You are on page 1of 34

Acta Universitatis Wratislaviensis No 2229 Jêzyk a Kultura • tom 14 • Wroc³aw 2000

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA
Uniwersytet Œl¹ski w Katowicach

Jêzyk cia³a1 czy cia³o w umyœle2, czyli o metaforyce uczuæ
Werbalizacja stanów emocjonalnych (Frijda 1986; Saul 1947; Lyons 1980), któr¹ Ronald W. Langacker (1987: 57, 162-164, 411; 1991) nazywa œcie¿k¹ kognitywn¹ uczuæ (ang. the emotional cognitive routine) odbywa siê najczêœciej poprzez utrwalenie na drodze leksykalnej rzeczownikowych nazw uczuæ, czasownikowych opisów relacji (uwzglêdniaj¹cych podmiot doznaj¹cy uczucia – e k s p e r i e n c e r a, zdarzenie je wywo³uj¹ce i jego sprawcê – p r z e d m i o t i k a u z a t o r a uczucia zarazem), a tak¿e – frazeologizmów wyjaœniaj¹cych opisowo, o co chodzi (Foolen 1997; Osmond 1997; Kryk-Kastovsky 1997). Wœród œrodków s³owotwórczych przewa¿aj¹ sufiksy deminutywno-ekspresywne i hipokorystyczne lub augmentatywno-ekspresywne (Inchaurralde 1997), a wœród wyk³adników fonetycznych – nasycenie tekstu g³oskami cisz¹cymi przy wyra¿aniu uczuæ pozytywnych lub szumi¹cymi i sycz¹cymi przy informowaniu o doznaniach negatywnych i dezaprobacie. Temu celowi s³u¿¹ równie¿ kanoniczne (Langacker 1995: 99) œrodki sk³adniowe (Osmond 1997) oraz niemorfologiczne (Drescher 1997: 233-247; Nowakowska-Kempna 1995: 24-26). Charakterystyka tonu i barwy g³osu otrzymuje w³asn¹ postaæ we frazeologii i leksyce (w tym we frazeologizmach ukrytych; Pajdziñska 1990: 109; 1988). Szczególn¹ rolê mo¿na przypisaæ tekstom o wartoœci emocjonalnej (Ungerer 1997: 307-329). Analiza semantyczna nazw UCZUÆ respektowa³a zawsze fakt, i¿ UCZUCIA s¹ faktycznie niedefiniowalne, nie w pe³ni wyra¿alne s³owami, podobnie jak prze¿ycia i poznanie emocjonalne (Scheler 1916: 62-64; Wittgenstein [1953]1972; Wierzbicka 1971: 30). W definicjach przez uwik³anie UCZUCIA mog¹ byæ eksplikowane poœrednio b¹dŸ poprzez analizê zdarzenia-przyczyny (de Sousa 1990: 182), które je wywo³a³o (Caus (ab), gdzie a – zdarzenie wywo³uj¹ce uczucie, b – uczucie), b¹dŸ dziêki opisowi wygl¹du cia³a eksperiencera, czyli skutku uczucia oraz zdarzeñ bêd¹cych skutkiem tej samej przyczyny, co uczucie (Wierzbicka 1971: 34; Ortony,
1 2

Tytu³ ksi¹¿ki A. Lowena (1992). Tytu³ ksi¹¿ki M. Johnsona (1987).

26

IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA

Clore, Collins 1988; Johnson-Laird, Oatley 1989; Ortony, Clore 1989: 127; Jordanskaja 1972). Sposób definiowania UCZUÆ poœrednio, przez uwik³anie w analizê przyczyny i/lub skutku (bezpoœredniego oraz poœredniego), znalaz³ mo¿liwoœæ realizacji w poststrukturalnej teorii lingwistycznej, zwanej p o r t r e t e m leksykograficznym lub j ê z y k o w y m (Apresjan 1993: 15-16; 1994: 6-9; Žolkovskij 1964: 9; Mel´èuk 1984), uwzglêdniaj¹cym eksplikacjê z n a c z e n i a ujêzykowionych pojêæ w sposób pe³ny i konsekwentny. Z tego punktu widzenia prezentuje siê po³¹czenie semantyki z pragmatyk¹ i wartoœciami komunikacyjnymi (struktur¹ tematyczno-rematyczn¹, por. Structure thÀme-rhÀme 1988), ograniczenia stylistyczne w wyra¿aniu uczuæ w po³¹czeniu z w³asnoœciami sk³adniowymi, morfologicznymi i niemorfologicznymi cechami fonologicznymi (Apresjan 1993: 16). Analizy takie, jeœli wychodz¹ poza obrêb jednego wyrazu i siêgaj¹ po zdanie i akapit, ukazuj¹ prawid³owoœci i n t e r w e n c j i z n a c z e ñ (Apresjan 1994: 5). Jurij Apresjan (1994: 6-8) uwa¿a, i¿ w pe³nym portrecie takiego pojêcia, jak UCZUCIE powinno siê znaleŸæ wszystkie szeœæ nastêpuj¹cych po sobie faz: 1) pocz¹tek emocji z fizyczn¹ percepcj¹ i umys³ow¹ kontemplacj¹ (przyczyny emocji); 2) ocena racjonalna czynnika powoduj¹cego emocjê; 3) uczucie w³aœciwe, czyli „stan duszy” (Apresjan 1994: 7) z zabarwieniem przyjemnym/przykrym (pozytywnym/negatywnym, por. Ribot 1912; Gerstmann 1986: 13-14; Sperling 1995: 243); 4) pragnienie przed³u¿enia/zaprzestania trwania bodŸca; 5) f i z j o l o g i c z n a, niekontrolowana reakcja cia³a na bodziec, ³¹cz¹ca siê ze s³ownictwem wyra¿aj¹cym zewnêtrzne objawy uczuæ (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985); 6) kontrolowane (dodajmy: tak¿e niekontrolowane) reakcje fizyczne lub werbalne eksperiencera na uczucie, np.: wycofywanie siê ze strachu, wyskakiwanie do przodu w gniewie, wykrzykiwanie z radoœci (Apresjan 1994: 6). Badacz zak³ada, i¿ prze¿ywanie uczucia uruchamia szeœæ podstawowych systemów, z których ka¿dy ma swój wyk³adnik jêzykowy, a mianowicie: odczuwaæ – dla percepcji, robiæ – dla czynnoœci cia³a, myœleæ – dla intelektu, czuæ – dla emocji, chcieæ – dla aktu woli oraz mówiæ – dla mowy. Badacz przyjmuje równie¿, ¿e uczucia, zw³aszcza intensywne, stoj¹ce poni¿ej podstawowych (de Sousa 1990: 181-182; Averill 1998a: 13-20; Ekman 1998a: 2025; Panksepp 1998: 25-30; Scherer 1998a: 30-36; Schweder 1998: 36-47; Ekman, Davidson 1998: 47-50; Wierzbicka 1992: 1-5, 539-544; Damasio 1996: 127-132; Goleman 1997: 443-444; Gerstmann 1986: 14-15; Witwicki 1962; Rubinstein 1962: 607), prototypowych uczuæ, musz¹ siê manifestowaæ zewnêtrznie poprzez gesty, mimikê, ruchy, mowê (Apresjan 1994: 10) oraz zachowania konwencjonalne, co znajduje – w naszym przekonaniu – bogat¹ reprezentacjê w jêzyku, a dok³adniej w grupie f r a z e o l o g i z m ó w (por. Frake 1980: 3; Nowakowska-Kempna 1995; Pajdziñska 1990). Rozró¿nia siê wiêc: 1. uczucia oraz 2. ich zewnêtrzne manifestacje (Jordanskaja 1972; Jêdrzejko, Nowakowska-Kempna 1985; Pajdziñska 1990; Kêpiñski 1992; 1977; Krawczyk 1982; 1983; Krawczyk-Tyrpa 1987; Battacchi, Suslow, Renna 1996; The Language of Emotions 1997).

O metaforyce uczuæ

27

W uzupe³nieniu rozwa¿añ Jurija Apresjana trzeba podkreœliæ, i¿ s³uszny jest kierunek pe³nego, wspólnego opisu w semantyce UCZUÆ z ich manifestacjami, gdy¿ dzia³aj¹ca w tym przypadku zasada m e t o n i m i i PARTEM PRO TOTO – jako odmiana metafory – prowadzi do ods³oniêcia tej sfery mechanizmów analizy uczuæ, które odnosz¹ siê do sposobów mówienia o nich i rozumienia ich oraz do frazeologii o motywacji metaforycznej, metaforycznym rozszerzeniu kategorii, a w nastêpstwie tego: istnienia i funkcjonowania innego typu definicji semantycznej danego uczucia, uwzglêdniaj¹cej definiowanie przez podawanie rozumienia metaforycznego. Tym samym w semantyce postrukturalnej sta³o siê mo¿liwe eksplikowanie znaczenia ró¿nego od przedstawienia cech koniecznych i wystarczaj¹cych. J. Apresjan (1993: 10, 15-23) wyraŸnie wskazuje, i¿ portret jêzykowy pojêcia, prezentuj¹cy pe³n¹ strukturê znaczeniow¹, odnosi siê do jej wielowarstwowoœci (Apresjan 1993: 23). W teorii Igora Mel′èuka i Jurija Apresjana zauwa¿yæ wiêc mo¿na now¹ propozycjê analizy semantycznej poszerzaj¹c¹ w sposób znacz¹cy sens pojêcia o wiele „powtarzaj¹cych siê cech” (Apresjan 1993: 10). Propozycja ta bliska jest za³o¿eniom semantyki kognitywnej, w której programowo ukazuje siê wszystkie cechy pozytywne (Bartmiñski 1988: 170, 180) sensu wy³aniaj¹ce siê wprost oraz o strukturze metaforycznej (Lakoff, Johnson 1988: 135, 94), wspó³tworz¹ce system pojêciowy. Istotn¹ rolê odgrywaj¹ w tym przypadku doœwiadczenia cielesne, na które zwróci³ uwagê równie¿ J. Apresjan (1994), oraz przejœcie za pomoc¹ szeregu frazeologicznego: od frazeologizmów ukazuj¹cych doœwiadczenia cielesne do frazeologizmów, które maj¹ znaczenie metaforyczne, por.: w X-ie wzburzy³a siê krew z gniewu → w X-ie zakipia³a krew → w X-ie wszystko siê gotowa³o (Lakoff [1995]1998). Trzeba wówczas wzi¹æ pod uwagê fakt, i¿ oko³o 55% (O’Connor, Seymour 1996: 39-81) informacji dostarczaj¹ nam doœwiadczenia cielesne, przejawiaj¹ce siê w skonwencjonalizowanych gestach, mimice, wygl¹dzie i zachowaniu, które okreœlamy wspólnym mianem j ê z y k a c i a ³ a (Lowen 1992; 1991; Hall 1979; 1987; Thiel 1992; Collins 1996). Oprócz 55% informacji odbieranych za pomoc¹ jêzyka cia³a, oko³o 37% przynosi nam g³os, ton, barwa g³osu i akcentuacja wypowiedzi, zwi¹zane ze s³uchem fonetycznym (Roc³awski 1991: 18-26), a tylko 8% – s³owo (O’Connor, Seymour 1996: 39). Tym samym mo¿na uznaæ, ¿e zarówno poznanie i doœwiadczenie emocjonalne, jak i wyra¿aj¹cy je jêzyk cia³a maj¹ naturê n i e j ê z y k o w ¹. W badaniach prowadzonych przez fizjologów, neurologów, biologów czy antropologów podkreœla siê, ¿e uczucia i myœli sytuowane s¹ w innych obszarach mózgu (de Sousa 1990: XVI) ni¿ myœlenie racjonalne. Z uczuciami zwi¹zany jest system limbiczny (ang. tzw. the reptile brain, Foolen 1997: 18-20) ³¹cz¹cy œwiat ludzi i zwierz¹t, ukszta³towany u cz³owieka oko³o 200 mln lat temu, podczas gdy system korowy, tzw. neocortex, odpowiedzialny za myœlenie racjonalne, uformowa³ siê przed oko³o 50 000 do 100 000 laty (por. Masson, McCarthy 1995: 16; Foolen 1997: 19; Goleman 1997: 33). W prawej pó³kuli mózgu usytuowane s¹

„piêtrow¹” budowê mózgu i reakcje na bodŸce sensoryczne (Goleman 1997: 42-48. 1987. Frijda 1998a. w której wszystkie sygna³y by³y przesy³ane g³ównie do uk³adu limbicznego. 1998e. Jêzyk cia³a (Hall 1979. Foolen 1997: 19). Poniewa¿ eksperiencer ma ograniczone mo¿liwoœci opanowania impulsów przewodzonych na drodze podkorowej b e z p o œ r e d n i o d o c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o. Zwerbalizowane pojêcia s¹ komunikowane dziêki dygitalnemu kana³owi jêzyka (Foolen 1997: 19). Bodziec. obok których wystêpuj¹ nowsze: kora mózgowa i nowa kora mózgowa. ¿e emocje powstaj¹ wczeœniej lub równoczeœnie z przekazaniem impulsu do kory mózgowej. J. 1998c. reakcje emocjonalne ujawniaj¹ siê z ca³¹ moc¹. wywo³uj¹c zarazem reakcje behawioralne. docieraj¹c do kory mózgowej. 1998e). Podobnie wieloaspektow¹ naturê maj¹ „piê- . Wyniki badañ J. Myœli i uczucia mog¹ byæ rozmaicie komunikowane w zwi¹zku z sytuowaniem ich w ró¿nych systemach mózgowych. 1991. Korowe procesy poznawcze ³¹czone s¹ z afektami wtórnymi. Le Doux 1998a. Damasio 1996: 156). nosz¹cego nazwê „stra¿nika emocji” (Goleman 1997: 43-44). Sperling 1995: 243). 1998c. st¹d mog¹ funkcjonowaæ w pierwszej fazie poza œwiadomoœci¹ jako reakcja na bodŸce podprogowe (afekty pierwotne). Le Doux w tym zakresie umo¿liwiaj¹ wiêc zrozumienie faktu. reaguj¹cego bezpoœrednio na informacje p³yn¹ce z uk³adu nerwowego oraz wegetatywnego. Jarymowicz 1997) przyjmuje i dowodzi – za pomoc¹ badañ eksperymentalnych – prawdziwoœci tez o aspektach œwiadomych i podœwiadomych w emocjach. nóg. ono zaœ wyzwala reakcjê mózgu myœl¹cego (Le Doux 1998a: 193-194). usytuowane w systemie limbicznym. zachowanie emocjonalne eksperiencera. Maia 1998: 207. Wielu psychologów. 1998d. z u¿yciem jêzyka cia³a: r¹k. a stamt¹d – do ca³ego mózgu i reszty cia³a. Gerstmann 1986: 13-14. 1998c. szyi. Cia³o migda³owate i hipokamp (Goleman 1997. Spowodowa³o to odrzucenie teorii reakcji emocjonalno-intelektualnej. twarzy oraz odpowiednio modulowanego g³osu (Kryk-Kastovsky 1997: 156-158). Kryk-Kastovsky 1997) staje siê istotnym sposobem komunikowania pojêæ – zw³aszcza pojêæ emocjonalnych – miêdzy ludŸmi. coraz lepiej uœwiadamianym i wykorzystywanym w komunikacji. Le Doux wykaza³ (1998a. ³¹cz¹c te drugie z funkcjonowaniem c i a ³ a m i g d a ³ o w a t e g o (amygdalu). czemu towarzysz¹: niepokój-uspokojenie. 1998b. Clore 1998. tworz¹ce wraz z nimi skomplikowan¹ architekturê ludzkiego mózgu. Lowen 1992. wzbudza reakcje przykroœci-przyjemnoœci (Ribot 1912. 1998d. Natura emocji 1998. natomiast uczucia korzystaj¹ z systemów analogowych. dlaczego uczucia bior¹ górê nad rozs¹dkiem. Zajonc 1998. psychiatrów i neurologów (Natura emocji 1998. Maia 1998: 207. To w ciele migda³owatym tworzy siê afektywna zmiana w funkcjonowaniu organizmu towarzysz¹ca ka¿dej emocji. Psycholodzy i neurolodzy przyjmuj¹. 1998b. Damasio 1996: 156). tj. odpychanie-przyci¹ganie (Natura emocji 1998: 345. 1998b. i¿ sygna³y sensoryczne ze wzgórza p³yn¹ przez pojedyncz¹ synapsê do cia³a migda³owatego. Wyjaœniaj¹ bowiem skomplikowan¹.28 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA zwykle mechanizmy umo¿liwiaj¹ce wyra¿anie uczuæ na drodze niewerbalnej i werbalnej (Code 1987: 106. Damasio 1996) to dwie czêœci pierwotnego wêchomózgowia.

Mechanizmy zachowania wykorzystuj¹ zarówno mózgowie. dotycz¹c ró¿nych faz poznania i oceny zjawiska. A. oraz reakcje II typu. 1992. a mianowicie taki. Eibl-Eibesfeldt 1987). a z drugiej – podœwiadoma orientacja u³atwia automatyczne odczytywanie znaczeñ jêzyka cia³a i pozwala traktowaæ „emocje jako kody orientacji” (Obuchowski 1970) o charakterze archetypów (Jung 1976. Langacker 1995. pochodz¹ce nie tyle z reakcji na bodŸce sensoryczne. Ekman. Damasio podkreœla. których nie mo¿na wyjaœniæ przez odwo³ywanie siê do niezale¿nej od umys³u. i¿ nale¿y uwzglêdniaæ w nich doœwiadczenia cia³a. – „ludzkiej zdolnoœci do pos³ugiwania siê wyobraŸni¹ przy tworzeniu pojêæ znacz¹cych wraz z przejawami racjonalnoœci. 1973a. Ekspresja ludzkiej twarzy i jêzyk cia³a (Lowen 1991. Stymulacja bodŸcowa na poziomie przedœwiadomoœciowym prowadzi z jednej strony do automatycznych reakcji afektywnych i doznañ wegetatywnych. wolê i mechanizmy podejmowania decyzji. Prokopiuk 1970. Desclés 1992). ile tworzone w wyniku dzia³ania emocjonalnych procesów psychicznych. Mówi¹c obrazowo: kora starego mózgu reguluje zarówno podstawowe procesy biologiczne. jak i uczucia. ¿e uczucia przejawiaj¹ siê w postaci zmian wyrazu twarzy oraz w jêzyku cia³a (ang. Friesen 1983. natomiast nowa – myœlenie racjonalne. podkreœlaj¹c koniecznoœæ wyeksplikowania: – „wp³ywu cia³a na charakterystykê pojêæ znacz¹cych”. orientacji i poznania. wtórne. Ponadto miêdzy doln¹ (parterow¹) star¹ czêœci¹ mózgu a neocortexem dzia³a powiêkszony hipotalamus. the body language). ¿e „natura nie tylko zbudowa³a aparat racjonalnoœci na szczycie aparatu regulacji biologicznej. Ekman. Potwierdzaj¹ one niejednorodnoœæ œwiadomoœci. emocji zwierzêcych. Z badañ psychologów i neurologów wynika wa¿ny wniosek dla badañ semantycznych. a dok³adniej – eksponowaæ je w modelach kognitywnych wspó³tworz¹cych znaczenie ujêzykowionego pojêcia. sytuuj¹cych siê w tym samym nurcie badañ. W najstarszej psychologicznej teorii emocji zapocz¹tkowanej przez Karola Darwina (1988). gestykulacjê i zachowanie. Eliade 1974. Hall . bezpoœrednio wp³ywaj¹cych na mimikê. samo zaœ studium s³ynnego biologa nad ekspresj¹ ludzkiej twarzy znalaz³o licznych kontynuatorów (Ekman 1971. Levenson. jak i neocortex. odnosz¹ce siê do afektów tworzonych w ciele migda³owatym i funkcji afektywnych zwi¹zanych ze starym mózgowiem. Wœród poziomów regulacji bywaj¹ wymieniane (Jarymowicz 1997: 157) cztery: hedonistyczny. myœlenia emocjonalnego i myœlenia nieemocjonalnego. Friesen. Bronis³awa Malinowskiego (1984) – podnosz¹cej podobne zagadnienia – dominuje pogl¹d. Podobn¹ tezê zg³asza George Lakoff (1986: 119). Ellsworth 1972. Bodlin 1969. zewnêtrznej rzeczywistoœci” (Lakoff 1986: 119). Pomostem miêdzy nimi s¹ e m o c j e usytuowane w mózgowiu (subcortex) oraz w nowym mózgu (neocortex). 1973b. a tak¿e ró¿nych piêter odbioru impulsów i ró¿nych oœrodków uk³adu nerwowego. ale tak¿e z niego i z nim” (1996: 128). 1970. 1980.O metaforyce uczuæ 29 tra regulacji” emocji. g³ówny przedzia³ miêdzy „parterem” a „gór¹” – neocortexem (Damasio 1996: 128).

Anna Wierzbicka (1992) zaœ – ciekawoœæ i przyjemnoœæ (por. Friesen (1976) proponuj¹ jeszcze obrzydzenie.: X ¿ywi coœ dobrego przy radoœci. radoœæ itp. Pomimo ró¿nych supozycji i skojarzeñ utrwalonych w jêzykach narodowych powtarzaj¹cy siê zasadniczy komponent znaczenia w postaci genus proximum i differentia specifica wyznacza tertium comparationis niezbêdne do tworzenia s³owników dwu. 1973a. Autorzy nie s¹ do koñca zgodni. Banyœ 1997). X siê rozindyczy³. happiness. ¿e podzielanie tych uczuæ nie musi siê wi¹zaæ z uniwersalnymi pojêciami. W tym punkcie naszych rozwa¿añ trzeba zadaæ pytanie. tak¿e Ekman 1980: 130). uwagi poprzednie). Friesen. Niew¹tpliwie dla psychologów i kognitywistów podstawowoœæ jest inn¹ nazw¹ powszechnoœci wynikaj¹cej z automatycznej sekwencji pocz¹tkowej oceny bodŸca i mimowolnoœci reakcji (por. mimowolnego. X ma pioruny w oczach. A.. natomiast P. za pomoc¹ których mo¿na te przekonania wyra¿aæ. anger. strachu. Tego typu przekonania s¹ w istocie najbardziej ogóln¹ charakterystyk¹ UCZUÆ i podstaw¹ przek³adu dwujêzycznego (i wiêcej) nazw reprezentuj¹cych pojêcia np. X siê napuszy³ jak paw. co oznacza „podstawowoœæ uczuæ”. prekognitywnego. dla których u¿ywa siê angielskich s³ów anger. które uznaæ za takie powszechniki. a tym samym powszechnego charakteru: radoœci. Ekman. smutek. gdy¿ przybieraj¹ kszta³t jêzykowy i s¹ wyra¿ane za pomoc¹ frazeologii i leksyki (X zmarszczy³ czo³o. Ocena taka doprowadzi³a do przyjêcia tezy. stanowi¹ca podstawê przek³adu nazwy z jêzyka na jêzyk. Ekman (1971. Za powszechne uznaje siê tak¿e „maski” twarzy wyra¿aj¹ce gniew. które objawy uczuæ ³¹cz¹ œwiat ludzi i zwierz¹t. prekognitywne (Goleman 1997: 53). Wierzbicka – oprócz podzielania tezy o relatywizmie jêzykowym (1999: 162) – pozostaje wierna równie¿ zasadzie funkcjonowania elementu(-ów) wspól- . Ellsworth 1972. ale raczej z uniwersalnoœci¹ pewnych przekonañ wywo³uj¹cych uczucia (Wierzbicka 1999: 159) w fazie kognitywnej (Jarymowicz 1997: 156. przez ludzi ró¿nych ras i kultur. podzielane przez ludzi i zwierzêta.. X-owi jest Ÿle przy smutku. liget w jêzyku aborygenów. ang. a które ukazuj¹ przejœcie od œwiata natury do kultury (de Sousa 1990: 182) b¹dŸ s¹ g³êboko osadzone w kulturze. Wierzbicka (1999: 162) podkreœla wszak¿e. Friesen (1976) wykazali. Za powszechne uwa¿a A. 1987) staj¹ siê interesuj¹ce dla lingwisty. Darwina (1988) i ich charakterystyki oddaj¹cej automatyczn¹ reakcjê na bodziec. zdziwienia. Wierzbicka (1992: 162) równie¿ pewne przekonania ujawniaj¹ce siê w reprezentacji semantycznej uczuæ. czyli wspomniane ju¿ afekty pierwotne. Charakterystyka taka odnosi siê do wymiaru logiczno-referencjalnego jêzyka i mo¿e byæ uto¿samiana na przyk³ad z inwariantem jêzykowym Jeana-Pierre’a Desclésa. smutku i gniewu (z³oœci). pol. Le Doux 1998c: 232) oraz – w badaniach autorki – z uniwersalnymi prostymi jednostkami semantycznymi (Wierzbicka 1999: 138-161). rozumianym jako „wartoœæ wspólna reprezentuj¹ca (³¹cz¹ca) wszystkie subkategorie” (Desclés. gniew na austral. I. P. Eibl-Eibesfeldt (1987) oraz P. 1973b). Ekman i W. Ekman i W. np. od czasów s³ynnych zdjêæ K.30 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA 1979. sad itp. A. ¿e istniej¹ uczucia podstawowe.i wielojêzycznych. Jednak¿e istnieje zgodnoœæ co do bazowego. X zzielania³).

4) cz³owiek najszybciej identyfikuje cz³onka kategorii. podobna jest motoryka cia³a eksperiencera i innych ludzi (por. 6) nastêpuje najszybsze nazwanie i rozumienie przez dzieci. Poziom podstawowy zdeterminowany jest przez ogólny gestalt percepcji i nie wymaga wysi³ku kognitywnego ani przywo³ania cech dystynktywnych (por. 7) najszybciej opanowuje siê leksykê jêzyka. tj. najbardziej neutralne kontekstowo. 1975b. nierozk³adalnoœæ i niedefiniowalnoœæ. nazw dla cz³onków kategorii. Poziom ten jest równie¿ podstawowy w czterech za³o¿eniach wspó³wystêpuj¹cych jako ca³oœæ (Rosch 1978: 35-38. 3) cz³owiek wykonuje podobne czynnoœci motoryczne. ¿e p o z i o m p o d s t a w o w y jest – zdaniem Eleonory Rosch (1978: 35-38) – najwy¿szym poziomem. i¿ UCZUCIA typu GNIEW. 2) pojedyncze wyobra¿enie mentalne mo¿e odzwierciedlaæ ca³¹ kategoriê. najszybsze . W pracach A. Dla jêzykoznawcy wydaje siê interesuj¹ce inne jeszcze rozwi¹zanie. SMUTEK. Wierzbickiej (1999) wa¿nym wyznacznikiem tych elementów jest ich sk³adniowa baza semantyczna.O metaforyce uczuæ 31 nych wiêkszoœci jêzyków narodowych. w którym: 1) cz³onkowie kategorii maj¹ podobnie postrzegane kszta³ty ogólne. ¿e poziom podstawowy usytuowany jest w œrodku hierarchii taksonomicznej miêdzy superkategori¹ (np. Lakoff 1987: 46). STRACH PANICZNY). przynajmniej z grupy indoeuropejskiej. p i e r w s z e s ³ o w a d z i e c i . RADOŒÆ. a tym samym ich podstawowoœci. ZDZIWIENIE. 5) u¿ywa siê najbardziej powszechnych etykietek. 8) wystêpuj¹ najkrótsze leksemy prymarne. a mianowicie przyjêcie poziomu podstawowego nazw bêd¹cych ujêzykowionym pojêciem. najczêœciej u¿ywane. 1977. Eleonora Rosch (1978: 35-38. CIEKAWOŒÆ i PRZYJEMNOŒÆ odznaczaj¹ siê prostot¹ psychologiczn¹ oraz u s y t u o w a n i e m n a p o z i o m i e p o d s t a w o w y m k a t e g o r i i jako najszybciej rozpoznawane w percepcji. 1981) przyjê³a. b) szybka identyfikacja. czyli elementarnoœæ semantyczna o charakterze uniwersalnym (Wierzbicka 1999: 140-142). Lakoff 1987: 47): 1) percepcji – ogólnie postrzegany kszta³t a) pojedyncze wyobra¿enie mentalne. UCZUCIE) a subkategoriami (np. 1975a. powszechnoœæ psychologiczn¹). 4) organizacji wiedzy – tutaj tkwi¹ atrybuty kategorii. Formu³uj¹c tezê o poziomie podstawowym. 9) terminy s¹ u¿ywane w kontekstach NEUTRALNYCH. 10) wiedza ludzka jest najbardziej zorganizowana (por. STRACH. W tym sensie w wymiarze logiczno-referencjalnym jêzyka mo¿na mówiæ o powszechnoœci elementów semantycznych w ró¿nych jêzykach œwiata. Mo¿na wiêc stwierdziæ. 2) funkcji – ogólny program motoryczny. 3) komunikacji – najkrótsze wyrazy. tak¿e Lakoff 1987: 46). pierwsze s³owa leksykonu. Jeœli wzi¹æ pod uwagê.

ruchy cia³a. gdy¿ pomaga ona w³aœciwie odczytaæ treœæ. gesty. postawy. 3) instrumentalne reakcje motoryczne (np. 1998d. Pojêcia okreœlaj¹ce UCZUCIA s¹ szczególnie podatne na te dwa aspekty konstruowania modeli kognitywnych (symbolicznych). Dla jêzykoznawcy obszarem zainteresowañ staje siê wiêc z w e r b a l i z o w a n y j ê z y k c i a ³ a (Kryk-Kastovsky 1997). poniewa¿ reakcja cia³a na zjawisko wywo³uj¹ce uczucie jest wczeœniejsza lub równoczesna z reakcj¹ intelektualn¹ i uœwiadomieniem sobie tej sytuacji (np. w tym reakcje fizyczne: bicie serca. S.32 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA w identyfikacji. zachowania paralingwistyczne typu ton i barwa g³osu. Nale¿y równie¿ podkreœliæ. mimikê twarzy. œrodki stylistyczne wypowiedzi ekspresyjnej. 1998f). sposób i tempo mówienia.). np. najczêœciej u¿ywanymi. Fillmore 1985). i¿ kontakt wzrokowy interlokutorów. g³owy. a w nich najlepiej prezentowane s¹ cechy istotne ca³ej podkategorii UCZUÆ. Dlatego emocje proste stanowi¹ przedmiot szczególnego zainteresowania lingwistyki. Reirenzein (1983). zachowania). gryzienie. powtórzenia itp. r¹k. ang. ¿e c z u c i e to zdolnoœæ prze¿ywania wewnêtrznego stanu z³o¿onego z procesów zakorzenionych w ASN (Le Doux 1998a. pierwsze s³owa w leksykonie. gesty. stanowi Ÿród³o od 30% do 60% informacji o prze¿yciach emocjonalnych. R. po poprzednim poddaniu ich procesom konceptualizacji (Foolen 1997: 21). ucieczka). 1998b. Battacchi. jêczenie. Z tego te¿ powodu nazwy te sta³y siê nazwami grup leksykalno-semantycznych UCZUÆ w pracach postrukturalnych i generatywnych (Nowakowska-Kempna 1986: 70A. ziewanie. postawê. inwersje. wa¿ne dla nich obu. U-Semantics. przejawiaj¹cych siê w behawioralnych reakcjach zachowa- . intencje i uczucia rozmówcy. cmokanie. kopanie. wskazuje na typowe. W tym stanie rzeczy naturalna potrzeba obserwacji partnera podczas rozmowy staje siê obowi¹zkiem. 4) ekspresywne reakcje motoryczne (mimikê. proksemikê. Bywaj¹ równie¿ nazywane z tego powodu emocjami prostymi (Siatkowska 1989: 119-120). T. który scharakteryzowaæ nale¿y jako poœredni sposób komunikowania uczuæ. przyspieszony oddech. a za nim M. skonwencjonalizowane œrodki. Wskazuj¹ oni. 6) subiektywne komponenty doœwiadczenia (uczucia. Suslow i M.B) b¹dŸ nazwami subkategorii w kognitywizmie (Nowakowska-Kempna 1995: 120-122). najbardziej neutralnymi w kontekstach mówienia o UCZUCIACH. 1998e. sposób mówienia. „twarz¹ w twarz”. Renna (1996: 2122) proponuj¹ uwzglêdniæ przy lingwistycznej charakterystyce uczuæ: 1) reakcje fizjologiczne zwi¹zane z uaktywnieniem ASN (autonomicznego systemu nerwowego). barwê i si³ê g³osu. charakteryzuj¹c niewerbalne zachowania emocjonalne. s¹ to: pierwsze s³owa dzieci. nazwane najkrótszymi wyrazami. czucie itp. czynnoœci: bicie.). 1998c. a ponadto – doœwiadczenie cieles-ne ma bogate prze³o¿enie na jêzyk frazeologizmów. anakoluty. wzdychanie. wysokoœæ i natê¿enie tonu wypowiedzi). 5) ekspresywne reakcje jêzykowe (np. 2) reakcje toniczne (napiêcie cia³a. odczucia. jego naprê¿enie. one zaœ wspó³tworz¹ znaczenie pojêcia w semantyce rozumienia (tzw. szybciej cofamy rêkê od gor¹cego przedmiotu ni¿ stwierdzamy: to parzy!). Niemeier (The Language of Emotions 1997: 286-294). podczas odbywaj¹cej siê rozmowy.

Krzyœ nie posiada siê ze szczêœcia. X-owi dziko zaœwieci³y siê oczy. Krysia jest w siódmym niebie z powodu kupna nowych butów/widoku zupy fasolowej. Basia kocha lody.: X szed³ ze spuszczon¹ g³ow¹. X skoczy³ jak oparzony. X spochmurnia³. wyra¿anie’ i gr. X cmoka³ z zachwytu. Komunikacja werbalna uczuæ w wielu wypadkach ³¹czy siê z emfaz¹/ekspresj¹ wypowiedzi i korzysta z wielu konwencjonalnych jednostek jêzyka. X zmarszczy³ brwi / czo³o. X mia³ radoœæ w oczach. znaczenie przenoœne. Goleman 1997: 106-108). X machn¹³ na to rêk¹. Kryk-Kastovsky 1997: 156. Jurek uwielbia³ ¿urek staropolski/grochówkê. Na czym polega emfatyczne czy przesadne ukszta³towanie wypowiedzi. czyli ekspresja emocji. wyjaœnia ³aciñski i grecki Ÿród³os³ów terminów: ³ac. X jêcza³ z bólu. X bez³adnie macha³ rêkami. Z b³ahego powodu. X ¿achn¹³ siê. X mia³ duszê na ramieniu. emphasis ÿujawnienie. . Andrzej jest zakochany w barszczu litewskim/rosole z makaronem. sam sposób ich konstruowania. X wlók³ siê z opuszczonymi rêkoma. por. intensywne i g³êbokie – zbyt gwa³towne i intensywne w stosunku do jakoœci bodŸca (zdarzenia lub osoby) wywo³uj¹cego emocjê. n a c i s k ’. X wzdycha³ do Anny. X miodzi³ / s³odzi³. Beatê powali³a na kolana galaretka truskawkowa z kremem. ekspresji motorycznej i instrumentalnej (Battacchi. zachowanie/ (lub brak bezpoœredniej) relacji referencji z desygnatami. s³u¿¹cych emfazie od wyk³adników paralingwistycznych barwy i akcentuacji po sk³adniowe i tekstowe (Foolen 1997: 22-23. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. Piotr ubóstwia haftowane obrusy. expressio ÿw y t ³ a c z a n i e. sens. X ziewa³ z nudów. WypowiedŸ emfatyczna. polega na ujawnieniu wewnêtrznego nastawienia nadawcy komunikatu (bêd¹cego eksperiencerem lub tylko obserwatorem eksperiencera) wobec prze¿ywanych lub obserwowanych uczuæ lub te¿ wewnêtrznego stanu psychiki równie¿ pobudzonej emocjonalnie (dodatkowo z powodu obserwowalnych uczuæ cudzych lub w³asnych). Dla badañ lingwistycznych istotne s¹ odpowiadaj¹ce im w jêzyku frazeologizmy skonwencjonalizowane oraz ukryte (Pajdziñska 1990: 109). na nadzwyczajne jego prze¿ycie gwa³towne. Sperling 1995: 227-228. X trzasn¹³ drzwiami.O metaforyce uczuæ 33 niowych (Goleman 1997: 443). X sycza³ przez zêby. stopieñ konwencjonalizacji. Renna 1996: 22. w naszym przypadku: emfaza emocji. X westchn¹³ g³êboko. nieistotnego czy ma³o wa¿nego – na przyk³ad – robi siê sprawê pierwszorzêdn¹ i przydaje jej niezwyk³e znaczenie w ¿yciu cz³owieka: Janka le¿a³a plackiem przed œwie¿ymi ptysiami. Nowakowska-Kempna 1995: 21-22). X odetchn¹³ z ulg¹. Suslow. jedz¹c baraninê. W przypadku emfazy/ekspresji emocji nastêpuje przesadne zwrócenie uwagi na samo uczucie.

wy¿szych: MI£OŒCI i UWIELBIENIA (uwielbiam kichaæ.: byæ w siódmym niebie – ÿbyæ bardzo szczêœliwym’ (a nie: czuæ siê jak w siódmym niebie). np. Jarek z eufori¹/entuzjazmem zjad³ zupê. ale siedzia³a ponura. 1981. Emfaza emocji ujawnia siê ze szczególn¹ moc¹ w konstrukcjach funkcjonuj¹cych zgodnie ze znaczeniem s³ownikowym. Emfaza zwi¹zana z przesadn¹ – nieadekwatn¹ do wa¿noœci bodŸca – reakcj¹ emocjonaln¹ zaburza i zak³óca prototypy UCZUÆ np. nacechowanych intensywnoœci¹ prze¿ycia emocjonalnego itp. Jola szaleje z niepokoju o swoj¹ chusteczkê do nosa. Emfaza/ekspresja emocji pojawia siê w obu funkcjach w literaturze. ona chichota³a coraz g³oœniej (B¹ba. Krysia jest w siódmym niebie. Grabias 1978. chodz¹c w œmierdz¹cych skarpetkach. gdy niezwykle intensywne uczucie pozytywne wywo³uje negatywny stan rzeczy b¹dŸ dzia³aj¹ca osoba nadmiernie negatywnie/pozytywnie prze¿ywa uczucie lub odwrotnie: gwa³towne uczucia negatywne towarzysz¹ b³ahym. Efekt emfazy jest wynikiem szczególnego doboru wyra¿eñ. w drugim przypadku – wskazuj¹c na zachowania œwiadcz¹ce o zaburzonej lub dewiacyjnej osobowoœci. por. Liberek 1996: 316)3. Beata jest przera¿ona z powodu koniecznoœci kupna znaczków na poczcie. Emfaza emocji staje siê jeszcze bardziej wyrazista. lub UCZUÆ negatywnych (rozpaczam po stracie chusteczki do nosa. kiedy wychodzi siê z domu. np. Dziamska. Piotr ubóstwia d³ubaæ w nosie. ¿e trzeba zasznurowaæ buty. brzydzê siê czerwonymi ró¿ami). Witwicki 1962. mo¿e nawet i sympatycznych. Jurek umiera ze szczêœcia.34 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Janka umiera z rozpaczy. nienawidzê piêknych kwiatów. ale pozytywnym bodŸcom: Janek uwielbia siusiaæ za drzewem. kocham kichanie i wycieranie nosa chusteczk¹). Witek pogr¹¿y³ siê w rozpaczy na wieœæ. Józek czuje siê wniebowziêty. Irena by³a w siódmym niebie. 3 Zwróci³a mi na to uwagê Krystyna Waszakowa w recenzji niniejszego tomu. przyczyn emocji zupe³nie nieadekwatnych wobec gwa³townoœci i g³êbokoœci uczuæ. wœciekaj¹ mnie nowe buty. nie kupiwszy nowych papci. Goleman 1997: 443-444). (Stankjeviè 1964. Lazur ³apa³ j¹ pod stolikiem za kolano. . Ÿle siê czu³a poœród tych krzykliwych. trzepi¹c dywan.: Marta pi³a. I nie poznawa³a swej przyjació³ki. Wojtek jest przera¿ony uwag¹ Krzyœka. pokazawszy jêzyk kole¿ance. lecz obojêtnych ludzi.

ENTUZJAZM. 1987. emfatycznie mówi siê o emocjach. Uwagi te nale¿y poprzeæ hipotez¹ Stanis³awa Grabiasa. George Lakoff i Mark Johnson (1988: 83. w zwi¹zku z czym trudno przedstawiæ ich strukturê konceptualn¹. czy nadawca uczuciowo akceptuje treœæ komunikatu. The Language of Emotions 1997). inaczej mówi¹c: ekspresywnie. Zaron 1985) b¹dŸ z rozumieniem metaforycznym doœwiadczeñ cielesnych (Lakoff. oraz z cech relacyjnych odnosz¹cych siê do sfery racjonalnoœci. Uczucia stanowi¹ obszar semantyczny stosunkowo dobrze poddaj¹cy siê wykrywaniu kierunków konceptualizacji i ods³anianiu struktury pojêcia. ¿e UCZUCIA. Wed³ug nas nie ma problemów z przedstawieniem struktury pojêæ okreœlaj¹cych UCZUCIA. z grupy RADOŒCI – EN- . Oprócz frazeologizmów i nazw. UCZUCIE. tekstowych i paralingwistycznych s³u¿¹cych do ich wyra¿ania (Nowakowska-Kempna 1995). Wystêpuje ona w zdaniach. a tym samym osi¹ga poziom e m o c j o n a l n e j e m o c j o n a l n o œ c i . 1995. mo¿na tylko czêœciowo definiowaæ za pomoc¹ takich cech inherentnych. PO¯¥DANIE P£CIOWE. ekspresywno-deminutywnymi lub augmentatywnymi. w których emocjonalnie.O metaforyce uczuæ 35 Wœród skonwencjonalizowanych œrodków jêzykowych wyra¿aj¹cych ekspresjê emocji oprócz dobranych szczególnie s³ów (zob. Turner 1989. a tak¿e niejawna emotywnoœæ wprowadzana do aktu komunikacji jako implikatura (Zdunkiewicz 1988. Battacchi. najczêœciej f r a z e o l o g i z m ó w. a czêœciowo za pomoc¹ koherentnego systemu metafor. UCZUCIA s¹ wówczas definiowane przez uwik³anie z s¹dami o zdarzeniu wywo³uj¹cym uczucie (Wierzbicka 1971. ¿e UCZUCIA s¹ s³abo zaznaczone w naszym systemie pojêciowym. Lakoff. Fife 1994: 12-17). podobnie Awdiejew 1987: 117). np. czy te¿ nie. poza formu³¹ X (ktoœ) czuje z (coœ). ¿e emotywnoœæ „nie dotyczy realnoœci. morfologiczno-sk³adniowych. jak: CZU£OŒÆ. np. czyli „emocji do kwadratu”. Renna 1996. 220. a tak¿e rozumienia w metaforyce. chocia¿ jest ona zbudowana z niewielu cech inherentnych. Suslow. Awdiejew 1983: 55) wystêpuj¹ œrodki sk³adniowe z szykiem inwertywnym (jako najczêstsz¹ metod¹). Mo¿na uznaæ. Nowakows k a -Kempna 1986. poniewa¿ obserwacje zmys³owe i manipulacje bezpoœrednie s¹ utrwalone w refleksji umys³owej oraz skonwencjonalizowane w jêzyku w postaci jednostek jêzykowych (Langacker 1995: 12-14. UCZUCIA korzystaj¹ ze œrodków fonologicznych. lecz jest wyrazem tego. 168. Johnson 1988. Lakoff 1987. 223) podkreœlaj¹. Johnsona (1988: 146). MI£OŒÆ. powtarzanie wyrazów lub sylab itp.. Nowakowska-Kempna 1995. Trudno siê zgodziæ z twierdzeniem G. Kövecses 1986. gdy¿ w naszym przekonaniu cechy okreœlaj¹ce UCZUCIE. intonacja zdania i akcentuacja wyrazów (Laskowska 1993: 2). nasycenie wyrazów przyrostkami hipokorystycznymi. Lakoffa i M. a tak rozumiana emocjonalnoœæ czy te¿ emfatycznoœæ/ekspresywnoœæ wypowiedzi odnosi siê do sposobu mówienia o emocjach. na których podstawie mo¿na tworzyæ nowe formacje i metafory ad libitum. 1972. i¿ emocja przynosi (Awdiejew 1987: 117) nadwy¿kê wartoœciowania. i wi¹¿e siê z wartoœciowaniem” (1981: 31. 1989: 525).

100-114) jako w y i d e a l i z o w a n e m o d e l e k o g n i t y w n e (ang. dzia³ania i zachowania. 12) pewnego rodzaju (ang. X zblad³ œmiertelnie. a odbierane przez obserwatora. X œmia³ siê sardonicznie. skrót ICM). X wzruszy³ ramionami. i¿ takie cechy/elementy semantyczne nie s¹ przypadkowe.36 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA TUZJAZM. X pokaza³ figê z makiem. rejestrowane przez obserwatora i eksperiencera. tak¿e Kövecses 1986: 3. Johnson 1988: 211. G. Kognitywiœci (Lakoff. X trzasn¹³ drzwiami.: X obla³ siê rumieñcem. Nowakowska-Kempna 1995). sposób spe³niania siê uczuæ-postaw emocjonalnych (por. Lakoffa (1987: 202-217. 5) dzia³ania i zachowania emocjonalne eksperiencera. ale przez m e d i u m ludzkiego poznania i m e d i u m skonwencjonalizowanego mówienia o nim w jêzyku. X zaœmia³ siê szatañsko. X-a obla³ zimny pot. systematic structure of some kind). Dziêki dyskursowi o UCZUCIACH mo¿na zaprezentowaæ ich ROZUMIENIE (Lakoff. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. X zdrêtwia³/zamar³. Lakoff. X-owi krew uderzy³a do twarzy. Doœwiadczenia cielesne eksperiencera. ale niekoniecznie zauwa¿alne przez doznaj¹cego uczucia: X krzywi³ siê. X œmia³ siê. Turner 1989. lecz uk³adaj¹ siê systematycznie w strukturê (por. Langackera (1995) nie odnosz¹ siê wprost do rzeczywistoœci pozajêzykowej. wrzeszczy/drze siê i trzaska piêœci¹ w stó³. klaska³ w rêce i tañczy³. poniewa¿ tylko ktoœ. por. kto siê pieni. dalsze rozwa¿ania) poprzez afekty aktualizuj¹ce. W praktyce badañ semantycznych nie oddziela siê refleksji obserwatora od eksperiencera. X mia³ zachmurzone czo³o. o charakterze wewnêtrznych doznañ. Johnson 1987. Johnson 1988. X by³ zimny ze strachu. czy CZU£OŒÆ z grupy WZRUSZENIA oraz PO¯¥DANIE P£CIOWE stanowi¹ nie tyle cechy. ¿e owe modele poznawcze czy te¿ domeny w koncepcji R. Lakoff (1987: 31) przyjmuje. 3) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. co s p o s ó b a k t y w i z a c j i UCZUCIA. prze- . X by³ blady jak p³ótno/jak œciana.: X-owi burzy siê krew. jego gesty i mimika. mówienia o UCZUCIACH i ich konceptualizacji. zauwa¿ane przez niego i obserwatora: X zgrzytn¹³/zgrzyta³ zêbami. ujawniaj¹ce siê na zewn¹trz jego cia³a. a w refleksji semantycznej: modele rozumienia scharakteryzowane przez G. w X-ie przewraca siê w¹troba. Lakoff 1987. Langacker 1995) podkreœlaj¹. 2) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. X-a ciarki przesz³y po plecach. a dalej w refleksji umys³owej i konwencjonalizacji w jêzyku. w perspektywie percepcji zmys³owej – jego i/lub obserwatora. X-owi w³osy podnios³y siê na g³owie. np. Idealized Cognitive Models. X zaczerwieni³ siê po czubki w³osów. a odbierane przez niego: X zmarszczy³ czo³o. X trzasn¹³ piêœci¹ w stó³. 4) doœwiadczenia cielesne. X-owi krew uciek³a z twarzy. stanowi¹ trudn¹ sztukê doœwiadczania uczuæ. W doœwiadczeniu cielesnym uczuæ mo¿na – ze wzglêdu na kryterium k t o k o g o obserwuje oraz k t o c z e g o doœwiadcza – wyró¿niæ zreflektowane w jêzyku: 1) doœwiadczenia fizyczne eksperiencera. 11.

sytuowanych w pewnej kulturze.: „If we understand reason as embodied. porównania. jak i relacji metaforycznych.O metaforyce uczuæ 37 sta³ byæ obojêtny i straci³ zimn¹ krew. a ujêcie jêzykowe – z procesami symbolicznymi. przy czym w ka¿dym etapie trwania owych procesów nie sposób pomin¹æ procesów selekcji. podkreœlaj¹c. syntezy. Ohnuki-Tierney (1981) triadzie etapów ludzkiego doœwiadczenia w postaci: PERCEPCJI – KONCEPTUALIZACJI – SYMBOLIZACJI Koncepcjê tê rozwinêliœmy w innej pracy (Nowakowska-Kempna 1995). uogólnienia. a mianowicie – procesu przestrzeñ mentalna s zasada odpowiednioœci kon wy wenc obr jon cja me a¿en aliza K iza p tafo iow cja y eot ryk oœæ ter a P zasada korespondencji S zasada interpretacji R rzeczywistoœæ pozajêzykowa zasada reprezentacji F-F biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia . Jednostki jêzykowe. i¿ rzeczywistoœæ pozajêzykowa wi¹¿e siê z procesami percepcyjnymi. abstrahowania i idealizacji (modelowania). które siê wówczas pojawiaj¹. jej poznanie – z procesami konceptualizacyjnymi. por. then we will want to understand the relationship between the mind and the body and to find out how to cultivate the body and embodied aspects of reason” (Lakoff 1987: XVI). odsy³aj¹ zarazem do dos³ownego znaczenia cielesnych objawów uczucia. Przejœcie od procesów percepcji stanu rzeczy poprzez przyjêcie i przetworzenie informacji perceptualnych w poznaniu do symbolizacji w jêzyku (w postaci jednostek jêzykowych) odpowiada zaproponowanej przez E. W procesie analizy rzeczywistoœci wychodzi siê bardzo czêsto od ostatniego etapu. które stanowi¹ ich nieod³¹czny element strukturalny (Nowakowska-Kempna 1995: 109-115). analizy.

Langacker 1995: 28. dane zmys³owe dobrze oddaj¹ bowiem obraz rzeczywistoœci pozajêzykowej zgodnie z ludzkim postrzeganiem. obserwacja danych zmys³owo-umys³owych. por. wzroku ptaka. odnotowaniem ich w pamiêci trwa³ej i doœwiadczeniu – Najder 1989. te zaœ staj¹ siê w przewa¿aj¹cej czêœci pojêciami ujêzykowionymi. 455-457). by poprzez medium jêzyka i sposób uporz¹dkowania œwiata w jêzyku. która jest s³absza od wêchu psa. W dalszej kolejnoœci wymaga to modyfikacji klasycznego trójk¹ta semiotycznego Richardsa – Ogdena do postaci r o m b u i n f o r m a c y j n e g o nawi¹zuj¹cego w niektórych rozwi¹zaniach szczegó³owych do modelu kuli bilardowej R. Turner 1989) i konwencjonalnej obrazowoœci (obrazowania. jak równie¿ wnioskowanie bêd¹ce najbardziej skomplikowanym procesem umys³owym). S¹ to procesy poznawcze prowadz¹ce do utworzenia zbiorów/kategorii. s³uchu nietoperza. jednostki jêzykowej). 488. Langackera (por. oraz metaforyki (Lakoff. Johnson 1988. obecnych w nim kategorii gramatycznych (fleksyjnych. 66-76. sk³adniowych i fonologicznych. Frake 1980: 4). jego strukturalnoœci. por. Lakoff. Miêdzy percepcj¹ a konceptualizacj¹ funkcjonuje zasada odpowiednioœci. R – rzeczywistoœæ pozajêzykowa. Miêdzy rzeczywistoœci¹ pozajêzykow¹ a percepcj¹ dzia³a zasada korespondencji. a nastêpnie zrozumieæ wp³yw procesów percepcyjnych na kierunki tej¿e konceptualizacji. a dok³adniej: ujêzykowione pojêcia. j ê z y k o w y o b r a z œ w i a t a (por. S – symbolizacja (procesy symbolizacji danych w pojêcia. Proces symbolizacji. towarzysz¹ . s³owotwórczych. Langacker 1987: 51. 1987: 6276.38 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA symbolizacji i istnienia okreœlonych jednostek jêzykowych. u¿ytych w tekstach przez nadawcê komunikatu (typ gramatyki kontekstowej). jak wnioskowanie. Tabakowska 1995). tj. czyli poznawania rzeczywistoœci. Langacker 1995: 19). K – konceptualizacja (procesy konceptualizacyjne zwi¹zane z przetwarzaniem danych w pamiêci. dotrzeæ do procesów konceptualizacji rzeczywistoœci pozajêzykowej w poznaniu. Efekty i wyniki procesów poznawczych konstytuuj¹ siê w p o j ê c i a. selekcji. wymaga wszak¿e uwzglêdnienia konwencjonalnoœci samego jêzyka (Bartmiñski 1985: 4951. tzw. 2-3. a myœlenie jest myœleniem jêzykowym (Bobryk 1987). Kövecses 1986. bo czym¿e jest pojêcie bez odpowiadaj¹cego mu wyra¿enia w jêzyku. Procesom konceptualizacji. tj. postrzeganiem na sposób ludzki (zgodnie z mo¿liwoœciami percepcji cz³owieka. Jêzykowy obraz œwiata 1990).). F-F – biegun fonetyczno-fonologiczny ujêzykowionego pojêcia. tj. do najbardziej skomplikowanych. smaku wê¿a itp. czyli ujêzykowienia pojêæ. przy czym korespondencjê traktujemy jako jedn¹ z odmian zasady odpowiednioœci. gdzie: P – percepcja (procesy percepcyjne). np. Pojêcia maj¹ bowiem przede wszystkim charakter jêzykowy. odpowiednioœæ zaœ obejmuje ca³y szereg procesów poznania od najprostszych. Bobryk 1987 – oraz z przyjêciem informacji w postaci gotowych stereotypów myœlowych uruchamiaj¹cych takie¿ procesy.

Langacker 1995). mówi¹. bliskich im semantycznie jednostek jêzykowych o tym samym brzmieniu. 66-76). Fauconniera (1985. bêd¹c¹ nastêpstwem niemo¿noœci poznania wszystkiego dok³adnie i wnikliwie. a zw³aszcza konceptualizacja i symbolizacja w ca³oœci dotycz¹ przestrzeni mentalnej cz³owieka (Tabakowska 1995. Lakoff 1987: 281): . a proces ten oparty jest na zjawisku polisemii. dziêki czemu przedmioty (w sensie logicznym. które konceptualizujemy. mi³oœæ – ÿobiekt uczucia’. Bobryk 1987.: mi³oœæ – ÿuczucie’. dog³êbnie i ca³oœciowo. Percepcja czêœciowo. (Langacker 1991: 4.: co nagle. to po diable. Tym samym symbolizacja ³¹czy siê z elementami interpretacji rzeczywistoœci pozajêzykowej – wynikaj¹cej ze strukturalnoœci jêzyka i mechanizmów jego funkcjonowania (Langacker 1987: 51. wszêdzie tam. taka naæ. Termin p r z e s t r z e ñ m e n t a l n a zosta³ wprowadzony przez G. ³¹czenia znaczeñ z odpowiednim kszta³tem fonicznym wyrazu w danym jêzyku narodowym. albowiem selekcja i uzupe³nianie danych s¹ obecne w procesach przetwarzania danych w pamiêci. Nosal 1990). G. W „przestrzeni” tej maj¹ miejsce procesy ujêzykowienia pojêæ oparte na obserwacji. frazeologizmów. w jaki sposób „jêzyk koduje uogólnienia” (Langacker 1995: 28). ktoœ ugryz³ siê w jêzyk. por. por. Fife 1994. maj¹ swoj¹ reprezentacjê w przestrzeni mentalnej. sentencji lub porzekade³ pozwalaj¹cych mu na ich u¿ycie w postaci gotowego wzoru. tj. jaka maæ. Übergeneralisierungen. 185. Procesy stereotypizacyjne (Quasthoff 1997) rozpoczynaj¹ siê ju¿ na poziomie obserwacji danych zmys³owych. ktoœ zdêbia³ i wypuœci³ listki. 241. które ods³aniaj¹ procesy symbolizacji. w kategoryzacji i wnioskowaniu (Najder 1989. W procesie symbolizacji miêdzy biegunem semantycznym a fonologicznym dzia³a zasada reprezentacji. gdzie towarzysz¹ im procesy umys³owe. Lakoff podkreœla. Fauconnier (1985) przyjmuje. sensu largo) oraz stany rzeczy. ktoœ jest chudy jak szczapa. ¿e „kognitywizm wprowadza przestrzenie mentalne w miejsce mo¿liwych œwiatów i sytuacji mo¿liwych” (1987: 281) oraz ¿e ze wzglêdu na swój kognitywny status mog¹ one funkcjonowaæ w realizmie doœwiadczeniowym. 452-454). niem. ¿e przestrzenie mentalne maj¹ nastêpuj¹ce w³aœciwoœci (por. metaforyce. stereotypizacji. Quasthoff 1997) zwi¹zane nieod³¹cznie z funkcj¹ stereotypów i uproszczeñ w myœleniu. ¿e cz³owiek odnajduje w jêzyku gotowe jednostki o charakterze wyra¿eñ. Spaces 1996: 1-28) w znaczeniu „medium miêdzy konceptualizacj¹ a myœl¹” (Spaces 1996: 2-3). gdzie kolejne znaczenia wyrazu/wyra¿enia zachowuj¹ elementy semantyczne ze struktury znaczeniowej innych. Komentuj¹c rozumienie p r z e s t r z e n i m e n t a l n e j . przy czym wyrazy s¹ zwykle wieloznaczne. obrazowoœci i konwencjalizacji oraz wielu innych mechanizmach. Przedmiotem badañ lingwisty zaœ s¹ gotowe wyniki symbolizacji w postaci jednostek jêzykowych (znaków jêzykowych). ktoœ jest blady jak p³ótno/p³achta/œciana/œmieræ. tj. G.O metaforyce uczuæ 39 zwykle zjawiska supergeneralizacji (por. a nale¿¹ do procesów symbolizacyjnych w tym sensie. mi³oœæ – ÿpostawa wobec bliŸniego/drugiego cz³owieka’ itp. 379-384.

– jednostka z jednej przestrzeni mo¿e byæ po³¹czona z inn¹. 2) jak tê dystynkcjê nazwaæ w kognitywizmie. obecnoœci doœwiadczeñ zmys³owych i fizykalnych w umyœle. oraz opartej na tym metaforyki pozwalaj¹cej na konkretne. Rozró¿nienie niesprowadzalnych do siebie jakoœciowo UCZUÆ-AFEKTÓW i UCZUÆ-POSTAW by³o od wieków postulowane przez filozofów. co czuje eksperiencer. a mianowicie ich podzia³owi na: 1) UCZUCIA-AFEKTY (krótkotrwa³e). Z tego punktu widzenia trzeba odpowiedzieæ na dwa pytania: 1) czy dystynkcja taka jest rzeczywiœcie sposobem rozró¿niania UCZUÆ. Taka sytuacja kognitywna – rozpoznana od dawna przez filozofów. Przestrzenie mentalne maj¹ charakter konceptualny i nie posiadaj¹ statusu ontologicznego materialnego. – mog¹ byæ zbudowane z modeli kognitywnych. – maksymalizacja wspólnego t³a za³o¿eñ (ang. G. s³u¿¹ m. pocz¹wszy od Arystotelesa. Przestrzenie mentalne – jak mo¿liwe œwiaty w filozofii brytyjskiej – maj¹c status reprezentacji. a tym samym. connectors). z innej przestrzeni.in. a dok³adnie zosta³o opisane w pracy Gilberta Ryle’a (1970: 148198). doznania (czyli afekty . i¿ w procesie kognitywnym zawieraj¹cym przestrzenie mentalne mo¿na uruchomiæ wa¿ne strategie. – centralne elementy wprowadzone do przestrzeni staj¹ siê elementami t³a w przestrzeniach dotycz¹cych przysz³oœci (za: Lakoff 1987: 281). materialne rozumienie przedmiotów abstrakcyjnych – ich upostaciowanie lub animizacjê – nale¿y przyjrzeæ siê szczegó³owo podstawowej dystynkcji UCZUÆ. za pomoc¹ spójnika/konektora. do zrozumienia sytuacji hipotetycznych i fikcyjnych. – przestrzenie mog¹ siê poszerzaæ. 2) UCZUCIA-POSTAWY emocjonalne (d³ugotrwa³e). Spaces 1996: 1-28) uwa¿a. takie jak: – unikanie przeciwieñstw w obrêbie przestrzeni. kiedy obserwator i nadawca komunikatu nie bêd¹cy eksperiencerem stara siê na drodze empatii oraz porównania cudzych uczuæ z w³asnymi ustaliæ i nazwaæ to. i¿ podstawowa ich odmiana. mog¹ otrzymaæ w procesie kognitywnym dodatkowe jednostki i modele kognitywne. tj. bior¹c pod uwagê za³o¿enia metodologiczne teorii. z jakich faktów kognitywnych i jêzykowych mo¿na j¹ wywodziæ. Z perspektywy ucieleœnienia myœli. Przestrzenie mentalne UCZUÆ s¹ uruchamiane na przyk³ad wtedy. Badacz podkreœla. psychologów i lingwistów – znajduje swoje eksplicytne wyk³adniki w definicjach prototypów UCZUÆ zaprezentowanych przez A. Fauconnier (1985. ang. 1999). Wierzbick¹ (1992. – mog¹ byæ powi¹zane z innymi przestrzeniami za pomoc¹ konektorów (spójników/³¹czników.40 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA – mog¹ zawieraæ jednostki mentalne. funkcjonuj¹ jedynie w obrêbie umys³u. tj. – ICM mog¹ wprowadzaæ przestrzenie z nimi zwi¹zane. assumption) w przestrzeniach bliskich (granicz¹cych).

nastroje i postawy maj¹ charakter d y s p o z y c j i d o z d a r z e ñ. która spe³nia siê w decyzjach. u¿ytych w zdaniu z czasownikowymi lub rzeczownikowymi wyra¿eniami UCZUÆ. a tak¿e w doborze elementów semantycznych do samej struktury. doboru cech wed³ug kategorii prototypu. w przeciwieñstwie do u¿ycia zaimków wzglêdnych. co znajduje swoje potwierdzenie w przys³ówkowych wyk³adnikach czasu aktualnego. Taki obraz analizy UCZUÆ wy³ania siê z opisu generatywnego i/lub semantyki generatywnej. u¿yciu spójnika ¿e wprowadzaj¹cego zdania podrzêdne. akcjach. poniewa¿ ma ona kapitalne nastêpstwa. tj. 270-321) oraz we wczeœniejszych pracach George’a H. 222-242. por. dzia³aniach. czyli usposobienia. Grochowski 1972). von Wrighta (1963) i Franza Brentana (1955a: 134. a dobrane elementy semantyczne do modeli kognitywnych (ang. Dyspozycjonalny wymiar postaw emocjonalnych oraz zdarzeniowy uczuæ-afektów znajduje ponadto swój wyraz w sensie/znaczeniu ujêzykowionego pojêcia okreœlaj¹cego uczucia. to znaczy nie stanowi¹ postulatów znaczeniowych okreœlonego jêzyka naturalnego. okoliczniki czasu) b¹dŸ gramatyczne (ró¿nice miêdzy ang. ICM. Nowakowska-Kempna 1986: 13-52. czyli strukturze pojêcia. Konsekwencj¹ ró¿nicy miêdzy zdarzeniowym charakterem UCZUÆ-AFEKTÓW a dyspozycjonalnym wymiarem UCZUÆ-POSTAW emocjonalnych jest – w strukturach gramatycznych – u¿ycie czasów aktualnych dla afektów oraz nieaktualnych dla dyspozycji oraz mo¿liwoœæ lokalizacji afektów w punkcie na osi czasu „hic et nunc”. 1987). 100-114) nie spe³niaj¹ wymogów stawianych zdaniom analitycznym. tworz¹ce „opakowanie” (ang. gdy¿ korzystaj¹ one z zasad metodologicznego holizmu. czasami typu simple a continuous. ale tak¿e i n t e l i g e n c j a. Lakoff 1987: 202-217. budowy reprezentacji semantycznej w oparciu o wyidealizowane modele kognitywne. mówi¹ce o zdarzeniach aktualnych (tak¿e o zdarzeniach w œwiadomoœci eksperiencera). a dok³adniej – w jego budowie. przestrzeni i modalnoœci. tense). overall) dla pojêcia i pe³ny pojêciowy portret zarazem. wynikaj¹ce z ró¿nych dzia³añ umys³u. a pozosta³e. to z d a r z e n i a w œwiecie umys³u. 148-152). Zdarzeniowoœæ afektów a dyspozycjonalnoœæ postaw oddaje w ró¿ny sposób czas semantyczny/fizykalny (ang. Podobna koncepcja zosta³a szeroko przedstawiona i skomentowana w pracy Czes³awa Znamierowskiego (1957: 151-193. 1987. Ryle’a (1970: 198-253. Konsekwencj¹ takiego. który mo¿e mieæ swoje wyk³adniki leksykalne (przys³ówki czasu. pozosta- . 1955b: 90). time) oraz gramatyczny (ang. a nie innego zestawu cech semantycznych jest kompatybilnoœæ wyk³adników czasu. prawdziwych na mocy znaczenia. Poniewa¿ w semantyce kognitywnej nieco inaczej s¹ tworzone definicje znaczenia jednostek jêzykowych. a w czasie semantycznym (Reichenbach 1967) – wymiar aktualny lub nieaktualny czasu. Ró¿nica miêdzy zdarzeniami a dyspozycjami stanowi g³ówny punkt zainteresowañ G.O metaforyce uczuæ 41 w literaturze psychologicznej). Idealized Cognitive Models. Dyspozycjami do zdarzeñ s¹ nie tylko UCZUCIA d³ugotrwa³e. otwieraj¹cych zdania pytajno-zale¿ne w przypadku informacji o dyspozycjach (Nowakowska-Kempna 1986: 13-52.

2) budowy metafory centralnej. i¿ znaczenie pojêæ jest „pochodn¹ roli. otrzymuj¹ inny status logiczny. W swojej pracy (Nowakowska-Kempna 1995) przyjêliœmy tezê. których naczeln¹ dewiz¹.42 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA j¹cych w relacji równoznacznoœci z pojêciem z³o¿onym. 2) zdolnoœci dokonywania p r o j e k c j i w y o b r a ¿ e ñ na abstrakcyjne struktury pojêciowe (Lakoff 1986: 120). Bierwiaczonek 1997). jak¹ pe³ni¹ w doœwiadczaniu cia³a (przede wszystkim ruchu i percepcji)” (1986: 121). maj¹cych swoje odniesienie do kultury i wykorzystywanych przez ludzi przy definiowaniu UCZUÆ. przy za³o¿eniu – wynikaj¹cym z ekscerpcji bogatego materia³u jêzykowego (g³ównie frazeologizmów prowadz¹cych do frazeologii ukrytej i metaforyki ad libitum) – ¿e n a t u r a l u d z k i e g o c i a ³ a (percepcja i/lub czynnoœci motoryczne: ruch. np. gniew. w jêzyku angielskim) aktualnego i nieaktualnego. W swojej pracy G. dzia³ania) d e t e r m i n u j e w a ¿ n e a s p e k t y t e j k a t e g o r i i. koniecznych i wystarczaj¹cych do jego sensu. tj. podawaniu ich reprezentacji semantycznej. 4) wyznaczenia przestrzeni ¿yciowej i PRZESTRZENI EMOCJONALNEJ JA – NAJPIERW. w której nastêpuje aprobata/dezaprobata obiektu UCZUCIA d³ugotrwa³ego (Inchaurralde 1997: 138-144). otwieraj¹c¹ definiowanie z u¿yciem genus proximum. ich z d a r z e n i o w e g o lub d y s p o z y c j o n a l n e g o charakteru oraz zwi¹zanych z tym czasów semantycznych (i gramatycznych. ¿e znacz¹ce struktury pojêciowe bior¹ swój pocz¹tek z dwóch Ÿróde³: 1) doœwiadczeñ cia³a. organizuj¹cej strukturê pojêcia opart¹ na tym¿e schemacie wyobra¿eniowym (Nowakowska-Kempna 1995). tj. spe³niaj¹cych warunki semantycznej prostoty i niedefiniowalnoœci dalej (Wierzbicka 1985). Johnson 1987). Strach. ¿e takie wyznaczniki istniej¹ i uk³adaj¹ siê w kilku poziomach: 1) wyboru przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego (Lakoff 1986). mi³oœæ i nienawiœæ zakwalifikowane s¹ do wspólnej kategorii okreœlanej mianem UCZUCIA. 3) aktualizacji pojêcia – POSTAWY EMOCJONALNEJ za pomoc¹ afektów bêd¹cych spe³nieniem UCZUCIA-POSTAWY (Kövecses 1986: 14. a g³ówn¹ zasad¹ d o œ w i a d c z e n i o w e g o u j ê c i a p o z n a n i a jest teza. Lakoff podkreœla. Z przeprowadzonych przez nas analiz oraz z badañ innych kognitywistów wynika. np. Jednak¿e w y b ó r p r z e d p o j ê c i o w e g o s c h e m a t u w y o b r a ¿ e n i o w e g o j e s t r ó ¿ n y w z a l e ¿ n o œ c i o d j a k o œ c i UCZUÆ. . a chocia¿ niektóre z nich funkcjonuj¹ równie¿ w roli semantycznych wyznaczników reprezentacji semantycznej UCZUÆ-AFEKTÓW i POSTAW w kognitywizmie. zwanych przedpojêciowymi schematami wyobra¿eniowymi (Lakoff 1986. i¿ kategoria UCZUÆ charakteryzowana jest semantycznie za pomoc¹ specyficznych struktur wyobra¿eniowych bêd¹cych tworem ludzkiego umys³u. inkluzywnych wobec niego. formu³a X czuje coœ. jest wyeksponowanie regu³y CZUCIA: X czuje coœ (Wierzbicka 1992: 4).

jakby mu skrzyd³a u ramion wyros³y. do NIEBA. w których cz³owiek traci panowanie nad sob¹. metafory nie s¹ arbitralne. Z badañ (Kövecses 1986. ziemskiego sposobu ¿ycia. a tym samym nie istnieje ju¿ jako ¿ywy. jest charakteryzowany jako ktoœ poza sfer¹ ludzkiej egzystencji. por. jego organizm przestaje funkcjonowaæ normalnie. X czuje siê uskrzydlony. jakby go kto na sto koni wsadzi³. Jeœli przyj¹æ metaforê: X jest w siódmym niebie. zniszczenie ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA RADOŒÆ. po czym intensywnoœæ ta narasta. Bednarkowa 1997. a wiêc praktycznie: n i e ¿ y j ¹ c y. Johnson 1987: 19-40. a struktura pojêæ metaforycznych okreœlaj¹cych UCZUCIA-AFEKTY oparta jest na podstawowej logice tego schematu. X czuje siê. ŒCIE¯KA traktowana jest jako DROGA NARASTANIA I INTENSYWNOŒCI UCZUCIA. inne choroby psychiczne. przy czym droga ta zmierza ku okreœlonemu przeznaczeniu. X czuje siê podniesiony na duchu. które jest traktowane jako POJEMNIK NA UCZUCIA. Potwierdzaj¹ to równie¿ . W tym sensie cia³o – POJEMNIK NA UCZUCIA n i e i s t n i e j e i tak nale¿y interpretowaæ metaforykê RADOŒCI.O metaforyce uczuæ 43 Jak wynika z przeprowadzonych przez nas i innych badaczy analiz (Kövecses 1986. The Language of Emotions 1997. nawet w RADOŒCI (Nowakowska-Kempna 1995: 139-143). cz³owiek nie wie. a¿ dochodzi do punktu granicznego ludzkiej wytrzyma³oœci i przeradza siê w szaleñstwo. choroby. X czuje siê. a dok³adniej – jego CIA£A. X jest w siódmym niebie. 101-138). Johnson 1987). a CEL/PRZEZNACZENIE ³¹czy siê ze ZNISZCZENIEM CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. ale jego znikniêcie. Lakoff 1987. cielesny cz³owiek. ¿e B jest nastêpstwem A. czyli faktyczna œmieræ (w niebie cz³owiek mo¿e znaleŸæ siê tylko po œmierci). X jest uskrzydlony. czyli drogê prezentuj¹c¹ rozwój wypadków powi¹zanych z sob¹. Lakoff 1987. X czuje siê w siódmym niebie. UCZUCIA-AFEKTY mog¹ byæ dobrze wyjaœniane za pomoc¹ schematu: RÓD£O/PUNKT WYJŒCIA-ŒCIE¯KA-CEL/ PUNKT DOJŒCIA (Lakoff 1986. Mechanizm ten powtarza siê na ró¿ne sposoby w wielu UCZUCIACH krótkotrwa³ych. Kresem takiego stanu staje siê œmieræ i/lub zniszczenie cz³owieka. co prawda. natomiast UCZUCIA-DYSPOZYCJE – za pomoc¹ schematu WIÊZI i jej podobnych. X czuje siê uniesiony. uniesienie w przestrzeñ kosmiczn¹. Bierwiaczonek 1997. to trzeba koniecznie za³o¿yæ. Nowakowska-Kempna 1995) wynika. poniewa¿ schematy wyobra¿eniowe dobrze strukturyzuj¹ ludzkie doœwiadczenia na poziomie przedpojêciowym (Lakoff 1986: 137-149. Kañczuga 1992). ale przenios³o siê w s i ó d m e n i e b o. a C jest nastêpstwem B. poprzez drogê wytyczon¹ faktami takimi. ¿e eksperiencer – bêd¹cy w siódmym niebie – nie jest równoczeœnie na ziemi: X nie chodzi po ziemi.: X-owi jest lekko. w której nie nastêpuje. poza sferê grawitacji i ludzkiego. Droga (ŒCIE¯KA) wypadków toczy siê od zdarzeñ zwi¹zanych z uczuciami o s³abej intensywnoœci. co mówi i co robi. Jego cia³o nie zosta³o co prawda zniszczone. X czuje siê tak. jakby mu kto skrzyd³a przypi¹³. i¿ struktura pojêcia oscyluje wokó³ ukierunkowanego rozwoju wypadków: od punktu wyjœcia.

Ducha Œw. ¿e metafor¹ centraln¹ MI£OŒCI. to jednak przyznaje. u¿ywamy lin. Nowakowska-Kempna 1995. w której przytacza on dzia³ania Zeusa rozcinaj¹cego ludzi na dwoje oraz szczêœcie towarzysz¹ce momentowi. ona zaœ nadaje strukturê ca³ej reprezentacji seman- . zwiêkszanie jego intensywnoœci poprzez narastanie reakcji psychofizjologicznych a¿ do przeznaczenia – ró¿nych odmian OB£ÊDU i ZNISZCZENIA ludzkiego CIA£A-POJEMNIKA NA UCZUCIE. WIÊZI dwóch CZʌCI W CA£OŒÆ. wynikaj¹c¹ z ³¹cznoœci. Kañczuga 1992) wynika. ¿e „jeœli A jest po(d)³¹czone z (do) B. organizuj¹c¹ definiowanie poprzez rozumienie tego UCZUCIA. Pomaga im w tym Hefajstos. aby zapewniæ sobie ich bliskoœæ. MI£OŒÆ. tak ¿e dwojgiem bêd¹c. a wiêc tym samym czegoœ.. a w relacji symetrycznej – tak¿e odwrotnie”. Trudno nie rozpoznaæ w tym wspania³ego. Bierwiaczonek 1997.44 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA frazeologizmy: szczêœcie wieczne. Poszczególne ICM UCZUÆ-AFEKTÓW maj¹ budowê odnosz¹c¹ je do schematu RÓD£A-ŒCIE¯KI-PRZEZNACZENIA. co tworzy ca³oœæ. prezentuj¹c punkt wyjœcia UCZUCIA.: „Amongst the various ways of conceptualizing love the model according to which LOVE is UNITY OF TWO COMPLEMENTARY PARTS is metaphor central”. Lakoff (1986: 143) podkreœla. By utrzymaæ bliskoœæ przedmiotów. Bednarkowa 1997. spajaj¹cy ludzi w jedno: Jeœli tego chcecie. i¿ reprezentacja semantyczna MI£OŒCI rozwija siê wokó³ schematu RÓD£O-ŒCIE¯KA-PRZEZNACZENIE. a tak¿e Syna Bo¿ego i Koœcio³a wiernych. chocia¿ przyjmuje. bêd¹ce uwieñczeniem takiego rozumienia RADOŒCI i SZCZʌCIA. kiedy ktoœ odnajduje swoj¹ po³owê. NIENAWIŒÆ oparte s¹ na schemacie WIÊZI. w którym podkreœla siê (Lakoff 1986: 143). G. Ma³¿eñstwo sakramentalne bywa nazywane komuni¹ osób. jedn¹ siê staniecie istot¹. Elementami struktury schematu s¹ wiêc przedmioty A i B oraz ³¹cz¹ca je WIʏ. co jest z³¹czone. a podstawowa logika mówi. W przeciwieñstwie do UCZUÆ krótkotrwa³ych UCZUCIA-D£UGOTRWA£E DYSPOZYCJE zbudowane s¹ wokó³ przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego WIÊZI. por. szczêœliwoœæ wieczna/wiekuista. ja was spojê i zlutujê w jedno. ¿e w dzieciñstwie trzymamy siê rodziców i chwytamy ró¿ne przedmioty. W tradycji tej sytuuje siê chrzeœcijañska communia oznaczaj¹ca jednoœæ Boga – Ojca i Syna Bo¿ego. ¿e r e l a c j e s p o ³ e c z n e i z w i ¹ z k i m i ê d z y l u d Ÿ m i s¹ czêsto rozumiane w k a t e g o r i a c h WIÊZÓW i WIÊZI. to A jest podporz¹dkowane B i uzale¿nione od niego. sznurów i robimy wêz³y. organizuj¹cym metaforê centraln¹. a zbudowana na ich podstawie struktura pojêcia UCZUCIA powiela globalnie ten schemat. Z badañ osób zajmuj¹cych siê reprezentacj¹ semantyczn¹ MI£OŒCI (Zaron 1985. po wygaœniêcie uczucia. jest JEDNOŒÆ DWÓCH DOPE£NIAJ¥CYCH SIÊ CZʌCI/PO£ÓWEK. charakterystycznego dla kultury œródziemnomorskiej tekstu Platona Uczta (1934). Zoltan Kövecses (1986 : 62). i¿ uczucia z grupy SYMPATII i ANTYPATII typu PRZYJAÑ.

Trzymamy siê zawsze blisko. i¿ UCZUCIA-AFEKTY oparte s¹ na innym typie metafory centralnej i przedpojêciowym schemacie wyobra¿eniowym ni¿ UCZUCIA-POSTAWY. ró¿n¹ budowê reprezentacji semantycznej. bêd¹cych podstaw¹ utworzenia modeli kognitywnych wchodz¹cych w sk³ad reprezentacji semantycznej. To bliski mi cz³owiek. £¹cz¹ nas wiêzy braterstwa/braterskie. Trzymamy z sob¹. bliskiej komitywie z Janem. £¹czy nas wiêŸ przyjaŸni.” „Zestrzelmy myœli w jedno ognisko I w jedno ognisko – duchy”. To bliska mi osoba. ma³¿eñskim)/WIÊZI¥. por. Jak wynika z podanych przyk³adów. stworzenia WIÊZI i bycia PO£¥CZONYMI WÊZ£EM (np. AFEKTY i POSTAWY maj¹ wiêc ró¿n¹ strukturê semantyczn¹..O metaforyce uczuæ 45 tycznej zbudowanej wokó³ koncepcji ZBLI¯ANIA SIÊ. Ich mi³oœæ jest scementowana. Wiêzy przyjaŸni s¹ trwa³e. ZEJŒCIA. poniewa¿ w tych ostatnich typ metafory centralnej wyznacza schemat WIÊZI.. £¹czy nas mi³oœæ. co znajduje potwierdzenie w licznych frazeologizmach o motywacji metaforycznej. To nieroz³¹czni przyjaciele/kochankowie/ma³¿onkowie. ¯yjê z nim za pan brat. Wiêzy ma³¿eñskie s¹ trwa³e. Papu¿ki-nieroz³¹czki. Z moich przyjació³ to Kastor i Polluks. £¹czy nas przyjaŸñ. Ich nienawiœæ jest scementowana. Scementowa³a ich nienawiœæ. PrzyjaŸñ/braterstwo scementowane wspólnie przelan¹ krwi¹. ¯yjê w dobrej. Mo¿na zatem uznaæ za udowodnione twierdzenie. MI£OŒÆ oraz inne UCZUCIA-POSTAWY-DYSPOZYCJE odznaczaj¹ siê trwa³ym stosunkiem emocjonalnym miêdzy osobami.: Zbli¿yliœmy siê z sob¹. Jesteœmy z sob¹ blisko. „Rzek³byœ – dwójduch w jednym ciele. które ¿ywi¹ wobec siebie uczucia. £¹cz¹ nas wiêzy przyjaŸni. Lelum-Polelum. £¹czy nas nienawiœæ. Nierozerwalny wêze³ ma³¿eñski. Obcujemy z sob¹ blisko. Znajduje to swój wyraz w semanty- . wynikaj¹c¹ z przyjêcia konkretnego przedpojêciowego schematu wyobra¿eniowego.

PRZYWI¥ZANIE. BUT). blisko. RADOŒÆ. bliskoœæ. Wajszczuk 1972). Z. dla MI£OŒCI wobec braku takich mo¿liwoœci przy afekcie. Kövecses proponuje w³¹czyæ tutaj równie¿ ZAZDROŒÆ: On j¹ kocha. pomiêdzy. ojcowska (rodzicielska). Zaron (1985) oraz B. matczyna. 4) wyznaczenie wspólnej BLISKIEJ PRZESTRZENI. przywi¹zanie. przepaœæ miêdzy naszymi rodzinami. preferencje. por. co znajduje swoje potwierdzenie w wielu frazeologizmach.46 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA ce poprzez: 1) schemat WIÊZI (ang. w której tkwi¹ osoby ¿ywi¹ce UCZUCIE-POSTAWÊ nie tylko z grupy SYMPATII. uwagê Bogus³awa Bierwiaczonka „MI£OŒÆ jest konstruowana jako WIʏ (LINK) oraz zdania typu mi³oœæ miêdzy Tomkiem a Basi¹ trwa³a d³ugie lata. TÊSKNOTÊ. np. powi¹zanie. mi³oœæ fana do idola oraz zami³owania. SZCZʌCIE oraz SMUTEK. 6) aktualizacja UCZUÆ-POSTAW-DYSPOZYCJI (w opozycji) poprzez nazwy afektów np. równie¿ Wojciszke 1994. hobby. po³¹czenie w sposobach mówienia i rozumienia UCZUÆ-POSTAW przy braku tych¿e przy mówieniu o afektach. wiêzi. ale nie jest zazdrosny (1986: 76. Sternberg 1986. SYMPATIÊ. do Boga. Zoltan Kövecses (1986: 62-67). 5) u¿ycie wyra¿eñ typu: miêdzy. ZAINTERESOWANIE. ROZPACZ po stracie ukochanej osoby. wyró¿niaj¹c kollokacje typu: mi³oœæ erotyczna. a tak¿e chêæ robienia czegoœ. równie¿ strukturalizowanej za pomoc¹ przyimka pomiêdzy/miêdzy (ang. œciana antypatii pomiêdzy nami. Kövecses 1986 : 62-67. czy angielskie konstrukcje z between (pomiêdzy) love between Tom and Sue” (1997: 2). na co zwracaj¹ uwagê Z. braterska. Wojty³a 1975). mur pogardy/niechêci/antypatii/nienawiœci pomiêdzy nimi sta³/wyrós³. w których mówi siê o BLISKOŒCI osób ¿ywi¹cych wobec siebie uczucie-dyspozycjê. 3) wyznaczenie ZBLI¯ENIA i BLISKOŒCI osób po³¹czonych trwa³ym uczuciem-dyspozycj¹ (postaw¹ emocjonaln¹). Wojty³a 1975. do ojczyzny. SZACUNEK. wêz³y. 2) wyznaczenie metafory centralnej. por.: Miêdzy nimi wyrós³ mur nienawiœci. Bierwiaczonek (1997: 1-7). t y p o w a/i d e a l n a p r z y j a Ÿ ñ/s y m p a t i a. ¯YCZLIWOŒÆ i PRZYJAÑ. w których nie ma takich frazeologizmów i metaforyki (por. mi³oœæ bliŸniego. do przyjació³. w przeciwieñstwie do afektów. Sternberg 1986. t y p o w a/i d e a l n a m i ³ o œ æ. niechêæ miêdzy nimi. Stosuj¹c test z ALE (ang. 8) schemat WIÊZI – ³¹czy siê z definiowaniem UCZUÆ-DYSPOZYCJI za pomoc¹ p r o t o t y p u rozumianego jako t y p m y œ l e n i a (Lakoff 1987: 7889)/reprezentacja mentalna typowych lub idealnych przyk³adów. t y p o w a n i e c h ê æ/a n t y p a t i a /n i e n a w i œ æ /z a z d r o œ æ itp. Fromm [1957]1985. PODZIW. por. lecz tak¿e ANTYPATII. czym da- . Bogus³aw Bierwiaczonek (1997: 1-5). 7) zestaw UCZUÆ-AFEKTÓW aktualizuj¹cych POSTAWÊ EMOCJONALN¥ MI£OŒCI jest ró¿ny w zale¿noœci od jej rodzajów. Iwona Nowakowska-Kempna (1986: 170-179) wymieniaj¹ ENTUZJAZM. LINK-schemata) lub (ANTY)WIÊZI. mi³oœæ w³asna. Odwo³ujemy siê wówczas do pewnych stereotypowych i kulturowych oczekiwañ lub przekonañ. a tak¿e Wojciszke 1994. opartej na tym schemacie. Fromm [1957] 1985. np. wiêŸ. between).

1986. Lakoff (1987: 87) podkreœla. czego nie da siê inaczej wyjaœniæ.] Atoli jêzyk potoczny ma specjalne oznaczenie dla takiej gotowoœci. 1998b. smutek.-K. ¿e pies ¿ywi uczucie bojaŸni w stosunku do swego pana” (1957: 180). STOWARZYSZEÑ. Bierwiaczonek 1997). 1973b. gniew. i¿ by prze¿ywaæ wzruszenia pewnego typu zawsze z tego samego powodu. strach. Mieszcz¹ siê tutaj stereotypy socjalne i typowe przyk³ady b¹dŸ idea³y spo³eczne. bo j¹ w³aœnie lubi” (1957: 188). zachowywaæ siê wed³ug spo³ecznie ustalonego wzorca i zdaæ z tego sprawê w semantyce.in. ¿e ¿ywi u c z u c i e g n i e w u w stosunku do Paw³a.N. na której siê rozsnuwa [. Gdy wiêc jakiœ Piotr wpada w gniew zawsze. Clark 1998) – emocjonalnej potencji do afektów. PARTII POLITYCZNYCH itp. radoœæ. Kagan 1998. Friesen 1983.. Lazarus 1998a. w interesie ludzi le¿y doœwiadczaæ przypadków wzorcowych. por. 9) UCZUCIA-AFEKTY s¹ definiowane za pomoc¹ prototypów wyznaczaj¹cych p r z y p a d k i w z o r c o w e. Zarówno kognitywiœci (Kövecses 1986.-K. przyjaŸñ. Friesen. Prowadzi to – zdaniem badacza – do powstania s¹du wartoœciuj¹cego o charakterze s ¹ d u e g z y s t e n c j a l n e g o o postaci zdaniem X dobrze jest. sympatiê.. Levenson. gdy¿ na schemacie WIÊZI oparta jest równie¿ konceptualizacja GRUP. Sternberg 1986) czy teolodzy (Wojty³a 1975) s¹ zgodni co do tego. twarz X-a wyra¿a zachwyt. i¿ postawa uczuciowa bierze partem pro toto. gdy¿ na twarzy mog¹ malowaæ siê afekty (Darwin 1988. ¿e u kogoœ powstaje g o t o w o œ æ [spacja – I. Wojciszke 1994. ale zasiêgiem swego uczucia obejmuje on ca³¹ ró¿ê. poniewa¿ wiêkszoœæ dzia³añ lub zachowañ mo¿e byæ charakteryzowana w semantyce z u¿yciem kategorii przypadku wzorcowego. ale nie dyspozycje. gdy zobaczy swojego pana. wobec tego samego przedmiotu czy gatunku przedmiotów [. Dok³adnie bior¹c. Davidson 1998. jej »czêœæ« niejako.. 1998b. lecz g³êboko wyrytym œladem minionych dziejów jednostki i torem przysz³ych jej dziejów” (1957: 186187). to mówimy. Eibl-Eibesfeldt 1987). Ekman. 10) test z u¿yciem s³owa twarz. naszemu N podoba siê tylko sam zapach ró¿y.. Je¿eli pies doznaje strachu zawsze. ¿e ró¿ne odmiany MI£OŒCI s¹ zwi¹zane immanentnie z pewnymi (w literaturze przedmiotu) UCZUCIAMI-AFEKTAMI. por. TOWARZYSTW. Ellsworth 1972. jak i psychologowie (m. Watson. ujêtymi jako reprezentatywne. mówimy. skoro zobaczy jakiegoœ Paw³a. Ekman. jak d y s p o z y c j o n a l n y m charakterem POSTAW.] Uczucie nie jest przelotn¹ burz¹. konceptualizuj¹c UCZUCIE-AFEKT. nienawiœæ. Autor konkluduje: „Uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. Ekman 1973a. ¿e istnieje z oraz do ak- . ale ma te¿ sw¹ kanwê intelektualn¹. ale nie: *twarz X-a wyra¿a mi³oœæ. Frijda 1998a. które s¹ t w o r z o n e i a k t u a l i z o w a n e poprzez afekty. wyjaœnienia Czes³awa Znamierowskiego: „Ale mo¿e byæ i tak. G. przechodz¹c¹ przez œwiadomoœæ. Ekman 1998a. Goldsmith 1998. 1980. 1998b.]..O metaforyce uczuæ 47 ne zjawisko lub obiekt byæ powinno. S¹ one podstawowymi modelami zachowania.N. Fromm [1957]1985. co uzasadnione jest ich psychologiczn¹ natur¹ (Natura emocji 1998. Badacz podkreœla: „Ju¿ tutaj zachodzi to charakterystyczne dla rozwoju uczuæ zjawisko.] do wzruszeñ i d¹¿eñ. Nazywa j¹ uczuciem.

I wydawaæ siê tu mo¿e. Kontynuuj¹c analizê zjawiska tego typu. utwierdzaj¹c¹ na nowo uczucie. oraz z ka¿dorazow¹ aktualizacj¹. c o m o j e . ¿e dane wzruszenie jest przejawem uczucia. tak¿e JA emocjonalnego w przestrzeni psychicznej lub fizycznej.] do strac h u -wzruszenia. przy czym SZCZʌCIE – krótkotrwa³y afekt w opozycji do d³ugotrwa³ej postawy rozró¿niany jest – zdaniem autora – poprzez u¿ycie zgramatykalizowanych czasów: aktualnego i nieaktualnego – Present Continuous i Present Simple. dobry itp. co pomo¿e w odkryciu pewnych faktów. gdy¿ uwa¿a siê je za w³asne lub za czêœæ tego samego wycinka przestrzeni. por. W rzeczywistoœci uczucia nie prze¿ywamy bezpoœrednio nawet i w tym przypadku: ju¿ moc¹ samej definicji uczucia. Zatem t o . oraz do PODSTAWY/ZIEMI/DO£U jako minus. £¹czy siê to z wyznaczaniem w³asnej przestrzeni JA.S. Trwa³oœæ POSTAWY EMOCJONALNEJ. Wymienion¹ aksjologiczn¹ wartoœæ mo¿na zastosowaæ tak¿e do innych rodzajów przestrzeni. jej d³ugoœæ. C. co jest WEWN¥TRZ czyjejœ przestrzeni. b o j e s t w ³ a s n e .N. mo¿emy mieæ œwiadomoœæ. gdy siê ono aktualizuje we wzruszeniu. które bêdzie podobne do prze¿ycia tworz¹cego. gdy uczucia aktualizuj¹ siê w jednoimiennym z nim wzruszeniu. które jest utajon¹ w duszy i ciele dyspozycj¹.48 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA tualizacji UCZUCIA-POSTAWY w formie afektów-wzruszeñ. intensywnoœæ i g³êbokoœæ œladu w pamiêci wi¹¿¹ siê nie tylko z afektami tworz¹cymi. Tak samo gniew czy zazdroœæ. Te wartoœci podtrzymuj¹ nastawienie wobec obiektów i relacji miêdzy nimi. jest akceptowane jako DOBRE. j e s t d o b r e . a nastêpnie uaktywniaj¹ emocje. pomiêdzy prze¿yciem a uczuciem zachodzi stosunek prosty. Davis (1982: 247). egzystencjalnego. przeniesieniem afektów z cech przedmiotu na niego samego i ukszta³towaniem s¹du wartoœciuj¹cego.-K. i¿ wartoœci aksjologiczne zwi¹zane z POSTAW¥ KANONICZN¥: PLUS równe RÓWNOWADZE bywaj¹ okreœlane/odnoszone do FIGURY/POSTAWY/PIONU jako plus. ale tak¿e z procesem i r r a d i a c j i. z³y itp. Ale w chwili. Znamierowski argumentuje: „Gdy uczucie powstaje za spraw¹ jednego prze¿ycia tworz¹cego lub wielu prze¿yæ jednorodnych. ¿e prze¿ywamy bezpoœrednio uczucie. który dotyczy pozytywnej oceny faktu istnienia obiektu uczuæ. Inchaurralde (1997: 136) podkreœla. Dyspozycja-uczucie przejawi siê inaczej: zaktualizuje siê w nowym prze¿yciu. a to. w schematach wyobra¿eniowych. upatruj¹c afektów aktualizuj¹cych – wielkiej PRZYJEMNOŒCI oraz SZCZʌCIA w odniesieniu do POSTAWY SZCZʌCIA. Strach-uczucie jest d y s p o z y c j ¹ [spacja – I. W podobnym tonie wypowiada siê W. Jest to mniej lub wiêcej jasna myœl. Cz.: Jack enjoys the Pathetique Sonata Jack is enjoying the Pathetique Sonata Jeœli: A is enjoying x only if A is experiencing pleasure (Davis 1982: 240). ¿e dane wzruszenie p³ynie z trwa³ej dyspozycji” (1957: 183). tj.

gdy¿ nie czujemy siê zagro¿eni przez ten obiekt. sytuuje w niej deminutiwa i augmentatiwa. mac. ¿e w UCZUCIACH-POSTAWACH pozytywnych. etymologiê s³owiañskich nazw z grupy ANTYPATII typu: pol. Umo¿liwia równie¿ POMI£OŒÆ NIENAWIŒÆ przestrzeñ JA przestrzeñ JA MNIEJSZENIE go i w³¹czenie do swojej przestrzeni przy uczuciach pozytywnych b¹dŸ POWIÊKSZANIE i wypychanie z w³asnej przestrzeni przy uczuciach negatywnych. ÿobrócony ty³em’. jak NIENAWIŒÆ. 2. co mo¿na zilustrowaæ w nastêpuj¹cy sposób: Podsumowuj¹c niniejsze rozwa¿ania. Natomiast augmentatiwa „powiêkszaj¹” obiekty do takich rozmiarów. moja Ania. mówimy o osobach i przedmiotach bliskich. odrzucaj¹cych. mój kolega. by nie zmieœci³y siê w tej przestrzeni. ANTYPATIA. C. przejawia siê niew¹tpliwie element subiektywnego wartoœciowania obiektu uczucia. por. która wywo³uje przyjazne uczucie. pomniejszaj¹c jego rozmiar. Akceptacja obiektu UCZUCIA-POSTAWY zwi¹zana z SYMPATI¥. poniewa¿ ludzie czuj¹ siê blisko obiektu – osoby. mój przyjaciel. nienawidziæ – ÿnie móc widzieæ’. wyra¿aj¹cego siê w formie oceny zawartej w s¹dzie egzystencjalnym. por. ÿbyæ odwróconym/obróconym ty³em’. oraz negatywnych. mój wielbiciel. lubianych i kochanych. Oddaj¹ to rozmaite skojarzenia pierwsze. jak NIECHÊÆ. . a oznaczaj¹ce chêæ niepatrzenia na obiekt uczucia i pozbycia siê go z tej przestrzeni. Nie dziwi wiêc fakt – w naszym przekonaniu – ¿e tak czêsto za pomoc¹ deminutiwów. natomiast przy uczuciu negatywnym. i dlatego pozwalaj¹ jej „wejœæ” do w³asnej przestrzeni ¿yciowej. i¿ bliskoœæ obiektu uczucia wyzwala w nas chêæ wpuszczenia kogoœ do naszej przestrzeni osobistej. sãm obraten – ÿnienawidziæ’. jak sugeruje C. Przestrzeñ w³asnego JA mo¿na wiêc uznaæ za przestrzeñ emocjonaln¹. Inchaurralde (1997: 139-140) charakteryzuje szczegó³owo przestrzeñ emocjonaln¹ jednostki. wskazuj¹c.O metaforyce uczuæ 49 (Inchaurralde 1997: 137). a przede wszystkim hipokorystyków. mo¿na przyj¹æ. Inchaurralde (1997: 139). d³ugotrwa³ym. NIENAWIŒÆ pragn¹ tej osoby lub obiektu siê „pozbyæ” z przestrzeni emocjonalnej i „wypychaj¹ na zewn¹trz”. Macedoñski i bu³garski przymiotnik obraten wspó³czeœnie zachowa³ oba znaczenia: 1. jak MI£OŒÆ. ÿnienawidz¹cy’. PODZIWEM czy SZACUNKIEM pozwala sam obiekt uznaæ experiencerowi za swój i u¿ywaæ wobec niego zaimków dzier¿awczych. utrwalone w etymologii nazwy UCZUCIA-POSTAWY. aprobuj¹cych.

zawistny. chc¹c je powiêkszyæ i „wypchn¹æ z w³asnej przestrzeni” lub „powiêkszyæ i nie wpuœciæ do niej”. socjologii czy naukach o kulturze. leksyce i frazeologii. nienawiœci¹. ukochany. poniewa¿ ró¿nice w jakoœciach: zdarzeniowoœci AFEKTÓW i dyspozycjonalnoœci POSTAW znajduj¹ swój wyraz w konstrukcjach gramatycznych. intrygant. stosunek cz³owieka do ¿ycia. nastawienie wzglêdem ludzi i œwiata zewnêtrznego. opozycjonista. które chocia¿ nie maj¹ nic wspólnego z pojêciem iloœci i wielkoœci. straszek. predyspozycji do okreœlonych afektów oraz ocena globalna obiektu uczuæ znajduj¹ swoje potwierdzenie w licznych nazwach typu nomina attributiva. np. jakimi terminami w lingwistyce opatrzyæ obie jakoœci. zachowanie’. Poza kwesti¹ bezsporn¹ pozostaje kwestia sporna. wrodzone lub nabyte. œwiadomie przyjêta pozycja cia³a. Ró¿nice w symbolizacji dotycz¹ poziomów doboru wyznaczników fonologicznych. bêd¹c wyjaœniane w terminach przestrzeni. ulubieniec. gramatyczne i pragmatyczne wyznaczniki. kochanek. a mianowicie. Podsumowanie dotychczasowych analiz lingwistycznych UCZUÆ prowadzi do wniosku. a wiêc niezale¿ne od siebie j a k o œ c i semantyczne: UCZUCIA-AFEKTY oraz UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE. Przynosz¹ one równie¿ potwierdzenie tezy kognitywistów. gramatycznych. i¿ – niezale¿nie od paradygmatu badañ: generatywnego. stanowisko. ¿e symbolizacja to zjawisko wystêpuj¹ce na wszystkich poziomach strukturalnoœci jêzyka. Nazwa UCZUCIE-POSTAWA EMOCJONALNA jest d³uga i niezbyt zrêczna. Znaczenie emocjonalne i strategie grzecznoœci (Inchaurralde 1997: 140) mog¹ byæ dwoma sposobami interpretacji deminutiwum. Nowakowska-Kempna 1995: 21-26). jeœli odnieœæ j¹ do ogólnego znaczenia wyrazu postawa w S³owniku wspó³czesnego jêzyka polskiego (1996: 818): ÿ1. Aktualizacja UCZUCIA-POSTAWY. fan. s¹ rozumiane za ich pomoc¹. strukturalnego czy kognitywizmu – istniej¹ d w i e pozostaj¹ce w stosunku interdependencji. przeciwnik. doborze konektorów zdañ podrzêdnych i ich typów. zarozumialec itp. znajduj¹cy wyraz w zachowaniu i postêpowaniu. choæ u¿ywane tak¿e w filozofii. antypati¹. zwolennik. pewnej wyró¿nionej grupy zjawisk. 3. Niektóre wa¿niejsze wyk³adniki przestrzeni emocjonalnej JA zosta³y przedstawione w artykule. które darzymy niechêci¹. antagonista.: wielbiciel. W ka¿dej z opcji badawczej mo¿na podaæ ich semantyczne. zazdroœnik.50 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA augmentatiwów u¿ywamy zaœ w stosunku do osób/przedmiotów. najdro¿szy. inne – w monografii o uczuciach (por. Z przytoczonych znaczeñ dopiero trzecie odnosi siê do zjawisk psychicz- . tchórz. 2. frazeologicznych i tekstualnych. zwi¹zana z jej dyspozycjonalnym charakterem. zaciek³y wróg oraz z³oœnik. to. Niew¹tpliwie nazwy: UCZUCIA-AFEKTY i UCZUCIA-POSTAWY EMOCJONALNE zaczerpniête s¹ z psychologii. w³aœciwe cia³u usytuowanie poszczególnych jego fragmentów. uwodziciel. leksykalnych. do pewnego systemu wartoœci. wróg. wyzwalanie pewnego typu zachowañ.

przy czym mo¿e to byæ równie¿ stosunek emocjonalny. 4 . [w:] O definicjach i definiowaniu. J. [w:] Natura emocji. [w:] Z problemów frazeologii polskiej Tekst niniejszy w podobnej postaci zosta³ zamieszczony w monografii I. Jêzykoznawstwo teoretyczne. s. Nieckuli. Bartmiñskiego. Wojciszke. oraz ang. Nieodpowiednie i odpowiednie emocje. Lublin. Ekmana. (1983). Wspó³pracuj¹ca z Ann¹ Wierzbick¹ M. Bartmiñskiego. attitudes – n a s t a w i e n i e. pod red. Byæ mo¿e. ¿e propozycji autorek nie mo¿na przyj¹æ. Osmond (1997: 115. J. nr 6. P. – (1998b). [w:] Jêzyk a Kultura. a mianowicie: n a s t a w i e n i e. „Polonica” IX. to znaczy wyra¿a stosunek cz³owieka do rzeczywistoœci. pod red. 227-231. Nowakowskiej-Kempnej (2000). short-term attitude. która równie¿ pos³uguje siê terminem ang. t. Wiedza potoczna a inferencja.116) wprowadza nazwy ang. Klasyfikacja funkcji pragmatycznych. wydaje siê. mówi¹c o jakoœci uczuæ. odnosz¹ce siê w cz³onie wyjaœniaj¹cym do opozycji krótkiego/d³ugiego czasu oraz analogicznie: UCZUCIA D£UGOTRWA£E lub UCZUCIE-DYSPOZYCJA. W oku patrz¹cego. przyimek by – ÿprzez’. w którym np. (1985). s. „Etnolingwistyka”. prze³. pod red. 9-35.. J. Pozostaje wszak¿e problem koniecznoœci nazwania dwóch ró¿nych jakoœciowo pod wzglêdem semantycznym typów UCZUÆ. czyli k r ó t k o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. 21-29. s. Wierzbickiej (1997: 228). 53-85. J. R. 13-20. Kraków. 5: Potocznoœæ w jêzyku i kulturze. Bartmiñski J. Gdañsk. Davidsona. – (1987). (1998a).O metaforyce uczuæ 51 nych. [w:] Natura emocji. s.in. w ³¹czliwoœci nastawieñ krótko. najzrêczniejszym okreœleniem by³oby: UCZUCIA KRÓTKOTRWA£E. czyli d ³ u g o t r w a ³ e n a s t a w i e n i e. Naiwny obraz œwiata a leksykografia. Wœród zacytowanych okreœleñ w definicji s³ownikowej nazwy odnaleŸæ mo¿na wszak¿e wyra¿enie czêsto stosowane w odniesieniu do uczuæ-dyspozycji. Anusiewicza. pod red. long-term attitude. – (1994). s. Zwa¿ywszy fakt.i d³ugotrwa³ych z przyimkami w jêzyku angielskim. Averill J. Awdiejew A. Bibliografia Apresjan J. ³¹czy siê z krótkotrwa³ym afektem (1997: 114-116). Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeñ. Wroc³aw. w przeciwieñstwie do with – ÿz’. Nastawienie krótkotrwa³e okreœla równie¿ autorka jako anger-type words – ÿs³owa typu gniew’ (1997: 118). w tym A. prze³. – (1992). (1993). wymagaj¹cym po sobie d³ugotrwa³ego uczucia (1997: 116-119). i¿ w jêzyku polskim termin n a s t a w i e n i e oznacza raczej postawê wolitywn¹ ni¿ emocjonaln¹.. Berej. Tak¹ propozycj¹ mo¿na by zamkn¹æ niniejsze rozwa¿ania4.. Tokarskiego. B. s. F. Ró¿nicê tê upatruje m. przyjmuj¹c tak¿e ró¿nicê w jakoœci semantycznej obu nastawieñ (1997: 113-133). 5-12. modele formalne jêzyka i leksykografia systemowa. dochodzimy do identycznej propozycji w innych pracach badawczych. Podstawowe zagadnienia. R. Wychodz¹c z tego punktu. Lublin. Stereotyp jako przedmiot lingwistyki.

Podrêczny s³ownik frazeologiczny jêzyka polskiego. New York. M. Definicja kognitywna jako narzêdzie opisu konotacji. nastroju i innych pojêciach afektywnych. II. Strasbourg [maszynopis]. J. Friesen W. (1996). Psychologie vom empirischen Standpunkt. Pos³owie do pytania „Czy istniej¹ emocje podstawowe”. Bednarkowa J. Nastroje. [w:] Darwin and Facial Expression. [w:] Konotacja. Reason and the Human Brain. Ekman P. Archetypes. Bierwiaczonek B. Niemeier. (1997). 54-55. (1987). Ekman P. (1969). Aphasia and the Right Hemisphere.. cognitifs et types de proces. Darwin K. Wroc³aw. z.. Davidson R. Liberek J. B¹ba S. Wszystkie emocje s¹ podstawowe. Universals and Cultural Differences in Facial Expressions of Emotions. pod red. by S. Rytel. Mit. III. French Interjections and Their Use in Discourse. Bartmiñskiego. O wyrazie uczuæ u cz³owieka i zwierz¹t. s. 233-246. (1997).. Dirven. Expression and Theoretical Foundation. Damasio A. (1996). s. Warszawa. 50-53. [w:] Natura emocji. „Pamiêtnik Literacki”. D. 20-25. Darwin and Facial Expression: A Century of Research in Review..52 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA i s³owiañskiej..P. New York. Palo Alto. s. Eibl-Eibesfeldt I. [w:] Natura emocji. Dlaczego emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. New York.. s. Cross-cultural Studies of Facial Expressions. (1996). Czoga³a E. s. emocje i cechy. Language. (1997). Bd. (1998). t. historia. [w:] Natura emocji. (1987). Nebraska. Eliade M.. Ellsworth P. czyli o poprawnoœci frazeologicznej. Autonomic Nervous System Activity Distinguishes Among Emotions. Basaja. Friesen W. R. (1971). Ekman P.. Desclés J. Cambridge Mass.W. . 2. (1992). Pictures of Facial Affect. Battacchi M. (1972).. A Century of Research in Review.. Love in Frames and Scripts.. Wroc³aw. III. pod red. Hamburg. s. Warszawa. Ekman P. – (1998b)... Katowice [maszynopis rozprawy doktorskiej]. Davis W. (1983). Clore G. Emotion. Cole... 169-183. Lublin [maszynopis]. Ekman P... Warszawa. Renna M. Wzorce archetypowe w poezji tragicznej. Bodlin M. (1996).. (1998). Konceptualizacja MI£OŒCI w jêzyku uczniów siedemnastoletnich (z perspektywy ewaluacji procesu dydaktycznego).. – (1973a). Emotion und Sprache. [w:] The Language of Emotions. Wprowadzenie do matematycznego modelowania niejednoznacznoœci.. Warszawa. 169-229. sacrum. ed. Brentano F.P. B¹ba S. [w:] Natura emocji. Desclés J. s. Berlin – Bern – New York – Paris – Wien. London. – (1980). Descartes’ Error.J. s. (1985). Davidson R.. (1976). (1974). ed. Locus umys³u. Lublin. Psychologie vom empirischen Standpunkt. – (1973b). Fauconnier G. Code Ch. Mi³oœæ i nienawiœæ. – (1955b). Amsterdam – Philadelphia. Theory of Enjoyment. s.. Chichester. (1955a). 240-256.. 1208-1210. (1982). Emotion in the Human Face. by J.. London. s.. series. 47-50. (1988). Jêzyk cia³a. Bobryk J.. Bd. – (1988). Levenson R. „Nebraska Symposium on Motivation”. „Mind” 362. Conceptualization. Hamburg. Zbiory rozmyte. The Face of Man: Expressions of Universal Emotions in a New Guinea Village. 159-168. (1997). Friesen W. Drescher M. – (1998a). Dialog na temat inwariantów jêzykowych w ujêciu kognitywnym [kserokopia]. Gliwice. (1998). Twardy orzech do zgryzienia. (1997). Warszawa.. O emocji. „Science” 221. Collins A. Banyœ W. [w:] Natura emocji. (1987). s. (1986). 25-53. Elmsford. Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. Dziamska G. Suslow T. Poznañ.

Wierzbickiej.. Gerstmann S. prze³. Cz. Kowalika. habitualne. and Reason. Frijda N. Oatley K. Fillmore Ch. Jarymowicz M. (1997). s. Archetypy i symbole. Psychologia a religia. The Bodily Basis of Meaning.. ed. (1977). [w:] Z zagadnieñ s³ownictwa wspó³czesnego jêzyka polskiego.. Dil. Kêpiñski A. „Prace Jêzykoznawcze” 91. s. 222-254. Poznañ. s. 63-69. 56-62. Warszawa. – (1998c). (1986). Stanford. Kagan J. 135-154.H. T. J. Jankowski. Powszechniki istniej¹ i s¹ interesuj¹ce. (1992). Hall E. nr 2. „Studia Semiotyczne”. – (1987). Goleman D. Wroc³aw. A. nr 3. – (1981). Kraków. Dociekania nad natur¹ emocji: O emocjach poza œwiadomoœci¹ i emocjach poza spontanicznoœci¹. The Body in the Mind.. 70-74. Poznañ. „Czasopismo Psychologiczne”. 105-123. [w:] Language and Cultural Description: Essays by Charles O. Znaczenie polskiego czasownika: aktualne. s. The Role of Language in this Connection. Maruszewskiego. s. Frake Ch. . s. Próba leksykograficznego opisu znaczeñ grupy rosyjskich s³ów oznaczaj¹cych uczucia. Fromm E.. pod red.. s. wyd.. Prototyp NIENAWIŒCI (na materiale jêzyka polskiego i serbsko-chorwackiego). Lêk. [w:] Natura emocji.. ([1957]1985). (1985).. t. A. Inteligencja emocjonalna. Jung C. Kardeli. „Cognition and Emotion”. Rozwój uczuæ. Grabias (1978).. (1997). The Expressive Function of Language: Towards a Cognitive Semantic Approach. [w:] The Language of Emotions. 153170. Kañczuga E. H. s. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. Lublin. 9-34.. A. R. s. (1970). (1997). (1979). Ukryty wymiar. Pojêcie jêzykowego znaku ekspresywnego. Nosala.. Lublin. by A. Jordanskaja L. – (1998b). II. Bezg³oœny jêzyk. Inchaurralde C. Foolen A. H. nastrojami i cechami temperamentalnymi. 174-178. Cambridge.... – (1976). 81-90. Emocje wymagaj¹ procesów poznawczych. Jêzykowy obraz œwiata (1990).. Warszawa. [w:] The Language of Emotions. Brzeziñskiej.. s. Bieli. Jêzykowy obraz œwiata. – (1992). (1997). „Teksty”. s. Nowakowska-Kempna I.. Warszawa. A. (1989). Space. s. Jêdrzejko E. nr 3. Reference and Emotional Involvement. (1987). Wroc³aw. (1980). Lublin 1994. „Quaderni di semantica” VI.. (1998). The Language of Emotions: an Analysis of a Semantic Field. [w:] Semantyka i s³ownik. O uczuciach i ich objawach w aspekcie semantyki leksykalnej.I. Emotions. no 2. 107-115. Ró¿nice miêdzy emocjami. – (1998a). Warszawa. [w:] Natura emocji. 139-145. pod red. uniwersalne – w œwietle kategorialnego znaczenia form czasu teraŸniejszego. Goldsmith H. 81-123. O sztuce kochania. s. s. Johnson M. s. [w:] Natura emocji. [w:] Natura emocji. s. O ekspresywnoœci jêzyka. [w:] Natura emocji. choæby prostych. Twarz i rêka. (1972). 161-168.G. [w:] Podstawy gramatyki kognitywnej. Bartmiñskiego. Frake.O metaforyce uczuæ 53 Fife J. Dziedzina emocji z perspektywy rozwojowej. Sêk. (1994). vol. XXIX. nr 7/8.. nastroje i sentymenty. 9-65. pod red. (1985).. Ró¿norodnoœæ afektu: emocje i zdarzenia. (1986). „Przegl¹d Humanistyczny”. Warszawa. S. pod red. 3. potencjalne. Katowice [maszynopis pracy magisterskiej]. (1972)... Frames and the Semantics of Understanding. Grochowski M. (1998). 15-33. Johnson-Laird P. Chicago and London. III. Warszawa. Imagination.

Na materiale gwarowym. – (1995). (1980). Malinowski B.. Pamiêæ a pamiêæ emocjonalna w mózgu. s. Frazeologizmy mimiczne i gestyczne. Stopieñ kontroli nad emocjami zale¿y od rodzaju systemu reakcji. Mózgowe interakcje poznawczo-emocjonalne. 203-218.. (1998). (1997). Berlin – New York. Versus 44/45. B. Cambridge. 75-79. More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. A Lexical Approach to the Structure of Concepts. Lazarus R.S. prze³. Lublin.. Berlin – New Jork. Warszawa. – (1995). [w:] Natura emocji. Lubasia.. [w:] Natura emocji. Paris. The Language of Emotion – „Metaphors”.. Warszawa. The Contemporary Theory of Metaphor. [w:] Lexical Semantics. red. When Elephants Weep: The Emotional Lives of Animals.. [w:] Z problemów frazeologii polskiej i s³owiañskiej. Bydgoszcz. Emotion. Langacker R. Chicago. Cognitive Semantics.. The Cognitive Basis of Grammar. Basaja. (1995).. Krawczyk-Tyrpa A.E.. przek³ad [w:] B.. La sémantique du prototype. 231-239. t. a nie przyczyn¹ przetwarzania informacji.. [w:] Natura emocji. „Quaderni di Studi Semiotici: Meaning and Mental Representation”. Krzeszowski. Lakoff G. s. (1986). Concept. (1987). R. Eco. s. [w:] Natura emocji. Chicago – London. An Interdisciplinary Series of Language. New York. Cognition and Philosophy. Masson J. s. [w:] Natura emocji.. I-II. Lyons W. Maia B. – (1998 [1995]). 190196. Rytel. s. Ortony. s. [w:] Natura emocji. (1990). Nieœwiadome mo¿e byæ przetrwanie emocjonalne. Warszawa. – (1991). 119-155. [w:] The Language of Emotions. Krawczyk A. and Love. Cambridge 1995. Cechy czêœci cia³a jako tworzywo semantycznej struktury zwi¹zków frazeologicznych (na materiale gwarowym). ale nie emocje.54 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Kleiber G. s. Zwi¹zki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami czêœci cia³a.. Doœwiadczenie emocjonalne jest wynikiem. £ódŸ. Jêzyk cia³a. [w:] Metaphor and Thought. Laskowska E. s. 181-196. Dzie³a. (1987). I. (1988). s. Wroc³aw... U. 202-251. (1991). 262-263. – (1998d). 146-153. Katowice. by A. ed. Johnson M. Metaphors of Anger. – (1992). Surprise: The iconicity-conventionality scale. Le Doux J. 271-325.. Fire and Dangerous Things. I: Theoretical prerequisites.. (1998a). Lowen A.. 215-217. W. Turner M. and physiology in the light of cross-cultural evidence. – (1987). s.. Uniwersalne zdarzenia poprzedzaj¹ce emocje. D.P. .. Categoriés et sens lexical. [w:] Pragmatics and Beyond. – (1998f).. Amsterdam – Philadelphia. Ljubljana. s. by J.. [w:] Language and the Cognitive Construal of the World. s.. t. Image and Symbol. (1984). Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. – (1998b). [w:] Natura emocji. Taylor.. Wyk³ady z gramatyki kognitywnej. Women.. Wartoœciowanie w jêzyku potocznym. Metafory w naszym ¿yciu. Foundations of Cognitive Grammar. (1998a). s. „Socjolingwistyka”. nr 5. MacLaury. ed. – (1983).. Lakoff G. (1993).. (1982).R. Studies VI. vol. Kryk-Kastovsky B. Wroc³aw. Specyficznoœæ fizjologiczna emocji – nie zapominajmy o fizjologii CUN.. McCarthy S. conceptualization. Lewandowskiej-Tomaszczyk. 330-331. Pride. Kaj je metafora?. „Scenarios” or „Metalanguage”?. Kante. wyd. Anger: Its language. II. [w:] Natura emocji. 1998. 155-173. Lakoff G.. pod red. T. pod red. Duchowoœæ cia³a. Stanford. (1986). 248-249. 2-145. pod red. – (1998e). s. – (1998c). (1989). M. Kövecses Z. Sta³oœæ i niesta³oœæ emocji. Surprise. Warszawa.. – (1998b). s.

Ribot T. Dictionnaire explicatif et combinatoire du français contemporain. (1989). – (1995). Pajdziñska A. Noun Classes (1986). Katowice. 113-129. Seymour J. Lwów. 3. Etnocentryczne przetwarzanie informacji. Collins A. wyd.. Clore G. Lublin. (1996). Hillsdale. s. (1981). Wroc³aw. ed. metodologia. Moods and Conscious Awareness. Anusiewicza. s. Osmond M. „Cognition and Emotion”. Najder K. (1986). Warszawa. by E. 87-109. (1988). Pos³owie. pod red. by E. 27-48. [w:] Jêzykowy obraz œwiata. J. Z zagadnieñ psychologii uczuæ. Natura emocji (1998). Rubinstein R. B. Semantyka i sk³adnia. (1912). Warszawa. vol. by N. Human Categorization. z. [w:] Jêzyk a Kultura. Cambridge.. Podstawowe zagadnienia. Warszawa. s.A. s. Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych.. Noun Classes and Categorization. Natura emocji. s. „American Ethnologist” 8. (1975a). – (1981). „Journal of Experimental Psychology: General”. . Wojciszke. (1990).. [w:] Natura emocji…. Nowakowska-Kempna I. Cognitive Representations of Semantic Categories. prze³. [w:] New Trends in Cognitive Representation: Challenges to Piaget’s Theory. Z. Psychologiczne modele umys³u. Gdañsk. Principles of Categorization. (1962). R. Davidsona. 1. Rosch E. Warren. ed. O nieostroœci (1988). Teoria i praktyka. (1989).G. Jung. – (1975b). Prokopiuk J. 125-137. 3. O nieostroœci. The prepositions we use in the construal of emotions: Why do we say fed up with but sick and tired of?. Warszawa. [w:] Studies in Cross-Cultural Psychology. Roc³awski B. Panksepp J. 25-30. Amsterdam – Philadelphia. – (1987). s. by C. Warszawa. Pelc. Data. pod red. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. (1983). s. The Cognitive Structure of Emotions. Emotions.B. Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim. [w:] Cognition and Categorization. Lublin. 132-148. – (1978). Reirenzein R. Podstawy psychologii ogólnej. (1988). B. s. pod red. z. „Przegl¹d Humanistyczny”.. – (2000). s. Obuchowski K. Propozycja analizy semantycznej. Scholnick. s. (1984). s.O metaforyce uczuæ 55 Mel´èuk I. ed. „Journal of Experimental Psychology”: Human Perception and Performance I. Zwi¹zki frazeologiczne nazywaj¹ce akt mowy. Ortony A. Wprowadzenie do programowania neurolingwistycznego. 1-49. Poznañ. [w:] C. Jak mówimy o uczuciach? Poprzez analizê frazeologizmów do jêzykowego obrazu œwiata. 111-135. Psychologiczne modele umys³u. (1970). 3. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. The Schachter Theory of Emotion: Two Decades Later. Reinchenbach H. Craig. Ohnuki-Tierney E. ed. „Psychological Bulletin” no 94. Phases of Human Perception/Conception/Symbolization Processes: Cognitive Anthropology and Symbolic Classification. Prolegomena. S³uch fonemowy i fonetyczny. s. [w:] Logika i jêzyk. Montreal. Bartmiñskiego. Lloyd. Ekmana. J. 192-233.. Nosal Cz. O uczuciach-stanach emocjonalnych. Ambiwalencja funkcji stereotypów w komunikacji miêdzykulturowej. (1998). M. – (1977).73-86.S. Warszawa. t. J. (1967). Prototype Classification and Logical Classification: The Two systems. Rosch. Czêœæ II. London. (1997). Teoria. Czasy gramatyczne czasowników. Warszawa. 239-264. Quasthoff U. (1970). no 2. Ortony A. Konstrukcje zdaniowe z leksykalnymi wyk³adnikami predykatów uczuæ. [w:] The Language of Emotions. (1990). Muszyñskiego. Podstawy emocji podstawowych. Studia z semiotyki logicznej. vol. Clore G. analizy empiryczne. Œwierszczewski. Gdañsk. (1997). 104. (1991). P. Pajdziñska A.. przek³. 303-322. Warszawa. New Jersey. The Nature of Mental Codes for Color Categories. O’Connor J. Psychologia a religia.

Dirven. Kocha. s. Warszawa. B. Kraków. Czub. Warszawa. Gramatyka i obrazowanie. The Varietes of Goodness. Warszawa.. prze³. prze³. s. 138-163. Wojty³a K. Mi³oœæ i odpowiedzialnoœæ. Jordañskiej. Siatkowska E. Handke. (1971). [w:] Natura emocji. Expression and Theoretical Foundation. [w:] Natura emocji.. zaanga¿owanie. t. S³ownik wspó³czesnego jêzyka polskiego. Sternberg R.. Stankjeviè E. A Response to Michael Bamberg. Poznañ.. (1993). 83-96. Warszawa 1996. Clark L. Toward a Theory of Fuzzy Information. pod red. 119-133. [w:] Natura emocji. lubi. Marciszewski. Witwicki W. pol. Ognik. Bardziejewska.119-135. tylko siê zakocha³eœ” – emocja jako system interpretacji. [w:] Semantyka i s³ownik. „Fuzzy Sets and Systems” 90. [w:] Natura emocji. New York – London.. The Development and Dynamics of Personality. The Language of Emotions (1997). „Nie jesteœ chory. Banysia.. M. – (1992).. – (1999). Psychologia. Sweetser. Watson D.H. Schweder R. – (1998b).: Czym jest umys³. Ungerer F.J. Lexicography and Conceptual Analysis. pod red. Dunaja. Emotional Maturity. Dociekania filozoficzne. s. prze³. Amsterdam – Philadelphia.. Besemeres. Tabakowska E. szanuje. P. 154-157. cechy i temperament: rozwa¿ania pojêciowe i wyniki badañ. s. 30-36. Ann Carbor. Ku pojêciu „emocji modalnych”. Lublin.Wierzbicka. (1986). (1998). W. (1964). [w:] The Language of Emotions. R. von (1963). (1998). W. ed. 539-581. Scherer K. Warszawa. prze³. [w:] Paralele w rozwoju s³ownictwa jêzyków s³owiañskich. Karolaka.. Thiel E. Dowody na istnienie emocji nieœwiadomych. Fauconnier. Wittgenstein L. The Concept of Mind. przek³. Mowa cia³a zdradzi wiêcej ni¿ tysi¹c s³ów. 307-328. Dowody na uniwersaln¹ i kulturow¹ specyfikê wzbudzania emocji. Moderska. s. Medytacje semantyczne. „Psychological Review”. s. (1970). (1994). Mass. J. M. Caroma. (1962). Psychologia mi³oœci.56 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA Ryle G. B. The Relationality of Emotion.. Wright G. Moderski. Granulation and Its Centrality in Human Reasoning and Fuzzy Logic. Wroc³aw. Structure thÀme-rhÀme dans les langues slaves et romanes. Na marginesie artyku³u L.A. s. kultura i poznanie. (1972). Emotivniot jazik i negovata lingvistika interpretacja. Defining Emotion Concepts [maszynopis].. Jêzyk – umys³ – kultura.101-111. The Language of Emotions. – (1972). Semantyka. Saul L. [w:] The Language of Emotions.. P. K. Mówienie o emocjach. Worlds and Grammar. Wiêckowski R. Niemeier. S³ownik (1996). M. (1997). Wajszczuk J. by A.. Conceptualization. pod red. 36-47. S. trans. Semantic Primitives.. nastroje. 227-233. W. 125-132. Sperling A. de (1990). Warszawa. Emotions and Emotional Language in English and German. Pedagogika wczesnoszkolna. Wierzbickiej. by S. Wroc³aw. A. Zajonc R. Kornacki. wydruk w: „Cognitive Science” 16. s. . Halle. E. (1992). s. 250-253. Wroc³aw. Scheler M. Wierzbicka. s. Moniak. Warszawa. s. Zadeh L. „Makedonski Jazik” kn 1-2. Chicago – London. Spaces. Philadelphia.. Structure thÀme-rhÀme (1988). s.. 111-127.. Spaces (1996). Sousa R. Frankfurt a. Emocje.. [w:] A. (1998). III: Emotion. (1998a). (1989).. pod red. (1995). (1975). by G.. (1995). Rozwój polskiego i czeskiego s³ownictwa okreœlaj¹cego emocje proste na przyk³adzie pola semantycznego ÿgniew’. no 93. Wroc³aw – Kraków – Warszawa. s. Der Formalismus in der Ethik und die materielle Werthethik. s. Intymnoœæ. O podziwie i zachwycie. namiêtnoœæ. ([1953]1972). Cambridge. Gdañsk. – (1985). A Triangular Theory of Love. (1947). Wprowadzenie do jêzykoznawstwa kognitywnego. ed. (1916). I.P. (1997). Psychologia. – (1997).. Wojciszke B. [w:] Natura emocji. Wierzbicka A. J..

usually in their phraseology.e of the ways – mostly metaphorical – in which people express other emotions. which is not the case when talking about affects. These are: the creation of new conceptual scheme (Lakoff 1986) for the affects (source – path – aim) and for dispositions (e. „Poradnik Jêzykowy”. 519-527.K. although the notion of emotional attitude is uncomfortable as it may be associated with the intellectual or volitive attitude and can be replaced by the term – disposal that is not an ideal solution either. (1988). Wybrane pojêcia etyczne w analizie semantycznej. s. Znamierowski Cz. s. which when adopting the features of their semantic phraseology refers to the feelings – affects. Warszawa. Wroc³aw. Le langage du corps/le corps dans l’esprit ou des métaphores de sentiments Résumé Le présent article traite la question de l’incarnation des pensées concernant les sentiments ou bien la question des moyens. „Poradnik Jêzykowy”. based on the link scheme. The non-semantic phraseology. „Mašinnyj perevod i prikladnaja lingvistika”. Oceny i normy. which have already been presented.g.O metaforyce uczuæ 57 Zaron Z. Predslovie. nr 8. An important differentiation between emotions – affects and feelings – dispositions is reflected in the difference between the ways of their verbalisation. Zdunkiewicz D. 628-645. based on it. refers to the dispositions of feelings i. and also actualisation of the feeling of instructions by means of actualising affects. – (1989). Apart from the various grammatical (e. i. the cognitive grammar adds new ones. souvent métaphoriques.e. 8. The Body Language or the Body in the Mind. Teoria implikatur Grice’a a jêzyk wartoœci.g. z. Pojêcie implikatury w jêzykoznawstwie – przegl¹d najwa¿niejszych stanowisk. (1964). difference between actual and non-actual tense. a link scheme) and. as well as defining the emotional space of the „I”. that is about the Use of Metaphors of Feelings Summary The subject of the paper is the problem of expressions reforming the embodiment of thoughts that refers to feelings. 9-10. in which the approval or disapproval of an object of the emotion connected with the wish of letting it into or pushing it out of this space. Semantic affects which are presented here obligate to the acceptation of the distinction between affects and emotional attitudes. de verbalisation des sentiments. English Present Simple and Present Continuous) and semantic differences between affects and emotional dispositions. (1985). z. the structure of the central metaphor which organizes the structure of the conception describing a feeling. Une distinction importante entre les sentiments-affects et les sentiments-dispositions . (Kochaj bliŸniego swego). emotional attitudes. Žolkovsky A. (1957).

– la détermination de l’espace émotional du moi où l’approbation / désapprobation envers l’objet du sentiment traduit la volonté de le faire entrer dans / repousser de cet espace. et ce. la grammaire cognitive en propose quelques-unes de plus. la distinction entre Present Simple et Present Continuous) ou de nature sémantique. Les faits sémantiques susmentionnés obligent à adopter une distinction entre affects et bases émotionnelles quoique le terme de «base émotionnelle» soit un peu flou étant associé avec la base intellectuelle ou volitive.58 IWONA NOWAKOWSKA-KEMPNA se trouve affirmée dans la différence entre les moyens de leur verbalisation. LINK schemata). elle se rapporte aux sentiments-affects.ex. qu’elles soient de nature grammaticale (p. Or. les sentiments-dispositions. elle concerne. – l’actualisation du sentiment-disposition à l’aide des affects actualisants ce qui est proscrit dans le cas des affects eux-mÃmes.ex. Outre les distinctions entre les affects et les sentiments-dispositions existantes. le plus souvent. c’est-à-dire les sentiments-bases émotionnelles. surtout dans la phraséologie. si elle est dépourvue d’aspect somatique et est sous-tendue par le schéma préconceptuel de LIEN (ang. En voilà des exemples: – le choix d’un nouveau schéma préconceptuel figuratif (Lakoff 1986) pour les affects (source – piste – but) et pour les dispositions (p. . le schéma de LIEN) qui servirait de base à la construction de la métaphore centrale organisant la structure conceptuelle de celui qui définit un sentiment donné. si la phraséologie prend l’aspect somatique de motivation métaphorique. Par contre.