You are on page 1of 18

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 3

MARIA RUTOWSKA Maria Rutowska Poznan ´

´ STWOWEJ W KRAKOWIE ZBIORY PRUSKIEJ BIBLIOTEKI PAN Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie
˛dzynarodowego, jakie zostały pogwałcone przez Ws ´ ro ´ d wielu norm prawa mie ˛ w latach II wojny s ˛ do III Rzesze ´ wiatowej były i te, kto ´ re nakazywały ochrone ´ br 1 kulturalnych jako wspo ´ lnego dorobku całej cywilizowanej ludzkos ´ ci . Zabytki kultury polskiej takie jak dzieła sztuki, zabytki pis ´ miennictwa, archiwalia oraz ˛tki historyczne stały sie ˛ w czasie II wojny s wszelkie pamia ´ wiatowej obiektami, kto ´ re przez okupanta niemieckiego były grabione czy ulegały bezmys ´ lnemu przez nich niszczeniu. Uszkadzały je i unicestwiały takz ˙ e bezpos ´ rednie działania wojenne. W Polsce – wedle plano ´ w niemieckich – kultura narodowa miała byc ´ zniszczona jako całkowicie bezwartos ´ ciowa. Nakazano natomiast „zabezpieczyc ´ ”, czyli zagrabic ´ wszystkie w zasadzie dzieła sztuki obcej, zwłaszcza zas ´ niemieckiej. ˛ „zabezpieczania” W kon ´ cu 1941 r. gubernator Hans Frank stwierdził, z ˙ e akcja ˛to 90% całego istnieja ˛cego tam zasobu w Generalnym Gubernatorstwie (GG) obje dzieł sztuki 2. Natomiast na ziemiach polskich wcielonych w paz ´ dzierniku 1939 r. do III Rzeszy „przejmowano” mienie kulturalne w zakładach naukowych, muzeach, ˛ce własnos archiwach i bibliotekach. Konfiskowano tez ˙ dzieła sztuki stanowia ´c ´ ˙ ydo ˛ wszystkich Polako ´ w, jak to miało miejsce w GG. Do prywatna ´ w, a nie tylko Z kon ´ ca marca 1940 r. na ziemiach wcielonych ograbiono z posiadanych dzieł sztuki muzea, zbiory kos ´ cielne oraz zbiory prywatne, z kto ´ rych najcenniejsze wywoz ˙ ono ˛b Rzeszy. Niszczono ro w gła ´ wniez ˙ inwentarze i zacierano s ´ lady grabiez ˙ y, co utrudniało po ´z ´ niejsze poszukiwania 3.
1 S.E. Nahli k, Hitlerowska akcja grabiez ˙ y i niszczenia do ´ br kulturalnych w s ´ wietle prawa mie ˛dzynarodowego, w: Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi, t. XI͞1987, s. 176; zob. tenz ˙ e: Grabiez ˙ dzieł sztuki. Rodowo ´ d zbrodni mie ˛dzynarodowej, Wrocław-Krako ´ w 1958. 2 Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. II, Warszawa 1970, s. 120-127. 3 M.H. Kater, Das „Ahnenerbe” der SS. 1935-1945. Ein Beitrag zur Kulturpolitik des Dritten Reiches, „Studien für Zeitgeschichte”, Stuttgart 1974, s. 148-149. A. Symonowicz, Walka z kultura polska˛, w: Straty wojenne Polski w latach 1939-1945, Poznan ´ 1962, s. 88. Niekto ´ re ze zrabowanych i wywiezionych obiekto ´ w w liczbie 521 zostały wymienione w pracy pt. Sichergestellte Kunstwerke im Generalgouvernement, t. I-V, Berlin – Breslau 1940.

124

Maria Rutowska

˛z Najgorszy był los bibliotek i archiwo ´ w oraz prywatnych zbioro ´ w ksia ˙ ek, kto ´ re nie przedstawiały dla okupanta z ˙ adnej wartos ´ ci. Te zbiory – gromadzone najpierw ˛pnie wywoz ˛ lub palone. w zbiornicach – były naste ˙ one na makulature ˛s Cze ´c ´ spos ´ ro ´ d zagrabionych w Polsce do ´ br kultury została przez okupanto ´w niemieckich wywieziona poza obszar Rzeczpospolitej. Podobny los spotkał dzieła sztuki i zabytki kultury zagrabione po ´z ´ niej przez z ˙ ołnierzy Armii Czerwonej, kto ´ re ˛sto jednak nie był to koniec ich we ˛dro masowo wywoz ˙ ono na wscho ´ d. Cze ´ wek, były bowiem sprzedawane lub wystawiane na aukcjach. Niekto ´ re spos ´ ro ´ d nich jeszcze przed 1989 r., w ro ´z ˙ nych okolicznos ´ ciach, wro ´ ciły do Polski jako „dary” ze ˛zku Radzieckiego. Inne stały sie ˛ eksponatami w magazynach muzealnych lub Zwia ˛ sale wystawowe w muzeach rosyjskich, niemieckich i innych krajo zdobia ´ w. Informacje o grabiez ˙ ach i wandalizmie niemieckim budziły powszechne oburze˛ sprawa ˛ oczywista ˛, z ˛sce nie tak w Polsce, jak i ws ´ ro ´ d alianto ´ w. Zdawało sie ˙ e po kle ˛da ˛ one musiały zwro ˛do Niemiec be ´ cic ´ zaro ´ wno to, co w okresie swoich rza ´w III Rzeszy zagrabiły, jak i wypłacic ´ odpowiednie odszkodowania za to, co ˛to przygotowania do akcji rewinzniszczyły. Dlatego juz ˙ w czasie wojny zacze 4 dykacyjnych i restytucyjnych . W okupowanej Polsce w ramach działalnos ´ ci konspiracyjnej Polskiego Pan ´ stwa Podziemnego utworzone zostały specjalne placo ´ wki, kto ´ re zbierały informacje ˛ki materiałom zbieranym w kraju w rza ˛dzie RP na o grabiez ˙ ach do ´ br kultury. Dzie ˛ 1940 r. powstało – w strukturach Ministerstwa Prac Konemigracji wiosna gresowych – Biuro Rewindykacji Strat Kulturalnych, kto ´ rym kierował Karol ˛ zawieraja ˛ca ˛ dane o rabunku, zniszczeniach Estreicher. Dysponowało ono kartoteka i wielu miejscach ukrycia zbioro ´ w muzealnych na terenie Niemiec. Ponadto o osobach winnych grabiez ˙ y dzieł sztuki 5. ˛, z Gromadzenie tego rodzaju dokumentacji umoz ˙ liwiło zorientowanie sie ˙ e na ´ la˛ska sa˛ miejsca, gdzie Niemcy utworzyli wiele ukrytych zbiornic dla terenach S ˛tku. Skoncentrowanie na tych obszarach w latach 1945-1947 akcji tego maja poszukiwawczych do ´ br kultury, przeprowadzonych przez powołane specjalne grupy polskich muzealniko ´ w i bibliotekarzy, uchroniły je od grabiez ˙ y i bezmys ´ lnego niszczenia 6.
D. Matelski, Polityka Niemiec wobec polskich do ´ br kultury w XX wieku, Torun ´ 2005, s. 161-168. K. Estreicher, Cultural Losses of Poland during the German Occupation 1939-1944, London 1944; K. Estreicher jr, Straty kultury polskiej pod okupacja˛ niemiecka˛ 1939-1944 wraz z oryginalnymi dokumemntami gabiez ˙ y; Cultural Losses of Poland during the German Occupation 1939-1944 with ˛ki uzyskanym konspiracyjnie w kraju original documents of the looting, Krako ´ w 2003, s. 14. Dzie materiałom Karol Estreicher zdołał zebrac ´ informacje o około 600 osobach winnych niszczenia lub ˛pstwa odbył sie ˛ w Polsce tylko grabiez ˙ y polskiego dorobku kulturalnego. Proces za tego rodzaju przeste ˛dzony przez Sa ˛d Okre ˛gowy w Krakowie był Ernst Wilhelm Palezieux, architekt, referent Für jeden. Sa ˛zienia za grabiez Kunst und Grundbesitz w Krakowie. Skazany 10 lipca 1948 r. na 5 lat wie ˙ polskich dzieł sztuki. (E. Kobierska-Motas, Ekstradycja przeste ˛pco ´ w wojennych do Polski z czterech stref okupacyjnych Niemiec 1946-1950, cz. II, Warszawa 1992, s. 176). 6 Akcje Polskich Misji Rewindykacyjnych w byłych strefach okupacyjnych Niemiec oraz Austrii
5 4

Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie

125

˛cach 1944 r., na Juz ˙ od kon ´ ca 1943 r., szczego ´ lnie zas ´ w ostatnich miesia ˛ krajach pakowano i wywoz terenach Rzeszy oraz w okupowanych przez nia ˙ ono cenne dobra kultury jak najdalej od linii frontu 7. Bombardowanie centrum Berlina ˛cie przygoto9 kwietnia 1941 r. przez lotnictwo brytyjskie wymusiło ro ´ wniez ˙ podje wan ´ do ewakuacji najcenniejszych zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej i ukrycia ich w bezpiecznych miejscach. Biblioteka ufundowana w 1661 r. przez ˛cia Prus w 1701 r. otrzymała Fryderyka Wilhelma, elektora brandenburskiego i ksie ˛ Biblioteki Kro nazwe ´ lewskiej w Berlinie. Dla jej pieczołowicie i systematycznie ˛ i okazała ˛ siedzibe ˛ przy Unter gromadzonych zbioro ´ w zbudowano w 1914 r. nowa ˛ przemianowano na Pruska ˛ Biblioteke ˛ Pan ˛, den Linden. W 1918 r. biblioteke ´ stwowa ˛ wiele cennych i waz a w jej zbiorach znalazło sie ˙ nych dla kultury niemieckiej ˛kopiso is ´ wiatowej re ´ w oraz wolumino ´ w. ˛to w 1941 r. i kontynuowano Wywoz ˙ enia zbioro ´ w z Pruskiej Biblioteki rozpocze ˛ był dr Wilhelm Pöwe. Do marca do połowy 1944 r., a ich gło ´ wnym wykonawca 1944 r. wysłano z jej zbioro ´ w 41 transporto ´ w z około 3 milionami wolumino ´ w. Trafiły one do 29 wybranych miejsc na terytorium o ´ wczesnej Rzeszy. Dwanas ´ cie ´ la˛sku oraz Pomorzu i były to najcze ˛ na Dolnym S ˛s z nich znajdowało sie ´ ciej odosobnione zamki lub dwory, ro ´ wniez ˙ klasztory czy nieuz ˙ ywane kopalnie. Przy ˛dzy innymi ewakuacji zbioro ´ w podejmowano rozmaite s ´ rodki ostroz ˙ nos ´ ci, mie dzieła tego samego kompozytora ukryte były w ro ´z ˙ nych miejscach. Dla przykładu podzielono Wesele Figara Mozarta, czy Symfonie VIII i IX Beethovena. Cała akcja ˛ tajemnica ˛8. i miejsca ukrycia zbioro ´ w otoczone były s ´ cisła
˛te w 1945 r. i zakon rozpocze ´ czone w 1950 r. nie mogły doprowadzic ´ do odzyskania choc ´ by ˛cej cze ˛s przewaz ˙ aja ´ ci zagrabionych Polsce podczas wojny zabytko ´ w. Moz ˙ liwe bowiem były do odzyskania tylko te, co do kto ´ rych moz ˙ na było udowodnic ´ prawo własnos ´ ci. W tamtym czasie kiedy ˛ca ich dokumentacja było to zniszczona była lub trudna do odnalezienia czy odtworzenia cała dotycza zadanie włas ´ ciwie niewykonalne. Według Cezariusza Skuzy „Polska złoz ˙ yła do kon ´ ca 1949 r. az ˙ ˛cych mienia kulturalnego. Na ich podstawie odnaleziono 1 473 326 wniosko ´ w restytucyjnych dotycza (zindentyfikowano) 21 208 przedmioto ´ w, z kto ´ rych zwro ´ cono 17 178 (...) Analogicznie złoz ˙ ono ˛cych archiwalio 13 446 112 wniosko ´ w dotycza ´ w, z czego zidentyfikowano 72 665, a odzyskano do kon ´ ca 1949 r. 28 781 pozycji”. (C. Skuza, Wojenne i powojenne losy polskich skarbo ´ w narodowych, Torun ´ 1994, s. 102, 197-198). 7 ˛dzy innymi znane jest pismo z dnia 6 grudnia 1944 r. kierowane do dr. Rühlego – dyrektora Mie Kaiser Friedrich Museum w Poznaniu, w kto ´ rym mowa jest o przewiezieniu do Mis ´ ni w Saksonii najcenniejszych zabytko ´ w z Gniezna, w tym słynnych Drzwi Gniez ´ nien ´ skich z XII w. (M. Rutowska, Straty osobowe i materialne kultury w Wielkopolsce w latach II wojny s ´ wiatowej, Warszawa-Poznan ´ 1984, s. 15-24). 8 ˛pnie aresztowali członka NSDAP W sierpniu 1945 r. Rosjanie odszukali, przesłuchali, a naste dr. W. Pöwe. Przewieziono go do Sachsenchausen, byłego obozu koncentracyjnego, zamienionego na obo ´ z dla internowanych Niemco ´ w w radzieckiej strefie okupacyjnej. Nie wiadomo czy po osadzeniu w obozie był przesłuchiwany w sprawie ukrycia kolekcji Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej. Z zachowanej dokumentacji obozowej wiadomo natomiast, z ˙ e dyrektor Biblioteki Pruskiej dr Wilhelm Pöwe zmarł w obozie 14 grudnia 1946 r. (W. Kalicki, Ostatni jeniec wielkiej wojny. Polacy i Niemcy po 1945 r., Warszawa 2002, s. 358-364).

126

Maria Rutowska

Do miejsc wyznaczonych na ukrycie zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej ˛z nalez ˙ ał zamek Fürstenstein, obecnie Ksia ˙ , w pobliz ˙ u Wałbrzycha. Kiedy jednak ˛ kwatere ˛ Hitlera uznano, z w 1943 r. zamek został wyznaczony na ewentualna ˙e ˛te prace zwia ˛zane z ta ˛ decyzja ˛ moga ˛ stanowic podje ´ zagroz ˙ enie dla juz ˙ ukrytych tam ˛c skrzynie z najcenniejszymi kolekcjami do miejscowozbioro ´ w. Ewakuowano wie s ´ ci Grüssau (po wojnie nazwanej Krasnoborem, a po ´z ´ niej Krzeszowem k. Kamiennej Go ´ ry) i ulokowano je w barokowym kos ´ ciele klasztornym Cysterso ´ w pod ˛tszej Panny Marii. Zapakowane w nich kolekcje podzielone wezwaniem Najs ´ wie ˛kopisy, autografy, inkunabuły, były na dwie kategorie. Do pierwszej zaliczono: re zbiory orientalne, druki rzadkie wydane po 1501 r. (rara) oraz spus ´ cizny. Do kategorii drugiej w liczbie 12 tys. wolumino ´ w nalez ˙ ały: Judaica, Kriegs-Sammlung, lingwistyczne, włoskie, słowian ´ skie, w tym czasopisma 9. ˛ 1945 r. przeszły przez Krzeszo Oddziały wojsk radzieckich, kto ´ re wiosna ´ w, nie odkryły ukrytych tam zbioro ´ w. Znalazła je w lipcu 1945 r. specjalna grupa polskich ´ la˛sku ukrytych tam do ˛ca na Dolnym S muzealniko ´ w i bibliotekarzy poszukuja ´ br ˛ ta ˛ kierował dr Stanisław Sierotwin kultury. Grupa ´ ski, kto ´ ry od 1 grudnia 1945 r. do ˛ delegata ministra os 30 kwietnia 1947 r. pełnił funkcje ´ wiaty ds. zabezpieczenia ˛gozbioro ksie ´ w opuszczonych i porzuconych. Odkryte wo ´ wczas zbiory dopiero ˛ 1946 r. wywieziono z Krzeszowa do Krakowa. W tym czasie wysłano wiosna transportem kolejowym ro ´ wniez ˙ do Krakowa ukryte w Krzeszowie pozostałe zbiory ˛z Pruskiej Biblioteki w postaci ksia ˙ ek i czasopism (ok. 200 tys. wolumino ´ w) 10. ˛tkowo zbiory zabezpieczono w dwo Pocza ´ ch klasztorach krakowskich – OO. ˛d w paz Misjonarzy i Dominikano ´ w, ska ´ dzierniku 1947 r. trafiły do gmachu ˛do Biblioteki Jagiellon ´ skiej (BJ). Uznano bowiem, z ˙ e ze wzgle ´ w konserwatorskich ˛cy im rabunek znalezione najcenniejsze kolekcje Pruskiej Biblioteki oraz na groz ˙a ˛ nad nimi sprawowali kolejno: dr powinny zostac ´ lepiej zabezpieczone. Opieke ˛pnie dyrektorzy BJ. Stanisław Sierotwin ´ ski, prof. Kazimierz Badecki, a naste ˛c na W listopadzie 1947 r. dyrektor BJ profesor Aleksander Birkenmajer, maja ˛dził ich rozpakowanie. Niekto uwadze stan zbioro ´ w, zarza ´ re bowiem skrzynie ˛ce ksia ˛z ˛kopisy były rozbite, a cze ˛s zawieraja ˙ ki oraz re ´c ´ składowanych w nich ˛kopiso ˛te wie ˛c czynnos re ´ w zawilgocona i uszkodzona. Podje ´ ci miały na celu rozpoznanie kolekcji co do wartos ´ ci, liczby oraz stanu jej zachowania.
Z. Pietrzyk, Zbiory z byłej Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Bibliotece Jagiellon ´ skiej, „Alma ˛dzona 26 kwietnia Mater”, luty 2008, nr 100, s. 15; Informacja o zbiorach Berlin ´ skich w B.J, sporza 1957 r. w Krakowie i podpisana „AB Dyrekcja B-ki Jagiellon ´ skiej”, w zbiorach BJ, sygn.L.dz.I.97͞49. ˛ ro W Informacji sa ´ wniez ˙ dane o stanie zachowania zbioro ´ w oraz opinia o ewentualnym zwrocie zbioro ´w ˛s do Berlina. Losy cze ´ ci zbioro ´ w Pan ´ stwowej Biblioteki Pruskiej przechowywanych w Krakowie ˛” doczekały sie ˛ obszernej, wieloje ˛zycznej literatury zaro nazywanych w Polsce „Berlinka ´ wno w formie ˛z ksia ˙ ek, jak i artykuło ´ w. 10 J. Piroz ˙ yn ´ ski, „Berlinka”. Zbiory berlin ´ skie w Bibliotece Jagiellon ´ skiej, „Dziennik Polski”, 21.05.1993. Wiadomo, z ˙ e Rosjanie poszukiwali ro ´ wniez ˙ tych zbioro ´ w zaraz po zakon ´ czeniu działan ´ ˛ niedługo po wywiezieniu skrzyn ˛z wojennych, a w Krzeszowie zjawili sie ´ przez polskie cie ˙ aro ´ wki.
9

Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie

127

˛ z 505 skrzyn Cała kolekcja przywieziona do Krzeszowa składała sie ´ , z kto ´ rych ˛cych tylko do Biblioteki Jagiellon ´ skiej trafiło 490, w tym 7 rozbitych i zawieraja ˛s cze ´c ´ zabezpieczonych w nich materiało ´ w. Z pierwszej kategorii nazwanej „Depot I” brakowało dwo ´ ch (zamiast 201 było 199), w drugiej nazwanej „Depot II” brakowało 13 skrzyn ´ (z 304 skrzyn ´ ocalało 291). ˛cej date ˛ 26 kwietnia 1957 r. o zbiorach W przygotowanej „Informacji” nosza berlin ´ skich przechowywanych w BJ i podpisanej „Dyrekcja B-ki Jagiellon ´ skiej” zapisano: „Akcja przejmowania i wypakowywania zbioro ´ w specjalnych odbywała ˛ systematycznie ze sprawdzeniem ich liczby i stanu w cia ˛gu trzech miesie ˛cy: sie ˛ ws listopada i grudnia 1947 r. oraz stycznia 1948 r. Z tych czaso ´ w zachowały sie ´ ro ´d protokoło ´ w: a) stare niemieckie wykazy zawartos ´ ci skrzyn ´ z notatkami polskimi ˛cymi omyłki oraz z adnotacjami dotycza ˛cymi uszkodzen prostuja ´ lub brako ´ w; ˛dzone ˛cych b) protokoły sporza przy przyjmowaniu materiało ´ w pochodza ze skrzyn ´ ˛ce sie ˛ ˛ciem przez BJ” 11. Po tych czynnos ´ ciach znajduja rozbitych przed przeje ˛kopisy ustawiono według sygnatur Pruskiej Biblioteki w skrzyniach druki i re Pan ´ stwowej w magazynach BJ. „Berlinka”, bo tak potocznie nazywana jest przechowywana w Bibliotece ˛s Jagiellon ´ skiej cze ´c ´ zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki, złoz ˙ ona jest – jak juz ˙ wspomniano ˛ zbiory specjalne: manuskrypty (ws – z dwo ´ ch zespoło ´ w. Pierwszy stanowia ´ ro ´ d nich ˛zycznych re ˛kopiso ok. 3400 jednostek wieloje ´ w z okresu od VIII do XX w.), kolekcje inkunabuło ´ w i starych druko ´ w, zbiory graficzne oraz kartograficzne. ˛s ˛ dwa W tej cze ´ ci kolekcji w około 500 specjalnych pudłach przechowywane sa zbiory autografo ´ w. Pierwszy to cenna kolekcja Karola Augusta Varnhagena von ˛ Ense (1785-1858), dyplomaty, pisarza i krytyka literackiego, kto ´ ry wspo ´ lnie z z ˙ ona ˛tki po wspo Rahel Lewin (1771-1833) zbierali materiały i pamia ´ łczesnych im pisarzach, ludziach kultury i polityki. Cała kolekcja dotyczy z ˙ ycia literackiego oraz politycznego Niemiec i Europy w kon ´ cu XVIII w. oraz pierwszej połowy XIX w. ˛ to autografy, listy, dzienniki, zapiski, utwory literackie ponad 9000 oso Sa ´ b, druki, wycinki prasowe oraz ikonografia dla całos ´ ci zbioru. W kolekcji Varnhagena ˛ sie ˛ ponadto trzy odre ˛bne zbiory: Archiwum ksie ˛cia L.H. Pücklera von znajduja Muskau (1785-1810); dokumenty Ludmiły Assing (1821-1880) oraz korespondencja J.H.S. Formeya (1711-1791) prezesa Kro ´ lewskiej Akademii Nauk w Berlinie. ˛tkowy i bardzo Kolekcja autografo ´ w (Die Autographen-Sammlung) to wyja ˛kopiso cenny zbio ´ r: re ´ w literackich, fragmento ´ w dzieł naukowych, listo ´ w oraz ˛ w tym zbiorze przedstawiciele wpiso ´ w sztambuchowych. Reprezentowani sa ˛z ˛cych wszystkich nauki, literatury, kultury, polityki, dworo ´ w kro ´ lewskich i ksia ˙e

˛ na fakt, z Informacja o zbiorach Berlin ´ skich w BJ...; Warto tez ˙ zwro ´ cic ´ uwage ˙ e zabezpieczenie ˛s ˛ pod kierownictwem Delegatury Ministerstwa Os tej cze ´ ci zbioro ´ w berlin ´ skich odbyło sie ´ wiaty, kto ´ ra korzystała z pomieszczen ´ Biblioteki Jagiellon ´ skiej. (Z. Pietrzyk, Zbiory z byłej Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Bibliotece Jagiellon ´ skiej, maszynopis, w zbiorach BJ).

11

128

Maria Rutowska

narodowos ´ ci europejskich od kon ´ ca XV w. do 1939 r. Kolekcja ta zawiera m.in. ˛ braci Jakuba i Wilhelma Grimm, Georga Hegla, Johanna Herdera, korespondencje Friedricha Schellinga, Jean-Paula Richtera oraz autografy Martina Lutra, Jana Kalwina oraz innych wybitnych przedstawicieli kos ´ cioło ´ w katolickiego i protestan˛cych w Europie. ckiego oraz rodzin panuja ˛kopis Do szczego ´ lnie waz ˙ nych zabytko ´ w re ´ mienno-graficznych Pruskiej Biblio˛ 4 tomy zbioru Libri Picturati, w kto teki nalez ˙a ´ rych jest m.in. bezcenna dla dziejo ´w kultury dokumentacja w postaci obrazo ´ w i akwarel pierwszej naukowej wyprawy ˛cia Jana Maurycego von Nassau do Brazylii w latach 1636-1644. Ich autorem ksie ˛ce w skład kolekcji był Holender Van Eckhouta oraz jego uczniowie. Wchodza ˛ niezwykłej precyzji rysunki cze ˛sto juz ˛cych kolejne woluminy zawieraja ˙ nieistnieja ˛dz ba ´ rzadko spotykanych okazo ´ w fauny i flory Ameryki Południowej 12. O zbiorach muzycznych „Berlinki” napisano juz ˙ wiele i była to przez wiele lat po zakon ´ czeniu II wojny s ´ wiatowej najbardziej poszukiwana kolekcja. W jej skład ˛cych z XVI w BJ wchodzi 8658 wolumino ´ w druko ´ w muzycznych pochodza ˛kopisy. Kolekcja druko i XVII w. oraz 524 re ´ w muzycznych obejmuje wydania dzieł ˛s kompozytoro ´ w niemieckich, włoskich, francuskich, polskich i innych. Druga cze ´c ´ ˛kopisy, a ws ˛s zbioro ´ w muzycznych to re ´ ro ´ d nich cze ´c ´ niezwykłej kolekcji zebranej ˛cej prawie 400 re ˛kopiso ˛ w niej utwory tej miary kompozytoro w XIX w. licza ´ w. Sa ´w i mistrzo ´ w, jak: Johann Sebastian Bach (m.in. kantaty, Koncert c-moll na dwa fortepiany i Koncert na dwoje skrzypiec; Wolfgang Amadeus Mozart (w sumie ˛s czwarta cze ´c ´ jego zachowanych manuskrypto ´ w, w tym oper: Czarodziejski Flet, 3 i 4 akt Wesela Figara, jeden akt Cosi fan tutte; ponadto jedenas ´ cie symfonii, w tym Praska i Jowiszowa); Ludwig van Beethoven (m.in. wspomniana IX Symfonia bez cho ´ ro ´ w finałowych, kto ´ re wysłano w inne miejsce, w całos ´ ci VII ˛s Symfonia, III cze ´c ´ VIII, III Koncert fortepianowy, Wielka Fuga oraz osobiste notatki, szkice i listy); Franz Schubert (V Symfonia); Felix Mendelsson-Bartholdy (oratoria Eliasz i Paweł, muzyka do Snu nocy letniej oraz Koncert skrzypcowy); ˛ tez Robert Schumann (Koncert wiolonczelowy oraz Pies ´ ni). W tej kolekcji sa ˙ ˛kopisy dzieł i autografy: J. Brahmsa, J. Haydna, N. Paganiniego, L. Cherubiniego, re ˛ G.P. Telemanna, E. Hoffmanna i innych. Pozostałych około 140 sygnatur stanowia ˛kopisy muzyczne powstałe do XVII w. re ˛s ˛kopiso W Krakowie jest tez ˙ cze ´c ´ zbioru re ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej ˛kopisy francuskie pochodza ˛ce z okresu od XIII do XIX w. (230 vol.); w tym re włoskie – od XIV do XIX w. (136 vol.); hiszpan ´ skie (116 vol.); greckie – od IX do
Staasbibliothek zu Berlin Preußischer Kulturbesitz, Verlagert, Verschollen, Vernichtet. Das Schicksal der im.2 Weltkrieg ausgelegerten Bestände der Preußischen Staatsbibliothek, Berlin 1995, s. 19-26; Z. Pietrzyk, Zbiory z byłej Pruskiej Biblioteki..., s. 16-17; W. Kali cki, Ostatni jeniec wielkiej ˛: kolejno: 378, 376, 360 i 735 strony. wojny..., s. 361-362. Wspomniane IV tomy Libri picturati licza ˛to trudne i kosztowne prace konserwatorskie nad poszczego W 2000 r. w BJ rozpocze ´ lnymi tomami.
12

Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie

129

XVI w. (138); roman ´ skie (82 vol.); łacin ´ skie – od IX do XVI w. (67 vol.); ˛ datowane na wiek X. W kolekcji niemieckie, (78 vol.), z kto ´ rych najstarsze sa ˛kopiso ˛ zbiory w je ˛zykach: staro-cerkiewno-słowian re ´ w słowian ´ skich sa ´ skim, rosyjskim, chorwackim, bułgarskim, połabskim, łuz ˙ yckim i polskim. Nieliczna jest kolekcja manuskrypto ´ w amerykan ´ skich (15 vol.) oraz portugalskich (3 vol.). ˛ re ˛kopisy i druki orientalne – chin W osobnej grupie sa ´ skie, korean ´ skie, arabskie i syryjskie. ˛s ˛ spus W tej cze ´ ci kolekcji sa ´ cizny m.in. Jakoba Michaela Reinholda Lenza (1750-1792), Aleksandra von Humboldta i Wilhelma von Humboldta, kto ´ re ˛ cenne materiały do historii – nazywane Collectanea lingustica – zawieraja ˛zykoznawstwa; takz je ˙ e dwo ´ ch profesoro ´ w Uniwersytetu Wrocławskiego – Gustawa Freytaga (1818-1895) historyka i pisarza oraz Augusta Heinricha Hoffmanna von Fallersleben – germanisty i poety. ˛ w kolekcji „Berlinki” kodeksy oprawne oraz zbiory Do cennych nalez ˙a genealogiczne rodzin szlacheckich z terenu Niemiec, ale takz ˙ e z Pomorza, ´ la˛ska. Sa˛ w nich genealogie polskich rodzin arystokratyczWielkopolski, Prus i S nych m.in. Czapskich i Działyn ´ skich. ˛cej 89 wolumino ˛kszos W kolekcji sztambucho ´ w licza ´ w (w wie ´ ci proweniencji ˛cych okres od XVI do XX w.) sa ˛ tez niemieckiej, obejmuja ˙ wpisy polskich ˛cych sie ˛ poza granicami Rzeczypospolitej, mie ˛dzy innymi braci studento ´ w kształca Wacława i Rafała Leszczyn ´ skich (z 1594 r.) i Mikołaja Ostroroga (z 1582 r.). Wspomniano juz ˙, z ˙ e do zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki trafiło ponad 12 tys. ˛ wszystkie rodzaje dawnej ksia ˛z wolumino ´ w, w kto ´ rych znalazły sie ˙ ki drukowanej. ˛ unikatowe inkunabuły, w tym zawieraja ˛ce Do najcenniejszych w tej grupie nalez ˙a druki lipskiego drukarza Mauritiusa Barndisa z 1488 r. (tzw. klocek) oraz inne ˛ wydane w drukarniach włoskich i francuskich. Najobszerniejsze w tym zespole sa ˛wszy od XVI do XVIII w., zawieraja ˛ce dzieła literatury niemieckiej. Sa ˛ druki pocza tez ˙ cenne relacje z podro ´z ˙ y po całym s ´ wiecie odbytych w czasie od XVI do XVIII w. oraz nieliczne zbiory kartograficzne (37 pozycji) 13. Na podstawie ustawy z dnia 6 maja 1945 r. oraz dekretu z dnia 8 marca ˛tkach opuszczonych i poniemieckich wszelki maja ˛tek Rzeszy 1946 r. o maja Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdan ´ ska oraz obywateli Rzeszy przeszedł ˛ce sie ˛ na na własnos ´c ´ skarbu pan ´ stwa. Tym samym wszelkie mienie znajduja zachodnich i po ´ łnocnych ziemiach przyznanych Polsce na mocy umowy pocz˛ własnos damskiej z 2 VIII 1945 r. zostało uznane za polska ´c ´ . W przygotowanej ˛dowe ekspertyzie, sporza ˛dzonej w pierwszej połowie lat 60. na zamo ´ wienie rza ˛dzynarodowego prof. Alfons Klafkowski oraz prof. Ludwik specjalis ´ ci prawa mie
13 Z. Pietrzyk, Zbiory z byłej Pruskiej Biblioteki..., s. 16-19; K. Zamorski, „Berlinka” – stan zachowania kolekcji i doste ˛pnos ´c ´ dla czytelniko ´ w, opracowanie w zbiorach BJ; W. Kalicki, Ostatni jeniec wielkiej wojny..., s. 377-378.

130

Maria Rutowska

˛dzynarodowego zbiory Ehrlich potwierdzili, z ˙ e z punktu widzenia prawa mie ˛ własnos ˛ pan Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej sa ´ cia ´ stwa polskiego 14. Jak napisał w opracowaniu o zbiorach „Berlinki” prof. Krzysztof Zamorski do ˛cych tajemnic tzw. pruskiego skarbu w Krakowie jednej z najbardziej intryguja ˛ miał prof. Jan nalez ˙ y kwestia, dlaczego te zbiory trafiły do BJ. Uwaz ˙ a on, z ˙ e racje ˛c o istotnej roli jaka ˛ w tej sprawie odegrał Stanisław Sierotwin Piroz ˙ yn ´ ski, pisza ´ ski, ˛gozbioro delegat ministra os ´ wiaty ds. zabezpieczenia ksie ´ w porzuconych i opusz˛ była Biblioteka Jagiellon ˛ tez czonych, kto ´ rego siedziba ´ ska. Wydaje sie ˙ warte ˛ przypomnienia, z ˙ e w latach II wojny s ´ wiatowej w tym gmachu mies ´ cił sie ˛du Specjalnego Pełnomocnika ds. zabezpieczania dzieł sztuki magazyn Urze i zabytko ´ w kultury na terenie Generalnego Gubernatorstwa, kto ´ rym kierował SS-Standartenführer dr Kai Mühlmann 15. Ponadto – według K. Zamorskiego ˛ miastem polskim. – Krako ´ w był włas ´ ciwie jedynym niezniszczonym przez wojne ˛ ukon Nowoczesny zas ´ gmach Biblioteki Jagiellon ´ skiej, kto ´ rego budowe ´ czono tuz ˙ przed wybuchem wojny dysponował w 1945 r. odpowiednimi magazynami, w kto ´ rych moz ˙ na było zdeponowac ´ zbiory specjalnej wartos ´ ci. Nie bez znaczenia ˛cego duz była tez ˙ obecnos ´c ´ w BJ odpowiedniego personelu, maja ˙ e dos ´ wiadczenie w przechowywaniu zbioro ´ w tej klasy 16. Fakt odnalezienia, umieszczenia i zabezpieczenia w Bibliotece Jagiellon ´ skiej ˛s w Krakowie cze ´ ci najcenniejszych zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej odnalezionych w Krzeszowie został przez o ´ wczesne polskie władze utajniony. ˛p tylko nieliczni oraz zaufani pracownicy Wiedzieli o kolekcji i mieli do niej doste ˛gozbioru uniwersytec˙ zaznaczyc ´, z ˙ e kolekcji nie wpisano do ksie BJ 17. Trzeba tez kiego, choc ´ w 1975 r. o ´ wczesny rektor UJ prof. Mieczysław Karas ´ wydał takie ˛te prace nad wpisywaniem zbioro polecenie. Rozpocze ´ w jednak przerwano, a syg˛gnie ˛tych juz ˛te 18. W wydanatury BJ z wcia ˙ do inwentarza zbioro ´ w zostały usunie nym w 1995 r. przez Staasbibliothek zu Berlin Preußischer Kulturbesitz opracowaniu poinformowano niemieckiego czytelnika z ˙ e: „nalez ˙ y z wielkim szacunkiem ˛ wraz podkres ´ lic ´ wysoka ˙ liwos ´c ´ Pan ´ stwa Polskiego i Uniwersytetu Krakowskiego. Nawet za czaso ´ w komunizmu i zimnej wojny, nawet w pierwszych latach ˛tkowo wysokiej powojennych Biblioteka Jagiellon ´ ska w Krakowie s ´ wiadoma wyja ˛czyła rangi berlin ´ skich zbioro ´ w nigdy nie wła ich do własnych zbioro ´ w i katalogo ´w
14 L. Janicki, Aspekty prawne konfiskaty mienia niemieckiego w Polsce po II wojnie s ´ wiatowej, ˛d Zachodni”, 1996, nr 4, s. 16-17; H. Kowali k, Biblioteka Pruska została nam przyznana moca˛ „Przegla

układu poczdamskiego, „Wiadomos ´ ci Kulturalne”, Krako ´ w, 2 czerwca 1996; W. Kalicki, Pruski skarb w Krakowie!, „Gazeta Wyborcza” 22-23.10.1994. 15 E. Kobierska Motas, Działalnos ´c ´ specjalnego pełnomocnika do spraw zabezpieczenia dzieł sztuki i zabytko ´ w kultury w GG, w: Zbrodnie i sprawcy. Ludobo ´ jstwo hitlerowskie przed sa˛dem ludzkos ´ ci i historii, Cz. Pilichowski (red.), Warszawa 1980, s. 717. 16 K. Zamorski, „Berlinka” – stan zachowania kolekcji... 17 Z. Piet rzyk, Zbiory z byłej Pruskiej..., s. 16-19. 18 D. Matel ski, Polityka Niemiec wobec polskich..., s. 228.

Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie

131

i nie rozdzieliła ich do kilku bibliotek. Do dzis ´ zachowała je starannie jako zbiory 19 ˛bne nie mieszaja ˛c ich z innymi” . odre Do Biblioteki Jagiellon ´ skiej w Krakowie przywieziono w latach 1946-1947 ´ la˛ska inne zbiory nalez ˛ce do Pruskiej Biblioteki Pan ˙a ´ stwowej ro ´ wniez ˙ ze S ˛tnastowiecznych i dwudziestowiecznych druko w Berlinie w postaci dziewie ´ w, ˛ bez zabezpieczenia, w tym wiele niemieckich czasopism. Transportowano je koleja ˛ bez protokoło a ich przyjmowanie odbywało sie ´ w. Nie zostały poddane inwentaryzacji i w kolejnych latach dokonano w nich kilkukrotnych selekcji. Polegały one m. in. na wydzieleniu z tych zbioro ´ w starych druko ´ w i publikacji sprzed 1800 r. ˛czeniu ich do ksie ˛gozbioru Biblioteki Jagiellon i wła ´ skiej. W ostatnich latach w tym zbiorze przeprowadzona została inwentaryzacja około 50 tys. druko ´ w tzw. now˛ one obecnie udoste ˛pniane czytelnikom 20. szych – wydanych po 1800 r. Sa ˛z Inne zbiory ksia ˙ ek Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej wywiezione z Berlina i znalezione w ro ´z ˙ nych miejscach ukrycia na terenach zachodniej Polski rozdzielano ˛gopo wojnie tym uczelniom wyz ˙ szym czy placo ´ wkom naukowym, kto ´ rych ksie zbiory w wyniku niszczenia i grabiez ˙ y w latach II wojny s ´ wiatowej ucierpiały najbardziej 21. Zaraz po zakon ´ czeniu działan ´ wojennych alianci poszukiwali wywiezionych z Berlina najbardziej cennych zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej. Te znalezione w strefach okupacyjnych Niemiec trafiły do Berlina Zachodniego, gorliwie ˛jednak szukano pozostałych, tym bardziej z ˙ e nalez ˙ ały do najcenniejszych. Sporza dzone zas ´ przez dr. Pöwe spisy ewakuowanych zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki ˛ w jej dawnym gmachu, w kto odnalazły sie ´ rym kiedy powstała Niemiecka ˛ Biblioteke ˛ Narodowa ˛, Republika Demokratyczna (NRD). Utworzono Publiczna ˛ na Niemiecka ˛ Biblioteke ˛ Pan ˛ (Deutsche kto ´ ra po ´z ´ niej zmieniła nazwe ´ stwowa ˛ spadkobierczynia ˛ Pruskiej Staatsbibliothek). Uznano, z ˙ e ta placo ´ wka jest jedyna ˛z ˛ Biblioteki Pan ´ stwowej, a jej władze przez wiele lat nie przyznawały sie ˙ e maja w swym posiadaniu wspomniane spisy ewakuacyjne 22. Najprawdopodobniej w pierwszych powojennych latach traktowano zbiory „Berlinki” jako ewentualny materiał przetargowy w rozmowach z Niemcami. Miały ˛s one choc ´ w cze ´ ci powetowac ´ straty kultury polskiej poniesione podczas wojny 23.
Staasbibliothek zu Berlin Preußischer Kulturbesitz, Verlagert, Verschollen, Vernichtet..., s. 12. K. Zamorski, „Berlinka” – stan zachowania kolekcji...; Z. Pietrzyk, Zbiory z byłej Pruskiej..., ˛ki podje ˛tej przez władze UJ i BJ decyzji o powołaniu grupy eksperto s. 19. Było to moz ˙ liwe dzie ´ w, pod kierownictwem prof. Krzysztofa Migonia z Uniwersytetu Wrocławskiego. Przygotowana przez ten ˛ inwentaryzacje ˛. zespo ´ ł ekspertyza pomogła w uzyskaniu s ´ rodko ´ w finansowych na wspomniana 21 Jw. 22 H. Kowalik, Biblioteka Pruska została nam przyznana... 23 Przypomniec ´ bowiem nalez ˙ y, z ˙ e z posiadanych przez polskie biblioteki w 1939 r. ok. 22,5 mln tomo ´ w ocalało 8,8 mln tomo ´ w. Straty wyniosły ponad 14,6 mln tomo ´ w (64%). (M. Rutowska, Straty osobowe i materialne..., s. 63-64).
20 19

132

Maria Rutowska

Po raz pierwszy natomiast moz ˙ liwos ´c ´ ujawnienia i zwrotu „skarbo ´ w Berlinki” ˛d bibliotek Ministerstwa Szkolnictwa Wyz rozwaz ˙ ał w 1949 r. zarza ˙ szego. Miało to ˛zek z przygotowaniami do konferencji pokojowej, w wyniku kto zwia ´ rej byłoby moz ˙ liwe doprowadzenie do ewentualnej wymiany przemieszczonych podczas ˛gozbioro ˛dzy Polska ˛ a Niemcami. wojny archiwalio ´ w i cennych ksie ´ w pomie ˛tkach 1957 r. Ministerstwo Szkolnictwa Wyz W pocza ˙ szego otrzymało od najwyz ˙ szych polskich władz polecenie przygotowania do zwrotu całos ´ ci zbioro ´w ˛cych sie ˛ w posiadaniu byłej Pan ´ stwowej Biblioteki Pruskiej, ro ´ wniez ˙ tych znajduja innych polskich bibliotek uniwersyteckich. Rozwaz ˙ ano wo ´ wczas ewentualny zwrot ˛c w tej sprawie, całos ´ ci zbioro ´ w „Berlinki” do Berlina Wschodniego. Działaja ˛ do rektora Uniwersytetu Jagiellon w kwietniu 1957 r. Ministerstwo zwro ´ ciło sie ´ s˛ kiego z poleceniem przygotowania poufnej informacji o tych zbiorach, kto ´ ra opracował o ´ wczesny dyrektor BJ prof. Jan Baumgart. Sugerował w niej, z ˙ e powinny zostac ´ w Krakowie:
˛ce dawniejsza ˛ proweniencje ˛ polska ˛, lub nabyte w czasie obu „wszystkie przedmioty wykazuja ˛ wojen s ´ wiatowych. Z uwagi na tres ´c ´ (podkres ´ lenie w teks ´ cie) wszelkie polonica, kto ´ re nie sa ˛dnieniem re ˛kopiso reprezentowane w zbiorach polskich, ze szczego ´ lnym uwzgle ´ w, starodruko ´ w, rycin, map, nut i czasopism wzgl. gazet. Jako ekwiwalent potwornych strat poniesionych przez ˛, a ro ˛ Jagiellon ˛ (sa ˛ rewersy na zabrane przez Niemco Polske ´ wniez ˙ przez Biblioteke ´ ska ´ w w 1940 r. ˛z ˛s inkunabuły, grafiki, ksia ˙ ki, z kto ´ rych cze ´c ´ była zarejestrowana w tajnym druku ‘Sichergestellte Kunstwerke in Generalgouvernement’), a zarazem jako ekwiwalent dobrowolnie zwracanych przez ˛ zbioro ˛dzynarodowego stanowia ˛cych jej własnos Polske ´ w juz ˙ wedle prawa mie ´c ´ bo na ich terenach ˛dac znalezionych, nalez ˙y z ˙a ´ za pewne wybrane do tego celu szczego ´ lnie cenne obiekty ro ´ wnowarto˛z s ´ ci wymiennej w ksia ˙ kach lub zbiorach specjalnych, zaro ´ wno ze starszych zasobo ´ w zbioro ´w ˛garskich. Spos ˛cych sie ˛ bibliotecznych jak i nowos ´ ci ksie ´ ro ´ d pos ´ ro ´ d obiekto ´ w szczego ´ lnie kwalifikuja ˛kopiso do pozostawienia w BJ. wymienic ´ nalez ˙ y, obok szeregu re ´ w łacin ´ skich, włoskich, francuskich, polskich, muzycznych i grafiki ro ´ wniez ˙ rozproszone w kolekcji autografo ´ w zbiory biskupo ´w ˛ce szereg cennych listo warmin ´ skich, zawieraja ´ w wybitnych Polako ´ w. Pos ´ ro ´ d zatrzymanych nie ˛ ilos ˛z ˛pne. polonico ´ w pewna ´c ´ powinny stanowic ´ ksia ˙ ki aktualnie w Polsce potrzebne a niedoste ˛ w ilos W zasadzie opro ´ cz 10% strat zatrzymane zbiory ͞gło ´ wnie polonica͞ winny utrzymac ´ sie ´ ci 20-30% całos ´ ci” 24.

˛to w BJ kopiowanie w formie mikrofilmo W tym ro ´ wniez ˙ czasie rozpocze ´w ˛ o zwrocie zbioro najcenniejszych zbioro ´ w „Berlinki”. Jednak decyzje ´ w nagle odwołano 25. Dnia 12 maja 1965 r. Ministerstwo Szkolnictwa Wyz ˙ szego zawarło z odpowied˛ o zwrocie znalezionych na ziemiach zachodnich nim ministerstwem NRD umowe ˛cych z niemieckich bibliotek ksia ˛z pochodza ˙ ek i czasopism. Wkro ´ tce po tym Ministerstwo zawiadomiło rektora UJ, z ˙ e:
˛czna adnotacja: „w͞g mnie, to Informacja o zbiorach Berlin ´ skich w B.J...; Na dole pisma jest odre ˛danie jest wygo z ˙a ´ rowane” (podkres ´ lenie w teks ´ cie – M.R.) i obok inicjały AB. 25 ˛ D. Matelski, Polityka Niemiec wobec polskich do ´ br kultury..., s. 219. Cała akacja – jak sie ˛zek z oddaniem przez Rosjan do NRD zbioro wydaje – miała zwia ´ w Galerii Drezden ´ skiej.
24

Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie

133

˛ z odpowiednimi władzami NRD w sprawie zbycia na jej korzys ˛s „zawarło umowe ´c ´ cze ´ ci zbioro ´ w b. Preußische Staatsbibliothek zabezpieczonych w bibliotekach szko ´ ł wyz ˙ szych resortu. ˛gozbio Poniewaz ˙ wspomniany ksie ´ r stanowi własnos ´c ´ Pan ´ stwa Polskiego, zostanie on przekazany ˛tnastolecia NRD” 26. stronie niemieckiej w formie daru z okazji dwudziestolecia PRL i pie

˛ ekspedycje ˛ przygotował Uniwersytet Ło Cała ´ dzki. Z BJ w Krakowie przesłano ˛z do Biblioteki Uniwersyteckiej w Łodzi trzy wagony paczek z ksia ˙ kami i czasopismami (ok. 127 tys. tomo ´ w, w tym 57 tys. tomo ´ w gazet i czasopism). Podobne ˛z transporty ksia ˙ ek przywieziono do Łodzi z bibliotek uniwersyteckich w Warszawie, Lublinie i Wrocławiu. Dopiero po pewnym czasie z Łodzi wyjez ˙ dz ˙ ały ˛z transporty z ksia ˙ kami do Niemieckiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Berlinie Wschodnim. Wszystko zas ´ pomys ´ lane i zorganizowane było tak, aby przekonac ´, z ˙e przewiezione do Berlina zbiory były od czaso ´ w wojny składowane w Łodzi. Po zakon ´ czeniu całej akcji Ministerstwo poinformowało odpowiednie władze w Berlinie, z ˙ e innych dzieł z kolekcji Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Polsce nie ma 27. Spos ´ ro ´ d wywiezionych wo ´ wczas z Biblioteki Jagiellon ´ skiej tomo ´ w 92 tys. ˛s pochodziło ze zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki. Najcenniejsza jednak cze ´c ´ kolekcji ˛. pozostała w Krakowie i była nadal otoczona tajemnica ˛ bezsensowna, kiedy 29 maja 1977 r. Sprawa jej dalszego utajnienia okazała sie o ´ wczesny I sekretarz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) Edward Gierek podczas wizyty w Berlinie podarował w „imieniu narodu polskiego dla ˛ re ˛kopisy: narodu NRD” trzy ozdobne czerwone skrzynki, w kto ´ rych znajdowały sie Ludwika van Beethovena (IX Symfonia oraz III Koncert fortepianowy), Wolfganga A. Mozarta (Czarodziejski Flet, Msza c-moll oraz Symfonia Jowiszowa) oraz Jana Sebastiana Bacha (Koncert c-moll na dwa fortepiany oraz III Sonata A-dur na flet i fortepian). Rewanz ˙ em za ten dar ze strony NRD było oddanie rysunku zatytułowa˛cego ze nego ‘Szkic do ołtarza bamberskiego’ Wita Stwosza z ok. 1516 r., pochodza ˛cych do Bibliozbioro ´ w Biblioteki Jagiellon ´ skiej oraz 28 dubleto ´ w zbioro ´ w nalez ˙a teki Uniwersyteckiej w Poznaniu 28. W tajnej notatce informacyjnej o wizycie w NRD delegacji partyjno-pan ´ stwo˛dzonej dnia 2 czerwca 1977 r. w Ministerstwie Spraw Zagraniczwej PRL sporza nych zapisano:
„Podczas pobytu w Berlinie tow. Edward Gierek przekazał władzom NRD odnalezione w Polsce ˛kopiso ˛c podzie ˛kowanie za przekazaegzemplarze re ´ w dzieł Beethovena, Mozarta i Bacha. Wyraz ˙ aja ne dzieła Sekretarz Generalny KC SED potwierdził, z ˙ e w przypadki odnalezienia na terenie NRD ˛cych ze zbioro ˛ one zwro wartos ´ ci pochodza ´ w polskiej kultury narodowej zostana ´ cone” 29. Cyt. za: W. Kalicki, Ostatni jeniec wielkiej wojny..., s. 385. J. Piroz ˙ yn ´ ski, „Berlinka”. Zbiory Berlin ´ skie...; W. Kalicki, Pruski skarb w Krakowie!...; H. Kowalik, Berlin nie wierzy łzom... 28 Z. Pietrzyk, Zbiory z byłej Pruskiej Biblioteki..., s. 16; D. Mat elski, Polityka Niemiec wobec polskich..., s. 227; J. Pruszyn ´ ski, Dziedzictwo kultury Polski, jego straty i ochrona prawna, t. II, s. 260-265. W lipcu 1977 r. Deutsche Staatsbibliothek w Berlinie Wschodnim przekazała do Polski kopie katalogo ´ w, spisy tytuło ´ w oraz sygnatur zbioro ´ w bibliotecznych, kto ´ re wywiezione były do Krzeszowa. 29 Notatka informacyjna o wizycie w Niemieckiej Republice Demokratycznej delegacji partyj27 26

134

Maria Rutowska

˛ce po Dwa miesia ´z ´ niej w lipcu 1977 r. Deutsche Staatsbibliothek w Berlinie Wschodnim przesłała do Polski kopie spiso ´ w zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwo˛pnienie miało spowodowac wej wywiezionych do Krzeszowa. Ich udoste ´ oddanie do Berlina pozostałych w Krakowie zbioro ´ w „Berlinki”. ˛ w zaTymczasem otrzymane spisy umoz ˙ liwiły szczego ´ łowe zorientowanie sie ˛cych sie ˛ w BJ zbioro wartos ´ ci znajduja ´ w „Berlinki”. Po poro ´ wnaniu spiso ´ w kolekcji ˛dzonych w BJ ze spisem uzyskanym z Deutsche Staatsbibliothek, okazało sie ˛, sporza ˛s z ˙ e z tej cze ´ ci kolekcji Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej nie ma w Krakowie ok. 4% ˛s zbioro ´ w, na szcze ´ cie nie najcenniejszych. Ponadto moz ˙ na było oszacowac ´, z ˙e ˛ około 8-10% całos zbiory „Berlinki” w BJ stanowia ´ ci dawnych zasobo ´ w Pan ´ stwowej Biblioteki Pruskiej 30. Kolejne działania władz NRD w sprawie przekazania „Berlinki” do Berlina Wschodniego przedstawia notatka z dnia 8 listopada 1979 r., w kto ´ rej ambasador tego pan ´ stwa w Polsce Günter Sieber zawiadomił polskiego przedstawiciela MSZ, ˛pnych, do z ˙ e do tej pory nie otrzymali obiecanych bez warunko ´ w wste ´ br kultury zdeponowanych w Krakowie. W odpowiedzi przedstawiciel polskiego MSZ os ´ wiadczył, z ˙ e obietnica taka nie jest mu znana, a projekt porozumienia w sprawie przekazania do ´ br kulturalnych został swego czasu przedłoz ˙ ony odpowiednim władzom NRD i dotychczas nie został podpisany 31. ˛pnych latach podejmowane były przez władze NRD kategoryczne wre ˛cz W naste działania na rzecz „zwrotu Berlinki”. W notatce z przeprowadzonych w maju ˛dzy ministrami spraw zagranicznych Polski 1984 r. w Warszawie konsultacji mie i NRD zapisano:
˛cz ultymatywny, postawił sprawe ˛ ‘zwrotu’ „Tow. Krolikowski w sposo ´ b kategoryczny, wre ˛cych sie ˛ obecnie w bibliotece Uniwersytetu zbioro ´ w b. Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej, znajduja ˛c nawet konkretny termin: w r. 1986, w kto Jagiellon ´ skiego w Krakowie, okres ´ laja ´ rym przypada rocznica załoz ˙ enia Niemieckiej Biblioteki Pan ´ stwowej. Utrzymywał, jakoby podczas rozmo ´ w na najwyz ˙ szym szczeblu w 1977 r. polskie kierownictwo przyrzekło zwro ´ cic ´ NRD odnalezione pruskie ˛ na obietnice ˛o dobra kulturalne. Konkretnie powołał sie ´ wczesnego Sekretarza KC, R. Frelka. no-pan ´ stwowej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej pod przewodnictwem I sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej tow. Edwarda Gierka, w: Polityka i dyplomacja polska ˛p, wybo wobec Niemiec, wste ´ r i opracowanie M. Tomala, t. II, Warszawa 2006, s. 103. Wczes ´ niej, bo ˛dzenie w sprawie powołania 27 maja 1979 r. prezes Rady Ministro ´ w Piotr Jaroszewicz wydał zarza ˛ cze ˛s ˛ zbioro „Komisji d.s. nadzoru nad odnaleziona ´ cia ´ w b. Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Berlinie”. ˛cy prof. Janusz Go jej składzie byli m.in. jako przewodnicza ´ rski, prof. Karol Estreicher oraz prof. Jan ˛szewski. Według opinii członko Ste ´ w powołana Komisja miała doradzac ´ premierowi jak dalej po˛powac ste ´ w kwestii tych zbioro ´ w. Wszystkie zas ´ działania komisji były s ´ cis ´ le tajne. (W. Kalicki, Pruski skarb w Krakowie...; Materiały Departamentu Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego). 30 W. Kal icki, Ostatni jeniec wielkiej wojny..., s. 382. Kilka skrzyn ´ , w kto ´ rych zapakowane były zbiory Biblioteki Pruskiej jest do dzis ´ przechowywanych w BJ. 31 ˛ poprosił Ambasador NRD Sieber (8 listopada 1979 r.), Notatka z rozmowy w cztery oczy, o kto ´ ra w: Polityka i dyplomacja..., s. 120.

Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie

135

Podkres ´ lał, z ˙ e obecne stanowisko polskie wywołuje niezadowolenie s ´ rodowisk kulturalnych w NRD i nie słuz ˙ y kształtowaniu naszych wzajemnych stosunko ´ w w duchu przyjaz ´ ni i braterstwa. ˛ł zarzut, z ˛ Wysuna ˙ e Polska zalicza zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej do reparacji NRD na swoja ˛dzynarodowym, gdyz ˛zarzecz, co jest sprzeczne z prawem mie ˙ ’NRD uregulowała swoje zobowia nia’. Stwierdził tez ˙, z ˙ e NRD, jako prawny spadkobierca tzw. pruskiego dziedzictwa kulturalnego, ˛ te ˛ rozwaz moz ˙ e kwestie ˙ ac ´ jedynie w kategoriach ‘zwrotu’ do ´ br. ˛c Stanowczo odrzuciłem zarzuty tow. Krolikowskiego. Stwierdziłem, z ˙ e nie moz ˙ emy przyja ´ takiej płaszczyzny rozmo ´ w jak ich ‘zwrot’ komukolwiek, poniewaz ˙ podwaz ˙ ałoby to cały system ˛dzynarodowych uregulowan ˛zanych z zakon mie ´ prawnych, zwia ´ czeniem II wojny s ´ wiatowej... Tow. Krolikowski stwierdził, z ˙ e NRD ‘nie podziela i nie przyjmuje stanowiska strony polskiej’. Zapowiedział przekazanie całos ´ ciowego stanowiska NRD w tej kwestii w formie odpowiedniego ˛ na ponowne przemys ˛ polska ˛ kwestii ‘zwrotu’ memorandum oraz wyraził nadzieje ´ lenie przez strone do ´ br pruskich” 32.

Takz ˙ e podczas oficjalnej wizyty polskiego ministra spraw zagranicznych Mariana Orzechowskiego w Berlinie w styczniu 1986 r. minister spraw zagranicz˛ł ponownie kwestie ˛ „zwrotu” na rzecz NRD zbioro nych NRD Oskar Fischer podja ´w ˛ „Berlinki”. Minister Orzechowski os ´ wiadczył jednak, z ˙ e strona polska uznaje te ˛ za zamknie ˛ta ˛ i nie akceptuje podnoszenia jej w kategoriach „zwrotu”, kwestie ˛ dalszych o czym wielokrotnie informowała władze NRD. Ponowił tez ˙ obietnice ˛pie do tych zbioro ułatwien ´ dla naukowco ´ w z tego kraju w doste ´ w. W notatce ˛cej wizyte ˛ zawarta jest opinia, z ˛ liczyc podsumowuja ˙ e nalez ˙ y sie ´ ze strony NRD ˛cy po z ponawianiem roszczen ´ w tej kwestii. Kilka miesie ´z ´ niej, w paz ´ dzierniku 1986 r. podczas kolejnej wizyty polskiego premiera Zdzisława Messnera, przewod˛cy Rady Ministro nicza ´ w NRD Willi Stoph poruszył ponownie problem „zwrotu” NRD Biblioteki Pruskiej 33. ˛cych sie ˛ i coraz bardziej stanowczych z ˛dan W sytuacji powtarzaja ˙a ´ władz NRD w kwestii zwrotu zbioro ´ w „Berlinki” w kwietniu 1987 r. prof. Krzysztof Skubiszew˛ ekspertyze ˛ dotycza ˛ca ˛ ski oraz prof. Marian Wojciechowski opracowali kolejna zbioro ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w BJ. Napisali w niej m.in.
„Twierdzenie kiedykolwiek, z ˙ e prawowitym włas ´ cicielem wspomnianych tu zbioro ´ w jest kto inny niz ˙ pan ´ stwo polskie, lub polskie instytucje, nie odpowiada rzeczywistemu stanowi prawnemu i jest niezgodne z prawem, zas ´ w odniesieniu do wspomnianych zbioro ´ w jest przekres ´ leniem ˛zan zobowia ´ moralnych Niemiec wobec Polski z tytułu zagroz ˙ enia substancji narodu polskiego i systematycznego niszczenia jego do ´ br kulturalnych podczas II wojny s ´ wiatowej. Jest [tez ˙] ˛ uznac oczywiste, iz ˙ włas ´ ciwe władze Rzeczypospolitej Polskiej moga ´ za politycznie uzasadnione ˛”. przekazanie dzieł sztuki krajom, kto ´ rych dziedzictwo kulturalne one stanowia
32 ˛dzy MSZ PRL a MSZ NRD (Warszawa, 21-22 maja Notatka informacyjna z konsultacji mie ˛dzona przez podsekretarza stanu H. Jaroszka, w: Polityka i dyplo1984 r.). Notatka poufna, sporza macja..., s. 162-163. 33 ˛pcy Członka Biura Notatka informacyjna z oficjalnej, przyjacielskiej wizyty w NRD zaste Politycznego KC PZPR, ministra spraw zagranicznych PRL, Mariana Orzechowskiego (Berlin 16-17 stycznia 1986 r.); Notatka informacyjna o oficjalnej, przyjacielskiej wizycie w NRD premiera PRL Zdzisława Messnera (Warszawa 10 paz ´ dziernika 1986 r.), w: Polityka i dyplomacja..., s. 183-185; s. 190.

136

Maria Rutowska

˛gozbiory) nie Dalej w ekspertyzie stwierdzono, z ˙ e zbiory poniemieckie (ksie były zrabowane ani wywiezione z terytorium pan ´ stwa polskiego lecz zostały zabezpieczone na ziemiach polskich przyznanych Polsce na mocy układu poczdam˛dem moralnym zbiory te moga ˛ byc ˛s skiego. Ponadto pod wzgle ´ traktowane jako cze ´c ´ ekwiwalentu za straty poczynione Polsce przez władze niemieckie i obywateli niemieckich w czasie II wojny s ´ wiatowej, umys ´ lnymi działaniami, kto ´ rych celem było wyniszczenie narodu polskiego 34. W 1979 r. po raz pierwszy za specjalnym zezwoleniem ministerialnym ˛to udoste ˛pnianie zbioro ˛cym do rozpocze ´ w „Berlinki” pojedynczym osobom, nalez ˙a s ´ rodowiska naukowego. W dniu 21 wrzes ´ nia 1981 r. władze Uniwersytetu Jagiellon ´˛ły decyzje ˛ o pełnej doste ˛pnos skiego podje ´ ci zbioro ´ w specjalnych „Berlinki”. Rektorem Uniwersytetu był w tym czasie prof. dr hab. Jo ´ zef Andrzej Gierowski, 35 dyrektorem biblioteki prof. Jan Piroz ˙ yn ´ ski . ˛p do zbioro Od 1989 r. zagwarantowany jest bez ograniczen ´ doste ´ w „Berlinki” w BJ. Od kilkunastu lat ma tez ˙ miejsce wspo ´ łpraca Biblioteki Jagiellon ´ skiej z Staatsbibliothek zu Berlin Preußischer Kulturbesitz (Biblioteka Pan ´ stwowa w Berlinie Pruskie Dziedzictwo Kultury) w zakresie wymiany pracowniko ´ w, wspo ´ lnych programo ´ w badawczych, wydawniczych oraz konserwacji zbioro ´ w. W marcu 1997 r. w Bibliotece Jagiellon ´ skiej przygotowana została specjalna wystawa z okazji 170. rocznicy s ´ mierci Ludwika von Beethovena oraz od˛cego sie ˛ z tej okazji w Krakowie I Festiwalu Wielkanocnego. Pokazano na bywaja niej po raz pierwszy od II wojny s ´ wiatowej 21 manuskrypto ´ w Ludwika van ˛cych ze zbioro Beethovena, pochodza ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej, prze˛kopis VIII Symfonii chowywanych w Krakowie. W całos ´ ci był tez ˙ eksponowany re ˛s ˛czono pozostałe trzy, Beethovena, gdyz ˙ do przechowywanej w BJ III cze ´ ci doła kto ´ re przywio ´ zł do Krakowa dr Antonius Jammers, dyrektor generalny Pruskiej ˛kował on w swoim wysta ˛pieniu za troske ˛ Biblioteki Pan ´ stwowej w Berlinie. Podzie ˛ nad zbiorami „Berlinki” podkres ˛c, z i opieke ´ laja ˙ e ich los mo ´ głby byc ´ zupełnie inny, ˛kopisu VIII gdyby zamiast do Krakowa trafiły do Moskwy. Rozdzielenie zas ´ re ˛c Symfonii poro ´ wnał do losu muzyka, kto ´ ry ma wykonac ´ dzieło nie posiadaja ˛s wszystkich jego cze ´ ci. Rektor Uniwersytetu Jagiellon ´ skiego prof. Aleksander Koj, ˛c wystawe ˛, stwierdził, „z ˛cej sie ˛ otwieraja ˙ e dzisiejsza wystawa to symbol jednocza 36 Europy i wielka lekcja dla przyszłej wspo ´ łpracy kulturalnej polsko-niemieckiej” .
34 J. Pruszyn ´ ski, Oddac ´ kaz ˙ demu, co mu sie ˛ nalez ˙ y, „Rzeczpospolita”, 17-18.10.1998; t enz ˙ e, Dziedzictwo kultury Polski. Jego straty i ochrona prawna, t. II, Zakamycze 2001. 35 J. Pi roz ˙ yn ´ ski, „Berlinka”. Zbiory berlin ´ skie...; K. Zamorski, „Berlinka” – stan zachowania kolekcji..., op. cit. 36 J. Rubis, Kto naprawde ˛ ponio ´ sł straty wojenne. Polityczny Beethoven, „Wiadomos ´ ci Kulturalne”, Krako ´ w, 6.04.1997; D. Szwarcman, Trudne ła˛czenie VIII Symfonii. „Gazeta Wyborcza”, 27.03.1997. W dniu otwarcia wystawy wieczorem 26 marca VIII Symfonia została wykonana na ˛ kameralna ˛ lipskiego Gewandhausu. koncercie przez orkiestre

Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie

137

˛cych sie ˛ kaz Organizowanie wystaw w BJ z okazji odbywaja ˙ dego roku w Krako˛ tradycja ˛. Eksponowane sa ˛ na nich autografy wie Festiwali Wielkanocnych stało sie wielkich mistrzo ´ w oraz druki muzyczne wybitnych kompozytoro ´ w. Dla wielu ˛ cze ˛sto jedyna ˛ okazja ˛, by zobaczyc miłos ´ niko ´ w muzyki wystawy te sa ´ oryginalne ˛kopisy Mozarta, Bacha, Chopina, Schuberta czy Beethovena. re ˛c o zbiorach „Berlinki” w Krakowie nalez Pisza ˙ y miec ´ nie tylko na uwadze ich ˛tac wartos ´c ´ , ale tez ˙ pamie ´ o potrzebach ich włas ´ ciwego przechowywania i konserwacji, co wymaga odpowiednich nakłado ´ w finansowych. Od kilku lat prowadzone ˛ m.in. prace nad konserwacja ˛ tomo ˛ki finansowej pomocy sa ´ w Libri picturati dzie ˛ Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Nad zbiorem tym prowadzone sa ˛dzynarodowy zespo ˛ m.in. ro ´ wniez ˙ badania przez mie ´ ł, w skład kto ´ rego wchodza ˛s botanicy oraz historycy sztuki. Cze ´c ´ kolekcji Libri picturati była pokazana na specjalnej wystawie, przygotowanej w 2002 r. przez pracowniko ´ w BJ. W 1999 r. został opublikowany przez Instytut Muzykologii UJ przy wspo ´ łpracy BJ katalog zbioru druko ´ w muzycznych „Berlinki” w opracowaniu Aleksandry ˛kopiso Patalas. Natomiast z inicjatywy kierownika Oddziału Re ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Berlinie przygotowany został we wspo ´ łpracy z BJ katalog 230 ˛kopiso re ´ w starofrancuskich 37. ˛cym dla badan ˛tkowe znaczenie stało sie ˛ Wydarzeniem maja ´ naukowych wyja ˛kopiso wydanie katalogu zbioru re ´ w Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej, kto ´ ry prezydent Fundacji Pruskie Dziedzictwo Kultury prof. Klaus-Dieter Lehmann nazwał „duchowym dziennikiem Niemco ´ w”. Do tej bowiem pory zbio ´ r autografo ´ w tej ˛cznie spisany katalog, sporza ˛dzony ponad sto lat temu. Biblioteki miał tylko re Oficjalna prezentacja katalogu w 2007 r. w Berlinie i zwołana w tej sprawie konferencja prasowa wywołała duz ˙ e zainteresowanie oraz przypomniała opinii publicznej o nadal niezałatwionym problemie przemieszczonych podczas wojny do ´ br kultury 38. ˛dzy Polska ˛ a zjednoczonymi Budowa nowych stosunko ´ w po 1990 r. pomie ˛zała sie ˛ ro ˛zaniem problemo ˛zanych z grabiez ˛ Niemcami wia ´ wniez ˙ z rozwia ´ w zwia ˙a do ´ br kultury, a takz ˙ e z ich przemieszczeniami w wyniku II wojny s ´ wiatowej 39.
Les Manuscrits Médiévaux Français et Occitans de la Preussische Staatsbibliothek et de La Staatsbibliothek zu Berlin Preussischer Kulturbesitz, de ˙ crits par Dominique Stutzmann et Piotr Tylus, Wiesbaden 2007. 38 Die Sammlung Autographa der Ehemaligen Preussischer Staatsbibliothek zu Berlin, bearbeitet von Helga Döhn, Wiesbaden 2005; N. Cies ´ lin ´ ska-Lobkowicz, „Berlinka” do Berlina, „Tygodnik Powszechny” 3 i 20.01.2008. 39 ˛dzynarodowej problem zwrotu do Na płaszczyz ´ nie mie ´ br kultury zagrabionych podczas II wojny ˛ ponownie po raz pierwszy w traktacie niemiecko-radzieckim o dobrym s ´ wiatowej pojawił sie ˛siedztwie, partnerstwie i wspo ˛zały sie ˛ sa ´ łpracy podpisanym 9 listopada 1990 r. Obydwa pan ´ stwa zobowia ˛ sie ˛ na ich zwro ´ cic ´ „zaginione bez wies ´ ci albo bezprawnie przetrzymywane dzieła sztuki, kto ´ re znajduja ˛ umowe ˛ o prowadzeniu wspo terytorium”. W lutym 1993 r. Rosja i Niemcy podpisały specjalna ´ lnych prac nad odnalezieniem i zwrotem łupo ´ w wojennych. (W. Kowalski, Likwidacja skutko ´ w II wojny s ´ wiatowej w dziedzinie kultury, Warszawa 1994, s. 96-97).
37

138

Maria Rutowska

˛siedztPodpisany w dniu 17 czerwca 1991 r. traktat polsko-niemiecki o dobrym sa ˛cie rozmo wie i przyjaznej wspo ´ łpracy pozwolił na rozpocze ´ w na temat ogo ´ lnie ˛tych do ˛z poje ´ br kultury (dzieła sztuki, archiwalia, ksia ˙ ki i inne) przemieszczonych w wyniku drugiej wojny s ´ wiatowej na terytorium drugiego pan ´ stwa. W art. XXVIII ˛da ˛ w pkt. 3 traktatu zapisano, z ˙ e oba pan ´ stwa w duchu porozumienia i pojednania be ˛z ˛zywania problemo ˛zanych z dobrami kultury i archiwaliami, da ˙ yc ´ do rozwia ´ w zwia ˛c od pojedynczych przypadko poczynaja ´ w” 40. ˛ce restytucji do ˛to Polsko-niemieckie rokowania dotycza ´ br kultury rozpocze w lutym 1992 r. Polskim uczestnikom rozmo ´ w do 1998 r. przewodniczyli ˛du ds. polskiego dziedzictwa kulturowego za granica ˛ – prof. pełnomocnicy rza Wojciech Kowalski oraz prof. Tadeusz Polak. Ich biuro usytuowane było w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W 1998 r. w wyniku zmian organizacyjnych powołany został Pełnomocnik ds. Restytucji Do ´ br Kultury Ministerstwa Spraw Zagranicznych, minister ambasador prof. Wojciech Kowalski, kto ´ rego zadaniem jest dalsze prowadzenie negocjacji polsko-niemieckich w sprawie ˛tpliwie obcia ˛z ˛cych w podje ˛tych rozmowach restytucji do ´ br kultury. Do niewa ˙ aja nalez ˙ y fakt, z ˙ e polskie dobra kultury zostały podczas II wojny s ´ wiatowej bezpowrot˛ na terytonie zniszczone lub zrabowane, natomiast niemieckie, kto ´ re znalazły sie rium pan ´ stwa polskiego ocalały. ˛ kilkanas Do 2011 r. odbyło sie ´ cie rund rokowan ´ , a ich szczego ´ łowy przebieg czy ˛te ustalenia stanowia ˛ tajemnice ˛ dyplomatyczna ˛41. Nieoficjalnie wiadomo, z podje ˙e ˛ ˛ wspo ´ lne posiedzenia niemieccy uczestnicy rozmo ´ w zaczynaja i kon ´ cza pytaniem: ˛ Biblioteka ˛ Pruska ˛ dodaja ˛c, z ˛s a co z Pan ´ stwowa ˙ e przeciez ˙ cze ´c ´ jej zbioro ´w ˛ na terenie Polski włas przechowywanych w Krakowie znalazła sie ´ ciwie przypadkowo, ukryta przed zagroz ˙ eniem zniszczenia podczas działan ´ wojennych, a ich ˛ i historyczna ˛ siedziba ˛ pozostał Berlin i nalez ˛ do dziedzictwa kultury włas ´ ciwa ˙a ˛ na po niemieckiej. W odpowiedzi polscy negocjatorzy odsuwaja ´z ´ niej rokowania ˛c sie ˛ w pierwszej kolejnos w sprawie „Berlinki”, domagaja ´ ci zwrotu wywiezionych z Polski do ´ br kulturalnych. ˛conych „Berlince” Włodzimierz Kalicki Autor licznych publikacji pos ´ wie napisał:
˛ sie ˛ na zapis ogo ˛pnej „Niemieccy eksperci konsekwentnie od 1992 r. powołuja ´ lnej, wste ˛ deklaracji polsko-niemieckiej na temat rokowan ´ o dobrach kultury. Zapis ten stanowi, z ˙ e kwestie ˛gozbioro ˛z ˛ nie jednorazowo, przemieszczonych dzieł sztuki, ksie ´ w, archiwalio ´ w obie strony rozwia ˙a
40 ˛dzy Rzecza ˛pospolita ˛ Polska ˛ a Republika ˛ Federalna ˛ Niemiec o dobrym sa ˛siedztwie Traktat mie i przyjaznej wspo ´ łpracy, podpisany w Bonn dnia 17 czerwca 1991 r. (Dziennik Ustaw nr 14, art. 28, 1992). Zob. W. Kowalski, Restytucja i naprawianie szko ´ d w zakresie polskiego dziedzictwa kulturowego. Regulacje prawne i działania władz polskich, w: Problem reparacji, odszkodowan ´ is ´ wiadczen ´ w stosunkach polsko-niemieckich 1944-2004, Warszawa 2004, t. I, s. 239-268. 41 W. Kowalski, M. Kuhnke, Zagrabione – odzyskane. Działalnos ´c ´ Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w zakresie restytucji do ´ br kultury utraconych przez Polske ˛ w okresie II wojny s ´ wiatowej, Warszawa 2011, s. 1.

Zbiory Pruskiej Biblioteki Pan ´ stwowej w Krakowie

139

˛c konkretne, poszczego generalnym porozumieniem, lecz załatwiaja ´ lne przypadki. Przypadkiem pierwszym, jak dali do zrozumienia niemieccy negocjatorzy, był zwrot staroz ˙ ytnos ´ ci z Berlina do Poznania i Warszawy w sierpniu 1992 r. Przypadkiem drugim ma byc ´ zwrot Biblioteki Pruskiej ˛ zgodzic z Krakowa do Berlina. Polscy negocjatorzy z takim postawieniem sprawy nie chcieli sie ´. ´ la˛sku ewakuowanego pruskiego zbioru a hit˛dzy odnalezieniem na Dolnym S Podkres ´ lali, z ˙ e mie lerowskimi rabunkami i zniszczeniami istnieje zasadnicza prawna i moralna ro ´z ˙ nica. Zdaniem ˛zaniu Warszawy kwestia krakowskiej kolekcji powinna byc ´ uregulowana dopiero po rozwia problemu strat wojennych polskiej kultury” 42.

Problem likwidacji skutko ´ w II wojny s ´ wiatowej w zakresie przemieszczonych w latach 1939-1945 do ´ br kultury jest nadal niezałatwiony i to mimo upływu 67 lat ˛, od jej zakon ´ czenia. Polsko-niemieckie negocjacje w tej sprawie nadal trwaja ˛gnie ˛te rezultaty s ˛, z ˛da ˛ trwały a dotychczasowy ich przebieg i osia ´ wiadcza ˙ e be jeszcze długo. Wszystko to skłania do stwierdzenia, z ˙ e taki stan rzeczy moz ˙e ˛cy tylko wola polityczna obu zainteresowanych stron 43. zmienic ´ w sposo ´ b decyduja ˛kopisy Bacha, Mozarta, Beethovena, Według W. Kalickiego „Krakowski skarb – re ˛czne listy niemieckich sław – pozostaje ostatnim jen s ´ ledz ´ piquitinga i odre ´ cem wielkiej wojny” 44.

ABSTRACT The article presents the vicissitudes of a part of the collections of the Prussian State Library in Berlin, housed in the Jagiellonian Library in Cracow since 1947. ‘‘Berlinka’’, as the collection is commonly called, remains in Cracow as no solution of the problem of Polish cultural goods robbed and destroyed by the Third Reich during the Second World War has yet been arrived at in a form that would satisfy both parties. According to W. Kalicki, the author of publications on ‘‘Berlinka’’, the ‘‘Cracow treasure’’ is the last prisoner of the great war.

W. Kalicki, Ostatni jeniec wielkiej wojny..., s. 433; Zob. tez ˙ : D. Matel ski, Polityka Niemiec wobec polskich..., s. 238. Dla przykładu Włodzimierz Kalicki wyliczył, z ˙ e straty w zakresie do ´ br kultury ustalone przez Biuro Odszkodowan ´ Wojennych w 1947 r., w połowie paz ´ dziernika 2001 r. opiewały, ˛zuja ˛cych przeliczniko ˛ około 20 mld dolaro według obowia ´ w, na kwote ´ w. Ale i ten szacunek był tylko ˛dnienia tych nieudokumenorientacyjny, gdyz ˙ oparty został tylko na stratach ustalonych bez uwzgle towanych. (W. Kalicki, Sztuka zagrabiona i sztuka kompromisu, „Gazeta Wyborcza”, 13-14.10.2000 r.; W. Kowalski, Problem szacunku szko ´ d..., s. 79-80). 43 N. Cies ´ lin ´ ska-Lobkowicz, „Berlinka” do Berlina... Autorka, historyk sztuki oraz ekspert w sprawach restytucji dzieł sztuki, sformułowała do rozwaz ˙ enia polskim i niemieckim negocjatorom ˛cych propozycji moga ˛cych pomo ˛zaniu istnieja ˛cych problemo kilka interesuja ´ c politykom w rozwia ´w ˛zanych, ale przeciez ˛zywalnych”. – jak to okres ´ liła – „nierozwia ˙ rozwia 44 W. Kalicki, Ostatni jeniec wielkiej wojny..., s. 444.

42

vacat vacat REKLAMA str 140

REKLAMA N AS ZE W YD A WNI CTW A

REKLAMA

INSTYTUT ZACHODNI ul. Mostowa 27, 61-854 Poznañ tel. +61 852 28 54 fax +61 852 49 05 e-mail: wydawnictwo@iz.poznan.pl

Stabilizacja nieładu i deStabilizacja ładu (KryzySy humanitarne wywołane działalnością człowieKa, cz. i)
Pod redakcją joanny dobrowolskiej-Polak
Prace Instytutu Zachodniego nr 88 ISBN 978-83-61736-30-1 Instytut Zachodni, Poznań 2011, 262 ss. Kryzysy humanitarne wynikające z działania człowieka stanowią jedno z największych zagrożeń dla bezpieczeństwa na świecie. Są poważnym wyzwaniem dla narodowych, sojuszniczych i partnerskich polityk bezpieczeństwa. Społeczność międzynarodowa rozporządza instrumentami służącymi stabilizacji: miękka siła dyplomacji, sankcje międzynarodowe, operacje pokojowe, interwencje zbrojne i pomoc humanitarna składają się na wachlarz środków pozostających do dyspozycji mocarstw oraz międzynarodowych organizacji. Jednak w regionach objętych kryzysami humanitarnymi tylko okazjonalnie prowadzone są kompleksowe akcje stabilizujące (powstrzymujące masowe naruszenia praw człowieka, wymuszające zaprzestanie działań zbrojnych, restytuujące pokój i podstawy państwowości, pozwalające na dostarczenie podstawowych dóbr humanitarnych), częściej państwa i organizacje prowadzą działania fragmentaryczne, niekiedy niepotrzebnie dublują swoje operacje, a nierzadko pozostają bierne wobec kryzysów humanitarnych. * Przedmiotem badań autorów prac jest oddziaływanie państw i organizacji międzynarodowych na obszary konfliktów zbrojnych i terytoria państw upadłych oraz (vice versa) wpływ kryzysów humanitarnych na bezpieczeństwo międzynarodowe i narodowe. Prace dotyczą przede wszystkim polityki bezpieczeństwa państw strefy euroatlantyckiej w stosunku do krajów leżących poza tym obszarem, w tym obowiązujących (i kształtowanych) strategii bezpieczeństwa organizacji międzynarodowych – Sojuszu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej. W kręgu zainteresowań badaczy znalazły się też ekonomiczno-społeczne i polityczno-militarne konsekwencje występowania konfliktów zbrojnych oraz trwania państw upadłych dla stabilności, pokoju i bezpieczeństwa w regionie euroatlantyckim i na świecie.