You are on page 1of 22

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 3

WITOLD NOWAK Witold Nowak Poznan ´

´ W W POLSCE BARIERY INTEGRACJI SPOŁECZNEJ NIEMCO Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce
˛P WSTE

Mimo z ˙ e na tle innych pan ´ stw europejskich udział mniejszos ´ ci narodowych ˛z ˛puja ˛ w Polsce na dos i etnicznych w populacji oraz skala imigracji wcia ˙ wyste ´c ´ ˛ integracji społecznej obcokrajowco ˛ niskim poziomie, to na kwestie ´ w zwraca sie ˛ksza ˛ uwage ˛. Zaro coraz wie ´ wno instytucje publiczne, organizacje trzeciego sektora ˛ce udział w kształtowaniu polityki społecznej, jak i przedstawiciele s biora ´ rodowisk ˛ mniejszos ˛ naraz ˛ naukowych identyfikuja ´ ci narodowe i etniczne jako kategorie ˙ ona ˛ z najliczniejszych spos na wykluczenie społeczne. Jedna ´ ro ´ d ustawowo uznawanych mniejszos ´ ci narodowych w Polsce jest mniejszos ´c ´ niemiecka – dane ze zrealizowa˛, z nego w 2011 r. Narodowego Spisu Powszechnego wskazuja ˙ e narodowos ´c ´ ˛ zadeklarowało 109 tys. obywateli polskich. Jednoczes niemiecka ´ nie trudno precy˛cych w Polsce. Oficjalne zyjnie okres ´ lic ´ liczebnos ´c ´ populacji Niemco ´ w przebywaja ˛ce liczby obcokrajowco ˛d Statystyczdane dotycza ´ w dostarczane przez Gło ´ wny Urza ˛d do Spraw Cudzoziemco ˛ bowiem na sprawozdawczos ny oraz Urza ´ w bazuja ´ ci ˛cej dokumento ˛zek składania po wsta ˛pieniu Polski do Unii dotycza ´ w, kto ´ rych obowia Europejskiej i Strefy Schengen nie obejmuje obywateli niemieckich. ˛ obszar szczego Relacje Polako ´ w i Niemco ´ w stanowia ´ lnie złoz ˙ ony. Z jednej ˛c strony nie moz ˙ na pomina ´ faktu, z ˙ e wzajemne postawy i opinie tych nacji ˛ silnie uformowane historycznie. Z drugiej strony ma na nie bezsprzeczny sa ˛ca wewne ˛trzna sytuacja polityczna i zwia ˛zane z nia ˛ działania powpływ biez ˙a ˛ tez dejmowane w sferze publicznej. Nie bez znaczenia pozostaja ˙ wspo ´ łczesne ˛ce na rynkach zjawiska geopolityczne, relacje gospodarcze czy procesy zachodza pracy w obydwo ´ ch krajach. Wreszcie na wzajemne indywidualne postawy oraz ˛ osobiste dos opinie Polako ´ w i Niemco ´ w zasadniczy wpływ maja ´ wiadczenia w bezpos ´ rednich kontaktach interpersonalnych. Wszystkie powyz ˙ sze czynniki ˛, z ˛ pewien obraz sprawiaja ˙e w s ´ wiadomos ´ ci Polako ´ w i Niemco ´ w kształtuje sie ˛siada – zaro ˛siada, od kto swojego sa ´ wno sa ´ rego dzieli granica pan ´ stwa, jak ˛siada, ˛tpliwos i sa kto ´ ry nierzadko mieszka na tej samej ulicy. Nie ulega wa ´ ci, ˛ wzajemnego wizerunku na charakter procesualny, zmienny z ˙ e kształtowanie sie

86

Witold Nowak

˛ sie ˛ w czasie. To sprawia, z ˙ e wyniki badan ´ synchronicznych dos ´c ´ szybko staja ˛ badania diachroniczne pozwalaja ˛ce nieaktualne, a szczego ´ lnego znaczenia nabieraja na uchwycenie zmian diagnozowanych zjawisk. Celem niniejszego artykułu jest zdiagnozowanie istnienia barier integracji ˛cych w Polsce, wskazanie obszaro społecznej Niemco ´ w przebywaja ´ w, w kto ´ rych ˛ wyste ˛powac owe przeszkody moga ´ oraz zidentyfikowanie ich ewentualnych zmian ˛ przedmiot zainteresowania prowadzow czasie. Bariery integracji, kto ´ re stanowia ˛cych postaw wobec przednych analiz, zostały ograniczone do zjawisk dotycza ˛gnie ˛cia tak stawicieli tej nacji obecnych w polskim społeczen ´ stwie. Dla osia ˛ analizy danych zastanych. Materiał stanopostawionego celu zastosowano metode ˛cy przedmiot przeprowadzonych analiz obejmował przede wszystkim wyniki wia ˛cych obrazowac ogo ´ lnopolskich sondaz ˙ y, maja ´ stan opinii publicznej.

´ CI NARODOWYCH I ETNICZNYCH INTEGRACJA SPOŁECZNA MNIEJSZOS
˛cia „integracja” nalez ˛czyc Pierwotne znaczenie poje ˙ y ła ´ ze stanem koordynacji, zwartos ´ ci, zharmonizowania i zgodnos ´ ci. W s ´ wietle ogo ´ lnej definicji integracja to ˛ całos ˛s „proces tworzenia sie ´ ci z cze ´ ci” 1. Podobne definicje odnalez ´c ´ moz ˙ na ˛cych, z w encyklopediach i słownikach nauk społecznych, wskazuja ˙ e integracja jest ˛ poje ˛ciowa ˛ odnosza ˛ca ˛ sie ˛ do proceso ˛cych mie ˛dzy grupami kategoria ´ w zachodza ˛bie grup: interakcji pomie ˛dzy jednostkami czy grupami społecznymi, a takz ˙ e w obre ˛cymi powstaniem powia ˛zan ˛, koegzystencja ˛, wzajemnym doskutkuja ´ , kooperacja ˛ czy rozwia ˛zaniem istnieja ˛cego konfliktu. Zainteresowanie probstosowaniem sie ˛ integracji jest w socjologii dos lematyka ´c ´ silnie zakorzenione, czego przykładem ˛cego ja ˛ obok spo moz ˙ e byc ´ jej obecnos ´c ´ w pracach Herberta Spencera, uznaja ´ jnos ´ ci, ˛ z cech dystynktywnych społeczen ale jednoczes ´ nie ro ´z ˙ norodnos ´ ci, za jedna ´ stwa industrialnego w stosunku do wczes ´ niejszych ewolucyjnie form z ˙ ycia społecznego. ˛, z ˛ cecha ˛ Ponadto nalez ˙ y zwro ´ cic ´ uwage ˙ e integracja społeczna jest stopniowalna ˛z ˛zan systemu społecznego, a jej nate ˙ enie jest zalez ˙ ne od stopnia wzajemnych powia ´ elemento ´ w składowych 2. Moz ˙ liwe jest wyro ´z ˙ nienie czterech zasadniczych konteksto ´ w, w jakich uz ˙ ywana jest kategoria „integracji” w odniesieniu do relacji mniejszos ´ ci etnicznych czy ˛cych w danym społeczen narodowych i kategorii dominuja ´ stwie. Pierwszy z nich ma charakter deskryptywno-badawczy i jest obecny w studiach migracyjnych dla opisu funkcjonowania odmiennych kulturowo czy etnicznie jednostek oraz grup w społe˛cym, a takz czen ´ stwie przyjmuja ˙ e ich wzajemnych relacji. Nalez ˙ y podkres ´ lic ´, z ˙e w przypadku tego podejs ´ cia proces integracji nie tylko nie zakłada zaniku owej odmiennos ´ ci kategorii mniejszos ´ ciowych, ale nawet zakłada jej podtrzymywanie.
1 2

Słownik je ˛zyka polskiego PWN, Warszawa 2006. J. Turowski, Socjologia. Małe struktury społeczne, Lublin 2001, s. 129-130.

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce

87

Moz ˙ na go przeciwstawic ´ asymilacji, kto ´ ra szczego ´ lnie we wczesnych koncepcjach ˛cia zakładała jednostronny charakter przebiegu proceso ˛dzy imigrantego poje ´ w mie ˛cym. Odmiennos tami a społeczen ´ stwem przyjmuja ´c ´ ludnos ´ ci napływowej, mniej˛puje upodobszos ´ ciowej ma w modelu asymilacyjnym stopniowo zanikac ´ , naste ˛ do dominuja ˛cych w społeczen nienie sie ´ stwie kategorii. Migranci – przedstawiciele ˛ w tej perspektywie strona ˛ aktywna ˛, „wtapiaja ˛ca ˛” sie ˛ w nowe mniejszos ´ ci, sa ˛ce cechuje statyczne trwanie 3. Wraotoczenie, natomiast społeczen ´ stwo przyjmuja ˛c do perspektywy deskryptywno-badawczej, analiza zjawisk zachodza ˛cych caja ˛cych i mniejszos w obszarze wspomnianych relacji kategorii dominuja ´ ciowych bazuje na teorii społecznej oraz szerokim zastosowaniu badan ´ empirycznych, kto ´ re ˛ na: mechanizmach wła ˛czania, zaawansowaniu integracji społeskoncentrowane sa ˛zania kategorii mniejszos cznej (rozumianym jako stopien ´ powia ´ ciowych ze społe˛cym), czynnikach ułatwiaja ˛cych ten proces, ale takz czen ´ stwem dominuja ˙ e jego ˛dkowac barierach. Domeny zainteresowania perspektywy badawczej moz ˙ na uporza ´ ˛puja ˛co: po pierwsze, diagnozy dotycza ˛ punktu widzenia przedstawicieli naste ˛dzy ludnos ˛ mniejszos ´ ci – ich sytuacji i dos ´ wiadczen ´ , po drugie, relacji mie ´ cia ˛ ˛cym, mniejszos ´ ciowa a społeczen ´ stwem dominuja po trzecie, moz ˙ liwos ´ ci i barier ˛ na problemie integracji integracji społecznej 4. Niniejszy artykuł koncentruje sie ˛ciu deskryptywno-badawczym, przyjmuja ˛c perspekobcokrajowco ´ w włas ´ nie w uje ˛ lokuja ˛ca ˛ sie ˛ na pograniczu drugiego i trzeciego spos tywe ´ ro ´ d opisanych powyz ˙ ej ˛zanych ze obszaro ´ w analizy – dotyka problematyki barier tego procesu zwia ˛cej – Polako stosunkiem kategorii dominuja ´ w, do mniejszos ´ ci narodowej – Niemco ´ w, i ich stałego przebywania w Polsce. Jednak dla podkres ´ lenia wielos ´ ci znaczen ´ ˛ciu integracji społecznej i ro przypisywanych poje ´z ˙ norodnos ´ ci form, takz ˙ e in˛ dalsze ze wspostrumentalnego jego wykorzystania, poniz ˙ ej omo ´ wione zostana mnianych konteksto ´ w. ˛ do poz ˛danego stanu systemu społecz„Integracja” moz ˙ e ro ´ wniez ˙ odnosic ´ sie ˙a nego, kto ´ ry cechuje spo ´ jnos ´c ´ i harmonia kulturowa, strukturalna oraz funkcjonalna ˛cie do sfery normatywno-ideologicznej. W takim – wo ´ wczas nalez ˙ y zaliczyc ´ to poje ˛ciu mniejszos ˛ ro ˛ danego systemu uje ´ ci narodowe czy etniczne zaburzaja ´ wnowage ˛ czynnikiem zagraz ˛cym zespoleniu społeczen i sa ˙ aja ´ stwa poprzez generowanie ˛c ˛ jest przyje ˛cie perspektywy pan napie ´ czy konflikto ´ w. Konsekwencja ´ stwa narodowego, rozumianego raczej jako wspo ´ lnota kulturowa (oparta na wspo ´ lnych kom˛ca na wspo petencjach kulturowych i wartos ´ ciach) niz ˙ polityczna (bazuja ´ lnych prawach). Wykazywanie przez jednostki czy grupy wysokich kompetencji kulturo˛cych wartos wych i przyswojenie dominuja ´ ci oraz wzoro ´ w jest bowiem w tym modelu istotniejsze dla zyskania akceptacji przynalez ˙ nos ´ ci do społeczen ´ stwa
A. Grzymała-Kazłowska, „Integracja” – pro ´ ba rekonstrukcji poje ˛cia, w: A. Grzymała-Kazłowska, S. Łodzin ´ ski (red.). Problemy integracji imigranto ´ w: koncepcje, badania, polityki, Warszawa 2008, s. 43-44. 4 Por. A. Grzymała-Kazłowska, op. cit., s. 29-34.
3

88

Witold Nowak

˛cie stanowiska normatywdanego kraju niz ˙ stan instytucjonalno-prawny. Przyje ˛czania ludnos no-ideologicznego moz ˙ e skutkowac ´ zaro ´ wno postulatem wła ´ ci mniej˛cego, jak i z ˛daniem szos ´ ciowej do gło ´ wnego nurtu społeczen ´ stwa przyjmuja ˙a ˛pu przyszłym, czy wydalenia dotychczasowych, imigranto odmowy wste ´ w 5. ˛danego stanu, do Trzeci kontekst obejmuje traktowanie „integracji” jako poz ˙a ˛ działania legislacyjne i instytucjonalne wpływaja ˛ce na kto ´ rego doprowadzic ´ maja obecnos ´c ´ mniejszos ´ ci narodowych i etnicznych we wspo ´ łczesnych społeczen ´ st˛zaniem wyzwan ˛ społeczna ˛ wach. Skutkuje to s ´ cisłym powia ´ integracji z polityka i nadaniem jej pragmatycznego charakteru poprzez skupienie działan ´ na wzajem˛dzy ludnos ˛ mniejszos ˛ a dominuja ˛ca ˛ oraz minimalizowanych relacjach mie ´ cia ´ ciowa ˛cych z ro ˛c ˛dzy nie problemo ´ w i konflikto ´ w społecznych wynikaja ´z ˙ nic i napie ´ pomie ˛ce kreowanie odmiennymi kulturowo kategoriami. Poniewaz ˙ zadania obejmuja ˛ przypisane w wie ˛kszos i wdraz ˙ anie polityki społecznej sa ´ ci instytucjom administracji publicznej, polityka integracyjna ro ´ wniez ˙ pozostaje w ich gestii. ˛cie „integracji” bywa ro ˛czane w przebieg gry polityczWreszcie, poje ´ wniez ˙ wła nej, czy tez ˙ słuz ˙ y do konstruowania atrakcyjnych przekazo ´ w medialnych. Mniejszo˛ wo ˛gnie ˛cia partykularnych celo s ´ ci narodowe sa ´ wczas przedstawiane – dla osia ´w ˛dku społecznego. W przypadku działan – jako problem i zagroz ˙ enie dla porza ´ polityko ´ w celem moz ˙ e byc ´ zdobycie władzy, czy tez ˙ umocnienie własnej pozycji lub legitymizacja działan ´ , natomiast ws ´ ro ´ d dziennikarzy zwro ´ cenie uwagi odbiorco ´ w na dane medium. W obydwo ´ ch przypadkach moz ˙ e to prowadzic ´ do zaistnienia ´ ci jako folk devils – członpaniki moralnej 6 i traktowania przedstawicieli mniejszos ˛tkowo ko ´ w społeczen ´ stwa, kto ´ rych zachowanie jest uwaz ˙ ane przez innych za wyja ˛ce zagroz problematyczne, stanowia ˙ enie dla dobrobytu, podstawowych wartos ´ ci ˛ zostac ˛te powaz i intereso ´ w społeczen ´ stwa do tego stopnia, z ˙ e musza ´ podje ˙ ne kroki, aby kontrolowac ´ zachowanie, ukarac ´ sprawco ´ w i naprawic ´ szkody 7. ˛ integracji społecznej, kto ˛dzie stanowic Definicja ´ ra be ´ punkt wyjs ´ cia do analiz ˛ciowej jako prowadzonych w niniejszym artykule, jest rozumienie tej kategorii poje ˛bnos „stanu, gdy odmienne jednostki lub grupy, przy zachowaniu swojej odre ´ ci ˛ w relatywnie trwałe zwia ˛zki ze społeczen ˛kulturowej, wchodza ´ stwem przyjmuja ˛ w ro ˙ szej cym i uczestnicza ´z ˙ nych obszarach jego z ˙ ycia” 8. Na podstawie powyz ˛ zidentyfikowane potencjaldefinicji, zgodnie z celem niniejszego artykułu, zostana ˛ce z postaw i opinii ne bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce wynikaja Polako ´ w.

Ibidem, s. 30-31. Ibidem, s. 32. 7 E. Goode, N. Ben-Yehuda, Moral Panics. The Social Construction of Deviance, Cambridge 1994, s. 31. 8 A. Grzymała-Kazłowska, op. cit., s. 35.
6

5

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce

89

´ W WOBEC IMIGRANTO ´W POSTAWY POLAKO
˛ Bariery integracji społecznej mniejszos ´ ci narodowych czy etnicznych moga przybierac ´ zro ´z ˙ nicowane formy. Najbardziej ogo ´ lnie moz ˙ na je podzielic ´ na kwestie ˛ce oso ˛cych do kategorii mniejszos ˛zane dotycza ´ b nalez ˙a ´ ciowych, zjawiska zwia ˛cymi w społeczen z kategoriami dominuja ´ stwie oraz funkcjonowanie instytucji administracyjnych, prawnych czy gospodarczych. Analiza danych zastanych prze˛ na prowadzona na potrzeby przygotowania niniejszego artykułu koncentrowała sie ˛zanych z postawami oso drugiej z wymienionych form przeszko ´ d – barierach zwia ´b ˛cych do kategorii dominuja ˛cych. Takie uje ˛cie problemo ˛cych utrudnic nalez ˙a ´ w moga ´ ˛ społeczna ˛ mniejszos integracje ´ ci narodowych i etnicznych podkres ´ la dwustronny i interaktywny charakter tego procesu 9. Wejs ´ cie mniejszos ´ ci narodowych czy ˛zki z dominuja ˛cymi grupami narodowymi wymaga, z jednej etnicznych w stałe zwia strony, otwartos ´ ci jego instytucji i zapewnienia wszystkim ro ´ wnych praw, a z dru˛da ˛ charakteryzowały sie ˛ akceptagiej, obecnos ´ ci w społeczen ´ stwie postaw, kto ´ re be ˛ odmiennos ˛ do wchodzenia w interakcje oraz przyczynia ˛ sie ˛ do cja ´ ci i gotowos ´ cia ˛zi. Nie ulega wa ˛tpliwos zaistnienia oddolnych mechanizmo ´ w powstawania wie ´ ci, z ˙e ˛z ˛ z wymaganiami i obowia ˛zkami stawianymi proces integracji społecznej wia ˙ e sie ˛ mniejszos ˛, jednak konieczne jest takz przed ludnos ´ cia ´ ciowa ˙ e wykazanie zdolnos ´ ci ˛ dominuja ˛ca ˛. adaptacyjnych przez grupe Włas ´ ciwym punktem wyjs ´ cia do zidentyfikowania ewentualnych barier integ˛ byc racji społecznej Niemco ´ w z polskim społeczen ´ stwem wydaje sie ´ omo ´ wienie indywidualnych postaw Polako ´ w wobec imigranto ´ w i innych narodo ´ w ogo ´ łem. ˛ Szczego ´ lnie uz ˙ ytecznym z ´ ro ´ dłem danych do prowadzenia tego typu analiz sa ˛dzykrajowych badan ˛ na zaprezenwyniki mie ´ poro ´ wnawczych, poniewaz ˙ pozwalaja towanie opinii Polako ´ w na tle deklaracji mieszkan ´ co ´ w innych pan ´ stw. Do celo ´w ˛s poro ´ wnawczych zakres analizowanych danych ograniczono w dalszej cze ´ ci ´ rodkowej (Czech, Słowacji, Polski i We ˛gier). Powyz artykułu do krajo ´ w Europy S ˙sze ograniczenie ma na celu prowadzenie poro ´ wnan ´ z pan ´ stwami zbliz ˙ onymi do ˛dem zjawiska migracji, jej kontekstu historycznego i uwarunkowan Polski pod wzgle ´ geopolitycznych. Jednoczes ´ nie nalez ˙ y podkres ´ lic ´, z ˙ e jest to agregat zro ´z ˙ nicowany ˛trznie, jednak wcia ˛z wewne ˙ bardziej spo ´ jny, niz ˙ powstały np. poprzez prowadzenie ˛s poro ´ wnan ´ z krajami Europy Zachodniej. W dalszej cze ´ ci artykułu omo ´ wione ˛ wyniki pomiaro ˛cych postaw wobec ro zostana ´ w dotycza ´z ˙ nych kategorii imigranto ´ w, ocen wpływu imigracji na funkcjonowanie poszczego ´ lnych pan ´ stw oraz opinii ˛pnie na temat prawa do migrowania i potrzeby przyjmowania migranto ´ w. Naste ˛ta zostanie pro podje ´ ba zdiagnozowania istnienia barier integracji społecznej wybranej mniejszos ´ ci narodowej – Niemco ´ w, w społeczen ´ stwie polskim. Nalez ˙y ˛, z jednoczes ´ nie zwro ´ cic ´ uwage ˙ e w przypadku badanego zjawiska nie moz ˙ na
W. Bosswi ck, F. Heckmann, Integration of Immigrants: Contribution of Local and Regional Authorities, Dublin 2006, s. 11.
9

90

Witold Nowak

˛du na historycznie ograniczyc ´ diagnozy tylko do zjawiska migracji, ze wzgle uwarunkowany kontekst obecnos ´ ci Niemco ´ w w Polsce. Dlatego analizy s ´ cis ´ le ˛ce postaw wobec Niemco ˛s ˛ problem nieco dotycza ´ w w dalszej cze ´ ci tekstu podejmuja ˛ sie ˛ do obecnos szerzej – odnosza ´ ci przedstawicieli tej nacji w kraju, a nie tylko ich napływu. Pierwszym z komponento ´ w postaw wobec imigranto ´ w, kto ´ ry został wybrany dla celo ´ w niniejszej analizy jest stopien ´ akceptacji imigracji oso ´ b tej samej rasy lub͞i ˛cej. Polscy zbliz ˙ onego pochodzenia etnicznego w stosunku do kategorii dominuja ˛ sie ˛ byc ˛dzie dos respondenci okazuja ´ w tym wzgle ´c ´ otwarci na tle pozostałych ´ rodkowej oraz wszystkich krajo pan ´ stw Europy S ´ w badanych w Europejskim Sondaz ˙ u Społecznym (ESS) (tabela 1). Przybycie wielu migranto ´ w o wspomnianej charakterystyce akceptowało bowiem niemal 30% badanych Polako ´ w przy nieco ponad 25% wszystkich respondento ´ w w badaniu oraz tylko 12% Czecho ´ w. Nalez ˙y ˛, z jednoczes ´ nie zwro ´ cic ´ uwage ˙ e mimo dos ´c ´ duz ˙ ej otwartos ´ ci Polako ´ w na tle innych nacji, zauwaz ˙ alne jest istnienie barier s ´ wiadomos ´ ciowych, o kto ´ rych s ´ wiadczyc ´ ˛cych, z moz ˙ e ponad połowa odpowiedzi wskazuja ˙ e tylko niekto ´ rym migrantom nalez ˙ y umoz ˙ liwic ´ pobyt w kraju.
Tabela 1 Akceptacja imigracji oso ´ b rasy͞pochodzenia etnicznego zbliz ˙ onego do kategorii dominuja˛cej (w %)

Czechy Nalez ˙ y pozwalac ´ wielu migrantom przyjez ˙ dz ˙ ac ´ iz ˙ yc ´ tutaj Nalez ˙ y pozwalac ´ niekto ´ rym Nalez ˙ y pozwalac ´ niewielu Nie nalez ˙ y pozwalac ´ z ˙ adnym Ogo ´ łem

˛gry We

Polska

Słowacja

´ rednia S dla 26 pan ´ stw europejskich

12,1 36,3 36,8 14,8 100

32,8 30,8 25,6 10,8 100

29,7 50,9 15,4 4 100

19,9 41,4 25,4 13,4 100

25,3 41,5 23,9 9,3 100

´ ro Z ´ dło: Opracowanie własne na podstawie wyniko ´ w Europejskiego Sondaz ˙ u Społecznego (ESS5-2010, ed.2.0) pobranych z http:͞͞nesstar.ess.nsd.uib.no͞webview͞

˛cych akceptacji migracji oso W przypadku wyniko ´ w dotycza ´ b innej rasy ˛ sie ˛ lub o odmiennym pochodzeniu etnicznym, postawy Polako ´ w wyro ´z ˙ niaja ˛co. Najlepiej obrazuje to fakt, z jeszcze bardziej znacza ˙ e jedynie niecałe 6% ˛cym do tej kategorii mopolskich respondento ´ w odmawiało migrantom nalez ˙a z ˙ liwos ´ ci pobytu w kraju, podczas gdy odpowiednia postawa była deklarowana

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce Tabela 2

91

Akceptacja imigracji oso ´ b rasy͞pochodzenia etnicznego odmiennej od kategorii dominuja˛cej (w %)

Czechy Nalez ˙ y pozwalac ´ wielu migrantom przyjez ˙ dz ˙ ac ´ iz ˙ yc ´ tutaj Nalez ˙ y pozwalac ´ niekto ´ rym Nalez ˙ y pozwalac ´ niewielu Nie nalez ˙ y pozwalac ´ z ˙ adnym Ogo ´ łem

˛gry We

Polska

Słowacja

´ rednia S dla 26 pan ´ stw europejskich

5,8 28,4 41,9 23,9 100

6 14,9 47 32,2 100

22,4 48,9 22,9 5,9 100

13,4 35 33,6 17,9 100

13,5 36,5 33,5 16,6 100

´ ro Z ´ dło: Opracowanie własne na podstawie wyniko ´ w Europejskiego Sondaz ˙ u Społecznego (ESS5-2010, ed.2.0) pobranych z http:͞͞nesstar.ess.nsd.uib.no͞webview͞

˛gro przez ponad 32% We ´ w i niemal 24% Czecho ´ w. Ro ´ wniez ˙ na tle s ´ rednich ˛tych badaniem Polako wyniko ´ w dla wszystkich pan ´ stw obje ´ w wyro ´z ˙ niała dos ´c ´ tolerancyjna postawa (tabela 2). ˛ oceny wpływu imigranto Kolejne aspekty postaw warte omo ´ wienia dotycza ´ w na funkcjonowanie poszczego ´ lnych pan ´ stw w ro ´z ˙ nych sferach. We wszystkich wy˛bnionych płaszczyznach deklaracje polskich respondento ˛ sie ˛ nie odre ´ w okazuja ´ rodtylko zauwaz ˙ alnie bardziej pozytywne niz ˙ w pozostałych krajach Europy S ˛tnie pozytywne na tle wszystkich badanych w ESS kowej, ale ro ´ wniez ˙ ponadprzecie ˛grzy (3,92), pan ´ stw. Zatem, Polacy (s ´ rednia 5,39) bardziej pozytywnie niz ˙ np. We ˛ ale ro ´ wniez ˙ Europejczycy ogo ´ łem (4,65), oceniali wpływ imigracji na krajowa ˛. Jeszcze wyraz ˛ na tle poro gospodarke ´ niej wyro ´z ˙ niały sie ´ wnania oceny przed˛ kultury. stawiane przez Polako ´ w w odniesieniu do wpływu imigranto ´ w na sfere Polscy respondenci oceniali ten wpływ znacznie bardziej pozytywnie (6,38) niz ˙ np. Czesi (4,11) czy tez ˙ respondenci w całej Europie (5,24). Ro ´ wnie widoczna była ˛tnie pozytywna ocena ogo ˛ jako ponadprzecie ´ lnego wpływu migranto ´ w na Polske miejsce do z ˙ ycia na tle danych z pozostałych poro ´ wnywanych pan ´ stw. W tym przypadku, ponownie, oceny polskich respondento ´ w (5,86) były wyz ˙ sze nie tylko od danych z innych pan ´ stw regionu (np. Czech – 4,07), ale takz ˙e s ´ redniej dla 26 badanych krajo ´ w europejskich (4,71). W przypadku wszystkich omo ´ wionych miar wartos ´ ci odchylenia standardowego były relatywnie niskie, co s ´ wiadczy o stosunkowo małym rozproszeniu ocen przedstawianych przez polskich respondento ´ w. Szczego ´ łowe dane dla poro ´ wnywanych pan ´ stw zawiera tabela 3.

92

Witold Nowak Tabela 3 Oceny wpływu imigranto ´ w na funkcjonowanie poszczego ´ lnych pan ´ stw

Czechy Ocena wpływu imigracji ˛ krajowa ˛ na gospodarke (0 – zła dla gospodarki, 10 – dobra dla gospodarki) Ocena wpływu imigranto ´w na z ˙ ycie kulturalne kraju (0 – jest podkopywane, 10 – jest wzbogacane)

˛gry We 3,92 2,32 5,28 2,34 4,16

Polska 5,39 2,3 6,38 2,12 5,86

Słowacja 4,23 2,31 4,97 2,46 4,52

´ rednia dla S 26 pan ´ stw Europy
4,65 2,43 5,24 2,54 4,71

´ rednia S
Odchylenie standardowe

3,95 2,25 4,11 2,24 4,07

´ rednia S
Odchylenie standardowe

´ rednia Ocena wpływu imigranto ´w S na kraj jako miejsce do z ˙ ycia ˛, z (0 – sprawiaja ˙ e kraj staje Odchylenie ˛ gorszym miejscem, sie standardowe 10 – lepszym)

2,14

2,07

1,94

1,91

2,32

´ ro Z ´ dło: Opracowanie własne na podstawie wyniko ´ w Europejskiego Sondaz ˙ u Społecznego (ESS5-2010, ed.2.0) pobranych z http:͞͞nesstar.ess.nsd.uib.no͞webview͞

˛c na uwadze słabos Maja ´ ci s ´ redniej arytmetycznej jako wskaz ´ nika zjawisk ˛ rozkładom poszczego społecznych, warto przyjrzec ´ sie ´ lnych zmiennych. Zamieszczony poniz ˙ ej rys. 1 obrazuje rozkład ocen polskich respondento ´ w dla omawianych poniz ˙ ej aspekto ´ w wpływu imigranto ´ w na funkcjonowanie kraju. Wyraz ´ nie widocz˛cy udział wskazan ˛ce sie ˛ na s ny jest dominuja ´ na oceny znajduja ´ rodku skali, szczego ´ lnie w przypadku ocen ogo ´ lnego wpływu na kraj jako miejsce do z ˙ ycia. Rozkłady wszystkich zmiennych cechuje prawostronna asymetria. Oceny bardziej ˛cego negatywne nastawienie respondenzbliz ˙ one do kon ´ ca kontinuum symbolizuja ˛powały relatywnie rzadko w przypadku wszystkich omawianych zmiento ´ w wyste nych, natomiast zauwaz ˙ alnie bardziej licznie badani wskazywali na odpowiedzi ˛ce s maja ´ wiadczyc ´ o pozytywnej percepcji skutko ´ w imigracji w Polsce. Opisana powyz ˙ ej charakterystyka rozkładu s ´ wiadczy o dominacji ilos ´ ciowej Polako ´w ˛cych jednoznacznie ocenic niepotrafia ´ wpływ imigranto ´ w na funkcjonowanie kraju. ˛s Bardziej zdecydowane opinie cze ´ ciej miały pozytywne niz ˙ negatywne zabarwienie, ˛ce na krytyczne postrzeganie wpływu natomiast skrajne oceny (zwłaszcza wskazuja ˛powały sporadycznie. obecnos ´ ci migranto ´ w w Polsce) wyste

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce Rysunek 1

93

Ocena wpływu imigracji i imigranto ´ w na gospodarke ˛, ˙ zycie kulturalne i jakos ´c ´˙ zycia w kraju (w %)

´ ro Z ´ dło: Opracowanie własne na podstawie wyniko ´ w Europejskiego Sondaz ˙ u Społecznego (ESS5-2010, ed.2.0) pobranych z http:͞͞nesstar.ess.nsd.uib.no͞webview͞

˛cego Do ciekawych wniosko ´ w prowadzi zestawienie danych z sondaz ˙ u obejmuja ´ rodkowej, kto ˛ ´ re zawiera tabela 4. Z jednej strony, okazuje sie pan ´ stwa Europy S bowiem, z ˙ e badani Polacy (62% pozytywnych odpowiedzi) w zdecydowanie

Tabela 4

´ rodkowej (w %) Opinie dotycza˛ce moz ˙ liwos ´ ci i potrzeby przyjmowania imigranto ´ w w krajach Europy S
Czy, Pana(i) zdaniem, kaz ˙ dy obywatel innego kraju, kto ´ ry chce przyjechac ´ do Polski ˛gier͞Słowacji) (Czech͞We i tu zamieszkac ´ , powinien miec ´ do tego prawo czy tez ˙ nie? Czechy Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Trudno powiedziec ´ 3 23 44 23 7 ˛gry We 6 17 45 28 4 Czy, Pana(i) zdaniem, Polska ˛gry͞Słowacja) potrzebuje (Czechy͞We ˛ imigranto ´ w, oso ´ b, kto ´ re przyjez ˙ dz ˙ aja ˛gier͞Słowacji), do Polski (Czech͞We ˛ tu osiedlic aby sie ´ , czy tez ˙ nie? ˛gry We 3 13 42 38 4 Polska Słowacja 3 14 51 20 12 3 13 49 30 6

Polska Słowacja Czechy 26 36 21 8 9 7 27 39 23 4 2 19 45 25 10

´ ro ´ rodkowej o imigrantach i uchodz Z ´ dło: Opracowanie własne na podstawie: Opinie ludnos ´ ci z krajo ´ w Europy S ´ cach, CBOS, 2005, pobrano z: http:͞͞www.cbos.pl͞SPISKOM.POL͞2005͞K–060–05.PDF

94

Witold Nowak

˛kszym stopniu niz ˛grzy (23%) i Słowacy (34%) uznawali prawo wie ˙ Czesi (26%), We obywateli innych pan ´ stw do swobodnego zamieszkiwania na terenie odpowiedniego kraju. Jednak z drugiej strony, podobnie jak w przypadku pozostałych badanych ˛ potrzeby przyjmowaspołeczen ´ stw s ´ rodkowoeuropejskich, Polacy nie dostrzegaja ˛ nia imigranto ´ w (we wszystkich krajach tylko 16-21% respondento ´ w widziało taka ˛). Jest to wniosek, kto potrzebe ´ ry nalez ˙ y interpretowac ´ w zestawieniu z rozkładami ocen wpływu migracji na ro ´z ˙ ne aspekty funkcjonowania kraju. Mianowicie, chociaz ˙ ˛ w warstwie deklaratywnej sprzeciwu wobec Polacy generalnie nie wyraz ˙ aja ˛ do tej kwestii z pewnym dystansem. obecnos ´ ci imigranto ´ w w kraju, to podchodza ˛ to ostroz ˛cymi liczby imigranto Objawia sie ˙ nymi deklaracjami dotycza ´ w, kto ´ rym ˛ w Polsce. Taki stan rzeczy moz powinno umoz ˙ liwic ´ osiedlanie sie ˙ e wynikac ´ z dos ´c ´ mglistego wyobraz ˙ enia o korzys ´ ciach, kto ´ re wzrost imigracji nio ´ słby dla polskiego społeczen ´ stwa w warstwie ekonomicznej czy kulturowej.

´ W WOBEC NIEMCO ´W POSTAWY POLAKO
˛ca na celu zidentyfikowanie ewentualnych barier integracji Analiza, maja ˛ na omo społecznej Niemco ´ w w Polsce, z jednej strony, skupia sie ´ wieniu wybranych ˛cych generalnych postaw Polako wyniko ´ w badan ´ dotycza ´ w wobec przedstawicieli ˛pne dane dotycza ˛ce opinii o obecnos tej nacji, a z drugiej strony, obejmuje doste ´ ci ˛ Niemco ´ w w Polsce. Pierwsze ze wskaz ´ niko ´ w wybranych do analizy pozwalaja uchwycic ´ zmiany afektywnego komponentu postawy Polako ´ w wobec Niemco ´w w czasie niemal całego okresu transformacji systemowej. Dane gromadzone przez ˛ bowiem z niemal coroczCentrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) pochodza ˛cego zmiany nych, powtarzalnych pomiaro ´ w od 1993 r. Analiza rys. 2, przedstawiaja ˛ci respondento ˛piło niemal sympatii i nieche ´ w w latach 1993-2012 dowodzi, z ˙ e nasta ˛tku wspomnianego całkowite odwro ´ cenie relacji wartos ´ ci tych miar. Na pocza ˛c okresu ponad połowa (53%) badanych wyraz ˙ ała nieche ´ , natomiast mniej niz ˙ jedna ˛ wobec Niemco czwarta (23%) sympatie ´ w. Tymczasem w 2012 r. juz ˙ jedynie 24% ˛, a 43% sympatie ˛ do tej nacji. Pomiary respondento ´ w deklarowała antypatie ˛dzy dwoma skrajnymi punktami w czasie dostarczyły danych, prowadzone pomie ˛ na niemal cia ˛gła ˛ zmiennos kto ´ re wskazuja ´c ´ trendu. Od 2007 r. stale ros ´ nie odsetek pozytywnych i analogicznie spada odsetek negatywnych opinii badanych, co ˛ byc z perspektywy integracji Niemco ´ w w polskim społeczen ´ stwie wydaje sie ´ optymistycznym prognostykiem. Na tle danych historycznych, według kto ´ rych ˛ wobec Niemco w 1966 r. antypatie ´ w wyraz ˙ ało 67% Polako ´ w, podczas gdy jedynie ˛, obecny stan rzeczy wydaje sie ˛ nieporo 7% deklarowało sympatie ´ wnywalnie sprzyjac ´ integracji Niemco ´ w w Polsce. Nalez ˙ y jednoczes ´ nie odnies ´c ´ wspo ´ łczesne dane do postaw Polako ´ w wobec przedstawicieli innych nacji, aby uzyskac ´ pełniejszy obraz preferencji deklarowanych przez badanych. Analiza czynnikowa na skali

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce Rysunek 2 Zmiany stosunku Polako ´ w do Niemco ´ w w latach 1993-2012 (w %)

95

´ ro Z ´ dło: Opracowanie własne na podstawie: Stosunek Polako ´ w do innych narodo ´ w, CBOS, 2012, pobrano z: http:͞͞ www.cbos.pl͞SPISKOM.POL͞2012͞K–022–12.PDF

˛ sie ˛ do czynnika grupuja ˛cego sympatii-antypatii wskazuje, z ˙ e Niemcy zaliczaja narody mniej lubiane przez Polako ´ w, co wskazuje, z ˙ e pomimo bezdyskusyjnej poprawy percepcji przedstawicieli tej nacji, obecne postawy badanych na tle innych ˛, z ˛ sie ˛ wcia ˛z ˙ na zatem postawic ´ teze ˙e narodo ´ w okazuja ˙ relatywnie chłodne 10. Moz ˛z ˛cych jest to wskaz ´ nik istnienia wcia ˙ pewnych barier integracji społecznej dotycza ˛ przed osobami innych narodowos Niemco ´ w w Polsce, kto ´ re nie stoja ´ ci (np. ˛kszos ˛ narodo Norwegami, Szwajcarami i wie ´ cia ´ w z obszaru Unii Europejskiej). ˛ na niespo Nalez ˙ y jednoczes ´ nie zwro ´ cic ´ uwage ´ jnos ´c ´ wyniko ´ w dostarczanych przez CBOS z danymi z innych z ´ ro ´ deł, na przykład sondaz ˙ y publikowanych przez ˛ jedynie Instytut Spraw Publicznych (ISP). Dane z drugiego z ´ ro ´ dła obejmuja 3 punkty czasowe, a poro ´ wnanie moz ˙ liwe jest tylko dla 2 z nich: 2005 i 2008 r. Jak ˛ do Niemco wskazuje zamieszczony poniz ˙ ej rys. 3, sympatie ´ w w 2005 r. de˛c klarowało w badaniu ISP 44% respondento ´ w, natomiast nieche ´ 23%. W tym samym czasie wyniki uzyskane przez CBOS wynosiły odpowiednio 34% i 38%, ˛ci ro zatem w przypadku wskaz ´ nika nieche ´z ˙ nica wyniosła az ˙ 15 p.p. Podobnie ˛ z danymi dotycza ˛cymi 2008 r., a takz rzecz ma sie ˙ e z wynikami dostarczanymi
Stosunek Polako ´ w do innych narodo ´ w, CBOS, 2012, pobrano z: http:͞͞ www.cbos.pl͞ SPISKOM.POL͞2012͞K–022–12.PDF.
10

96

Witold Nowak Rysunek 3 Sympatia Polako ´ w wobec Niemco ´ w (w %)

´ ro Z ´ dło: Polska-Niemcy. Wzajemny wizerunek i wizja Europy, L. Kolarska-Bobin ´ ska, A. Łada (red.), Warszawa 2009, s. 133.

˛tpliwa wartos przez Instytut Demoskopii w Allensbach dla 2011 roku 11. Niewa ´c ´ ˛cych z badan ˛głos wyniko ´ w pochodza ´ CBOS polega zatem na powtarzalnos ´ ci i cia ´ ci pomiaru w okresie niemal dwo ´ ch dekad, co pozwala na uchwycenie pewnych ˛dzia trendo ´ w. Warto jednak miec ´ na uwadze, z ˙ e ro ´z ˙ nice w konstrukcji narze ˛ znacza ˛co zmieniac badawczego i interpretacji uzyskanych wyniko ´ w moga ´ obraz postaw Polako ´ w 12. Z perspektywy badania indywidualnych postaw wobec obecnos ´ ci przedstawicieli innych narodowos ´ ci w Polsce uz ˙ yteczne jest wykorzystanie skali dystansu społecznego, rozumianego jako postrzegana ro ´z ˙ nica oraz akceptowalny stopien ´
11 Powaz ˙ ny krok w kierunku normalnos ´ ci. Stan stosunko ´ w polsko-niemieckich, Instytut Demoskopii w Allensbach, Fundacja Wspo ´ łpracy Polsko-Niemieckiej. Sondaz ˙ z lutego 2011, pro ´ ba reprezentatywna. 12 ˛ siedmiopunktowa ˛ od 1 (nieche ˛c W przypadku CBOS zastosowano skale ´ ) do 7 (sympatia), ˛ naste ˛pnie w skale ˛ od -3 (nieche ˛c ˛tnos przekształcona ´ ) do ;3 (sympatia), gdzie 0, oznacza oboje ´c ´, ˛ na sympatie ˛, a poniz ˛c wartos ´ ci s ´ rednich powyz ˙ ej 0 wskazuja ˙ ej 0 – na nieche ´ . Natomiast w badaniu ISP ˛pu do narze ˛dzia badawczego wymusza pro ˛ badani odpowiadali najprawdopodobniej (brak doste ´ be ˛ce kafeterie ˛ rekonstrukcji tres ´ ci pytania) na pytanie o własny stosunek do Niemco ´ w zawieraja ˛c ˛c odpowiedzi: „sympatia”, „ani sympatia, ani nieche ´ ”, „nieche ´ ”, „trudno powiedziec ´ ”. Z kolei, ˛c: czy lubi w przypadku Instytutu Demoskopii w Allensbach tres ´c ´ pytania brzmiała: „Ogo ´ lnie mo ´ wia ˛pnych odpowiedziach: Pan(i) włas ´ ciwie Niemco ´ w, czy tez ˙ nieszczego ´ lnie Pan(i) ich lubi?” przy doste ˛ Niemco ˛”, „nie mam zdania”. „lubie ´ w”, „nieszczego ´ lnie ich lubie

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce

97

kontaktu i rodzaju tego kontaktu z osobami uznanymi za obcych 13. Istnienie duz ˙ ego ˛ca ˛ bariere ˛ integracji dystansu społecznego w takiej relacji stanowi bowiem znacza ˛dzy innymi, na gruncie społecznej obcokrajowco ´ w, co moz ˙ na uzasadnic ´ , mie ˛, ˛zi Marka Granovettera 14. Wspomniany autor zwraca uwage koncepcji słabych wie ˛dzy kto ˛puja ˛ słabe wie ˛zi) tworza ˛ tzw. z ˙ e jednostka i jej znajomi (pomie ´ rymi wyste ˛ o niskiej ge ˛stos siec ´ społeczna ´ ci, natomiast ta sama jednostka i jej przyjaciele ˛powanie silnych wie ˛zi) tworza ˛ tzw. ge ˛sta ˛ siec (kto ´ rych charakteryzuje wyste ´ ˛zan ˛zi mie ˛dzy jednostka ˛ i jej znajomymi stanowia ˛ istotne powia ´ . Tzw. słabe wie ˛czenia pomie ˛dzy kre ˛gami najbliz poła ˙ szych przyjacio ´ ł kaz ˙ dego z nich, kto ´ re bez ˛zan istnienia tych słabych powia ´ byłyby od siebie odizolowane. Dlatego tez ˙ ˛ w ograniczonych sieciach słabych wie ˛zi sa ˛ pozbawione jednostki, kto ´ re funkcjonuja ˛s ˛ na informacji z dalszych cze ´ ci systemu społecznego, a ich wiedza opiera sie interakcjach z najbliz ˙ szym otoczeniem. Na poziomie makrospołecznym skutkiem ˛zi jest fragmentacja i ograniczona spo ˛ce deficytu słabych wie ´ jnos ´c ´ , skutkuja ˛ kategorii społecznych według cech spowolnieniem przepływu mys ´ li oraz segregacja takich jak: rasa, pochodzenie etniczne czy geograficzne. Zatem silny dystans ˛ bariere ˛ integracji społeczny Polako ´ w wobec Niemco ´ w stanowiłby zasadnicza ˛ce ograniczenie sieci społecznych społecznej. Jego skutkiem byłoby bowiem znacza ˛cych w Polsce wraz z omo Niemco ´ w zamieszkuja ´ wionymi powyz ˙ ej negatywnymi ˛c ˛zywania kontaktu konsekwencjami takiego stanu rzezy. Ponadto nieche ´ do nawia ˛ bariera ˛ integracji z przedstawicielami innych narodowos ´ ci jest ro ´ wniez ˙ wyraz ´ na ˛zku z kluczowa ˛ rola ˛ samego procesu komunikacji w jej społecznej w zwia zaistnieniu. Dialog przeciwdziała bowiem procesom dezintegracyjnym, przyczynia˛c sie ˛ do powstawania wie ˛zi społecznych i wytworzenia zaufania poprzez otwarcie ja ˛ na pogla ˛dy „innego”. Innymi słowy komunikacja, porza ˛dkuja ˛c relacje ˛ społeczna ˛ sie ˛ do osia ˛gnie ˛cia stanu integracji społecznej 15. w czasie i przestrzeni, przyczynia sie ˛c znaczenie otwartos Uzasadniaja ´ ci na kontakty z obcokrajowcami, moz ˙ na odwołac ´ ˛ ro ˛ uwage ˛ na role ˛ sie ´ wniez ˙ do mys ´ li Jürgena Habermasa, kto ´ ry zwraca szczego ´ lna ˛ciu Habermasa cecha ˛ je ˛zyka komunikacji w procesie integracji społecznej. W uje ˛cej funkcji. Integracja jest orientacja na porozumienie, co decyduje o jego integruja społeczna ma wo ´ wczas procesualny charakter i polega na tworzeniu oraz re˛gania konsensu w działaniu produkowaniu działan ´ zbiorowych na drodze osia 16 komunikacyjnym .
13 E. Nowi cka, Dystans wobec innych ras i narodo ´ w w społeczen ´ stwie polskim, w: Swoi i obcy, E. Nowicka (red.), Warszawa 1990. 14 M. Granovetter, The Strength of Weak Ties: A Network Theory Revisited, „Sociological Theory” t. 1͞1983, s. 201-203. 15 M. Anchimowicz, Kapitał społeczny a integracja, w: G. Nowacki (red.), Integracja społeczna – mie ˛dzy teoria˛ a praktyka˛, Białystok 2008, s. 130-131. 16 S. M. Marcinkiewicz, Integracja społeczna w s ´ wietle teorii Jürgena Habermasa, w: G. Nowacki (red.), op. cit., s. 32-39.

98

Witold Nowak

˛c do analizy wyniko Przechodza ´ w badan ´ empirycznych, zamieszczony poniz ˙ ej ˛ce dystansu społecznego w dwo rys. 4 przedstawia dane dotycza ´ ch aspektach: po pierwsze, skłonnos ´ ci Polako ´ w do akceptacji Niemco ´ w w ro ´z ˙ nych rolach społecznych i wchodzenia z nimi w odpowiednie kontakty, a po drugie zmiennos ´ ci opinii na ten temat w czasie (latach 2000, 2005, 2008). Przedstawione w formie graficznej ˛ dwa zasadnicze zjawiska. Z jednej strony, dane z trzech pomiaro ´ w unaoczniaja łatwo zauwaz ˙ alny jest wzrost otwartos ´ ci badanych wobec pełnienia przez Niemco ´w ro ´z ˙ nych ro ´ l społecznych w polskim społeczen ´ stwie na przestrzeni kolejnych lat. ˛piła pomie ˛dzy 2000 a 2005 r. Szczego ´ lnie widoczna jest zmiana, kto ´ ra nasta ˛bnione wskaz ˛cy wzrost. – wszystkie wyodre ´ niki zanotowały w tym okresie znacza ˛dzy 2005 a 2008 r. miały mniej zasadniczy charakter. Z drugiej Zmiany pomie strony, widoczne jest zro ´z ˙ nicowanie akceptacji dla obecnos ´ ci Niemco ´ w w ro ´z ˙ nych ˛ sferach z ˙ ycia badanych. Najpowszechniej deklarowano ja w przypadku relacji ˛siedzkich oraz pracowniczych z przedstawicielami tej nacji (około trzy czwarte sa ˛, z pozytywnych odpowiedzi). Nalez ˙ y jednoczes ´ nie zwro ´ cic ´ uwage ˙ e wyniki innych ˛ oczekiwania priorytetowego traktowania Polako badan ´ dowodza ´ w w stosunku do ˛ na niemal 82% imigranto ´ w na rynku pracy. Dane z World Values Survey wskazuja poparcie dla takiego stanu rzeczy 17. Zatem z jednej strony powszechne deklaracje ˛ sie ˛s akceptacji pracy w jednej organizacji z Niemcami wydaja ´ wiadczyc ´ o braku zasadniczych barier integracji w tym obszarze, a z drugiej strony, oczekiwania ˛ na te ˛ sfere ˛ praktyk dyskryminacyjnych na rynku pracy wobec imigranto ´ w rzucaja funkcjonowania społeczen ´ stwa odmienne s ´ wiatło. Jest to kwestia warta uwagi, ˛, z ˛ z kluczowych determinant powodzenia procesu poniewaz ˙ przyjmuje sie ˙ e jedna integracji społecznej jest moz ˙ liwos ´c ´ aktywnego uczestnictwa przedstawicieli kategorii mniejszos ´ ciowej (w tym przypadku mniejszos ´ ci narodowej) w rynku pracy. Aktywnos ´c ´ zawodowa obcokrajowco ´ w, mimo z ˙ e nie moz ˙ e byc ´ wyabstrahowana od ˛ ze czynniko ´ w kulturowych czy prawnych, pozytywnie wpływa na integracje ˛cym we wszystkich jej aspektach 18. społeczen ´ stwem dominuja ˛c do danych dotycza ˛cych dystansu społecznego, wie ˛kszos Wracaja ´c ´ responden˛ dla stałego zamieszkiwania Niemco to ´ w wyraz ˙ ała ponadto akceptacje ´ w w Polsce ˛ natomiast dane dotycza ˛ce udziału oso ˛cych (69%), niepublikowane sa ´ b wyraz ˙ aja sprzeciw, co nie daje pełnego obrazu ewentualnych barier w tym zakresie. Nalez ˙y ˛ na wie ˛ksza ˛ niz ˛z jednoczes ´ nie zwro ´ cic ´ uwage ˙ w przeszłos ´ ci, ale wcia ˙ relatywnie ˛ akceptacje ˛ dla pełnienia przez Niemco niska ´ w funkcji radnego (48% odpowiedzi
Odpowiedz ´ na stwierdzenie: Pracodawcy powinni dawac ´ pierwszen ´ stwo Polakom w stosunku do ˛: 81,6%, Nie zgadzam sie ˛: 8,4%, Ani tak, a nie: 10,0%, Badanie przeimigranto ´ w, Zgadzam sie ´ ro prowadzone w 2005 r. w ramach World Values Survey, Z ´ dło: Values Surveys Databank. 18 Por. M. Biernath, Ro ´˙ znorodnos ´c ´ integracji – jej wymiary i mechanizmy, w: A. Grzymała-Kazłowska, S. Łodzin ´ ski (red.). op. cit., s. 186-187, A. Piekut, Wielos ´c ´ wymiaro ´ w – zatem jaka integracja? Przegla˛d tematyki i metod badan ´ integracyjnych, w: A. Grzymała-Kazłowska, S. Łodzin ´ ski (red.), op. cit.
17

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce Rysunek 4 Poziom akceptacji Niemco ´ w przez Polako ´ w (w %) (Odpowiedzi „tak”na pytanie „Czy zgodził(a)by sie ˛ Pan(i), ˙ zeby Niemiec...”)

99

´ ro Z ´ dło: Polska-Niemcy. Wzajemny wizerunek i wizja Europy, L. Kolarska-Bobin ´ ska L., A. Łada (red.), Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2009, s. 135

˛cy sygnał, poniewaz pozytywnych, wobec 40% negatywnych) 19. Jest to niepokoja ˙ ˛puja ˛cy sprzeciw wobec obecnos uwidacznia dos ´c ´ powszechnie wyste ´ ci przed˛tego w niniejstawicieli tej narodowos ´ ci w sferze publicznej. W perspektywie przyje szym artykule rozumienia kategorii integracji społecznej jest to dos ´c ´ wyraz ´ ny
Polska-Niemcy. Wzajemny wizerunek i wizja Europy, L. Kolarska-Bobin ´ ska, A. Łada (red.), Warszawa 2009, s. 135.
19

100

Witold Nowak

sygnał o istnieniu bariery w tej sferze funkcjonowania społeczen ´ stwa polskiego. ˛ w tym miejscu do generalnie relatywnie niskiego Jednoczes ´ nie warto odwołac ´ sie ˛ zaufania Polako ´ w do przedstawicieli innych nacji 20. Moz ˙ na zatem postawic ´ teze o generalnym dystansie wobec pełnienia przez obcokrajowco ´ w funkcji publicznych, ˛cym sie ˛ do Niemco ˛pu do bardziej precyzyjnych nieograniczaja ´ w, jednak brak doste ˛. danych utrudnia jej weryfikacje Warto tez ˙ odpowiedziec ´ na pytanie, o to czy dystans do Niemco ´ w jest ˛bione analizy wskazuja ˛, z zro ´z ˙ nicowany w ro ´z ˙ nych kategoriach społecznych. Pogłe ˙e zmienne niezalez ˙ ne, takie jak wykształcenie, wiek, płec ´ i miejsce zamieszkania ˛ poziom dystansu wobec przedstawicieli tej nacji. Najwyz zauwaz ˙ alnie ro ´z ˙ nicuja ˙ szy poziom dystansu wobec Niemco ´ w charakteryzował osoby z podstawowym wykształceniem, najniz ˙ szy badanych z wyz ˙ szym wykształceniem. Odwrotnie kształ˛ natomiast zalez towała sie ˙ nos ´c ´ w poszczego ´ lnych kategoriach wiekowych – wraz ˛da ˛cej szczego z wiekiem ro ´ sł dystans wobec narodowos ´ ci be ´ lnym przedmiotem zainteresowania niniejszej analizy. Ponadto mniejszy dystans charakteryzował ˛z kobiety niz ˙ me ˙ czyzn oraz mieszkan ´ co ´ w wsi niz ˙ mieszkan ´ co ´ w miast 21. Przytoczone ˛, z dane wskazuja ˙ e w ro ´z ˙ nych kategoriach społecznych bariery integracji społecznej ˛zane z dystansem wobec Niemco ˛puja ˛ na ro zwia ´ w wyste ´z ˙ nym poziomie. Kolejnym wskaz ´ nikiem wartym uwagi w konteks ´ cie diagnozowania barier integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce moz ˙ e byc ´ percepcja korzys ´ ci przebywania ˛ przedstawicieli tej nacji w kraju. Dane dostarczane przez CBOS nie obejmuja niestety ostatnich lat, a najbardziej aktualny pomiar przeprowadzono w 2004 r. Jak ˛ wyniki przedstawione w tabeli 5, niemal połowa respondento dowodza ´ w do˛ce z obecnos strzegała korzys ´ ci wynikaja ´ ci Niemco ´ w w Polsce, natomiast ponad ˛. W tym samym roku jedna czwarta uwaz ˙ ała ich bytnos ´c ´ w kraju za niekorzystna ˛ i antypatia ˛, co wskazuje około jedna trzecia badanych darzyła Niemco ´ w sympatia ˛s ˛cych nieche ˛c na to, z ˙ e cze ´c ´ badanych deklaruja ´ widziała korzys ´ ci w obecnos ´ ci przedstawicieli tego narodu w Polsce lub nie dostrzegała co najmniej niekorzyst˛pu do danych z nego wpływu. Brak doste ´ ro ´ dłowych uniemoz ˙ liwia niestety doprecyzowanie tej hipotezy. ˛ na Ro ´z ˙ nice zarejestrowane w poro ´ wnaniu do pomiaru z 1999 r. wskazuja ˛ zmiane ˛ opinii respondento minimalna ´ w. Na tle innych narodo ´ w obecnos ´c ´ Niemco ´w była oceniana s ´ rednio – mniej korzystnie niz ˙ bytnos ´c ´ Amerykano ´ w, nieco mniej korzystnie od obecnos ´ ci Włocho ´ w i Czecho ´ w, ale lepiej niz ˙ Litwino ´ w. Do ciekawych wniosko ´ w prowadzi ro ´ wniez ˙ zestawienie kolejnych wskaz ´ niko ´w postaw Polako ´ w wobec Niemco ´ w – oceny podobien ´ stwa przedstawicieli obydwo ´ ch

Odpowiedz ´ na stwierdzenie: Ludziom innych narodowos ´ ci... Ufam całkowicie: 2,1%, Ufam ˛: 43,6%, Nie ufam zbytnio: 43,7%, Nie ufam wcale: 10,6%. Badanie przeprowadzone w 2005 roku troche ´ ro w ramach World Values Survey, Z ´ dło: Values Surveys Databank. 21 Czym chata bogata... Pomoc dla cudzoziemco ´ w poszukuja˛cych ochrony w Polsce w s ´ wietle badan ´ społecznos ´ ci i instytucji lokalnych, G. Firlit-Fesnak, Ł. Łotocki (red.), Warszawa 2008, s. 66-92.

20

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce Tabela 5 Ocena obecnos ´ ci przedstawicieli wybranych narodowos ´ ci w Polsce (w %) Czy obecnos ´c ´ [...] w Polsce jest korzystna czy niekorzystna? Amerykano ´w IX 1999 VIII 2004 Włocho ´w IX 1999 VIII 2004 Czecho ´w IX 1999 VIII 2004 Niemco ´w IX 1999 VIII 2004 Litwino ´w IX 1999 VIII 2004 Korzystna 60 56 48 52 41 50 51 48 27 41 Niekorzystna 17 18 22 19 28 19 28 27 46 27

101

Trudno powiedziec ´ 23 26 29 29 31 31 21 25 27 32

´ ro Z ´ dło: Obcokrajowcy w Polsce. Komunikat z badan ´ , CBOS, Warszawa 2004, s. 3

˛cych narodowos ´ ci oraz oceny spo ´ jnos ´ ci systemo ´ w aksjonormatywnych istnieja ˛s w poszczego ´ lnych społeczen ´ stwach. Mianowicie z jednej strony, Polacy najcze ´ ciej ˛ Niemco postrzegaja ´ w jako ro ´z ˙ nych od siebie. Mimo z ˙ e widoczny jest trend ˛cy – w kolejnych pomiarach udział odpowiedzi wskazuja ˛cych na domaleja ˛, co obrazuje rys. 5, to wcia ˛z strzeganie istotnych ro ´z ˙ nic zmniejszał sie ˙ relatywnie niewielu badanych okres ´ la Niemco ´ w mianem podobnych do Polako ´ w (16% ˛ce z podobnego badania, zrealizowanego w 2008 r.). Najnowsze dane pochodza ˛ sie ˛ utrzymywac przez Instytut Demoskopii w Allensbach w 2011 r., wydaja ´ na ˛ z wypowiedzia ˛ zbliz ˙ onym poziomie: 17% respondento ´ w ogo ´ łem zgadza sie ˛ do siebie podobni, maja ˛ wiele wspo „Niemcy i Polacy sa ´ lnych cech” 22. ˛cego podobien Z drugiej strony, analiza wskaz ´ nika dotycza ´ stwa systemo ´w ˛cych w polskim i niemieckim społeczen wartos ´ ci istnieja ´ stwie wskazuje, z ˙ e Polacy ˛ sie ˛ w tym obszarze (rys. 6). Okazuje sie ˛ bowiem, z ro ´z ˙ nic nie doszukuja ˙e ˛kszos w zdecydowanej wie ´ ci (58%) badani oceniali systemy aksjologiczne jako dos ´c ´ podobne lub bardzo podobne. Zasadnicze ro ´z ˙ nice dostrzegało jedynie 13% respon˛, z dento ´ w. Moz ˙ na zatem postawic ´ teze ˙ e ro ´z ˙ nice dostrzegane przez Polako ´w
Powaz ˙ ny krok w kierunku normalnos ´ ci. Stan stosunko ´ w polsko-niemieckich, Instytut Demoskopii w Allensbach, Fundacja Wspo ´ łpracy Polsko-Niemieckiej, s. 69. Sondaz ˙ z lutego 2011, pro ´ ba reprezen˛zanych z tres ˛ pytania, czy tatywna; nalez ˙ y miec ´ jednoczes ´ nie s ´ wiadomos ´c ´ pewnych ro ´z ˙ nic zwia ´ cia ˛ całego badania, kto ˛ ograniczac realizacja ´ re moga ´ poro ´ wnywalnos ´c ´ wyniko ´ w.
22

102

Witold Nowak Rysunek 5 Podobien ´ stwo do Niemco ´ w w oczach Polako ´ w (w %)

´ ro Z ´ dło: Polska-Niemcy. Wzajemny wizerunek i wizja Europy, L. Kolarska-Bobin ´ ska, A. Łada A (red.), Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2009, s. 132

Rysunek 6 Ocena podobien ´ stwa systemo ´ w wartos ´ ci w Polsce i w Niemczech (w %) w 2011 roku*

˛ sie ˛ do 100% ze wzgle ˛du na nieuwzgle ˛dnienie odpowiedzi „trudno powiedziec * Wartos ´ ci nie sumuja ´ ”.

´ ro Z ´ dło: Powaz ˙ ny krok w kierunku normalnos ´ ci. Stan stosunko ´ w polsko-niemieckich, Instytut Demoskopii w Allensbach, Fundacja Wspo ´ łpracy Polsko-Niemieckiej, s. 89.

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce

103

˛ kwestii zasadniczych takich, jak wartos ˛zuja ˛ce w danym nie dotycza ´ ci obowia społeczen ´ stwie. Taki stan rzeczy sprzyja integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce, co moz ˙ na uzasadniac ´ na podstawie teorii konfliktu Lewisa Cosera. Odmiennos ´c ´ ˛ negatywne skutki. Po wartos ´ ci według tego teoretyka socjologii moz ˙ e nies ´c ´ ze soba ˛cy kwestii aksjonormatywnych ma w ocenie pierwsze, ewentualny konflikt dotycza ˛cy potencjał. W tym wzgle ˛dzie byc L. Cosera silnie dezintegruja ´ moz ˙ e waz ˙ niejsza jest percepcja ro ´z ˙ nic w zakresie systemo ´ w wartos ´ ci niz ˙ rzeczywiste odmiennos ´ ci, ˛d przytoczone powyz sta ˙ ej wyniki moz ˙ na uznac ´ za pozytywny prognostyk integracji Niemco ´ w w Polsce. Po drugie, w ocenie L. Cosera, załoz ˙ enie o odmiennos ´ ci norm ˛zuja ˛cych w grupach mniejszos i wartos ´ ci obowia ´ ciowych, nawet w przypadku ˛ce kategorie społeczne, niesie ze soba ˛ respektowania tej specyfiki przez dominuja pomimo wielu pozytywnych, takz ˙ e negatywne efekty. Mianowicie, sprawia, z ˙e ˛ zintegrowane z całos ˛ społeczen grupy mniejszos ´ ciowe nie sa ´ cia ´ stwa, w pewien ˛ na jego marginesie ze wzgle ˛du na ograniczenia ruchliwos sposo ´ b pozostaja ´ ci ˛ce z takiego stanu rzeczy 23. Jednoczes ´ nie nalez ˙ y podkres ´ lic ´, z ˙e społecznej wynikaja ˛tego w niniejszym artykule rozumienia integracji społecznej w s ´ wietle przyje przekonanie Polako ´ w o odmiennos ´ ci Niemco ´ w nie stanowi potencjalnej bariery ˛cie definicyjne, kto proceso ´ w integracyjnych. Uje ´ re moz ˙ na okres ´ lic ´ mianem liberal˛ce podstawe ˛ analizy, zakłada bowiem zachowanie odre ˛bnos nego, stanowia ´ ci ˛du na wielos kulturowej kategorii mniejszos ´ ciowych. Ze wzgle ´c ´ stylo ´ w mys ´ lowych ˛ do innych uje ˛c w socjologii warto jednak odwołac ´ sie ´ badanego problemu, w tym przypadku do teorii konfliktu.

PODSUMOWANIE

˛ca przebiegu procesu integracji społecznej autorstwa Johna Koncepcja dotycza ˛cia przez jednostke ˛ nalez ˛ca ˛ do Berry’ego precyzyjnie okres ´ la warunki przyje ˙a mniejszos ´ ci w społeczen ´ stwie strategii integracyjnej. Strategia integracyjna jest rozumiana tutaj jako postawa wobec dwo ´ ch zasadniczych kwestii – utrzymania ˛zywania kontaktu i uczestnictwa, kto ˛ sie ˛ odpowiedkultury oraz nawia ´ re przejawiaja ˛ nio: utrzymywaniem przez jednostke swojej toz ˙ samos ´ ci kulturowej oraz utrzymy˛ dominuja ˛ca ˛. Nalez waniem relacji z grupa ˙ y jednak podkres ´ lic ´, z ˙ e strategia ˛ciu moz integracyjna w tym uje ˙ e zostac ´ wybrana i zastosowana z powodzeniem ˛ce do kategorii mniejszos ˛ce przez osoby nalez ˙a ´ ciowych jedynie, gdy dominuja ˛ otwarte i inkluzyjne w swoim zapatrywaniu na ro grupy narodowe sa ´z ˙ norodnos ´c ´
J. Mucha, Wprowadzenie do two ´ rczos ´ ci Lewisa A. Cosera, w: L.A. Coser, Funkcje konfliktu społecznego, Krako ´ w 2009, s. XXVII.
23

104

Witold Nowak

˛. Aby osia ˛gna ˛c kulturowa ´ stan integracji społecznej zaro ´ wno przedstawiciele grup ˛cych powinni dostosowac ˛ do nowej sytuacji, mniejszos ´ ciowych, jak i dominuja ´ sie ˛c wzajemne prawo do z ˛, jako uznaja ˙ ycia obok siebie, ale jednoczes ´ nie ze soba ˛ sie ˛ zatem warunki ´ wietle kształtuja przedstawiciele innych kultur 24. Jak w tym s integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce? Trudno udzielic ´ jednoznacznej od˛d wyniko ˛dzykrajowych pozwala powiedzi na to pytanie. Przegla ´ w badan ´ mie ´ rodkowej Polacy sa˛ dosyc stwierdzic ´, z ˙ e na tle innych narodo ´ w w Europie S ´ otwarci ˛ i obecnos ˛ na imigracje ´c ´ przedstawicieli innych nacji w kraju. Jednoczes ´ nie maja dos ´c ´ mgliste wyobraz ˙ enie o skutkach, jakie niesie obecnos ´c ´ imigranto ´ w oraz nie ˛ konkretnej potrzeby ich przyjmowania, byc ˛du na relatywnie widza ´ moz ˙ e ze wzgle ˛. Analiza wyniko ˛cych bezpos małe dos ´ wiadczenia z imigracja ´ w badan ´ dotycza ´ rednio opinii o obecnos ´ ci Niemco ´ w w Polsce pozwala uszczego ´ łowic ´ omawiane ˛ barier integracji wnioski. Z jednej strony, wyraz ´ nie widoczne jest zmniejszanie sie ˛ społecznej przedstawicieli tej nacji w Polsce. Badania diachroniczne dowodza ˛cego wzrostu sympatii i zmniejszenia nieche ˛ci Polako znacza ´ w wobec Niemco ´ w. Wraz z upływem czasu maleje ro ´ wniez ˙ dystans społeczny wobec tej narodowos ´ ci ˛ksza ˛ akceptacja ˛ spotyka sie ˛ pełnienie przez Niemco – z wie ´ w ro ´z ˙ nych ro ´ l społecz˛ bardziej nych i wchodzenie z nimi w kontakt w odpowiednich sytuacjach. Polacy sa skłonni niz ˙ w przeszłos ´ ci dostrzegac ´ ro ´ wniez ˙ swoje podobien ´ stwa do zachodnich ˛siado ˛z sa ´ w. Jednoczes ´ nie z drugiej strony, na tle innych narodo ´ w Niemcy wcia ˙ ˛ do kategorii relatywnie mało lubianych, pomimo generalnie pozytywnego nalez ˙a stosunku Polako ´ w do niemal wszystkich nacji pan ´ stw członkowskich Unii Europejskiej. Podobnie dystans społeczny, pomimo z ˙ e maleje, to w poro ´ wnaniu do innych ˛ wcia ˛z narodowos ´ ci nie nalez ˙ y do małych. Zwraca ro ´ wniez ˙ uwage ˙ duz ˙ y dystans w przypadku opinii o pełnieniu przez Niemco ´ w funkcji publicznych, co jest ˛cej obecnos wskaz ´ nikiem braku akceptacji ich znacza ´ ci w sferze publicznej. Co ˛cej w pewnych kategoriach społecznych – oso wie ´ b najniz ˙ ej wykształconych ˛ wcia ˛z ˛co duz i najstarszych – wskaz ´ niki dystansu społecznego przyjmuja ˙ niepokoja ˙e ˛c, odnotowane zmiany postaw Polako ˛ wartos ´ ci. Podsumowuja ´ w wobec Niemco ´ w sa pozytywnym prognostykiem przyszłych relacji i moz ˙ liwos ´ ci zniwelowania barier ˛z integracji społecznej przedstawicieli tej nacji w kraju. Wcia ˙ nie moz ˙ na jednak ˛ wyeliminowac ˛ stwierdzic ´, z ˙ e takie przeszkody udało sie ´ oraz iz ˙ obecne relacje nie sa ˛tpliwos ˛s naznaczone negatywnymi stereotypami. Nie ulega wa ´ ci, z ˙ e cze ´c ´ Polako ´w ˛ do Niemco odnosi sie ´ w i ich obecnos ´ ci w kraju z wyraz ´ nie widocznym dystansem.

J.W. Berry, Immigration, Acculturation, and Adaptation. Applied Psychology: „An International Review”, 46(1), 1997, s. 9-11.

24

Bariery integracji społecznej Niemco ´ w w Polsce ABSTRACT

105

The aim of this paper is to identify social integration barriers of Germans in Poland. The research method applied to attain this purpose is secondary data analysis focused on opinion polls results. In the initial part of the article the theoretical context of the integration processes is presented. Then, chosen aspects of general attitudes of Poles towards foreigners and their immigration are discussed. Finally, opinions on Germans and their presence in Poland are analysed. The conducted analysis includes the public opinion dynamics and results in an attempt to predict future attitudes of Poles towards Germans.

vacat vacat REKLAMA 106 REKLAMA strstr 122

N AS Z E W YD A WNI CTW A
INSTYTUT ZACHODNI ul. Mostowa 27, 61-854 Poznañ tel. +61 852 28 54 fax +61 852 49 05 e-mail: wydawnictwo@iz.poznan.pl

REKLAMA REKLAMA REKLAMA REKLAMA str str 246 246

(KRYZYSY HUMANITARNE WYWOŁANE DZIAŁALNOŚCIĄ CZŁOWIEKA, CZ. II)
Pod redakcją Joanny Dobrowolskiej-Polak
Prace Instytutu Zachodniego nr 89 ISBN 978-83-61736-31-8 Instytut Zachodni, Poznań 2012, 260 ss.
Tom drugi z cyklu „Kryzysy humanitarne wywołane działalnością człowieka” (pierwszy Stabilizacja nieładu i destabilizacja ładu ukazał się w 2011 r.) poświęcony jest próbom stworzenia międzynarodowych mechanizmów reagowania na łamanie podstawowych norm prawa praw człowieka i humanitarnych zasad prowadzenia starć podczas konfliktów zbrojnych. Mechanizmy te obejmują dwa główne obszary międzynarodowych działań: operacje pokojowe i interwencje humanitarne. We współczesnych konfliktach zbrojnych powszechne są brutalne ataki na życie, zdrowie, godność i dobrostan cywilów. Atakowane są grupy osób, które znajdują się w strefach wolnych od działań zbrojnych lub przemieszczają się w kolumnach uchodźców. Codziennością są ataki prowadzone bez rozróżniania celów cywilnych i wojskowych. Z powodu brutalności i okrucieństwa stron rejony konfliktów są arenami działań „szokujących sumienie ludzkości”. Tradycyjne metody regulowania konfliktów zbrojnych, charakterystyczne dla czasu zimnej wojny i początku lat 90. XX w., okazały się niewystarczające wobec wyzwań, które zrodziły się wraz z intensyfikacją i rozprzestrzenieniem nieustrukturalizowanych konfliktów, głównie o etnicznym i narodowym charakterze oraz wzrostem liczby masowych ataków na cywilów. Odwołanie się do sposobów reagowania niedostosowanych do wymogów sytuacji obnażyło bezsilność państw i organizacji międzynarodowych na Bałkanach, w Rejonie Wielkich Jezior afrykańskich i w Rogu Afryki. Powolna i długotrwała reforma operacji pokojowych doprowadziła do istotnej zmiany filozofii obecności ONZ – i poprzez nią całej społeczności międzynarodowej – w rejonach konfliktów zbrojnych i na obszarach postkonfliktowych. Fundamentalnymi założeniami nowego systemu stały się: spójny multilateralizm oraz kompleksowość oddziaływania. System interwencji humanitarnych został zrewolucjonizowany w 2001 r., wraz z opublikowaniem raportu Międzynarodowej Komisji ds. Interwencji i Suwerenności Państw (ICISS), która zaproponowała przyjęcie koncepcji „odpowiedzialności za ochronę” - Responsibility to Protect (R2P) zakładającej istnienie, spoczywającego na członkach społeczności międzynarodowej, obowiązku reagowania na masowe naruszenia praw człowieka. W 2005 r. Zgromadzenie Ogólne inkorporowało koncepcję R2P do systemu reguł ONZ. *** Autorzy artykułów zamieszczonych w książce zarysowują skalę ataków na ludność cywilną i przedstawiają ich konsekwencje. Prezentują uogólnione studia i oceniają przypadki naruszeń prawa praw człowieka i prawa humanitarnego w konkretnych konfliktach zbrojnych i kryzysach humanitarnych wywołanych przez człowieka. Publikowana praca traktuje także o wybranych aspektach reformy międzynarodowych akcji na rzecz pokoju i bezpieczeństwa: modyfikacji operacji pokojowych oraz implementacji koncepcji interwencji humanitarnej.

SOLIDARNOŚĆ HUMANITARNA