siê bardzo czêsto od ostatniego etapu. por. abstrahowania i idealizacji (modelowania). jej poznanie – z procesami konceptualizacyjnymi. sytuowanych w pewnej kulturze. Jednostki jêzykowe. a ujêcie jêzykowe – z procesami symbolicznymi. then we will want to understand the relationship between the mind and the body and to find out how to cultivate the body and embodied aspects of reason” (Lakoff 1987: XVI). Ohnuki-Tierney (1981) triadzie etapów ludzkiego doœwiadczenia w postaci: PERCEPCJI – KONCEPTUALIZACJI – SYMBOLIZACJI Koncepcjê tê rozwinêliœmy w innej pracy (Nowakowska-Kempna 1995). Przejœcie od procesów percepcji stanu rzeczy poprzez przyjêcie i przetworzenie informacji perceptualnych w poznaniu do symbolizacji w jêzyku (w postaci jednostek jêzykowych) odpowiada zaproponowanej przez E. porównania. które siê wówczas pojawiaj¹. syntezy.O metaforyce uczuæ 37 sta³ byæ obojêtny i straci³ zimn¹ krew.

Kövecses 1986. smaku wê¿a itp. towarzysz¹ . Langacker 1995: 19). selekcji. 1987: 6276. jak równie¿ wnioskowanie bêd¹ce najbardziej skomplikowanym procesem umys³owym). 488. Langacker 1987: 51.38 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA symbolizacji i istnienia okreœlonych jednostek jêzykowych. W dalszej kolejnoœci wymaga to modyfikacji klasycznego trójk¹ta semiotycznego Richardsa – Ogdena do postaci r o m b u i n f o r m a c y j n e g o nawi¹zuj¹cego w niektórych rozwi¹zaniach szczegó³owych do modelu kuli bilardowej R. oraz metaforyki (Lakoff. s³uchu nietoperza. jednostki jêzykowej). K – konceptualizacja (procesy konceptualizacyjne zwi¹zane z przetwarzaniem danych w pamiêci. a myœlenie jest myœleniem jêzykowym (Bobryk 1987). Bobryk 1987 – oraz z przyjêciem informacji w postaci gotowych stereotypów myœlowych uruchamiaj¹cych takie¿ procesy. por. tj. dotrzeæ do procesów konceptualizacji rzeczywistoœci pozajêzykowej w poznaniu. 455-457). która jest s³absza od wêchu psa. a nastêpnie zrozumieæ wp³yw procesów percepcyjnych na kierunki tej¿e konceptualizacji. j ê z y k o w y o b r a z œ w i a t a (por. Langacker 1995: 28. te zaœ staj¹ siê w przewa¿aj¹cej czêœci pojêciami ujêzykowionymi. jego strukturalnoœci. sk³adniowych i fonologicznych. odpowiednioœæ zaœ obejmuje ca³y szereg procesów poznania od najprostszych. Jêzykowy obraz œwiata 1990). 66-76. Pojêcia maj¹ bowiem przede wszystkim charakter jêzykowy. S¹ to procesy poznawcze prowadz¹ce do utworzenia zbiorów/kategorii. u¿ytych w tekstach przez nadawcê komunikatu (typ gramatyki kontekstowej). Lakoff. Langackera (por. Turner 1989) i konwencjonalnej obrazowoœci (obrazowania. jak wnioskowanie. Tabakowska 1995). R – rzeczywistoœæ pozajêzykowa. tj. bo czym¿e jest pojêcie bez odpowiadaj¹cego mu wyra¿enia w jêzyku. obecnych w nim kategorii gramatycznych (fleksyjnych. Johnson 1988. Frake 1980: 4). S – symbolizacja (procesy symbolizacji danych w pojêcia. by poprzez medium jêzyka i sposób uporz¹dkowania œwiata w jêzyku. wzroku ptaka. tj. Efekty i wyniki procesów poznawczych konstytuuj¹ siê w p o j ê c i a. a dok³adniej: ujêzykowione pojêcia. odnotowaniem ich w pamiêci trwa³ej i doœwiadczeniu – Najder 1989. czyli ujêzykowienia pojêæ. gdzie: P – percepcja (procesy percepcyjne). postrzeganiem na sposób ludzki (zgodnie z mo¿liwoœciami percepcji cz³owieka. dane zmys³owe dobrze oddaj¹ bowiem obraz rzeczywistoœci pozajêzykowej zgodnie z ludzkim postrzeganiem. Miêdzy rzeczywistoœci¹ pozajêzykow¹ a percepcj¹ dzia³a zasada korespondencji. s³owotwórczych.). czyli poznawania rzeczywistoœci. por. przy czym korespondencjê traktujemy jako jedn¹ z odmian zasady odpowiednioœci. Procesom konceptualizacji. np. Miêdzy percepcj¹ a konceptualizacj¹ funkcjonuje zasada odpowiednioœci. do najbardziej skomplikowanych. Proces symbolizacji. wymaga wszak¿e uwzglêdnienia konwencjonalnoœci samego jêzyka (Bartmiñski 1985: 4951. tzw. obserwacja danych zmys³owo-umys³owych. 2-3. F-F – biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia.

jaka maæ. sentencji lub porzekade³ pozwalaj¹cych mu na ich u¿ycie w postaci gotowego wzoru. Quasthoff 1997) zwi¹zane nieod³¹cznie z funkcj¹ stereotypów i uproszczeñ w myœleniu. bêd¹c¹ nastêpstwem niemo¿noœci poznania wszystkiego dok³adnie i wnikliwie. to po diable. dog³êbnie i ca³oœciowo. Spaces 1996: 1-28) w znaczeniu „medium miêdzy konceptualizacj¹ a myœl¹” (Spaces 1996: 2-3). Fauconniera (1985. 452-454). Bobryk 1987. wszêdzie tam. Procesy stereotypizacyjne (Quasthoff 1997) rozpoczynaj¹ siê ju¿ na poziomie obserwacji danych zmys³owych. ¿e cz³owiek odnajduje w jêzyku gotowe jednostki o charakterze wyra¿eñ. ktoœ jest blady jak p³ótno/p³achta/œciana/œmieræ. albowiem selekcja i uzupe³nianie danych s¹ obecne w procesach przetwarzania danych w pamiêci. Lakoff 1987: 281): . G. gdzie kolejne znaczenia wyrazu/wyra¿enia zachowuj¹ elementy semantyczne ze struktury znaczeniowej innych. dziêki czemu przedmioty (w sensie logicznym. Komentuj¹c rozumienie p r z e s t r z e n i m e n t a l n e j . Przedmiotem badañ lingwisty zaœ s¹ gotowe wyniki symbolizacji w postaci jednostek jêzykowych (znaków jêzykowych). W „przestrzeni” tej maj¹ miejsce procesy ujêzykowienia pojêæ oparte na obserwacji. ¿e „kognitywizm wprowadza przestrzenie mentalne w miejsce mo¿liwych œwiatów i sytuacji mo¿liwych” (1987: 281) oraz ¿e ze wzglêdu na swój kognitywny status mog¹ one funkcjonowaæ w realizmie doœwiadczeniowym. ³¹czenia znaczeñ z odpowiednim kszta³tem fonicznym wyrazu w danym jêzyku narodowym. mi³oœæ – ÿpostawa wobec bliŸniego/drugiego cz³owieka’ itp. G. taka naæ. por. przy czym wyrazy s¹ zwykle wieloznaczne. 241. (Langacker 1991: 4. Termin p r z e s t r z e ñ m e n t a l n a zosta³ wprowadzony przez G. Übergeneralisierungen. ¿e przestrzenie mentalne maj¹ nastêpuj¹ce w³aœciwoœci (por. 66-76). Lakoff podkreœla. Nosal 1990).: mi³oœæ – ÿuczucie’. które ods³aniaj¹ procesy symbolizacji. stereotypizacji. maj¹ swoj¹ reprezentacjê w przestrzeni mentalnej. 185. w kategoryzacji i wnioskowaniu (Najder 1989. ktoœ zdêbia³ i wypuœci³ listki.: co nagle. obrazowoœci i konwencjalizacji oraz wielu innych mechanizmach. Percepcja czêœciowo. W procesie symbolizacji miêdzy biegunem semantycznym a fonologicznym dzia³a zasada reprezentacji. w jaki sposób „jêzyk koduje uogólnienia” (Langacker 1995: 28). gdzie towarzysz¹ im procesy umys³owe. a nale¿¹ do procesów symbolizacyjnych w tym sensie. 379-384. Fauconnier (1985) przyjmuje. ktoœ ugryz³ siê w jêzyk. ktoœ jest chudy jak szczapa. bliskich im semantycznie jednostek jêzykowych o tym samym brzmieniu. mi³oœæ – ÿobiekt uczucia’. metaforyce. a proces ten oparty jest na zjawisku polisemii. Fife 1994. frazeologizmów. które konceptualizujemy. por. tj. a zw³aszcza konceptualizacja i symbolizacja w ca³oœci dotycz¹ przestrzeni mentalnej cz³owieka (Tabakowska 1995. mówi¹. sensu largo) oraz stany rzeczy. Tym samym symbolizacja ³¹czy siê z elementami interpretacji rzeczywistoœci pozajêzykowej – wynikaj¹cej ze strukturalnoœci jêzyka i mechanizmów jego funkcjonowania (Langacker 1987: 51. niem.O metaforyce uczuæ 39 zwykle zjawiska supergeneralizacji (por. tj. Langacker 1995).

materialne rozumienie przedmiotów abstrakcyjnych – ich upostaciowanie lub animizacjê – nale¿y przyjrzeæ siê szczegó³owo podstawowej dystynkcji UCZUÆ. Z tego punktu widzenia trzeba odpowiedzieæ na dwa pytania: 1) czy dystynkcja taka jest rzeczywiœcie sposobem rozró¿niania UCZUÆ. z jakich faktów kognitywnych i jêzykowych mo¿na j¹ wywodziæ. – przestrzenie mog¹ siê poszerzaæ. takie jak: – unikanie przeciwieñstw w obrêbie przestrzeni. oraz opartej na tym metaforyki pozwalaj¹cej na konkretne. – jednostka z jednej przestrzeni mo¿e byæ po³¹czona z inn¹. tj. 1999). mog¹ otrzymaæ w procesie kognitywnym dodatkowe jednostki i modele kognitywne. pocz¹wszy od Arystotelesa. – maksymalizacja wspólnego t³a za³o¿eñ (ang. i¿ podstawowa ich odmiana. a mianowicie ich podzia³owi na: 1) UCZUCIA-AFEKTY (krótkotrwa³e). a tym samym. s³u¿¹ m. Z perspektywy ucieleœnienia myœli. – ICM mog¹ wprowadzaæ przestrzenie z nimi zwi¹zane. do zrozumienia sytuacji hipotetycznych i fikcyjnych. Wierzbick¹ (1992. obecnoœci doœwiadczeñ zmys³owych i fizykalnych w umyœle. psychologów i lingwistów – znajduje swoje eksplicytne wyk³adniki w definicjach prototypów UCZUÆ zaprezentowanych przez A. doznania (czyli afekty . Taka sytuacja kognitywna – rozpoznana od dawna przez filozofów. Spaces 1996: 1-28) uwa¿a. bior¹c pod uwagê za³o¿enia metodologiczne teorii. za pomoc¹ spójnika/konektora. ang. z innej przestrzeni. funkcjonuj¹ jedynie w obrêbie umys³u. – centralne elementy wprowadzone do przestrzeni staj¹ siê elementami t³a w przestrzeniach dotycz¹cych przysz³oœci (za: Lakoff 1987: 281). Przestrzenie mentalne UCZUÆ s¹ uruchamiane na przyk³ad wtedy. kiedy obserwator i nadawca komunikatu nie bêd¹cy eksperiencerem stara siê na drodze empatii oraz porównania cudzych uczuæ z w³asnymi ustaliæ i nazwaæ to. – mog¹ byæ zbudowane z modeli kognitywnych. assumption) w przestrzeniach bliskich (granicz¹cych). Fauconnier (1985. Przestrzenie mentalne maj¹ charakter konceptualny i nie posiadaj¹ statusu ontologicznego materialnego. Rozró¿nienie niesprowadzalnych do siebie jakoœciowo UCZUÆ-AFEKTÓW i UCZUÆ-POSTAW by³o od wieków postulowane przez filozofów. – mog¹ byæ powi¹zane z innymi przestrzeniami za pomoc¹ konektorów (spójników/³¹czników. connectors). Przestrzenie mentalne – jak mo¿liwe œwiaty w filozofii brytyjskiej – maj¹c status reprezentacji. co czuje eksperiencer. 2) UCZUCIA-POSTAWY emocjonalne (d³ugotrwa³e).40 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA – mog¹ zawieraæ jednostki mentalne. i¿ w procesie kognitywnym zawieraj¹cym przestrzenie mentalne mo¿na uruchomiæ wa¿ne strategie.in. tj. 2) jak tê dystynkcjê nazwaæ w kognitywizmie. G. Badacz podkreœla. a dok³adnie zosta³o opisane w pracy Gilberta Ryle’a (1970: 148198).

a w czasie semantycznym (Reichenbach 1967) – wymiar aktualny lub nieaktualny czasu. akcjach. Taki obraz analizy UCZUÆ wy³ania siê z opisu generatywnego i/lub semantyki generatywnej. doboru cech wed³ug kategorii prototypu. otwieraj¹cych zdania pytajno-zale¿ne w przypadku informacji o dyspozycjach (Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. u¿ytych w zdaniu z czasownikowymi lub rzeczownikowymi wyra¿eniami UCZUÆ. 1987). co znajduje swoje potwierdzenie w przys³ówkowych wyk³adnikach czasu aktualnego. to znaczy nie stanowi¹ postulatów znaczeniowych okreœlonego jêzyka naturalnego. Ró¿nica miêdzy zdarzeniami a dyspozycjami stanowi g³ówny punkt zainteresowañ G. Konsekwencj¹ ró¿nicy miêdzy zdarzeniowym charakterem UCZUÆ-AFEKTÓW a dyspozycjonalnym wymiarem UCZUÆ-POSTAW emocjonalnych jest – w strukturach gramatycznych – u¿ycie czasów aktualnych dla afektów oraz nieaktualnych dla dyspozycji oraz mo¿liwoœæ lokalizacji afektów w punkcie na osi czasu „hic et nunc”. budowy reprezentacji semantycznej w oparciu o wyidealizowane modele kognitywne. a pozosta³e. okoliczniki czasu) b¹dŸ gramatyczne (ró¿nice miêdzy ang. Ryle’a (1970: 198-253. pozosta- . czyli usposobienia. tworz¹ce „opakowanie” (ang. Grochowski 1972). czasami typu simple a continuous. Lakoff 1987: 202-217. 1987. która spe³nia siê w decyzjach. w przeciwieñstwie do u¿ycia zaimków wzglêdnych. Poniewa¿ w semantyce kognitywnej nieco inaczej s¹ tworzone definicje znaczenia jednostek jêzykowych. który mo¿e mieæ swoje wyk³adniki leksykalne (przys³ówki czasu. a tak¿e w doborze elementów semantycznych do samej struktury. przestrzeni i modalnoœci. 222-242. Podobna koncepcja zosta³a szeroko przedstawiona i skomentowana w pracy Czes³awa Znamierowskiego (1957: 151-193. 148-152). czyli strukturze pojêcia. Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. ale tak¿e i n t e l i g e n c j a. to z d a r z e n i a w œwiecie umys³u. ICM. poniewa¿ ma ona kapitalne nastêpstwa. 100-114) nie spe³niaj¹ wymogów stawianych zdaniom analitycznym. u¿yciu spójnika ¿e wprowadzaj¹cego zdania podrzêdne. overall) dla pojêcia i pe³ny pojêciowy portret zarazem. 1955b: 90). Dyspozycjonalny wymiar postaw emocjonalnych oraz zdarzeniowy uczuæ-afektów znajduje ponadto swój wyraz w sensie/znaczeniu ujêzykowionego pojêcia okreœlaj¹cego uczucia. a dobrane elementy semantyczne do modeli kognitywnych (ang. von Wrighta (1963) i Franza Brentana (1955a: 134. mówi¹ce o zdarzeniach aktualnych (tak¿e o zdarzeniach w œwiadomoœci eksperiencera). a nie innego zestawu cech semantycznych jest kompatybilnoœæ wyk³adników czasu. Konsekwencj¹ takiego. gdy¿ korzystaj¹ one z zasad metodologicznego holizmu. Dyspozycjami do zdarzeñ s¹ nie tylko UCZUCIA d³ugotrwa³e.O metaforyce uczuæ 41 w literaturze psychologicznej). dzia³aniach. prawdziwych na mocy znaczenia. por. 270-321) oraz we wczeœniejszych pracach George’a H. a dok³adniej – w jego budowie. tj. Zdarzeniowoœæ afektów a dyspozycjonalnoœæ postaw oddaje w ró¿ny sposób czas semantyczny/fizykalny (ang. wynikaj¹ce z ró¿nych dzia³añ umys³u. nastroje i postawy maj¹ charakter d y s p o z y c j i d o z d a r z e ñ. Idealized Cognitive Models. time) oraz gramatyczny (ang. tense).

i¿ znaczenie pojêæ jest „pochodn¹ roli. 3) aktualizacji pojêcia – POSTAWY EMOCJONALNEJ za pomoc¹ afektów bêd¹cych spe³nieniem UCZUCIA-POSTAWY (Kövecses 1986: 14. jak¹ pe³ni¹ w doœwiadczaniu cia³a (przede wszystkim ruchu i percepcji)” (1986: 121). ich z d a r z e n i o w e g o lub d y s p o z y c j o n a l n e g o charakteru oraz zwi¹zanych z tym czasów semantycznych (i gramatycznych. Strach. w której nastêpuje aprobata/dezaprobata obiektu UCZUCIA d³ugotrwa³ego (Inchaurralde 1997: 138-144). podawaniu ich reprezentacji semantycznej. a chocia¿ niektóre z nich funkcjonuj¹ równie¿ w roli semantycznych wyznaczników reprezentacji semantycznej UCZUÆ-AFEKTÓW i POSTAW w kognitywizmie. 2) zdolnoœci dokonywania p r o j e k c j i w y o b r a ¿ e ñ na abstrakcyjne struktury pojêciowe (Lakoff 1986: 120). otrzymuj¹ inny status logiczny. a g³ówn¹ zasad¹ d o œ w i a d c z e n i o w e g o u j ê c i a p o z n a n i a jest teza. zwanych przedpojêciowymi schematami wyobra¿eniowymi (Lakoff 1986. ¿e znacz¹ce struktury pojêciowe bior¹ swój pocz¹tek z dwóch Ÿróde³: 1) doœwiadczeñ cia³a. Bierwiaczonek 1997). Z przeprowadzonych przez nas analiz oraz z badañ innych kognitywistów wynika. otwieraj¹c¹ definiowanie z u¿yciem genus proximum. których naczeln¹ dewiz¹.42 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA j¹cych w relacji równoznacznoœci z pojêciem z³o¿onym. Lakoff podkreœla. 2) budowy metafory centralnej. i¿ kategoria UCZUÆ charakteryzowana jest semantycznie za pomoc¹ specyficznych struktur wyobra¿eniowych bêd¹cych tworem ludzkiego umys³u. Jednak¿e w y b ó r p r z e d p o j ê c i o w e g o s c h e m a t u w y o b r a ¿ e n i o w e g o j e s t r ó ¿ n y w z a l e ¿ n o œ c i o d j a k o œ c i UCZUÆ. organizuj¹cej strukturê pojêcia opart¹ na tym¿e schemacie wyobra¿eniowym (Nowakowska-Kempna 1995). W swojej pracy G. przy za³o¿eniu – wynikaj¹cym z ekscerpcji bogatego materia³u jêzykowego (g³ównie frazeologizmów prowadz¹cych do frazeologii ukrytej i metaforyki ad libitum) – ¿e n a t u r a l u d z k i e g o c i a ³ a (percepcja i/lub czynnoœci motoryczne: ruch. W swojej pracy (Nowakowska-Kempna 1995) przyjêliœmy tezê. maj¹cych swoje odniesienie do kultury i wykorzystywanych przez ludzi przy definiowaniu UCZUÆ. formu³a X czuje coœ. ¿e takie wyznaczniki istniej¹ i uk³adaj¹ siê w kilku poziomach: 1) wyboru przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego (Lakoff 1986). koniecznych i wystarczaj¹cych do jego sensu. inkluzywnych wobec niego. tj. np. np. w jêzyku angielskim) aktualnego i nieaktualnego. Johnson 1987). dzia³ania) d e t e r m i n u j e w a ¿ n e a s p e k t y t e j k a t e g o r i i. mi³oœæ i nienawiœæ zakwalifikowane s¹ do wspólnej kategorii okreœlanej mianem UCZUCIA. 4) wyznaczenia przestrzeni ¿yciowej i PRZESTRZENI EMOCJONALNEJ JA – NAJPIERW. . tj. gniew. spe³niaj¹cych warunki semantycznej prostoty i niedefiniowalnoœci dalej (Wierzbicka 1985). jest wyeksponowanie regu³y CZUCIA: X czuje coœ (Wierzbicka 1992: 4).

uniesienie w przestrzeñ kosmiczn¹. Nowakowska-Kempna 1995) wynika. 101-138). X czuje siê. jest charakteryzowany jako ktoœ poza sfer¹ ludzkiej egzystencji. ¿e B jest nastêpstwem A. inne choroby psychiczne. to trzeba koniecznie za³o¿yæ. cz³owiek nie wie. a¿ dochodzi do punktu granicznego ludzkiej wytrzyma³oœci i przeradza siê w szaleñstwo. ale jego znikniêcie. X czuje siê uskrzydlony. metafory nie s¹ arbitralne. poniewa¿ schematy wyobra¿eniowe dobrze strukturyzuj¹ ludzkie doœwiadczenia na poziomie przedpojêciowym (Lakoff 1986: 137-149. w której nie nastêpuje. Jego cia³o nie zosta³o co prawda zniszczone. czyli drogê prezentuj¹c¹ rozwój wypadków powi¹zanych z sob¹. X jest uskrzydlony. i¿ struktura pojêcia oscyluje wokó³ ukierunkowanego rozwoju wypadków: od punktu wyjœcia. The Language of Emotions 1997.O metaforyce uczuæ 43 Jak wynika z przeprowadzonych przez nas i innych badaczy analiz (Kövecses 1986. Kresem takiego stanu staje siê œmieræ i/lub zniszczenie cz³owieka. choroby. a wiêc praktycznie: n i e ¿ y j ¹ c y. Potwierdzaj¹ to równie¿ . X czuje siê uniesiony. Lakoff 1987. poprzez drogê wytyczon¹ faktami takimi. Kañczuga 1992). X czuje siê w siódmym niebie. które jest traktowane jako POJEMNIK NA UCZUCIA. X czuje siê tak. natomiast UCZUCIA-DYSPOZYCJE – za pomoc¹ schematu WIÊZI i jej podobnych. Lakoff 1987. co prawda. Jeœli przyj¹æ metaforê: X jest w siódmym niebie. X czuje siê podniesiony na duchu. zniszczenie ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA RADOŒÆ. a C jest nastêpstwem B. ŒCIE¯KA traktowana jest jako DROGA NARASTANIA I INTENSYWNOŒCI UCZUCIA.: X-owi jest lekko. a struktura pojêæ metaforycznych okreœlaj¹cych UCZUCIA-AFEKTY oparta jest na podstawowej logice tego schematu. por. Mechanizm ten powtarza siê na ró¿ne sposoby w wielu UCZUCIACH krótkotrwa³ych. jakby mu kto skrzyd³a przypi¹³. ¿e eksperiencer – bêd¹cy w siódmym niebie – nie jest równoczeœnie na ziemi: X nie chodzi po ziemi. Z badañ (Kövecses 1986. Bierwiaczonek 1997. X czuje siê. ziemskiego sposobu ¿ycia. po czym intensywnoœæ ta narasta. w których cz³owiek traci panowanie nad sob¹. jego organizm przestaje funkcjonowaæ normalnie. Johnson 1987). ale przenios³o siê w s i ó d m e n i e b o. Johnson 1987: 19-40. do NIEBA. jakby mu skrzyd³a u ramion wyros³y. czyli faktyczna œmieræ (w niebie cz³owiek mo¿e znaleŸæ siê tylko po œmierci). przy czym droga ta zmierza ku okreœlonemu przeznaczeniu. nawet w RADOŒCI (Nowakowska-Kempna 1995: 139-143). W tym sensie cia³o – POJEMNIK NA UCZUCIA n i e i s t n i e j e i tak nale¿y interpretowaæ metaforykê RADOŒCI. UCZUCIA-AFEKTY mog¹ byæ dobrze wyjaœniane za pomoc¹ schematu: RÓD£O/PUNKT WYJŒCIA-ŒCIE¯KA-CEL/ PUNKT DOJŒCIA (Lakoff 1986. cielesny cz³owiek. a CEL/PRZEZNACZENIE ³¹czy siê ze ZNISZCZENIEM CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. poza sferê grawitacji i ludzkiego. X jest w siódmym niebie. jakby go kto na sto koni wsadzi³. a dok³adniej – jego CIA£A. a tym samym nie istnieje ju¿ jako ¿ywy. Droga (ŒCIE¯KA) wypadków toczy siê od zdarzeñ zwi¹zanych z uczuciami o s³abej intensywnoœci. Bednarkowa 1997. co mówi i co robi.

to A jest podporz¹dkowane B i uzale¿nione od niego. spajaj¹cy ludzi w jedno: Jeœli tego chcecie. co jest z³¹czone. organizuj¹cym metaforê centraln¹. a zbudowana na ich podstawie struktura pojêcia UCZUCIA powiela globalnie ten schemat. ¿e metafor¹ centraln¹ MI£OŒCI.: „Amongst the various ways of conceptualizing love the model according to which LOVE is UNITY OF TWO COMPLEMENTARY PARTS is metaphor central”. kiedy ktoœ odnajduje swoj¹ po³owê. Poszczególne ICM UCZUÆ-AFEKTÓW maj¹ budowê odnosz¹c¹ je do schematu RÓD£A-ŒCIE¯KI-PRZEZNACZENIA. tak ¿e dwojgiem bêd¹c. jest JEDNOŒÆ DWÓCH DOPE£NIAJ¥CYCH SIÊ CZʌCI/PO£ÓWEK. Kañczuga 1992) wynika. i¿ uczucia z grupy SYMPATII i ANTYPATII typu PRZYJAÑ. G. ¿e „jeœli A jest po(d)³¹czone z (do) B. chocia¿ przyjmuje. MI£OŒÆ. Lakoff (1986: 143) podkreœla. Bierwiaczonek 1997. charakterystycznego dla kultury œródziemnomorskiej tekstu Platona Uczta (1934).. Pomaga im w tym Hefajstos.44 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA frazeologizmy: szczêœcie wieczne. i¿ reprezentacja semantyczna MI£OŒCI rozwija siê wokó³ schematu RÓD£O-ŒCIE¯KA-PRZEZNACZENIE. zwiêkszanie jego intensywnoœci poprzez narastanie reakcji psychofizjologicznych a¿ do przeznaczenia – ró¿nych odmian OB£ÊDU i ZNISZCZENIA ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. W przeciwieñstwie do UCZUÆ krótkotrwa³ych UCZUCIA-D£UGOTRWA£E DYSPOZYCJE zbudowane s¹ wokó³ przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego WIÊZI. By utrzymaæ bliskoœæ przedmiotów. a w relacji symetrycznej – tak¿e odwrotnie”. ¿e w dzieciñstwie trzymamy siê rodziców i chwytamy ró¿ne przedmioty. sznurów i robimy wêz³y. Elementami struktury schematu s¹ wiêc przedmioty A i B oraz ³¹cz¹ca je WIʏ. por. jedn¹ siê staniecie istot¹. WIÊZI dwóch CZʌCI W CA£OŒÆ. ona zaœ nadaje strukturê ca³ej reprezentacji seman- . to jednak przyznaje. a podstawowa logika mówi. bêd¹ce uwieñczeniem takiego rozumienia RADOŒCI i SZCZʌCIA. ja was spojê i zlutujê w jedno. NIENAWIŒÆ oparte s¹ na schemacie WIÊZI. Nowakowska-Kempna 1995. Bednarkowa 1997. organizuj¹c¹ definiowanie poprzez rozumienie tego UCZUCIA. wynikaj¹c¹ z ³¹cznoœci. W tradycji tej sytuuje siê chrzeœcijañska communia oznaczaj¹ca jednoœæ Boga – Ojca i Syna Bo¿ego. prezentuj¹c punkt wyjœcia UCZUCIA. w której przytacza on dzia³ania Zeusa rozcinaj¹cego ludzi na dwoje oraz szczêœcie towarzysz¹ce momentowi. Trudno nie rozpoznaæ w tym wspania³ego. Ducha Œw. u¿ywamy lin. w którym podkreœla siê (Lakoff 1986: 143). ¿e r e l a c j e s p o ³ e c z n e i z w i ¹ z k i m i ê d z y l u d Ÿ m i s¹ czêsto rozumiane w k a t e g o r i a c h WIÊZÓW i WIÊZI. a tak¿e Syna Bo¿ego i Koœcio³a wiernych. szczêœliwoœæ wieczna/wiekuista. po wygaœniêcie uczucia. Z badañ osób zajmuj¹cych siê reprezentacj¹ semantyczn¹ MI£OŒCI (Zaron 1985. Zoltan Kövecses (1986 : 62). co tworzy ca³oœæ. Ma³¿eñstwo sakramentalne bywa nazywane komuni¹ osób. aby zapewniæ sobie ich bliskoœæ. a wiêc tym samym czegoœ.

Nierozerwalny wêze³ ma³¿eñski. ma³¿eñskim)/WIÊZI¥. Jak wynika z podanych przyk³adów. ZEJŒCIA. £¹cz¹ nas wiêzy braterstwa/braterskie. Z moich przyjació³ to Kastor i Polluks. Ich nienawiœæ jest scementowana. które ¿ywi¹ wobec siebie uczucia. To bliski mi cz³owiek. Obcujemy z sob¹ blisko. AFEKTY i POSTAWY maj¹ wiêc ró¿n¹ strukturê semantyczn¹. £¹cz¹ nas wiêzy przyjaŸni. £¹czy nas nienawiœæ. Ich mi³oœæ jest scementowana.” „Zestrzelmy myœli w jedno ognisko I w jedno ognisko – duchy”. Mo¿na zatem uznaæ za udowodnione twierdzenie. PrzyjaŸñ/braterstwo scementowane wspólnie przelan¹ krwi¹. co znajduje potwierdzenie w licznych frazeologizmach o motywacji metaforycznej.. ¯yjê z nim za pan brat. To nieroz³¹czni przyjaciele/kochankowie/ma³¿onkowie.: Zbli¿yliœmy siê z sob¹. stworzenia WIÊZI i bycia PO£¥CZONYMI WÊZ£EM (np. ró¿n¹ budowê reprezentacji semantycznej. i¿ UCZUCIA-AFEKTY oparte s¹ na innym typie metafory centralnej i przedpojêciowym schemacie wyobra¿eniowym ni¿ UCZUCIA-POSTAWY. £¹czy nas mi³oœæ. £¹czy nas przyjaŸñ. por. ¯yjê w dobrej. £¹czy nas wiêŸ przyjaŸni. Lelum-Polelum. „Rzek³byœ – dwójduch w jednym ciele. Znajduje to swój wyraz w semanty- . MI£OŒÆ oraz inne UCZUCIA-POSTAWY-DYSPOZYCJE odznaczaj¹ siê trwa³ym stosunkiem emocjonalnym miêdzy osobami. Trzymamy z sob¹. To bliska mi osoba. Wiêzy ma³¿eñskie s¹ trwa³e.. Jesteœmy z sob¹ blisko. Scementowa³a ich nienawiœæ.O metaforyce uczuæ 45 tycznej zbudowanej wokó³ koncepcji ZBLI¯ANIA SIÊ. bliskiej komitywie z Janem. poniewa¿ w tych ostatnich typ metafory centralnej wyznacza schemat WIÊZI. bêd¹cych podstaw¹ utworzenia modeli kognitywnych wchodz¹cych w sk³ad reprezentacji semantycznej. Papu¿ki-nieroz³¹czki. Trzymamy siê zawsze blisko. wynikaj¹c¹ z przyjêcia konkretnego przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego. Wiêzy przyjaŸni s¹ trwa³e.

opartej na tym schemacie. do przyjació³. TÊSKNOTÊ. t y p o w a n i e c h ê æ/a n t y p a t i a /n i e n a w i œ æ /z a z d r o œ æ itp. ojcowska (rodzicielska). ROZPACZ po stracie ukochanej osoby. do ojczyzny. wêz³y. mi³oœæ fana do idola oraz zami³owania. preferencje. czym da- . SYMPATIÊ. blisko. Zoltan Kövecses (1986: 62-67). przywi¹zanie. Wajszczuk 1972). w których nie ma takich frazeologizmów i metaforyki (por. œciana antypatii pomiêdzy nami. PRZYWI¥ZANIE. a tak¿e chêæ robienia czegoœ. niechêæ miêdzy nimi. 7) zestaw UCZUÆ-AFEKTÓW aktualizuj¹cych POSTAWÊ EMOCJONALN¥ MI£OŒCI jest ró¿ny w zale¿noœci od jej rodzajów. 5) u¿ycie wyra¿eñ typu: miêdzy. np. Sternberg 1986. czy angielskie konstrukcje z between (pomiêdzy) love between Tom and Sue” (1997: 2). wyró¿niaj¹c kollokacje typu: mi³oœæ erotyczna. por. Bierwiaczonek (1997: 1-7). uwagê Bogus³awa Bierwiaczonka „MI£OŒÆ jest konstruowana jako WIʏ (LINK) oraz zdania typu mi³oœæ miêdzy Tomkiem a Basi¹ trwa³a d³ugie lata. 6) aktualizacja UCZUÆ-POSTAW-DYSPOZYCJI (w opozycji) poprzez nazwy afektów np. ¯YCZLIWOŒÆ i PRZYJAÑ. Sternberg 1986. Iwona Nowakowska-Kempna (1986: 170-179) wymieniaj¹ ENTUZJAZM. Fromm [1957]1985. ZAINTERESOWANIE. 8) schemat WIÊZI – ³¹czy siê z definiowaniem UCZUÆ-DYSPOZYCJI za pomoc¹ p r o t o t y p u rozumianego jako t y p m y œ l e n i a (Lakoff 1987: 7889)/reprezentacja mentalna typowych lub idealnych przyk³adów. por. wiêzi. Fromm [1957] 1985. t y p o w a/i d e a l n a m i ³ o œ æ. PODZIW. po³¹czenie w sposobach mówienia i rozumienia UCZUÆ-POSTAW przy braku tych¿e przy mówieniu o afektach. between). powi¹zanie. mi³oœæ w³asna. t y p o w a/i d e a l n a p r z y j a Ÿ ñ/s y m p a t i a. pomiêdzy. SZCZʌCIE oraz SMUTEK. hobby. Zaron (1985) oraz B. równie¿ strukturalizowanej za pomoc¹ przyimka pomiêdzy/miêdzy (ang. Wojty³a 1975). równie¿ Wojciszke 1994. por. na co zwracaj¹ uwagê Z. mi³oœæ bliŸniego. SZACUNEK. dla MI£OŒCI wobec braku takich mo¿liwoœci przy afekcie. bliskoœæ. do Boga. Odwo³ujemy siê wówczas do pewnych stereotypowych i kulturowych oczekiwañ lub przekonañ. lecz tak¿e ANTYPATII. Kövecses 1986 : 62-67. RADOŒÆ. wiêŸ. matczyna. w której tkwi¹ osoby ¿ywi¹ce UCZUCIE-POSTAWÊ nie tylko z grupy SYMPATII. Wojty³a 1975. Bogus³aw Bierwiaczonek (1997: 1-5). LINK-schemata) lub (ANTY)WIÊZI.46 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA ce poprzez: 1) schemat WIÊZI (ang. 3) wyznaczenie ZBLI¯ENIA i BLISKOŒCI osób po³¹czonych trwa³ym uczuciem-dyspozycj¹ (postaw¹ emocjonaln¹). Z. w przeciwieñstwie do afektów. w których mówi siê o BLISKOŒCI osób ¿ywi¹cych wobec siebie uczucie-dyspozycjê. BUT). mur pogardy/niechêci/antypatii/nienawiœci pomiêdzy nimi sta³/wyrós³. a tak¿e Wojciszke 1994. co znajduje swoje potwierdzenie w wielu frazeologizmach. Kövecses proponuje w³¹czyæ tutaj równie¿ ZAZDROŒÆ: On j¹ kocha. braterska. Stosuj¹c test z ALE (ang. ale nie jest zazdrosny (1986: 76. przepaœæ miêdzy naszymi rodzinami.: Miêdzy nimi wyrós³ mur nienawiœci. 4) wyznaczenie wspólnej BLISKIEJ PRZESTRZENI. np. 2) wyznaczenie metafory centralnej.

mówimy. przechodz¹c¹ przez œwiadomoœæ. Lakoff (1987: 87) podkreœla. Watson. Mieszcz¹ siê tutaj stereotypy socjalne i typowe przyk³ady b¹dŸ idea³y spo³eczne. i¿ postawa uczuciowa bierze partem pro toto. 10) test z u¿yciem s³owa twarz. por. ¿e ró¿ne odmiany MI£OŒCI s¹ zwi¹zane immanentnie z pewnymi (w literaturze przedmiotu) UCZUCIAMI-AFEKTAMI. twarz X-a wyra¿a zachwyt.] Atoli jêzyk potoczny ma specjalne oznaczenie dla takiej gotowoœci. strach. jak d y s p o z y c j o n a l n y m charakterem POSTAW.-K. TOWARZYSTW. sympatiê. gdy zobaczy swojego pana. S¹ one podstawowymi modelami zachowania. Zarówno kognitywiœci (Kövecses 1986. nienawiœæ. gdy¿ na twarzy mog¹ malowaæ siê afekty (Darwin 1988. gdy¿ na schemacie WIÊZI oparta jest równie¿ konceptualizacja GRUP.]. Sternberg 1986) czy teolodzy (Wojty³a 1975) s¹ zgodni co do tego. STOWARZYSZEÑ. Ellsworth 1972. Ekman. gniew. bo j¹ w³aœnie lubi” (1957: 188).. ale nie: *twarz X-a wyra¿a mi³oœæ. i¿ by prze¿ywaæ wzruszenia pewnego typu zawsze z tego samego powodu. wyjaœnienia Czes³awa Znamierowskiego: „Ale mo¿e byæ i tak. Prowadzi to – zdaniem badacza – do powstania s¹du wartoœciuj¹cego o charakterze s ¹ d u e g z y s t e n c j a l n e g o o postaci zdaniem X dobrze jest. Kagan 1998.... ¿e ¿ywi u c z u c i e g n i e w u w stosunku do Paw³a. Ekman 1998a. ¿e u kogoœ powstaje g o t o w o œ æ [spacja – I. Je¿eli pies doznaje strachu zawsze. 1980.] do wzruszeñ i d¹¿eñ.N.. 1998b. naszemu N podoba siê tylko sam zapach ró¿y. radoœæ. Gdy wiêc jakiœ Piotr wpada w gniew zawsze.] Uczucie nie jest przelotn¹ burz¹. jej »czêœæ« niejako. przyjaŸñ. ¿e pies ¿ywi uczucie bojaŸni w stosunku do swego pana” (1957: 180).in. na której siê rozsnuwa [. ujêtymi jako reprezentatywne. zachowywaæ siê wed³ug spo³ecznie ustalonego wzorca i zdaæ z tego sprawê w semantyce. 1998b. PARTII POLITYCZNYCH itp.N. Clark 1998) – emocjonalnej potencji do afektów. smutek. Fromm [1957]1985. Ekman. konceptualizuj¹c UCZUCIE-AFEKT. por. 9) UCZUCIA-AFEKTY s¹ definiowane za pomoc¹ prototypów wyznaczaj¹cych p r z y p a d k i w z o r c o w e. Dok³adnie bior¹c. Autor konkluduje: „Uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. Wojciszke 1994. lecz g³êboko wyrytym œladem minionych dziejów jednostki i torem przysz³ych jej dziejów” (1957: 186187). wobec tego samego przedmiotu czy gatunku przedmiotów [. poniewa¿ wiêkszoœæ dzia³añ lub zachowañ mo¿e byæ charakteryzowana w semantyce z u¿yciem kategorii przypadku wzorcowego. Lazarus 1998a. Ekman 1973a. 1973b. Bierwiaczonek 1997). ale ma te¿ sw¹ kanwê intelektualn¹. ale nie dyspozycje. Friesen.O metaforyce uczuæ 47 ne zjawisko lub obiekt byæ powinno. 1986. 1998b. Goldsmith 1998. czego nie da siê inaczej wyjaœniæ. w interesie ludzi le¿y doœwiadczaæ przypadków wzorcowych. jak i psychologowie (m. ¿e istnieje z oraz do ak- . Davidson 1998. ale zasiêgiem swego uczucia obejmuje on ca³¹ ró¿ê. Badacz podkreœla: „Ju¿ tutaj zachodzi to charakterystyczne dla rozwoju uczuæ zjawisko. Nazywa j¹ uczuciem. to mówimy.-K. Friesen 1983. Eibl-Eibesfeldt 1987). skoro zobaczy jakiegoœ Paw³a. które s¹ t w o r z o n e i a k t u a l i z o w a n e poprzez afekty. G. Levenson. Frijda 1998a. co uzasadnione jest ich psychologiczn¹ natur¹ (Natura emocji 1998.

a to. j e s t d o b r e . Trwa³oœæ POSTAWY EMOCJONALNEJ. Znamierowski argumentuje: „Gdy uczucie powstaje za spraw¹ jednego prze¿ycia tworz¹cego lub wielu prze¿yæ jednorodnych. W podobnym tonie wypowiada siê W. upatruj¹c afektów aktualizuj¹cych – wielkiej PRZYJEMNOŒCI oraz SZCZʌCIA w odniesieniu do POSTAWY SZCZʌCIA. egzystencjalnego. z³y itp. Kontynuuj¹c analizê zjawiska tego typu. w schematach wyobra¿eniowych. gdy uczucia aktualizuj¹ siê w jednoimiennym z nim wzruszeniu. £¹czy siê to z wyznaczaniem w³asnej przestrzeni JA. ale tak¿e z procesem i r r a d i a c j i. dobry itp. por. Jest to mniej lub wiêcej jasna myœl. utwierdzaj¹c¹ na nowo uczucie.-K. przeniesieniem afektów z cech przedmiotu na niego samego i ukszta³towaniem s¹du wartoœciuj¹cego. Strach-uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. co jest WEWN¥TRZ czyjejœ przestrzeni.S. C. ¿e dane wzruszenie p³ynie z trwa³ej dyspozycji” (1957: 183). a nastêpnie uaktywniaj¹ emocje.] do strac h u -wzruszenia. Wymienion¹ aksjologiczn¹ wartoœæ mo¿na zastosowaæ tak¿e do innych rodzajów przestrzeni. tj. ¿e prze¿ywamy bezpoœrednio uczucie.: Jack enjoys the Pathetique Sonata Jack is enjoying the Pathetique Sonata Jeœli: A is enjoying x only if A is experiencing pleasure (Davis 1982: 240).N. I wydawaæ siê tu mo¿e. oraz z ka¿dorazow¹ aktualizacj¹. W rzeczywistoœci uczucia nie prze¿ywamy bezpoœrednio nawet i w tym przypadku: ju¿ moc¹ samej definicji uczucia. Tak samo gniew czy zazdroœæ. Zatem t o . c o m o j e . tak¿e JA emocjonalnego w przestrzeni psychicznej lub fizycznej. Davis (1982: 247). co pomo¿e w odkryciu pewnych faktów. b o j e s t w ³ a s n e . które bêdzie podobne do prze¿ycia tworz¹cego. pomiêdzy prze¿yciem a uczuciem zachodzi stosunek prosty. który dotyczy pozytywnej oceny faktu istnienia obiektu uczuæ. gdy¿ uwa¿a siê je za w³asne lub za czêœæ tego samego wycinka przestrzeni. jest akceptowane jako DOBRE. Dyspozycja-uczucie przejawi siê inaczej: zaktualizuje siê w nowym prze¿yciu.48 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA tualizacji UCZUCIA-POSTAWY w formie afektów-wzruszeñ. Ale w chwili. i¿ wartoœci aksjologiczne zwi¹zane z POSTAW¥ KANONICZN¥: PLUS równe RÓWNOWADZE bywaj¹ okreœlane/odnoszone do FIGURY/POSTAWY/PIONU jako plus. Cz. jej d³ugoœæ. mo¿emy mieæ œwiadomoœæ. gdy siê ono aktualizuje we wzruszeniu. oraz do PODSTAWY/ZIEMI/DO£U jako minus. ¿e dane wzruszenie jest przejawem uczucia. Te wartoœci podtrzymuj¹ nastawienie wobec obiektów i relacji miêdzy nimi. intensywnoœæ i g³êbokoœæ œladu w pamiêci wi¹¿¹ siê nie tylko z afektami tworz¹cymi. Inchaurralde (1997: 136) podkreœla. przy czym SZCZʌCIE – krótkotrwa³y afekt w opozycji do d³ugotrwa³ej postawy rozró¿niany jest – zdaniem autora – poprzez u¿ycie zgramatykalizowanych czasów: aktualnego i nieaktualnego – Present Continuous i Present Simple. które jest utajon¹ w duszy i ciele dyspozycj¹.

mo¿na przyj¹æ. moja Ania. jak NIECHÊÆ. oraz negatywnych. PODZIWEM czy SZACUNKIEM pozwala sam obiekt uznaæ experiencerowi za swój i u¿ywaæ wobec niego zaimków dzier¿awczych. by nie zmieœci³y siê w tej przestrzeni. przejawia siê niew¹tpliwie element subiektywnego wartoœciowania obiektu uczucia. mówimy o osobach i przedmiotach bliskich. i¿ bliskoœæ obiektu uczucia wyzwala w nas chêæ wpuszczenia kogoœ do naszej przestrzeni osobistej. .O metaforyce uczuæ 49 (Inchaurralde 1997: 137). ÿobrócony ty³em’. C. a oznaczaj¹ce chêæ niepatrzenia na obiekt uczucia i pozbycia siê go z tej przestrzeni. mój wielbiciel. sãm obraten – ÿnienawidziæ’. aprobuj¹cych. nienawidziæ – ÿnie móc widzieæ’. Nie dziwi wiêc fakt – w naszym przekonaniu – ¿e tak czêsto za pomoc¹ deminutiwów. NIENAWIŒÆ pragn¹ tej osoby lub obiektu siê „pozbyæ” z przestrzeni emocjonalnej i „wypychaj¹ na zewn¹trz”. etymologiê s³owiañskich nazw z grupy ANTYPATII typu: pol. poniewa¿ ludzie czuj¹ siê blisko obiektu – osoby. jak MI£OŒÆ. d³ugotrwa³ym. Natomiast augmentatiwa „powiêkszaj¹” obiekty do takich rozmiarów. natomiast przy uczuciu negatywnym. ÿbyæ odwróconym/obróconym ty³em’. która wywo³uje przyjazne uczucie. Akceptacja obiektu UCZUCIA-POSTAWY zwi¹zana z SYMPATI¥. por. Oddaj¹ to rozmaite skojarzenia pierwsze. Umo¿liwia równie¿ POMI£OŒÆ NIENAWIŒÆ przestrzeñ JA przestrzeñ JA MNIEJSZENIE go i w³¹czenie do swojej przestrzeni przy uczuciach pozytywnych b¹dŸ POWIÊKSZANIE i wypychanie z w³asnej przestrzeni przy uczuciach negatywnych. jak NIENAWIŒÆ. Inchaurralde (1997: 139). odrzucaj¹cych. sytuuje w niej deminutiwa i augmentatiwa. Przestrzeñ w³asnego JA mo¿na wiêc uznaæ za przestrzeñ emocjonaln¹. co mo¿na zilustrowaæ w nastêpuj¹cy sposób: Podsumowuj¹c niniejsze rozwa¿ania. wskazuj¹c. lubianych i kochanych. 2. mac. Inchaurralde (1997: 139-140) charakteryzuje szczegó³owo przestrzeñ emocjonaln¹ jednostki. mój kolega. ÿnienawidz¹cy’. a przede wszystkim hipokorystyków. ¿e w UCZUCIACH-POSTAWACH pozytywnych. jak sugeruje C. ANTYPATIA. utrwalone w etymologii nazwy UCZUCIA-POSTAWY. Macedoñski i bu³garski przymiotnik obraten wspó³czeœnie zachowa³ oba znaczenia: 1. pomniejszaj¹c jego rozmiar. por. i dlatego pozwalaj¹ jej „wejœæ” do w³asnej przestrzeni ¿yciowej. mój przyjaciel. gdy¿ nie czujemy siê zagro¿eni przez ten obiekt. wyra¿aj¹cego siê w formie oceny zawartej w s¹dzie egzystencjalnym.

które chocia¿ nie maj¹ nic wspólnego z pojêciem iloœci i wielkoœci. predyspozycji do okreœlonych afektów oraz ocena globalna obiektu uczuæ znajduj¹ swoje potwierdzenie w licznych nazwach typu nomina attributiva. Nazwa UCZUCIE-POSTAWA EMOCJONALNA jest d³uga i niezbyt zrêczna. Nowakowska-Kempna 1995: 21-26). leksykalnych. najdro¿szy.50 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA augmentatiwów u¿ywamy zaœ w stosunku do osób/przedmiotów. wrodzone lub nabyte. ¿e symbolizacja to zjawisko wystêpuj¹ce na wszystkich poziomach strukturalnoœci jêzyka. antypati¹. w³aœciwe cia³u usytuowanie poszczególnych jego fragmentów. znajduj¹cy wyraz w zachowaniu i postêpowaniu. to. pewnej wyró¿nionej grupy zjawisk. jakimi terminami w lingwistyce opatrzyæ obie jakoœci. opozycjonista. uwodziciel. Niew¹tpliwie nazwy: UCZUCIA-AFEKTY i UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE zaczerpniête s¹ z psychologii. gramatyczne i pragmatyczne wyznaczniki. socjologii czy naukach o kulturze. tchórz. straszek. zawistny. nastawienie wzglêdem ludzi i œwiata zewnêtrznego. s¹ rozumiane za ich pomoc¹. W ka¿dej z opcji badawczej mo¿na podaæ ich semantyczne. wyzwalanie pewnego typu zachowañ. zazdroœnik. poniewa¿ ró¿nice w jakoœciach: zdarzeniowoœci AFEKTÓW i dyspozycjonalnoœci POSTAW znajduj¹ swój wyraz w konstrukcjach gramatycznych. Podsumowanie dotychczasowych analiz lingwistycznych UCZUÆ prowadzi do wniosku. fan. 2. zarozumialec itp. wróg. które darzymy niechêci¹. Niektóre wa¿niejsze wyk³adniki przestrzeni emocjonalnej JA zosta³y przedstawione w artykule. choæ u¿ywane tak¿e w filozofii. zaciek³y wróg oraz z³oœnik. jeœli odnieœæ j¹ do ogólnego znaczenia wyrazu postawa w S³owniku wspó³czesnego jêzyka polskiego (1996: 818): ÿ1. leksyce i frazeologii. ukochany. a mianowicie. zwi¹zana z jej dyspozycjonalnym charakterem. ulubieniec. stosunek cz³owieka do ¿ycia. kochanek. stanowisko. frazeologicznych i tekstualnych. przeciwnik. gramatycznych. Ró¿nice w symbolizacji dotycz¹ poziomów doboru wyznaczników fonologicznych. antagonista. Poza kwesti¹ bezsporn¹ pozostaje kwestia sporna. bêd¹c wyjaœniane w terminach przestrzeni. doborze konektorów zdañ podrzêdnych i ich typów. Z przytoczonych znaczeñ dopiero trzecie odnosi siê do zjawisk psychicz- .: wielbiciel. Przynosz¹ one równie¿ potwierdzenie tezy kognitywistów. inne – w monografii o uczuciach (por. nienawiœci¹. np. i¿ – niezale¿nie od paradygmatu badañ: generatywnego. Znaczenie emocjonalne i strategie grzecznoœci (Inchaurralde 1997: 140) mog¹ byæ dwoma sposobami interpretacji deminutiwum. zachowanie’. Aktualizacja UCZUCIA-POSTAWY. œwiadomie przyjêta pozycja cia³a. intrygant. chc¹c je powiêkszyæ i „wypchn¹æ z w³asnej przestrzeni” lub „powiêkszyæ i nie wpuœciæ do niej”. zwolennik. 3. a wiêc niezale¿ne od siebie j a k o œ c i semantyczne: UCZUCIA-AFEKTY oraz UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE. strukturalnego czy kognitywizmu – istniej¹ d w i e pozostaj¹ce w stosunku interdependencji. do pewnego systemu wartoœci.

R.in. Naiwny obraz œwiata a leksykografia. [w:] O definicjach i definiowaniu. Bartmiñskiego. Wychodz¹c z tego punktu. Ró¿nicê tê upatruje m. – (1987). „Etnolingwistyka”. – (1992). Osmond (1997: 115. „Polonica” IX. 5: Potocznoœæ w jêzyku i kulturze. Awdiejew A. W oku patrz¹cego. czyli k r ó t k o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. J. J. w tym A. Kraków. Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Nieodpowiednie i odpowiednie emocje. w którym np. Klasyfikacja funkcji pragmatycznych. (1993). (1983). Berej. Ekmana. 21-29. przyimek by – ÿprzez’. P. F. s. w ³¹czliwoœci nastawieñ krótko. prze³. [w:] Jêzyk a Kultura. Wœród zacytowanych okreœleñ w definicji s³ownikowej nazwy odnaleŸæ mo¿na wszak¿e wyra¿enie czêsto stosowane w odniesieniu do uczuæ-dyspozycji.. wymagaj¹cym po sobie d³ugotrwa³ego uczucia (1997: 116-119). – (1998b).O metaforyce uczuæ 51 nych. pod red. t. [w:] Z problemów frazeologii polskiej Tekst niniejszy w podobnej postaci zosta³ zamieszczony w monografii I. to znaczy wyra¿a stosunek cz³owieka do rzeczywistoœci. s. dochodzimy do identycznej propozycji w innych pracach badawczych. Jêzykoznawstwo teoretyczne. odnosz¹ce siê w cz³onie wyjaœniaj¹cym do opozycji krótkiego/d³ugiego czasu oraz analogicznie: UCZUCIA D£UGOTRWA£E lub UCZUCIE-DYSPOZYCJA. Davidsona. Wierzbickiej (1997: 228). 227-231. prze³. Tokarskiego. Zwa¿ywszy fakt. Lublin. przyjmuj¹c tak¿e ró¿nicê w jakoœci semantycznej obu nastawieñ (1997: 113-133). ³¹czy siê z krótkotrwa³ym afektem (1997: 114-116). Bibliografia Apresjan J. s. Byæ mo¿e. 4 . Nieckuli. Lublin. attitudes – n a s t a w i e n i e. Tak¹ propozycj¹ mo¿na by zamkn¹æ niniejsze rozwa¿ania4. – (1994). [w:] Natura emocji. mówi¹c o jakoœci uczuæ. ¿e propozycji autorek nie mo¿na przyj¹æ. Nowakowskiej-Kempnej (2000). short-term attitude. pod red. [w:] Natura emocji. Averill J. B. Pozostaje wszak¿e problem koniecznoœci nazwania dwóch ró¿nych jakoœciowo pod wzglêdem semantycznym typów UCZUÆ. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeñ. oraz ang. Wroc³aw. Gdañsk. R. pod red. Podstawowe zagadnienia. 13-20.i d³ugotrwa³ych z przyimkami w jêzyku angielskim. modele formalne jêzyka i leksykografia systemowa. 53-85.116) wprowadza nazwy ang. J. (1998a).. nr 6. (1985). Wiedza potoczna a inferencja. long-term attitude. a mianowicie: n a s t a w i e n i e. która równie¿ pos³uguje siê terminem ang. Wojciszke. Wspó³pracuj¹ca z Ann¹ Wierzbick¹ M. s. wydaje siê. pod red. Bartmiñski J. Nastawienie krótkotrwa³e okreœla równie¿ autorka jako anger-type words – ÿs³owa typu gniew’ (1997: 118). J. Anusiewicza. 5-12. i¿ w jêzyku polskim termin n a s t a w i e n i e oznacza raczej postawê wolitywn¹ ni¿ emocjonaln¹. najzrêczniejszym okreœleniem by³oby: UCZUCIA KRÓTKOTRWA£E. s. przy czym mo¿e to byæ równie¿ stosunek emocjonalny. w przeciwieñstwie do with – ÿz’. czyli d ³ u g o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e.. s. Bartmiñskiego. 9-35.

Banyœ W. (1987). Ekman P. nastroju i innych pojêciach afektywnych. French Interjections and Their Use in Discourse. 233-246. Ekman P. London. 20-25. Strasbourg [maszynopis]. O emocji. Dlaczego emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Ekman P. Bobryk J. czyli o poprawnoœci frazeologicznej. Basaja. B¹ba S. Ekman P. [w:] Darwin and Facial Expression. „Pamiêtnik Literacki”. (1987). Love in Frames and Scripts. Language. Levenson R. (1969). Cross-cultural Studies of Facial Expressions. (1998). Battacchi M. (1987). 169-229.. (1982).. Warszawa.. R.. (1998). Poznañ. Desclés J. cognitifs et types de proces. 169-183. (1997).. Descartes’ Error. Warszawa. – (1998a). (1997). Emotion. Brentano F. Elmsford. Psychologie vom empirischen Standpunkt. New York. (1983). Berlin – Bern – New York – Paris – Wien. [w:] Natura emocji. Zbiory rozmyte. (1998).. Liberek J. Friesen W. „Science” 221. Emotion in the Human Face. emocje i cechy. (1988).. (1971). (1986). III. Wszystkie emocje s¹ podstawowe. s. Katowice [maszynopis rozprawy doktorskiej].. Rytel. New York. s.. Podrêczny s³ownik frazeologiczny jêzyka polskiego.. s. Mit. Bodlin M. New York. „Nebraska Symposium on Motivation”. (1992). s. (1976). Pictures of Facial Affect. Dziamska G. – (1973b). II. (1972). Conceptualization. Mi³oœæ i nienawiœæ. Locus umys³u.W. 54-55. s. Bednarkowa J. Psychologie vom empirischen Standpunkt. Wprowadzenie do matematycznego modelowania niejednoznacznoœci. Wroc³aw.. Theory of Enjoyment. s. (1996). (1997).52 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA i s³owiañskiej. O wyrazie uczuæ u cz³owieka i zwierz¹t. Code Ch. (1997). s. 240-256. . Nastroje.. Bierwiaczonek B. [w:] Natura emocji.. Aphasia and the Right Hemisphere... London. Darwin K. Dialog na temat inwariantów jêzykowych w ujêciu kognitywnym [kserokopia]. – (1955b). – (1988). Ekman P. Emotion und Sprache. ed. Chichester. s. Bd. [w:] Natura emocji. Ellsworth P.. A Century of Research in Review. s. Warszawa. [w:] Natura emocji. Darwin and Facial Expression: A Century of Research in Review. Renna M. (1974). J.P.. Hamburg.P. Bartmiñskiego. Niemeier. The Face of Man: Expressions of Universal Emotions in a New Guinea Village. Cambridge Mass. [w:] Natura emocji. „Mind” 362. pod red. Desclés J. [w:] The Language of Emotions. Drescher M. – (1980). Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. Pos³owie do pytania „Czy istniej¹ emocje podstawowe”. Davidson R. by S. D. – (1973a). Gliwice. – (1998b).. (1997). 1208-1210.. Suslow T. Damasio A. Dirven. 159-168. Wzorce archetypowe w poezji tragicznej.. 47-50. s... (1985). Amsterdam – Philadelphia. pod red. Nebraska.. Davis W. Universals and Cultural Differences in Facial Expressions of Emotions. Autonomic Nervous System Activity Distinguishes Among Emotions. 50-53. Hamburg. (1996). series. B¹ba S. [w:] Konotacja. by J. Warszawa. Konceptualizacja MI£OŒCI w jêzyku uczniów siedemnastoletnich (z perspektywy ewaluacji procesu dydaktycznego). 25-53.. Definicja kognitywna jako narzêdzie opisu konotacji. t. 2.. s. III. M. Jêzyk cia³a. ed..J. Friesen W. Wroc³aw.. Friesen W. sacrum. Fauconnier G. z. Eliade M. Czoga³a E. Archetypes. Clore G. Cole. historia. Bd. Eibl-Eibesfeldt I. Expression and Theoretical Foundation. Twardy orzech do zgryzienia. Reason and the Human Brain. Davidson R. Collins A. Lublin. Warszawa. Lublin [maszynopis]. (1996). (1996). Palo Alto. (1955a).

Imagination. Jêdrzejko E. (1986). nastroje i sentymenty. choæby prostych. Wierzbickiej. [w:] Natura emocji. vol. s. Frake. Jarymowicz M. A. Frames and the Semantics of Understanding. Dil. [w:] Z zagadnieñ s³ownictwa wspó³czesnego jêzyka polskiego. Sêk. Jêzykowy obraz œwiata (1990). Lublin. [w:] Natura emocji. pod red. 161-168. [w:] Natura emocji.. 63-69.. s. „Teksty”. Wroc³aw. s. (1989). Dociekania nad natur¹ emocji: O emocjach poza œwiadomoœci¹ i emocjach poza spontanicznoœci¹. 70-74. (1986). Próba leksykograficznego opisu znaczeñ grupy rosyjskich s³ów oznaczaj¹cych uczucia. 105-123. 9-34. (1970). Kowalika. pod red. Jankowski. ed. Katowice [maszynopis pracy magisterskiej]. Pojêcie jêzykowego znaku ekspresywnego. (1977). s. by A. no 2. Space. potencjalne. Lublin 1994. Znaczenie polskiego czasownika: aktualne. 56-62. (1980). 9-65. T. [w:] Semantyka i s³ownik.... Goldsmith H. Ró¿nice miêdzy emocjami. (1994). Fillmore Ch. Frijda N. pod red. Grochowski M. (1997).. Jordanskaja L. Inchaurralde C. s.. (1998). Cz.. s. – (1992). Kagan J. [w:] Natura emocji. O sztuce kochania. habitualne. Warszawa. (1972). Warszawa. (1997). Kêpiñski A. 107-115. Inteligencja emocjonalna. (1992). Jêzykowy obraz œwiata. Warszawa. The Expressive Function of Language: Towards a Cognitive Semantic Approach. Prototyp NIENAWIŒCI (na materiale jêzyka polskiego i serbsko-chorwackiego).H. The Body in the Mind. Poznañ. The Role of Language in this Connection.. Hall E. II. Rozwój uczuæ. s. prze³. Warszawa. t. s. Powszechniki istniej¹ i s¹ interesuj¹ce. Chicago and London. Lêk.. Warszawa. nr 3... wyd. „Cognition and Emotion”. The Language of Emotions: an Analysis of a Semantic Field. A. Stanford. s. „Czasopismo Psychologiczne”.. nr 7/8. Bieli. Fromm E. [w:] Language and Cultural Description: Essays by Charles O. III. Johnson-Laird P. – (1998c).. Reference and Emotional Involvement. H.O metaforyce uczuæ 53 Fife J. (1997). J. uniwersalne – w œwietle kategorialnego znaczenia form czasu teraŸniejszego. Archetypy i symbole. (1985). 222-254. s. The Bodily Basis of Meaning. 81-90. s. „Quaderni di semantica” VI. H. 135-154.. [w:] The Language of Emotions.G. Goleman D. Emotions. – (1987). Bezg³oœny jêzyk. nr 2. Kraków. – (1976). ([1957]1985). Foolen A.. O ekspresywnoœci jêzyka.. s. O uczuciach i ich objawach w aspekcie semantyki leksykalnej. (1987). nastrojami i cechami temperamentalnymi. nr 3. 174-178.. . Maruszewskiego. 153170. Poznañ. Ró¿norodnoœæ afektu: emocje i zdarzenia. „Prace Jêzykoznawcze” 91. [w:] Podstawy gramatyki kognitywnej. and Reason. (1972). XXIX. (1979). S. s. Nosala. Frake Ch. (1998). Bartmiñskiego. Brzeziñskiej. Gerstmann S. Wroc³aw.. Johnson M. Kañczuga E. Grabias (1978). Nowakowska-Kempna I. [w:] Natura emocji.. – (1981). Cambridge.. pod red.. A. 139-145.I. „Przegl¹d Humanistyczny”. (1985). Dziedzina emocji z perspektywy rozwojowej. (1997). s. „Studia Semiotyczne”. Jung C. Oatley K. – (1998a). 15-33. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej.. 81-123. R. s. [w:] The Language of Emotions. Kardeli. A. Twarz i rêka. s. Psychologia a religia. Ukryty wymiar. – (1998b). Emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Lublin. 3. Warszawa.

190196. Metafory w naszym ¿yciu. Categoriés et sens lexical. Krawczyk-Tyrpa A. s. – (1991). Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. The Cognitive Basis of Grammar. The Language of Emotion – „Metaphors”.. McCarthy S. t. Uniwersalne zdarzenia poprzedzaj¹ce emocje. Masson J. Langacker R. . Fire and Dangerous Things. and physiology in the light of cross-cultural evidence. I: Theoretical prerequisites. (1986). by J. (1988). Pamiêæ a pamiêæ emocjonalna w mózgu. Le Doux J. (1998a).. vol. When Elephants Weep: The Emotional Lives of Animals. Maia B. 155-173. „Scenarios” or „Metalanguage”?. Katowice. prze³.. s.. – (1995). Wroc³aw. Cognition and Philosophy.. 330-331. Versus 44/45. Stopieñ kontroli nad emocjami zale¿y od rodzaju systemu reakcji.. 181-196. [w:] Lexical Semantics. Emotion. M.. 75-79... 271-325. conceptualization. Lakoff G. Anger: Its language..P. 215-217. t... by A. (1987). B. Foundations of Cognitive Grammar. Berlin – New Jork. A Lexical Approach to the Structure of Concepts. Mózgowe interakcje poznawczo-emocjonalne. s. D. Studies VI. Laskowska E. [w:] Natura emocji. – (1998 [1995]).. Malinowski B. New York.. Dzie³a. 248-249. – (1987). [w:] Natura emocji. a nie przyczyn¹ przetwarzania informacji. Warszawa. I. Surprise. [w:] Z problemów frazeologii polskiej i s³owiañskiej. Bydgoszcz.. Eco. [w:] Natura emocji. The Contemporary Theory of Metaphor. Surprise: The iconicity-conventionality scale. Sta³oœæ i niesta³oœæ emocji. – (1992). pod red. [w:] Natura emocji.. (1984).. s.54 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Kleiber G. Chicago. ed. Lublin. MacLaury. 1998. Cognitive Semantics. Jêzyk cia³a.. s. Duchowoœæ cia³a. More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. [w:] Pragmatics and Beyond. Cechy czêœci cia³a jako tworzywo semantycznej struktury zwi¹zków frazeologicznych (na materiale gwarowym). s. Ortony. Johnson M. (1982). – (1995).. Pride. Chicago – London. La sémantique du prototype. Doœwiadczenie emocjonalne jest wynikiem. (1990). „Socjolingwistyka”. Warszawa. – (1998e). ed. s. [w:] Natura emocji. Na materiale gwarowym. s. Taylor. Kövecses Z. Lowen A. 119-155. Wartoœciowanie w jêzyku potocznym. 262-263. Women. Berlin – New York. s. 2-145. – (1983). (1998). Paris.. Image and Symbol. – (1998b). Warszawa.R. 202-251. Krawczyk A. 231-239.. s. Nieœwiadome mo¿e byæ przetrwanie emocjonalne. (1998a). Turner M.. s. An Interdisciplinary Series of Language. Frazeologizmy mimiczne i gestyczne. red.. [w:] Natura emocji. (1991).. (1989). Metaphors of Anger. Rytel. Cambridge. Stanford. and Love. s. R. (1980). II. Basaja. Cambridge 1995. Kante. pod red. [w:] Metaphor and Thought. wyd. s. Lubasia. Lewandowskiej-Tomaszczyk. s. I-II.. nr 5. – (1998b). – (1998f). [w:] Language and the Cognitive Construal of the World.. Lazarus R.S. U. Concept. Amsterdam – Philadelphia. – (1998c). 203-218. „Quaderni di Studi Semiotici: Meaning and Mental Representation”. ale nie emocje. Kaj je metafora?. Zwi¹zki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami czêœci cia³a. [w:] The Language of Emotions. Kryk-Kastovsky B. Krzeszowski. (1993). T. Wroc³aw. przek³ad [w:] B. Specyficznoœæ fizjologiczna emocji – nie zapominajmy o fizjologii CUN. (1995). 146-153. [w:] Natura emocji.. s. pod red. Lyons W. (1986)... Ljubljana.E.. Lakoff G. Warszawa. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. (1997). (1987). W. – (1998d). Lakoff G. £ódŸ. [w:] Natura emocji.

Warszawa. by E. ed. 239-264. s. Gdañsk. M. (1912). „Journal of Experimental Psychology”: Human Perception and Performance I. Noun Classes and Categorization. 3. 1.S. Seymour J. The Cognitive Structure of Emotions. Wojciszke. J. Lloyd. Zwi¹zki frazeologiczne nazywaj¹ce akt mowy. O nieostroœci (1988). Jak mówimy o uczuciach? Poprzez analizê frazeologizmów do jêzykowego obrazu œwiata. – (1975b). New Jersey. „Psychological Bulletin” no 94. B. Cambridge. Teoria. by E. Warszawa. Najder K. Psychologiczne modele umys³u. analizy empiryczne. Konstrukcje zdaniowe z leksykalnymi wyk³adnikami predykatów uczuæ. (1990). Dictionnaire explicatif et combinatoire du français contemporain. (1991). metodologia.. Emotions. J. (1990). Obuchowski K. Podstawowe zagadnienia. B. J. (1975a). t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Z zagadnieñ psychologii uczuæ. s. Lwów. Wroc³aw. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. Moods and Conscious Awareness. 104. Rosch E.73-86. Clore G.. Œwierszczewski. Katowice. Quasthoff U. Pos³owie. vol. Wprowadzenie do programowania neurolingwistycznego. (1970). Amsterdam – Philadelphia. (1967). – (2000). 87-109. przek³. 132-148. – (1987). P. Etnocentryczne przetwarzanie informacji. s. The Schachter Theory of Emotion: Two Decades Later. Warren. (1962). Reirenzein R. Davidsona. „American Ethnologist” 8. London. s. Roc³awski B. pod red. „Cognition and Emotion”. Warszawa. Ekmana.A. wyd. Natura emocji. Montreal. s. Z. z. pod red. The Nature of Mental Codes for Color Categories. Pajdziñska A.. Podstawy emocji podstawowych. [w:] Studies in Cross-Cultural Psychology.O metaforyce uczuæ 55 Mel´èuk I. [w:] Jêzyk a Kultura. Semantyka i sk³adnia. Czêœæ II. (1997). Bartmiñskiego. 3. Ribot T. Craig. [w:] New Trends in Cognitive Representation: Challenges to Piaget’s Theory. Jung. s. s. R. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. Data. Poznañ. Warszawa. Principles of Categorization.. – (1977). Studia z semiotyki logicznej. Natura emocji (1998). (1996). – (1978). Rubinstein R. Muszyñskiego. s. O uczuciach-stanach emocjonalnych. s. Warszawa. Warszawa. Gdañsk. (1984). Clore G. (1981).. [w:] Cognition and Categorization. ed. Nowakowska-Kempna I. Scholnick. Ohnuki-Tierney E. 27-48. Rosch. Teoria i praktyka. Psychologiczne modele umys³u. Phases of Human Perception/Conception/Symbolization Processes: Cognitive Anthropology and Symbolic Classification. by N. [w:] C. no 2.. 3. Czasy gramatyczne czasowników. by C. (1988). Human Categorization. (1997). 125-137. The prepositions we use in the construal of emotions: Why do we say fed up with but sick and tired of?. 303-322. Hillsdale. – (1995). 113-129. „Journal of Experimental Psychology: General”. (1988). 111-135. (1983). Pelc. [w:] Natura emocji…. [w:] Logika i jêzyk. 1-49. prze³. s. (1989). Propozycja analizy semantycznej. Reinchenbach H. Prokopiuk J. ed.B. z. Ambiwalencja funkcji stereotypów w komunikacji miêdzykulturowej. Osmond M. Cognitive Representations of Semantic Categories. Warszawa. Nosal Cz. Psychologia a religia. (1998). „Przegl¹d Humanistyczny”. Collins A. [w:] Jêzykowy obraz œwiata. – (1981). Lublin. O’Connor J. vol. 25-30. O nieostroœci. ed. Lublin.. Podstawy psychologii ogólnej. Ortony A. Ortony A. Panksepp J. Anusiewicza. Prototype Classification and Logical Classification: The Two systems. (1989). Warszawa.G. . S³uch fonemowy i fonetyczny. pod red. [w:] The Language of Emotions. s. (1970). Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych. Pajdziñska A. (1986). 192-233. Prolegomena. s. Noun Classes (1986).

Wiêckowski R. (1989).. wydruk w: „Cognitive Science” 16. [w:] Natura emocji. Dirven. Besemeres. Wprowadzenie do jêzykoznawstwa kognitywnego. „Makedonski Jazik” kn 1-2. 83-96.. Kocha. s. Watson D. Emotivniot jazik i negovata lingvistika interpretacja. Mowa cia³a zdradzi wiêcej ni¿ tysi¹c s³ów. Bardziejewska.56 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Ryle G. Wright G. I.. s. [w:] Semantyka i s³ownik. Emocje. prze³. 125-132. Emotions and Emotional Language in English and German. S³ownik wspó³czesnego jêzyka polskiego. s. Warszawa. (1994). (1964). prze³. Frankfurt a. Der Formalismus in der Ethik und die materielle Werthethik. – (1992). Na marginesie artyku³u L. [w:] Natura emocji. The Language of Emotions.. Dunaja. – (1972).. (1992). 111-127. A Triangular Theory of Love. prze³. (1972). Semantyka. The Varietes of Goodness. Zajonc R. (1998). s.. Rozwój polskiego i czeskiego s³ownictwa okreœlaj¹cego emocje proste na przyk³adzie pola semantycznego ÿgniew’. s. 36-47. by G.. Dociekania filozoficzne. ed. Jêzyk – umys³ – kultura. B. W. s. Karolaka. s.. Medytacje semantyczne. Spaces. R. Scheler M. Lublin. ([1953]1972). Defining Emotion Concepts [maszynopis]. Pedagogika wczesnoszkolna. pod red. M. Sweetser. Schweder R. Warszawa. Spaces (1996).. W. kultura i poznanie. Warszawa. [w:] The Language of Emotions. Moniak. Chicago – London. Philadelphia.. t. Thiel E. s. pod red. Emotional Maturity. tylko siê zakocha³eœ” – emocja jako system interpretacji. Psychologia mi³oœci. przek³.. „Fuzzy Sets and Systems” 90. Toward a Theory of Fuzzy Information. Intymnoœæ. Caroma. Dowody na istnienie emocji nieœwiadomych. Wroc³aw – Kraków – Warszawa. Warszawa. „Psychological Review”.. – (1997). Warszawa.. s. Sternberg R. [w:] Paralele w rozwoju s³ownictwa jêzyków s³owiañskich. [w:] Natura emocji.A. (1995). Czub. Niemeier. Expression and Theoretical Foundation.. s. Mass. Mi³oœæ i odpowiedzialnoœæ.Wierzbicka. (1995).. – (1998b). prze³.: Czym jest umys³. szanuje. (1998a). Semantic Primitives. Scherer K. [w:] The Language of Emotions. no 93. Wroc³aw. (1986)... Structure thÀme-rhÀme (1988). (1998). Witwicki W. Worlds and Grammar. Kornacki. Wojciszke B.J. W. Conceptualization. 307-328. Ku pojêciu „emocji modalnych”. Structure thÀme-rhÀme dans les langues slaves et romanes. . Ognik. Wojty³a K. Moderski. 227-233. s. von (1963). Gdañsk. s. Marciszewski. [w:] A.H. The Relationality of Emotion. trans. B. lubi. Banysia. Stankjeviè E. Tabakowska E. Amsterdam – Philadelphia. New York – London. zaanga¿owanie. A Response to Michael Bamberg. Jordañskiej. (1916). „Nie jesteœ chory. J. 250-253. (1970). 30-36. Cambridge..101-111. Kraków. Clark L. Lexicography and Conceptual Analysis. The Language of Emotions (1997). Wittgenstein L. Wroc³aw. Dowody na uniwersaln¹ i kulturow¹ specyfikê wzbudzania emocji.. Mówienie o emocjach. nastroje. 119-133. The Concept of Mind. Fauconnier. s. (1993). A. Zadeh L. (1997). pod red. 539-581. P. M. Siatkowska E. Psychologia. E.. Sousa R. ed. (1947). Wierzbickiej. (1998). Warszawa 1996. s. P. Saul L.. Wroc³aw. Ungerer F. Wierzbicka. (1975). namiêtnoœæ. The Development and Dynamics of Personality. by A. pol. Ann Carbor. [w:] Natura emocji. S. Wajszczuk J. K. Wierzbicka A. 154-157. O podziwie i zachwycie. Moderska. [w:] Natura emocji. III: Emotion.119-135. cechy i temperament: rozwa¿ania pojêciowe i wyniki badañ. Warszawa. Gramatyka i obrazowanie. (1971). – (1999). by S. J.. (1997). M. de (1990). pod red. 138-163. S³ownik (1996). Handke. Halle. – (1985). (1962). Psychologia. Poznañ. Sperling A.P. Granulation and Its Centrality in Human Reasoning and Fuzzy Logic.

– (1989). These are: the creation of new conceptual scheme (Lakoff 1986) for the affects (source – path – aim) and for dispositions (e. Warszawa. i.O metaforyce uczuæ 57 Zaron Z. (1988). English Present Simple and Present Continuous) and semantic differences between affects and emotional dispositions. z. refers to the dispositions of feelings i. and also actualisation of the feeling of instructions by means of actualising affects. which when adopting the features of their semantic phraseology refers to the feelings – affects. in which the approval or disapproval of an object of the emotion connected with the wish of letting it into or pushing it out of this space. (1985). nr 8. Žolkovsky A. Predslovie. The non-semantic phraseology. Oceny i normy. (1964). Le langage du corps/le corps dans l’esprit ou des métaphores de sentiments Résumé Le présent article traite la question de l’incarnation des pensées concernant les sentiments ou bien la question des moyens.g. Wroc³aw. usually in their phraseology. emotional attitudes. (Kochaj bliŸniego swego). z.e of the ways – mostly metaphorical – in which people express other emotions. Zdunkiewicz D. „Mašinnyj perevod i prikladnaja lingvistika”. Semantic affects which are presented here obligate to the acceptation of the distinction between affects and emotional attitudes. that is about the Use of Metaphors of Feelings Summary The subject of the paper is the problem of expressions reforming the embodiment of thoughts that refers to feelings. the structure of the central metaphor which organizes the structure of the conception describing a feeling. as well as defining the emotional space of the „I”.e.g. Pojêcie implikatury w jêzykoznawstwie – przegl¹d najwa¿niejszych stanowisk. 8. 628-645. which have already been presented. difference between actual and non-actual tense. which is not the case when talking about affects. 9-10.K. Apart from the various grammatical (e. „Poradnik Jêzykowy”. s. „Poradnik Jêzykowy”. An important differentiation between emotions – affects and feelings – dispositions is reflected in the difference between the ways of their verbalisation. based on the link scheme. The Body Language or the Body in the Mind. (1957). Wybrane pojêcia etyczne w analizie semantycznej. Znamierowski Cz. Une distinction importante entre les sentiments-affects et les sentiments-dispositions . based on it. although the notion of emotional attitude is uncomfortable as it may be associated with the intellectual or volitive attitude and can be replaced by the term – disposal that is not an ideal solution either. 519-527. the cognitive grammar adds new ones. de verbalisation des sentiments. Teoria implikatur Grice’a a jêzyk wartoœci. a link scheme) and. s. souvent métaphoriques.

– l’actualisation du sentiment-disposition à l’aide des affects actualisants ce qui est proscrit dans le cas des affects eux-mÃmes. elle se rapporte aux sentiments-affects. si elle est dépourvue d’aspect somatique et est sous-tendue par le schéma préconceptuel de LIEN (ang. les sentiments-dispositions. Les faits sémantiques susmentionnés obligent à adopter une distinction entre affects et bases émotionnelles quoique le terme de «base émotionnelle» soit un peu flou étant associé avec la base intellectuelle ou volitive. – la détermination de l’espace émotional du moi où l’approbation / désapprobation envers l’objet du sentiment traduit la volonté de le faire entrer dans / repousser de cet espace. qu’elles soient de nature grammaticale (p. surtout dans la phraséologie. Or.58 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA se trouve affirmée dans la différence entre les moyens de leur verbalisation. elle concerne. Outre les distinctions entre les affects et les sentiments-dispositions existantes. le plus souvent.ex. la distinction entre Present Simple et Present Continuous) ou de nature sémantique. c’est-à-dire les sentiments-bases émotionnelles. le schéma de LIEN) qui servirait de base à la construction de la métaphore centrale organisant la structure conceptuelle de celui qui définit un sentiment donné. la grammaire cognitive en propose quelques-unes de plus. si la phraséologie prend l’aspect somatique de motivation métaphorique. En voilà des exemples: – le choix d’un nouveau schéma préconceptuel figuratif (Lakoff 1986) pour les affects (source – piste – but) et pour les dispositions (p.ex. . Par contre. LINK schemata). et ce.