You are on page 1of 16

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 3

´ SKI Ernest Kuczyn ERNEST KUCZYN ´ ski Ło ´ dz ´

NOWY PREZYDENT RFN – JOACHIM GAUCK Nowy prezydent RFN – Joachim Gauck
„Nie jestem ani czerwony, ani zielony, jestem Joachim Gauck”

˛ scene ˛ polityczna ˛ zwykło sie ˛ okres Niemiecka ´ lac ´ mianem stabilnej, jednakz ˙e ˛ odnotowac w ostatnim czasie nad Renem i Szprewa ´ moz ˙ na wydarzenia, kto ´ re ˛ temu stwierdzeniu, lecz takz ˛ zapytac nie tylko zaprzeczaja ˙ e nakazuja ´ o powody ˛dku tak wyraz ´ nych zmian w dotychczas – włas ´ ciwie niezachwianym – porza ˛c pod uwage ˛ chociaz politycznym Republiki Berlin ´ skiej. Biora ˙ by takie czynniki, jak: coraz bardziej zro ´z ˙ nicowany – zaro ´ wno na poziomie krajo ´ w federacji, jak i centralnym krajobraz partyjny 1, niedawne zawirowania woko ´ ł ministra ˛dz Karla-Theodora zu Guttenberga, ba ´ tez ˙ głos ´ ne dymisje Horsta Köhlera i Christiana Wulffa, moz ˙ na dojs ´c ´ do przekonania, iz ˙ sytuacja polityczna w RFN ˛ wydawac ˛ nie jest taka bezbarwna, jak mogłoby sie ´ . W tym konteks ´ cie uwage ˛dzynarodowej opinii publicznej przykuwaja ˛ nie tylko zmiany w układzie mie sił w niemieckiej konstelacji partyjnej, lecz przede wszystkim drastyczny spadek ˛du prezydenta. zaufania społecznego do urze Wprawdzie konstytucyjna pozycja głowy pan ´ stwa w Niemczech jest sto˛cej roli politycznej i posiada sunkowo słaba (prezydent nie odgrywa znacza ograniczone uprawnienia), to jednak ws ´ ro ´ d dotychczasowych prezydento ´ w federalnych bez wahania moz ˙ na wskazac ´ na osobistos ´ ci – m.in. Richard von Weizsäcker, Roman Herzog czy Johannes Rau – kto ´ re w niezwykle wyraz ´ ny ˛ i pozytywny sposo ´ b (ro ´ wniez ˙ dla stosunko ´ w polsko-niemieckich) zapisały sie na kartach historii najnowszej. Warto zauwaz ˙ yc ´ , iz ˙ powojenni i pozjednoczeniowi ˛ zaprezydenci Niemiec (Zachodnich) podczas swoich kadencji ograniczali sie zwyczaj do pełnienia funkcji gło ´ wnie ceremonialnych, z rzadka wpływali na
1 ˛ krajobrazu partyjnego w Niemczech moz Zmiane ˙ na zaobserwowac ´ chociaz ˙ by na przykładzie ˛kszej liczby lokalnych ugrupowan ˛cych federalnych aspiracji politycznych, z kolei coraz wie ´ nieposiadaja ˛ksze dota ˛d partie (CDU, na szczeblu krajowym mamy do czynienia z faktem, iz ˙ najpopularniejsze i najwie ˛ zaufanie i poparcie wyborco ˛ ugrupowania kojarzone SPD) traca ´ w, natomiast na znaczeniu zyskuja z ruchami protestu (Zieloni). Por. M. Zawilska-Florczuk, Ordnung muss nicht sein. Zmiany na niemieckiej scenie partyjnej, „Komentarze Os ´ rodka Studio ´ w Wschodnich” nr 55͞2011.

142

Ernest Kuczyn ´ ski

˛ publicznych debat, nie mo ˛c juz ˛ci atmosfere ´ wia ˙ o skandalach czy widocznej che oddziaływania na z ˙ ycie polityczne kraju. Ta prawidłowos ´c ´ została w pewnym sensie zachwiana podczas prezydentury Horsta Köhlera (2004-2010), kto ´ ry wprawdzie nalez ˙ ał do oso ´ b niezwykle popular˛cych sie ˛ z ˛ społeczen nych i ciesza ˙ yczliwos ´ cia ´ stwa niemieckiego, lecz w opinii krajowych polityko ´ w prezentował juz ˙ nieco odmienny wizerunek głowy pan ´ stwa ˛tnie zabierał głos wobec aktualnych wydarzen – regularnie i che ´ politycznych (m.in. ˛dzen w kwestii Powiernictwa Pruskiego, problemu wype ´ , ratyfikacji traktatu lizbon ´˛dza ˛cych, a ponadto nie zawahał sie ˛ skiego), krytycznie oceniał działania partii rza odmo ´ wic ´ złoz ˙ enia podpisu pod uchwalonymi przez Bundestag projektami, co ˛ cze ˛sto. Jego niespodziewane w powojennej historii Niemiec nie zdarzało sie ˛pienie ˛ ˛cej niespełna rok drugiej usta z piastowanego urzedu i przerwanie trwaja ˛sne ˛ło poukładana ˛ zazwyczaj scena ˛ kadencji w dniu 31 maja 2010 r. wstrza ˛ nad Renem i Szprewa ˛, natomiast nad Wisła ˛ wzbudziło z polityczna ˙ al z powodu utraty tak z ˙ yczliwie nastawionego do Polski i Polako ´ w prezydenta RFN, kto ´ ry – jak ˛tamy – za cel pierwszej wizyty po zaprzysie ˛z ˛. pamie ˙ eniu wybrał włas ´ nie Warszawe Köhler jako powo ´ d swojej dymisji podał kontrowersje woko ´ ł jego wypowiedzi ˛c, z na temat interwencji wojskowej w Afganistanie, zaznaczaja ˙ e pomo ´ wieniem jest ˛ca, iz ˛ za sprzecznym z konstytucja ˛ uz informacja głosza ˙ opowiadał sie ˙ yciem Bundeswehry do zabezpieczania niemieckich intereso ´ w gospodarczych. W wyniku tej decyzji w RFN po raz pierwszy prezydent zrezygnował ze stanowiska w trakcie kadencji i trzeba było w trybie pilnym ogłosic ´ przedterminowe wybory. Gło ´ wnym ˛d prezydenta został polityk CDU – Christian Wulff, kto kandydatem na urza ´ ry od ˛tku stawiany był w roli faworyta zaro ˛ Merkel i koalicje ˛ pocza ´ wno przez Angele ˛dza ˛ca ˛, jak i niemieckie media. Jednakz rza ˙ e zanim w dniu 30 czerwca została ˛tego prezydenta Niemiec, Wulff nieogłoszona wiadomos ´c ´ o wyborze dziesia ˛ta ˛ walke ˛ z Joachimem Gauckiem – kandydatem spodziewanie musiał stoczyc ´ zacie bezpartyjnym, liberalno-konserwatywnym, w pełni popieranym przez socjaldemokrato ´ w i Zielonych. Ku zaskoczeniu wielu obserwatoro ´ w, Zgromadzenie Narodowe na wybo ´ r nowej głowy pan ´ stwa potrzebowało az ˙ trzech tur, co w opinii dziennikarzy postrzegano ˛ kartke ˛ dla koalicji chadeko jako „cios dla kanclerz Merkel i z ˙o ´ łta ´ w i liberało ´ w”, ˛c teoretycznie absolutna ˛ wie ˛kszos kto ´ rzy – posiadaja ´c ´ głoso ´ w (644) – najwidoczniej ˛ do zalecen nie zastosowali sie ´ partyjnych, by zapewnic ´ Wulffowi pewne i szybkie ˛stwo. W 2010 r. poraz ˛cego sie ˛ duz zwycie ˙ ka ciesza ˙ ym powaz ˙ aniem oraz poparciem ˛ demospołecznym Joachima Gaucka oznaczała dla wielu Niemco ´ w „przegrana ˛ były pastor usilnie walczył przez całe swoje z kracji” – wartos ´ ci, o kto ´ ra ˙ ycie, m.in. jako zwierzchnik akt Stasi, działacz na rzecz praw obywatelskich, wieloletni ˛cy stowarzyszenia Gegen Vergessen – für Demokratie 2 czy tez przewodnicza ˙ „prywatna osoba publiczna”.
˛cym Stowarzyszenia „Przeciwko Zapomnieniu – Na Rzecz Demokracji” Joachim Przewodnicza Gauck był w latach 2002-2012. Por. www.gegen-vergessen.de
2

Nowy prezydent RFN – Joachim Gauck

143

˛, iz ˛ty prezydent RFN Jednakz ˙ e po niespełna dwo ´ ch latach okazało sie ˙ dziesia ˛dzie zmuszony opus be ´ cic ´ berlin ´ ski Zamek Bellevue przed zakon ´ czeniem swojej kadencji i to w atmosferze skandalu. 17 lutego 2012 r. skompromitowany Christian ˛ rezygnacje ˛ z piastowania urze ˛du z powodu prowadzonego Wulff ogłosił swoja ˛powania prokuratorskiego w sprawie podejrzen ˛cia niewobec niego poste ´ przyje nalez ˙ nych korzys ´ ci finansowych. Informacja o dymisji niemieckiej głowy pan ´ stwa ˛ szerokim echem nie tylko na niemieckiej scenie politycznej, bowiem odbiła sie ˛tku grudnia 2011 r. znajdował sie ˛ w ogniu krytyki, lecz Wulff juz ˙ od pocza ˛ Merkel zdołał zachowac wspierany przez Angele ´ stanowisko do dnia, kiedy prokuratura w Hanowerze złoz ˙ yła wniosek o uchylenie immunitetu prezydenta. ˛te zostało zaufanie nie tylko do Tym samym w Niemczech kolejny raz nadszarpnie ˛ urzedu prezydenckiego, lecz takz ˙ e partii CDU i kanclerz Merkel. ˛pce ˛ Wulffa stał sie ˛ Joachim Gauck, kto W tej sytuacji pretendentem na naste ´ ry ˛cego w jego osobie mo ´ gł w pełni liczyc ´ na przychylnos ´c ´ społeczen ´ stwa, upatruja ˛d prezydenta. Gdyby w RFN to włas godnego kandydata na urza ´ nie naro ´ d miał decydowac ´ o wyborze głowy pan ´ stwa, to Gauck zamieszkałby w Zamku Bellevue ˛s juz ˙ w 2010 r. – wo ´ wczas znaczna cze ´c ´ niemieckich obywateli to włas ´ nie ˛ rza ˛dza ˛ca ˛ w „prezydencie serc”, a nie w forsowanym przez kanclerz i koalicje chadeckim premierze Dolnej Saksonii widziała swojego faworyta. Dlatego tez ˙, kiedy 19 lutego 2012 r. niemieckie media oznajmiły, iz ˙ kandydatem na prezydenta ˛kszos Niemiec jest Joachim Gauck, zdecydowana wie ´c ´ opinii publicznej w Niem˛ czech nie kryła swojego zadowolenia i natychmiast zaaprobowała nominacje „pastora rewolucji”. Tym samym historia zatoczyła koło i sprawiła, iz ˙ Angela Merkel nie mogła po raz kolejny zastopowac ´ wyboru Gaucka, kto ´ rego ponownie bez wahania poparli socjaldemokraci, Zieloni, a takz ˙ e – co zaskoczyło chadeko ´w ˛dza ˛cy liberałowie. Niemiecka kanclerz ida ˛c na uste ˛pstwo wiedziała, z – wspo ´ łrza ˙e w ten sposo ´ b zapobiega kryzysowi w koalicji CDU͞CSU-FDP, a ponadto ratuje nie ˛du prezydenta, lecz takz ˛ pozycje ˛ i wizerunek medialny. tylko autorytet urze ˙ e swoja ˛Kapitulacja Merkel i zawarcie ponadpartyjnego porozumienia włas ´ ciwie przesa ˛d prezydenta. Wprawdzie dzało o wyborze „pastora z Mecklemburgii” na urza w RFN słychac ´ było nieliczne głosy krytyki skierowane pod adresem jego bezpartyjnos ´ ci, braku nalez ˙ ytych kompetencji czy tez ˙ stanu wiedzy o problemach ˛c wspo ´ łczesnej Europy, lecz opinie te nie miały wpływu na fakt, iz ˙ niespełna miesia po ´z ´ niej członkowie Zgromadzenia Federalnego (juz ˙ w pierwszej turze) wybrali ˛ głowa ˛ pan Joachima Gaucka jedenasta ´ stwa w historii RFN 3. Dzien ´ 18 marca 2012 r. oznaczał dla nowo powołanego prezydenta jeszcze jeden ˛ pierwsze i ostatnie powo ´ d do dumy – dokładnie 22 lata wczes ´ niej odbyły sie demokratyczne wybory do parlamentu NRD, w kto ´ rym zasiadł i on – wo ´ wczas ˛ duchowny luteran ´ ski i opozycjonista z czasu przełomu, kto ´ ry po 1990 r. stał sie
˛c kontrkandydatke ˛ z ramienia Joachim Gauck w głosowaniu zdobył 991 z 1232 głoso ´ w, pokonuja ˛ Klarsfeld. postkomunistycznej Lewicy – Beate
3

144

Ernest Kuczyn ´ ski

˛ medialna ˛, dobrze rozpoznawana ˛ nie tylko w dzisiejszej RFN, a to gło postacia ´ wnie ˛du na fakt, iz ˛ pełnomocnika Urze ˛du ze wzgle ˙ w latach 1990-2000 pełnił funkcje Federalnego ds. Akt Słuz ˙ by Bezpieczen ´ stwa byłej NRD (BStU 4). Jego działalnos ´c ´ ˛ Ministerstwa Bezpieczen w tym okresie miała istotny wpływ na spus ´ cizne ´ stwa ˛ debate ˛ na temat odtajnienia akt Pan ´ stwowego NRD (MfS) 5, społeczno-polityczna ˛c juz Stasi, a ponadto z ˙ yciorysy wielu obywateli, kto ´ rzy z ˙ yja ˙ w zjednoczonych Niemczech chcieli lub z racji sprawowanych funkcji pan ´ stwowych zostali zmuszeni ˛ z (cze ˛stokroc ˛) przeszłos ˛. do rozliczenia sie ´ niewygodna ´ cia ˛cia obowia ˛zko ˛ Od momentu przeje ´ w głowy pan ´ stwa, Joachim Gauck siła rzeczy przestał byc ´ postrzegany jako zwykły obywatel – zaro ´ wno media, jak ˛ły bacznie przygla ˛dac ˛ jego nietuzinkowej i „poi opinia publiczna zacze ´ sie ˛ sie ˛: dejrzanie” nieskazitelnej biografii, w kto ´ rej na pierwszy plan wysuwaja dos ´ wiadczenia wyniesione z z ˙ ycia we wschodnioniemieckiej dyktaturze, dysy˛z ˛cia dencka postawa, nieodparte da ˙ enie do wolnos ´ ci czy wreszcie odwaga podje ˛ w trudnym momencie historycznym zwierzchnictwa nad teczkami wschosie dnioniemieckiej bezpieki. ˛ popularnos Nowy prezydent RFN zyskał duz ˙a ´c ´ takz ˙ e w Polsce, gdzie wczes ´ niej ˛ kojarzono zazwyczaj z kierowanym przez niego urze ˛du, nazywanym jego osobe ˛ 2009 r. potocznie do dnia dzisiejszego „Instytutem Gaucka”. Wprawdzie jesienia ˛ drukiem wspomnienia „kustosza prawdy” 6, to jednak moz ukazały sie ˙ liwos ´c ´ ˛tko poznania wielu nieznanych wa ´ w z jego ciekawego z ˙ yciorysu zarezerwowana jest ˛cych je ˛zykiem (przynajmniej do chwili obecnej) jedynie dla czytelniko ´ w władaja niemieckim. A szkoda, bowiem wydana nakładem oficyny Siedler publikacja pt. ˛ szerokim echem i szybko znalazła Winter im Sommer, Frühling im Herbst odbiła sie ˛ w RFN na lis sie ´ cie bestsellero ´ w. Niemiecka prasa (w tym poczytne tytuły: „FAZ”, „Süddeutsche Zeitung”, „Der Spiegel” czy „Die Zeit”) w licznych recenzjach nie ˛dziła sło ˛ły „symbolem przełomu” szcze ´ w aprobaty, a autora zgodnie okrzykne ˛ postacia ˛ historii najnowszej”. i „kluczowa ˛daja ˛c sie ˛ dokładniej drodze z Przygla ˙ yciowej byłego pastora, moz ˙ na odnotowac ´ ˛ do ugruntowania jego w niej liczne stacje, kto ´ re w duz ˙ ej mierze przyczyniły sie dzisiejszej pozycji w RFN. W tym konteks ´ cie warto wskazac ´ m.in. na: dziecin ´ stwo ˛dzone w małej, nadbałtyckiej miejscowos ˛ spe ´ ci Wustrow, młodos ´c ´ naznaczona ˛ ojca, naste ˛pnie studia teologiczne, kiedy to aresztowaniem i zesłaniem na Syberie ˛ jego postawa antykomunistyczna oraz nieche ˛c umocniła sie ´ do marksistowsko˛tkowo w Lüssow, naste ˛pnie w Rostoc-leninowskiej ideologii, zawo ´ d pastora (pocza ˛ ze ku), kto ´ ry opro ´ cz pracy misyjnej przynio ´ sł ro ´ wniez ˙ podejrzenia i inwigilacje
4 Skro ´ t BStU oznacza: der Bundesbeauftragte für die Stasi-Unterlagen der ehemaligen DDR. Por. E. Kuczyn ´ ski, Działalnos ´c ´ Urze ˛du ds. Akt Słuz ˙ by Bezpieczen ´ stwa byłej NRD (BStU). Historia i perspektywy, w: E. Kuczyn ´ ski͞Tomczyk M. (red.), Niemcy, Austria, Szwajcaria. Wyzwania z przełomu XX͞XXI w., Ło ´ dz ´ 2012. 5 Ministerium für Staatssicherheit (w skro ´ cie: MfS, potocznie: Stasi). 6 Por. J. Gauck, Winter im Sommer, Frühling im Herbst. Erinnerungen, München 2009.

Nowy prezydent RFN – Joachim Gauck

145

˛ła sie ˛ „nowa” droga strony Stasi. Wraz z upadkiem muru berlin ´ skiego rozpocze z ˙ yciowa (i po ´z ´ niejsza kariera) Joachima Gaucka – aktywnego opozycjonisty ˛cego w 1989 r. o prawa obywatelskie i obalenie i rzecznika „Neues Forum”, walcza ˛cego komisji spraw wewne ˛trznych, rez ˙ imu; posła do Volkskammer, przewodnicza ˛cej rozwia ˛zanie Ministerstwa Bezpieczen kontroluja ´ stwa Pan ´ stwowego NRD; jednego z inicjatoro ´ w ustawy o aktach Stasi (StUG) 7, a wreszcie szefa BStU. ˛c o biografii Joachima Gaucka (urodzonego 24 stycznia 1940 r. w RosMo ´ wia ˛ nie tylko na coraz bogatsza ˛ liste ˛ pozycji zwartych tocku) warto zwro ´ cic ´ uwage ˛cych jego z ˛tko przybliz ˙ aja ˙ yciorys 8, lecz takz ˙ e kilka wa ´ w, kto ´ re miały znaczny ˛du. wpływ na ukształtowanie jego s ´ wiatopogla ˛tpienia antysocjalistyczna postawa (do dnia Pierwszym z nich jest bez wa ˛ ˛”), zdecydowanie oddzisiejszego nazywa sie go „nieuleczalnym antykomunista ˛ca typowy dla o ˛dzenia i zniewolenia rzucaja ´ wczesnej NRD autorytarny sposo ´ b rza ˛d ten został ukształtowany u Gaucka w momencie aresztowania ojca jednostki. Pogla w czerwcu 1951 r. (Joachim miał zaledwie 11 lat), a jego z ´ ro ´ deł nalez ˙ y doszukiwac ´ ˛ w obowia ˛zku bezwzgle ˛dnej lojalnos sie ´ ci wobec rodziny oraz w wyniesionych ˛cych najmniejsza ˛ nawet forme ˛ zz ˙ ycia codziennego dos ´ wiadczeniach, wykluczaja ˛cego systemu. I chociaz ˛pstwa akceptacji panuja ˙ owo nastawienie miało swoje naste ˛ w sumie przez 12 nieoficjalnych wspo (m.in. obserwacje ´ łpracowniko ´ w, pseudonim w aktach: „Larve”), to dla po ´z ´ niejszego „wielkiego inkwizytora” (jak złos ´ liwie nazwali go przeciwnicy lustracji w RFN) waz ˙ niejsza była s ´ wiadomos ´c ´ , iz ˙ nigdy nie ˛ zwerbowac dał sie ´ i moralnie nie ma sobie nic do zarzucenia. ˛ losy jego rodziny. Gauck mo Kolejnym waz ˙ nym elementem jego biografii sa ´ gł ˛ muru wyjechac jeszcze przed budowa ´ do Niemiec Zachodnich (gdzie w czasach młodzien ´ czych bywał kilkakrotnie), lecz postanowił zostac ´ , by walczyc ´ o uprag˛ wolnos ˛. Jednakz ˛ niona ´c ´ i demokracje ˙ e trojgu z jego czwo ´ rki dzieci udało sie ˛, wyjechac ´ z NRD, co „pastor-rewolucjonista” bardzo przez ˙ ył, miał bowiem nadzieje ˛da ˛ sie ˛ opierac ˛cemu systemowi i wytrwaja ˛ do kon z ˙ e podobnie jak on be ´ istnieja ´ ca, by ˛towac wraz z ojcem s ´ wie ´ kiedys ´ przełom i upadek NRD. Dwaj synowie i co ´ rka ˛ opus ˛”, jaka ˛ dla młodych, ambitnych złoz ˙ yli wnioski wyjazdowe i z ulga ´ cili „klatke ˛cych studiowac i pragna ´ ludzi były Niemcy Wschodnie. Bardzo przez ˙ ył fakt, iz ˙

7 Gesetz über die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen Deutschen Demokratischen Republik (w skro ´ cie: StUG) została uchwalona przez parlament federalny w dniu 20.12.1991 r., zas ´ weszła w z ˙ ycie 29.12.1991 r. 8 Por. m.in.: G. Gaus, Joachim Gauck: Gespräch vom 25. November 1991, in: Neue Porträts in Frage und Antwort. Günter Gaus im Gespräch mit..., Berlin 1992, s. 191-214; N. Robers, Joachim Gauck. Die Biografie einer Institution, Berlin 2000; tenz ˙ e, Joachim Gauck. Vom Pastor zum Präsidenten. Die Biografie, Leipzig 2012; A. Müll er, Der falsche Präsident: Was Pfarrer Gauck noch lernen muss, damit wir glücklich mit ihm werden, Frankfurt͞ M. 2012; K. Huhn, Die Gauck-Behörde: der Inquisitor zieht ins Schloss, Berlin 2012; C. Heni͞T. Weidauer (Hg.), Ein Super-GAUck. Politische Kultur im neuen Deutschland, Berlin, 2012; D. Bub, Begegnungen mit Joachim Gauck. Der Mensch. Sein Leben. Seine Überzeugungen, Halle 2012.

146

Ernest Kuczyn ´ ski

˛ 1989 r. ludzie nabrali odwagi, by dzieci nie były z nim w chwili, kiedy jesienia ˛, jednoczyc ˛ w kos wyjs ´c ´ na ulice ´ sie ´ ciołach, protestowac ´ podczas ulicznych ˛ce. demonstracji, a kiedy upadał znienawidzony mur podnies ´c ´ w ges ´ cie triumfu re ˛ siłe ˛ – jak czytamy w autobiografii Winter im Sommer, Frühling im Herbst Swoja ˛cej mu przetrwac ˛z – uzdolniony kaznodzieja czerpał z wiary, pomagaja ´ cie ˙ kie ˛ w 1991 r. Modlitwa była czasami jedynym chwile, w tym takz ˙ e rozstanie z z ˙ ona ˛, komunistyczna ˛ rzeczywistos lekarstwem na szara ´c ´ , a kos ´ cio ´ ł jedynym miejscem ˛, gdzie moz ˛ swobodnie porozmawiac i instytucja ˙ na było w miare ´ , zas ´ pan ´ stwo ˛pu. Gauck podczas i wszechobecna partia SED nie miały bezpos ´ redniego doste ˛ przekonywac ˛ swojej pracy misyjnej starał sie ´ , iz ˙ wiara umoz ˙ liwia zachowac ´ pewna ˛s ˛trznej niezawisłos ˛da ˛cej w dyktaturze swoistym luksusem i pocze ´c ´ wewne ´ ci, be ˛cej ponadto dojs ˛ walcza ˛cym zwalaja ´c ´ do przekonania, z ˙ e kaz ˙ dy moz ˙ e stac ´ sie ˛s ˛ 1989 r., o swoje prawa i swobody obywatelem. Pełnia szcze ´ cia przyszła jesienia ˛ca ˛ Wende, kos ˛kały w szwach, kiedy prawie wszyscy uwierzyli w nadchodza ´ cioły pe ˛ce oso a bezpos ´ rednio po naboz ˙ en ´ stwach tysia ´ b uczestniczyło w demonstracjach, ˛cej koniec NRD, przyniosły takz kto ´ re opro ´ cz pokojowej rewolucji, zwiastuja ˙ e od ˛ dawna oczekiwana wolnos ´c ´ . Dla zaangaz ˙ owanego przeciwnika systemu nadeszła ˛ pora ˛”. Do dnia długo oczekiwana chwila – jak sam mo ´ wi: „wiosna jesienna ˛. dzisiejszego mo ´ wi o tym z duma Nalez ˙ y zauwaz ˙ yc ´, z ˙ e od tego momentu biografia „niemieckiego Mandeli” ˛ku. A dzieje sie ˛ tak za nabiera bardziej politycznego i obywatelskiego wydz ´ wie ˛ ˛cemu ˛ sprawa funkcji, jakie przypadły w udziale wyro ´z ˙ niaja sie protagonis ´ cie w procesie zjednoczenia Niemiec. To włas ´ nie na przełomie lat 1989͞1990 Gauck ˛ z mys ˛ o zwolnieniu ze słuz ˛ powoli oswaja sie ´ la ˙ by pastora (ostatecznie na własna ˛ przestał pełnic ˛ funkcje ˛ w listopadzie 1990 r.) i rozpocze ˛ciu nowego etapu pros ´ be ´ te ˛ki własnej determinacji wz ˙ yciu jako specjalny pełnomocnik ds. akt Stasi, kto ´ ry dzie i zaangaz ˙ owaniu garstki oddanych sprawie oso ´ b (przede wszystkim Hansjörga Geigera), dzielnie odpiera argumenty opinii publicznej o niebezpieczen ´ stwie, jakie ˛ odtajnienie teczek. Lecz w kwestii utworzenia jednostki zarza ˛dzaja ˛cej niesie ze soba ˛ty, bowiem nie chodziło mu aktami enerdowskiej bezpieki były pastor był nieugie ˛ w społeczen ˛ czy samosa ˛d wobec tajnych i etatoo (przepowiadana ´ stwie) zemste ˛cznie o rehabilitacje ˛ setek tysie ˛cy niewinnie wych wspo ´ łpracowniko ´ w, lecz wyła skazanych i represjonowanych obywateli, poznanie prawdy i uzyskanie zados ´c ´uczynienia dla ofiar. Jako chrzes ´ cijanin wiedział, z ˙ e pokrzywdzonym nalez ˙y zwro ´ cic ´ ich godnos ´c ´ , przyznac ´ odszkodowania, a takz ˙ e doprowadzic ´ do jak ˛dzie moz ˛kkie najszybszej zmiany elit politycznych, w kto ´ rych nie be ˙ liwe „mie ˛dowanie” i zabraknie miejsca dla byłych oficero la ´ w słuz ˙ by bezpieczen ´ stwa i donosicieli. Warto zaznaczyc ´ , iz ˙ Gauck pełnomocnikiem ds. akt Stasi został w dos ´c ´ ˛ło sie ˛ w połowie czerwca 1990 r., kiedy to przypadkowy sposo ´ b. Wszystko zacze ˛ nowego ministra spraw wewne ˛trznych NRD – Petera-Michaela Diestela, decyzja ˛zany został komitet obywatelski przy Normannenstrasse w Berlinie-Lichtenrozwia

Nowy prezydent RFN – Joachim Gauck

147

˛cy od momentu szturmu na centrale ˛ Stasi w dniu 15 stycznia bergu 9, zabezpieczaja ˛ciu z archiwo 1990 r. tajne dokumenty. Po usunie ´ w przedstawicieli komiteto ´w ˛ specjalna komisja ds. likwidacji Stasi 10, kto ukonstytuowała sie ´ ra na pierwszym ˛cego. Został nim Joachim Gauck. posiedzeniu wybrała swojego przewodnicza Do jej centralnych zadan ´ nalez ˙ ało ujawnienie tzw. oficero ´ w do zadan ´ specjal11 ˛cej przyszłos ´c ´ tajnych dokumennych (OibE) oraz wypracowanie ustawy reguluja to ´ w z archiwo ´ w Stasi. Członkowie komisji mieli trudnos ´ ci (szczego ´ lnie w drugiej ˛cego zabezpieczenie całokształtu akt kwestii) z przeforsowaniem projektu zakładaja ˛pnienie w celu politycznego, prawnego i historycznego rozliczenia sie ˛ i ich udoste ˛. Dzie ˛ki wsparciu doradco z przeszłos ´ cia ´ w z Niemiec Zachodnich (gło ´ wnie w kwes˛ uporac ˛ tii ochrony danych osobowych) komisji dos ´c ´ szybko udało sie ´ z nowa ˛ i 24 sierpnia 1990 r. parlament NRD prawie jednogłos ˛ł „ustawe ˛ regulacja ´ nie przyja o zabezpieczeniu i korzystaniu z danych osobowych byłego Ministerstwa Bez˛du Bezpieczen pieczen ´ stwa Narodowego ͞ Urze ´ stwa Narodowego” 12. ˛towanie sukcesu trzeba było jeszcze poczekac Lecz na s ´ wie ´ , bowiem Joachim ˛ z kolejnym problemem, Gauck i jego wspo ´ łpracownicy musieli zmierzyc ´ sie ˛ zapisu we włas a mianowicie zmiana ´ ciwie wynegocjowanym juz ˙ traktacie zjednoczeniowym (Einigungsvertrag), kto ´ ry w sprawie akt Stasi przewidywał, z ˙e ˛ one przeje ˛te przez archiwum federalne w Koblencji. Zaro zostana ´ wno Gauck, jak ˛ na takie rozwia ˛zanie, bowiem nie i pozostali członkowie komisji nie zgadzali sie ˛ta przez jedyny demokratycznie wybrany rza ˛d NRD ustawa chcieli, aby nowo przyje ˛pnie popadła w zapomnienie. funkcjonowała zaledwie przez kilka tygodni, a naste ˛ na kompromis, kto Po negocjacjach w Bonn zgodzono sie ´ ry przewidywał uzupeł˛, iz ˛ Ludowa ˛ ustawa nienie przyszłego traktatu o klauzule ˙ uchwalona przez Izbe ˛zywac przestanie obowia ´ w momencie zjednoczenia, a po przywro ´ ceniu jednos ´ ci ˛ o tej Niemiec parlament RFN w miejsce starej ustawy wprowadzi w z ˙ ycie nowa ˛ otwarte, a zarza ˛dzac samej podstawie prawnej. Ponadto ustalono, z ˙ e akta zostana ´ ˛dzie powołany przez parlament NRD specjalny pełnomocnik ds. dokumennimi be ´ nia 1990 r. na to to ´ w Stasi 13. Na ostatnim posiedzeniu Izby Ludowej w dniu 28 wrzes
˛ centrala Ministerstwa Słuz Przy Normannenstrasse 22 w Berlinie mies ´ ciła sie ˙ by Bezpieczen ´ stwa ˛ tam muzeum, kto NRD. Teraz znajduje sie ´ re zbiera, przechowuje, dokumentuje, opracowuje naukowo ˛pnia zwiedzaja ˛cym materiały zwia ˛zane z systemem politycznym NRD. Por.: www. i udoste stasi-museum.de 10 Sonderausschuss zur Auflösung der Stasi. 11 ˛ grupe ˛ oficero Offizier im besonderen Einsatz – chodzi tu o specjalna ´ w etatowych zatrudnionych ˛c swoja ˛ działalnos w MfS, kto ´ rzy zatajaja ´c ´ w strukturach słuz ˙ by bezpieczen ´ stwa NRD zatrudnieni byli na kluczowych stanowiskach pan ´ stwowych. 12 Gesetz über die Sicherung und Nutzung der personenbezogenen Daten des ehemaligen ˛du Bezpieczen MfS͞AfNS. W przypadku Urze ´ stwa Narodowego chodzi o AfNS (Amt für Nationale Sicherheit). 13 Sonderbeauftragter für die personenbezogenen Unterlagen des ehemaligen Staatssicherheitsdienstes der DDR.
9

148

Ernest Kuczyn ´ ski

stanowisko wybrano Joachima Gaucka, kto ´ ry kilka dni po ´z ´ niej – w chwili narodzin ˛ł na czele urze ˛du istnieja ˛cego pocza ˛tkowo tylko na papierze. nowych Niemiec, stana ˛ cezura ˛, bowiem opro Moment zjednoczenia był dla Gaucka podwo ´ jna ´ cz ˛tpienia była funkcja szefa jednostki zarza ˛dzaja ˛cej przełomu w karierze, jakim bez wa ˛ Stasi, doszło ro spus ´ cizna ´ wniez ˙ do znacznych zmian w jego z ˙ yciu osobistym. Po 14 ˛ł decyzje ˛ o przeprowadzce do Berlina i w pełni pos ˛cił sie ˛ ˛ podja ´ wie separacji z z ˙ ona powierzonemu stanowisku. W dniu 3 paz ´ dziernika 1990 r., przy pomocy zaledwie trzech pracowniko ´ w (Christiana Ladwiga, jego z ˙ ony Elisabeth oraz Davida Gilla), ˛ł tworzenie urze ˛du od podstaw – pocza ˛tkowo musiał znalez były pastor rozpocza ´c ´ ˛ jednostki, zadbac ˛psiedzibe ´ o wyposaz ˙ enie, zatrudnic ´ odpowiedni personel, a naste ˛ urze ˛du i plan jego zarza ˛dzania. nie ustalic ´ strukture ˛dzie musiał zatrudnic ˛, kto Dla Gaucka było jasne, z ˙ e w tym celu be ´ osobe ´ ra ˛ ˛ opro ´ cz wykształcenia prawniczego i stosownego dos ´ wiadczenia bedzie cieszyc ´ sie ˛ od pełnym zaufaniem przełoz ˙ onego. Wybo ´ r padł na prawnika z Bawarii, specjaliste ˛da ˛cego w latach 1990-1995 ochrony danych osobowych – Hansjörga Geigera 15, be ˛pca ˛ pełnomocnika ds. teczek Stasi. Jego kompetencje, fachowa wiedza zaste i zaangaz ˙ owanie pozwoliły uwierzyc ´ „pierwszemu lustratorowi RFN”, iz ˙ wspo ´ lnie ˛ pokonac uda sie ´ trudnos ´ ci i doprowadzic ´ do ustalenia podstaw prawnych, według ˛dzaja ˛ca aktami wschodnioniemieckto ´ rych miałaby funkcjonowac ´ jednostka zarza kiej bezpieki 16. ˛cy z Niemiec Zachodnich Geiger od pocza ˛tku rzucił sie ˛ w wir pracy Pochodza – opro ´ cz wspierania swojego szefa podczas spotkan ´ w ministerstwie spraw ˛trznych w Bonn (tam przekonywano władze federalne o słusznos ˛pwewne ´ ci udoste ˛dzie, nienia ogo ´ łowi społeczen ´ stwa akt), aktywnie działał ro ´ wniez ˙ w berlin ´ skim urze gdzie przybliz ˙ ał pracownikom z byłej NRD zasady demokracji – tłumaczył m.in. na ˛dnos czym polega praworza ´c ´ , czym jest pan ´ stwo prawa i ochrona danych osobo˛ki jego pomocy Gauck wych, jak działa administracyjny aparat pracowniczy. Dzie szybko us ´ wiadomił sobie, jaki ogrom pracy czeka go w najbliz ˙ szym czasie, tym
14 ˛d prezydenta niemieckie media domagały sie ˛ wyjas Po wyborze Joachima Gaucka na urza ´ nien ´ w sprawie jego nieuregulowanego z ˙ ycia rodzinnego. Obecna głowa pan ´ stwa pozostaje od 1991 r. ˛ Gerhild Gauck, lecz do tej pory nie doszło do rozwodu, chociaz w separacji z z ˙ ona ˙ od kilkunastu lat ˛zany jest z pochodza ˛ca ˛ z Norymbergii dziennikarka ˛ – Daniela ˛ Schadt, kto ˛ Gaucka zwia ´ ra zgodnie z wola ˛ dama ˛ Niemiec. Por. m.in.: R. Deini nger, Daniela Schadt und Joachim Gauck: Die została pierwsza Kandidatin an seiner Seite, „Süddeutsche Zeitung”, 29.06.2010; P. Dörhöfer͞P. Hanack, Joachim Gauck und Daniela Schadt: Die First Lady aus Hanau, „Frankfurter Rundschau” 17.03.2012; U. Keseling, Präsidentenwahl: Daniela Schadt, Deutschlands erste „First Freundin”, „Die Welt” 18. März 2012. 15 Hansjörg Geiger (ur. w 1942 r. w Brünn) po odejs ´ ciu ze stanowiska dyrektora BStU pełnił w RFN ˛du Ochrony waz ˙ ne funkcje pan ´ stwowe. W latach 1995-1997 był m.in. szefem Federalnego Urze Konstytucji (Bundesamt für Verfassungsschutz – kontrwywiad RFN), natomiast w okresie 1996-1998 stał na czele Federalnej Słuz ˙ by Wywiadowczej (Bundesnachrichtendienst – agencja wywiadowcza). 16 Por. J. Gauck, Winter im Sommer..., s. 255-263.

Nowy prezydent RFN – Joachim Gauck

149

˛dnym celem pełnomocnika spus bardziej z ˙ e nadrze ´ cizny Stasi było stworzenie regulacji prawnej, kto ´ ra pozwalałaby na wydawanie akt zaro ´ wno osobom ˛dom, sa ˛dom, dziennikarzom czy poszkodowanym, jak i parlamentowi, urze naukowcom 17. ˛tku swojego urze ˛dowania Lecz o ´ wczesny specjalny pełnomocnik od pocza natrafiał na trudnos ´ ci. Te najpowaz ˙ niejsze dotyczyły obaw, iz ˙ upublicznienie zawartos ´ ci teczek obywateli – zwłaszcza czynnych polityko ´ w – zaowocuje politycznym kryzysem w obu pan ´ stwach niemieckich. Argumenty przeciwniko ´ w przyszłej ˛cej jednoznacznie ustawy (zapisanej w klauzuli traktatu zjednoczeniowego) maja ˛k: „dojdzie do zemsty okres ´ lic ´ losy akt Stasi, miały cały czas ten sam wydz ´ wie ˛ prawa jednostki”. Ponadto opro ˛cych i zabo ´ jstw”, „pogwałcone zostana ´ cz biez ˙a ˛dkowaniem i archiwizacja ˛ dokumento problemo ´ w z zabezpieczeniem, porza ´ w, zwierzchnik akt miał kłopot z zatrudnianiem nowych pracowniko ´ w. Wprawdzie ˛dzie nie brakowało, to jednak ro zgłoszen ´ do pracy w nowo powstałym urze ´z ˙ nice ˛dzy wschodnioniemieckimi opozycjonistami z czasu przełomu a rza ˛dem zdan ´ mie federalnym były olbrzymie – Joachim Gauck chciał wspo ´ łpracowac ´ nie tylko z byłymi członkami komiteto ´ w obywatelskich, lecz takz ˙ e skorzystac ´ z usług byłego ˛ wiedza ˛ fachowa ˛ personelu słuz ˙ by bezpieczen ´ stwa, kto ´ rzy dysponowali rozległa (gło ´ wnie archiwis ´ ci i technicy). W obliczu takiej polityki kadrowej doszło w społeczen ´ stwie do kolejnych polemik i zarzuto ´ w, lecz Gauckowi zalez ˙ ało na czasie ˛ jednostki (informacje o tajnych – musiał bowiem jednoczes ´ nie koordynowac ´ prace ˛co), a takz ˛ce wspo ´ łpracownikach udzielane były na biez ˙a ˙ e przekonywac ´ zasiadaja ˛cia ustawy o aktach w parlamencie partie o koniecznos ´ ci jak najszybszego przyje ˛cym włas Stasi, kto ´ ra opro ´ cz regulacji prawnej połoz ˙ yłaby kres trwaja ´ ciwie od dnia ˛zania MfS (17.11.1989) sporom o przyszłos rozwia ´c ´ tajnych dokumento ´ w. Długo oczekiwany moment nadszedł w dniu 20 grudnia 1991 r., kiedy to ˛ł ustawe ˛ o dokumentach słuz parlament federalny przyja ˙ by bezpieczen ´ stwa byłej ˛cej niespełna NRD (StUG). Jej wejs ´ cie w z ˙ ycie oznaczało nie tylko koniec trwaja dwa lata debaty społecznej nad losami spus ´ cizny Stasi 18, lecz przede wszystkim ˛powanej pracy jednostce zarza ˛dzanej przez Joachima Gaucka, umoz ˙ liwienie nieskre ˛ federalnego pełnomocnika dokumento kto ´ ry od tego momentu pełnił funkcje ´w 19 słuz ˙ by bezpieczen ´ stwa byłej NRD . Stanowisko to były pastor piastował przez ˛pic ˛pczyni dwie kadencje, by w paz ´ dzierniku 2000 r. usta ´ miejsca swojej naste
Por. tamz ˙ e, s. 264-270. S. Schumann, Vernichten oder offenlegen? Zur Entstehung des Stasi-Unterlagen-Gesetztes. Eine Dokumentation der öffentlichen Debatte 1990͞91, Berlin 1995 (pozycja wydana przez BStU). 19 Bundesbeauftragter für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen DDR. ˛du ds. Akt Słuz Warto zaznaczyc ´ , iz ˙ szef Urze ˙ by Bezpieczen ´ stwa byłej NRD wybierany jest przez ˛ funkcje ˛ pie ˛c parlament federalny i sprawuje swoja ´ lat, przy czym moz ˙ e on pozostac ´ na stanowisku na ˛ kadencje ˛. Por. Gesetz über die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen DDR kolejna (Stasi-Unterlagen-Gesetz, w skro ´ cie: StUG), 4 Abschnitt, § 35.
18 17

150

Ernest Kuczyn ´ ski

– Marianne Birthler 20 (ta z kolei w marcu 2011 r. przekazała fotel szefa BStU znanemu dysydentowi z czaso ´ w NRD – Rolandowi Jahnowi 21). ˛zuja ˛ca do dnia dzisiejszego i nowelizowana os Obowia ´ miokrotnie 22 ustawa ˛dowi m.in. na: „wgla ˛d do o aktach Stasi pozwala powołanemu do z ˙ ycia urze własnych akt ofiarom, wspieranie (...) rehabilitacji niesłusznie przes ´ ladowanych oso ´ b, przes ´ wietlenie słuz ˙ by publicznej i sektora prywatnego, informowanie opinii ˛ ˙ liwe stało sie publicznej o strukturze i sposobie działania MfS” 23. Tym samym moz ˛pnienie dokumento udoste ´ w w celu politycznego, prawnego i historycznego roz˛ z przeszłos ˛. W opinii pierwszego szefa BStU, udało sie ˛ „stworzyc liczenia sie ´ cia ´ ˛ specjalna ˛ dla konkretnej sytuacji historycznej. Zapewniała ona prawo ustawe ˛pu do danych, kto ˛co lekcewaz ˛cy reguły doste ´ re pozyskane zostały w sposo ´ b znacza ˙a ˛d w dane osobowe, kto pan ´ stwa prawa. (...) Poza tym umoz ˙ liwia ona wgla ´ re 24 ˛˛ ´ l tej ustawy osobom czytaja w zwykłym przypadku podlegaja ochronie” . W mys ˛pniane sa ˛ nie tylko pseudonimy donosicieli, lecz takz cym akta udoste ˙ e ich pełne nazwiska, przy czym w celu ochrony danych oso ´ b trzecich wszelkie dokumenty ˛ odpowiednio anonimizowane. wydawane przez BStU sa ´ ˛c rozwo ˛ciem było Sledza ´ j BStU moz ˙ na dojs ´c ´ do przekonania, iz ˙ trafnym posunie ˛dzaja ˛cej całokształtem dokumentacji MfS, tym utworzenie specjalnej jednostki zarza ˛ działalnos bardziej z ˙ e instytucja ta nie tylko prowadzi niezwykle oz ˙ ywiona ´c ´ 25, lecz
20 Marianne Birthler (ur. 22.01.1948 w Berlinie) – wschodnioniemiecka opozycjonistka, niemiecka ˛zana po zjednoczeniu Niemiec z partia ˛ Zwia ˛zek’90 – Zieloni. działaczka społeczna i polityk, zwia ˛ federalnego pełnomocnika ds. archiwo W okresie 11.10.2000-14.03.2011 pełniła funkcje ´ w Słuz ˙ by ˛ na prezydenta RFN. Bezpieczen ´ stwa NRD. W 2009 r. była kandydatka 21 Roland Jahn (ur. 14.07.1953 w Jenie) – wschodnioniemiecki opozycjonista i dysydent, działacz na rzecz praw obywatelskich, dziennikarz. Po aresztowaniu w 1982 r. został pozbawiony obywatelstwa ˛ w Berlinie Zachodnim utrzymywał NRD i zmuszony do wyjazdu do RFN (1983). Po osiedleniu sie kontakty i aktywnie wspierał opozycjonisto ´ w z NRD. Jako dziennikarz pracował m.in. dla redakcji magazynu „Kontraste” (ARD), dziennika „Tageszeitung”, radia „Glasnost”. 28.01.2011 r. został ˛ wybrany na nowego pełnomocnika federalnego ds. archiwo ´ w Słuz ˙ by Bezpieczen ´ stwa NRD. Funkcje ˛ pełni od 14.03.2011 r. te 22 ˛cia przez Rolanda Ostatnia nowelizacja była w duz ˙ ej mierze wynikiem prowadzonej od obje ˛du debaty na temat planowanego zwolnienia zatrudnionych w BStU Jahna stanowiska szefa urze ˛dniko ˛da ˛cych w przeszłos urze ´ w, be ´ ci funkcjonariuszami słuz ˙ by bezpieczen ´ stwa. Por. Por. J. Beleites, Mit lautem Donner zu kurz gesprungen, „Deutschland Archiv”, nr 44͞2011, s. 484-490. 23 J. Gauck, Winter im Sommer..., s. 269-270. 24 Tamz ˙ e, s. 270. 25 ˛wszy od dnia 2 stycznia 1992 r., kiedy po raz pierwszy umoz ˛d do Pocza ˙ liwiony został wgla ˛du korzystano ponad 6,5 miliona razy. Na te ˛ imponuja ˛ca ˛ liczbe ˛ składa sie ˛ m.in. teczek, z usług urze ˛p do akt, 1,7 mln pro ˛ czynnych ponad: 2,7 mln rozpatrzonych wniosko ´ w obywateli o doste ´s ´ b o lustracje zawodowo oso ´ b zatrudnionych w sektorze publicznym, 24 tys. podan ´ dziennikarzy i badaczy, 476 tys. ˛cych rehabilitacji, odszkodowan ˛pstw, a takz spraw dotycza ´ czy s ´ cigania przeste ˙ e 1,1 mln pro ´s ´b o przyznanie renty. Wg najnowszego sprawozdania z działalnos ´ ci BStU (stan z 31.12.2010), do instytucji ˛ło w sumie 6 574 359 wniosko ˛pnienie akt, natomiast tej napłyne ´ w, z czego 2 749 483 to pros ´ by o udoste 3 323 414 to zlecenia lustracyjne. Por. 10. Tätigkeitsbericht der Bundesbeauftragten für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen DDR, s. 111.

Nowy prezydent RFN – Joachim Gauck

151

˛dza tajnymi dokumentami 26. Dla obecnego prezydenta RFN przede wszystkim zarza ˛cone zarza ˛dzaniu tej niezwykle potrzebnej (chociaz lata pos ´ wie ˙ przez niekto ´ rych ˛gu krytykowanej) placo w dalszym cia ´ wki były szczego ´ lne. W duz ˙ ej mierze dlatego, ˛dzana przez niego w latach 1990-2000 instytucja jest przykładem dla wielu iz ˙ zarza krajo ´ w (nie tylko byłego Bloku Wschodniego), gdzie do dnia dzisiejszego nie ˛ w pełni ze spus ˛ słuz uporano sie ´ cizna ˙ b bezpieczen ´ stwa. ˛cy juz W tym konteks ´ cie warto zaznaczyc ´ , iz ˙ istnieja ˙ ponad dwadzies ´ cia lat ˛d od pocza ˛tku swojego istnienia wywołuje ambiwalentne odczucia, nie pourza ˛c tym samym na oboje ˛tnos ˛ z dyktatura ˛ zwalaja ´c ´ wobec sposobu rozliczania sie ˛, z wschodnioniemieckiej republiki. Prowadzone debaty i dyskusje pokazuja ˙e istnieje wiele pomysło ´ w na przyszłos ´c ´ BStU – dla jednych „zła koniecznego”, dla ˛cej „niemiecka ˛ droge ˛” rozrachunku z przeszłos ˛. drugich zas ´ jednostki kształtuja ´ cia ˛dzanej Nie dziwi zatem fakt, iz ˙ opinie na temat instytucji zarza obecnie przez ˛ i nie be ˛da ˛ w przyszłos Rolanda Jahna nie sa ´ ci jednolite, tym bardziej, jes ´ li ˛ punkty widzenia: oso wez ´ miemy pod uwage ´ b poszkodowanych przez Stasi, byłych tajnych i jawnych wspo ´ łpracowniko ´ w MfS, naukowco ´ w i historyko ´ w czy tez ˙ przedstawicieli medio ´ w. ˛c wywiady z Joachimem Gauckiem 27, a takz ˙ e jego wspomnienia, Czytaja ˛tku nietrudno odnies ´c ´ wraz ˙ enie, iz ˙ dla pierwszego szefa BStU od samego pocza ˛d ten słuz istotny był fakt, iz ˙ urza ˙ y dobru publicznemu, a jego najwaz ˙ niejszym celem ˛pnienie akt osobom poszkodowanym, kto jest udoste ´ re po uprzednim złoz ˙ eniu ˛ moz ˛du we własne teczki 28. Liczni stosownego wniosku otrzymuja ˙ liwos ´c ´ wgla
˛du przechowywanych jest obecnie ponad 111 km biez ˛cych tajnych akt (ponad W archiwach urze ˙a ˛pnionych), ok. 47 km (w przeliczeniu) audiowizualnych nos 84% z nich zostało juz ˙ udoste ´ niko ´w ˛c informacji (tas ´ m magnetofonowych, mikrofilmo ´ w itp.), ponad 1,4 mln zdje ´ , negatywo ´ w i przez ´ roczy, ˛ zniszczyc a takz ˙ e około 15,5 tys. worko ´ w z tajnymi materiałami, kto ´ re w 1989 r. udało sie ´ pracownikom Stasi (wg statystyk BStU na dzien ´ 30.06.2010). Warto zaznaczyc ´ , iz ˙ podarte dokumenty były ˛czny do kon rekonstruowane w sposo ´ b re ´ ca 2008 r., natomiast w dniu dzisiejszym trwa (we wspo ´ łpracy z Instytutem Fraunehofera) wirtualna rekonstrukcja papierowych skrawko ´ w, kto ´ re w ramach ˛czone sa ˛ za pomoca ˛ specjalnych skanero projektu pilotaz ˙ owego ła ´ w (potocznie nazywanych ˛ formatu A4. To, jak długo projekt ten be ˛dzie konStasi-Schnipselmaschine) w całos ´c ´ , tj. strone ˛pnego, a takz tynuowany, zalez ˙ y w duz ˙ ej mierze od ilos ´ ciowego i jakos ´ ciowego wyniku etapu wste ˙e wysokos ´ ci poniesionych koszto ´ w, lecz juz ˙ teraz wiadomo, iz ˙ Bundestag postanowił rozszerzyc ´ obecne zlecenie badawcze i zapewnic ´s ´ rodki (w wysokos ´ ci 2 mln euro) na dalsze badania do kon ´ ca 2012 r.. Por. m.in. E. Kuczyn ´ ski, Działalnos ´c ´ Urze ˛du...; J. Weberl ing͞G. Spitzer, Virtuelle Rekonstruktion „vorvernichteter” Stasi-Unterlagen. Technologische Machbarkeit und Finanzierbarkeit – Folgerungen für Wissenschaft, Kriminaltechnik und Publizistik, Berlin 2007 (Schriftenreihe des Berliner Landesbeauftragten für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen DDR; Bd. 21). 27 Por. m.in.: J. Gauck, Die Vergangenheit in der Gegenwart, „Deutschland Archiv” nr 4͞1992, s. 437-445; t enz ˙ e, Wer wissen will, soll wissen können, „Gewerkschaftliche Monatshefte” nr 5͞1994, s. 318-328; tenz ˙ e, Die Möglichkeiten der Gegenwart realistisch sehen, „Horch und Guck” H. 20 (1͞1997), s. 64-67. 28 ˛d do akt jest pocza ˛tkiem procedury, kto Złoz ˙ enie wniosku o wgla ´ ra obecnie trwa około dwo ´ ch lat. Tak długi okres oczekiwania wynika z wysokiej liczby zgłoszen ´ , a takz ˙ e czasu potrzebnego na włas ´ ciwe
26

152

Ernest Kuczyn ´ ski

˛puja ˛ do lektury z mieszanymi odczuciami, ro ˛ zainteresowani przyste ´z ˙ nie tez ˙ reaguja ˛d do akt przynosi na tres ´c ´ skrupulatnie gromadzonych donoso ´ w, bowiem wgla zazwyczaj odpowiedzi na nieznane wczes ´ niej pytania i wyjas ´ nia m.in. powody szykanowania, zwolnienia z pracy, aresztowania, nieotrzymania awansu czy relego˛s wania z uczelni, co nalez ˙ y przypisac ´ najcze ´ ciej donosom szpicli, kto ´ rych nie brakowało ro ´ wniez ˙ ws ´ ro ´ d rodziny i przyjacio ´ ł. A potrzeba do tego – jak pisze Gauck ˛ z własna ˛ przeszłos ˛, nierzadko – niezwykłej odwagi, by jeszcze raz zmierzyc ´ sie ´ cia ˛ na ponowne rozdrapanie ro ´ wniez ˙ i determinacji, az ˙ eby pods ´ wiadomie zgodzic ´ sie dawno juz ˙ zabliz ´ nionych ran: „Wspominanie nie oznacza tylko przywołania ˛c kawałka przeszłos ´ ci, lecz takz ˙ e che ´ ponownego poczucia czegos ´ minionego i juz ˙ zapomnianego” 29. Odejs ´ cie ze stanowiska pełnomocnika akt Stasi w dniu 11 paz ´ dziernika 2000 r. ˛ rozpoczeło kolejny, lecz nie mniej waz ˙ ny rozdział w z ˙ yciu Joachima Gaucka. Do ˛d prezydencki był on m.in. cenionym i cze ˛sto momentu jego wyboru na urza ˛cym prelegentem, słyna ˛cym z płomiennych przemo ˛cych podro ´z ˙ uja ´ wien ´ poruszaja ˛pieniach udowadniał niejednokrotnie, wiele istotnych problemo ´ w. W swoich wysta ˛ dobro iz ˙ takie hasła jak: sprawiedliwos ´c ´ , postawa jednostki czy prawda stanowia ˛ „nauczyciela demokracji” i stał sie ˛ nie najwyz ˙ sze. Z biegiem lat zyskał sobie opinie tylko symbolem przełomu, lecz takz ˙ e laureatem licznych nagro ´ d i wyro ´z ˙ nien ´ 30, ˛ wynikiem jego walki – przed 1990 r. z dyktatura ˛ NRD, zas kto ´ re w duz ˙ ej mierze sa ´ ˛ lustracje ˛ oraz odpowiednia ˛ interpretacje ˛ kluczopo zjednoczeniu o jak najszybsza ˛c wych poje ´ : demokracja, wolnos ´c ´ jednostki i prawa człowieka. ˛ciu zaszczytnej funkcji głowy pan Jednakz ˙ e po obje ´ stwa, Gauck nie moz ˙ e – co ˛ niemieccy i zagraniczni komentatorzy – bazowac ˛cznie na swojej podkres ´ laja ´ wyła ˛ na biez ˛wiedzy oraz bogatym dos ´ wiadczeniu z ˙ yciowym, lecz winien skupic ´ sie ˙a cych problemach, kto ´ rych w ostatnim czasie zaro ´ wno w Niemczech, jak i Europie nie brakuje. Wprawdzie przez ostatnie dwadzies ´ cia lat wspo ´ łkształtował on ˛ społeczen ´ stwo demokratyczne w RFN, lecz w tym momencie musi zmierzyc ´ sie ˛cymi m.in. Niemiec i Starego Kontynentu. z trudnymi aktualnie tematami dotycza Do zadan ´ , kto ´ re nalez ˙ y wykonac ´ w pierwszej kolejnos ´ ci, 72-letni prezydent
˛cie wszelkich danych o osobach trzecich, bowiem udoste ˛pniane przygotowanie dokumento ´ w, tj. usunie ˛ odnosic ˛ wyła ˛cznie do osoby wnioskodawcy. Por. Stasi-Unterlagen-Gesetz, informacje moga ´ sie 3 Abschnitt, § 12-18. 29 J. Gauck, Winter im Sommer..., s. 273. 30 M.in.: Theodor-Heuss-Medaille (1991), Krzyz ˙ Zasługi I. Klasy (1995), Hermann-Ehlers-Preis ˛ (1996), Hannah-Arendt-Preis (1997), Dolf-Sternberger-Preis (2000), Wielki Krzyz ˙ II Klasy z Gwiazda (2000), Cicero-Rednerpreis (2000, kategoria: polityka), Erich-Kästner-Preis (2001), Heinz-Herbert-Karry-Preis (2005), Thomas-Dehler-Preis (2008), Geschwister-Scholl-Preis (2010), Goldene Henne (2010), Ludwig-Börne-Preis (2011), Hambacher Preis (2011). Ponadto otrzymał on tytuł doktora honoris causa trzech uczelni: uniwersytetu w Rostocku (1999, wydział teologiczny), uniwersytetu w Jenie (2001, wydział filozoficzny) oraz uniwersytetu w Augsburgu (2005), a takz ˙ e jest honorowym obywatelem miasta Rostock (2012).

Nowy prezydent RFN – Joachim Gauck

153

˛du powinien zaliczyc ´ zaro ´ wno odbudowanie zaufania „do prezydenckiego urze ˛z i całej klasy politycznej, kto ´ re tak nadwyre ˙ ył jego poprzednik”, jak i przekonanie rodako ´ w „do korzystania w pełni z demokracji i uczestniczenia w z ˙ yciu politycz˛cych opinii, prawdziwym wyzwaniem dla Gaucka nym kraju” 31. Według panuja ˛dzie przywro ˛dowi głowy pan be ´ cenie nalez ˙ ytego szacunku urze ´ stwa, tym bardziej z ˙e ˛ on w ostatnich miesia ˛cach ws nie cieszył sie ´ ro ´ d Niemco ´ w szczego ´ lnym powaz ˙ aniem, co w pewien sposo ´ b wpływało ro ´ wniez ˙ na wizerunek RFN na scenie ˛dzynarodowej. mie W tym konteks ´ cie warto ro ´ wniez ˙ zaznaczyc ´ , iz ˙ naro ´ d niemiecki pokłada w nowym prezydencie duz ˙ e nadzieje i liczy przede wszystkim na pozytywne ˛stokroc ˛ oz ˙ ywienie tamtejszej sceny politycznej. W ostatnim czasie cze ´ słyszy sie ˛, iz ˛ czegos ˛cej aniz opinie ˙ od Joachima Gaucka z jednej strony oczekuje sie ´ wie ˙ eli pełnienia funkcji reprezentacyjnej, podpisywania ustaw czy nadawania odznaczen ´, ˛c jego imponuja ˛cy z zas ´ z drugiej obdarza zaufaniem, podkres ´ laja ˙ yciorys, brak ˛ charyzme ˛ oraz uwikłania w „partyjne kalkulacje i parlamentarne gierki”, niebywała fakt, iz ˙ były pastor „na szacunek rodako ´ w zapracował nie w Bundestagu, lecz na ulicach, w kos ´ ciołach, w prywatnych mieszkaniach” 32. Opinii publicznej w RFN na ˛d swo ´ j sposo ´ b przypadł do gustu ro ´ wniez ˙ fakt, iz ˙ kanclerz Merkel, kto ´ ra „dota ˛dzie musiała sie ˛ władała pan ´ stwem samodzielnie i z is ´ cie cesarskim rozmachem, be ˛s ˛c ˙ e cze ´c ´s ´ wiateł reflektoro ´ w skierowana została na nieco posuna ´ ” 33, tym bardziej z „prezydenta serc” jeszcze przed 18 marca 2012 r. ˛s ˛ sie ˛ pytania, jak obecny prezydent RFN poradzi sobie Co raz cze ´ ciej pojawiaja ˛cymi na niego wyzwaniami, jak przebiegac ˛dzie jego kadencja, czy z czekaja ´ be ˛zyk z Angela ˛ Merkel? Zaro znajdzie wspo ´ lny je ´ wno w Niemczech, jak i w Polsce słychac ´ uszczypliwe komentarze, z ˙ e Gauck – „człowiek ukształtowany całkowicie ˛skie spektrum tematyczne” 34, co przez enerdowskie horyzonty”, posiada „zbyt wa ˛tpliwos w pewnym sensie podaje w wa ´c ´ moz ˙ liwos ´c ´ stworzenia przez niego recepty ˛czki. Media w RFN spekuluja ˛ na temat tego, co były na niemieckie i europejskie bola pastor powie na temat kryzysu gospodarczego, obecnej sytuacji w Grecji czy ˛ i USA, demokracji na Starym Kontynencie, jak Hiszpanii, stosunko ´ w z Rosja ˛ do problemu imigranto odniesie sie ´ w w Niemczech, zastosowania energii atomowej, czy pozostanie przeciwnikiem ruchu Occupy i poprze udział z ˙ ołnierzy ˛dzie Bundeswehry w kolejnych misjach pokojowych, a przede wszystkim czy be ˛ opinii kanclerz Merkel. w stanie przeciwstawic ´ sie ˛, iz Dziennikarze zgodnie podkres ´ laja ˙ dotychczasowe atuty Gaucka okazały ˛ na tyle skuteczne, by nad Renem i Szprewa ˛ załagodzic ˛cia mie ˛dzy sie ´ napie

31 32 33 34

B. Wielin ´ ski, Pastor Gauck prezydentem Niemiec, „Gazeta Wyborcza” 19.03.2012, s. 9. M. Magierowski, Nieuleczalny antykomunista, „Rzeczpospolita” 25-26.02.2012, s. 7. Tamz ˙ e. A. Krzemin ´ ski, Cała władza z NRD, „Polityka” nr 9͞2012, s. 51.

154

Ernest Kuczyn ´ ski

˛, przekonac ˛ cze ˛s obywatelami i polityka ´ do siebie znaczna ´c ´ opinii publicznej ˛ pan ˛ okazac ˛ niewystarczaja ˛ce, jes i wybrac ´ go głowa ´ stwa, lecz moga ´ sie ´ li trzeba ˛dzie odnies ˛ do wspo be ´c ´ sie ´ łczesnych debat. Sama sympatia do jego osoby, uznanie ˛pia ˛ merytorycznej wiedzy i nie dokonan ´ czy tez ˙ talent krasomo ´ wczy nie zasta ˛ głe ˛bszej refleksji nad problemami wspo spowoduja ´ łczesnego s ´ wiata. W samej tylko Republice Federalnej, gdzie „społeczen ´ stwo nigdy nie było tak liberalne i otwarte ˛s ˛ do głosu „rosna ˛ce mimo gospodarczej jak dzisiaj”, coraz cze ´ ciej dochodza ˛ce konflikty prosperity niero ´ wnos ´ ci, pluralizacja etniczna i religijna, narastaja ˛ nie tylko nowe podziały, ˛dzypokoleniowe i niepewnos ´ re tworza mie ´c ´ jutra” 35, kto ˛ potrzebe ˛ pomysło ˛bszych reform. lecz takz ˙ e uwydatniaja ´ w i głe Dziennikarz Piotr Buras postawił na łamach „Gazety Wyborczej” ciekawe pytanie: czy Joachim Gauck jest prezydentem na te czasy? Z jednej strony o ´w ˛ „miłos ´ nik wolnos ´ ci” nie nalez ˙ y do z ˙ adnego politycznego układu i wydaje sie miec ´ ˛ osobowos ˛ scene ˛ polityczna ˛, na tyle silna ´c ´ , by oz ˙ ywic ´ i wzmocnic ´ niemiecka ˛gaja ˛c zazwyczaj do kanonu dobrze mu znanych temato z drugiej zas ´ , sie ´ w, nie daje ˛c swoja ˛ wizje ˛ s jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy „opieraja ´ wiata na ˛ dos ´ wiadczeniach sprzed zjednoczenia i czasu przełomu 1989͞90, wykaz ˙ e sie ˛dzie moz ˛ w tej ˙ na wypowiedziec ´ sie wyczuciem problemo ´ w XXI wieku” 36? Nim be ˛c ˛ czasu, lecz dla federalnej głowy pan kwestii, musi upłyna ´ jeszcze troche ´ stwa jest to ˛c pozostac znak, iz ˙ chca ´ „drogowskazem wspo ´ łczesnych Niemco ´ w” powinien jak ˛pienia, a wtedy byc ˛ sie ˛ najszybciej uwspo ´ łczes ´ nic ´ swoje wysta ´ moz ˙ e spełnia pokładane w nim oczekiwania. ˛ sie ˛ notowania prezydenta RFN nad Wisła ˛, gdzie krytyka Zgoła inaczej kształtuja ˛ sie ˛ raczej na istotnych Joachima Gaucka nie jest tak powszechna. Polacy skupiaja dla naszych realio ´ w tematach, a mianowicie na pytaniach: w jaki sposo ´ b Gauck ˛ do wspo ˛dzie widział role ˛ Polski w Unii Europejskiej odniesie sie ´ lnej historii, jak be i czy – podobnie jak jego poprzednicy – za punkt odniesienia obierze sobie ˛bokie zrozumienie egzystencjalnej wspo „głe ´ łzalez ˙ nos ´ ci ‘kwestii polskiej’ i ‘kwestii 37 ˛, z ˛ role ˛ w postrzeganiu obecnego ˙ e duz ˙a niemieckiej’ w Europie” ? Wydaje sie ˛ jego kontakty z Polska ˛, doka ˛d pierwszy raz prezydenta federalnego odgrywaja ˛cy wo przyjechał w połowie lat 90. Piastuja ´ wczas stanowisko szefa BStU Gauck ˛, opowiadał o funkgos ´ cił w naszym kraju jako ekspert ds. lustracji, słuz ˙ ył rada cjonowaniu stworzonej przez niego (a stawianej w wielu krajach za wzo ´ r) jednostki, a ponadto namawiał do odrzucenia metody „grubej kreski” i przekonywał o konie˛ z komunistyczna ˛ dyktatura ˛. W jego wycznos ´ ci sumiennego rozliczenia sie ˛pieniach i wywiadach z ostatnich lat znalez sta ´c ´ moz ˙ na wiele pochwał, kierowanych nie tylko pod adresem polskiej opozycji demokratycznej, „Solidarnos ´ ci” i jej
35 36 37

P. Buras, Gauck, prezydent nie na te czasy, „Gazeta Wyborcza” 25-26.02.2012., s. 29. Tamz ˙ e. A. Krzemin ´ ski, Cała władza..., s. 51.

Nowy prezydent RFN – Joachim Gauck

155

wkładu w obalanie socjalizmu czy naszej walki o wolnos ´c ´ i tworzenie suwerennego ˛cych sie ˛ do obecnej sytuacji politycznej w Polsce, pan ´ stwa, lecz takz ˙ e tych odnosza ˛dzynarodowej 38. stabilnej gospodarki i dobrej wspo ´ łpracy mie O docenieniu dobrej kondycji stosunko ´ w polsko-niemieckich s ´ wiadczy ro ´ wniez ˙ ˛ pierwsza ˛ zagraniczna ˛ wizyta ˛ udał sie ˛ do Polski, fakt, iz ˙ Joachim Gauck ze swoja ˛c, iz argumentuja ˙ nie jest to wynik politycznej kalkulacji, a „wybo ´ r serca”. Podczas ˛ (26-27 marca 2012) odbył spotkania z prezydentem Bronisławem pobytu nad Wisła ˛ Kopacz, Komorowskim, premierem Donaldem Tuskiem oraz marszałek Sejmu Ewa kto ´ re zaowocowały deklaracjami o wspo ´ łpracy i wdroz ˙ eniu bilateralnych inicjatyw ˛ z nich ma byc ˛ wspo ˛ młodziez – jedna ´ patronat nad polsko-niemiecka ´ łpraca ˙ y. ˛ publiczna ˛ w Polsce cieszy nadzieja, iz Opinie ˙ kadencja Joachima Gaucka ˛siadami zza upłynie pod znakiem coraz lepszych i pełnych konkreto ´ w relacji z sa ˛ Odry – wielu Polako ´ w liczy, z ˙ e oz ˙ ywienie kontakto ´ w nie bedzie dotyczyło ˛cznie sfer politycznych czy gospodarczych, lecz takz ˛ wyła ˙ e społecznych. Pozytywna ˛ jest ro ˛ tak szeroko jak oznaka ´ wniez ˙ fakt, iz ˙ w naszym kraju nie komentuje sie ˛ do w RFN zarzuto ´ w kierowanych pod adresem „prezydenta serc”, kto ´ re dochodza głosu nie tylko ze strony partii politycznych – Pirato ´ w, Die Linke, czy NPD, lecz ˛s ˛cej obecnej głowie pan takz ˙ e tej cze ´ ci niemieckiego społeczen ´ stwa, wytykaja ´ stwa ˛cie, nie mo ˛c juz ˛cych sie ˛ do jego najmniejsze nawet potknie ´ wia ˙ o zarzutach odnosza wczes ´ niejszej działalnos ´ ci. Dla Polako ´ w nie jest bowiem najistotniejsze, czy ˛ do wschodnioniemieckiej opozycji czy tylko do kluczowych Gaucka zalicza sie ˛z postaci przełomu 1989͞1990, nie przeszkadza nam tak bardzo brak jego ksia ˙ eczki ˛zek z dziennikarka ˛ Daniela ˛ Schadt, błe ˛dy popełpartyjnej, niezalegalizowany zwia ˛ce znad Renu i Szprewy głosy, nione za czaso ´ w szefowania BStU, czy tez ˙ napływaja ˛ on na prezydenta. Patrza ˛c z polskiej perspektywy dostrzega sie ˛ iz ˙ nie nadaje sie ˛, autentycznos raczej pozytywy – jego biografie ´c ´ , wiarygodnos ´c ´ , odpowiedzialnos ´c ´, ˛ w jego charakterze walke ˛ o lepsze propolskos ´c ´ , niezalez ˙ nos ´c ´ , a takz ˙ e zakodowana ˛ droge ˛’ rozliczenia sie ˛ jutro, bo to przeciez ˙ on „osobis ´ cie ukształtował ‘niemiecka ˛ Stasi” i zadbał o jej sukces (...) Po pocza ˛tkowych wa ˛tpliwos z przeszłos ´ cia ´ ciach droga ta znalazła nas ´ ladowco ´ w ro ´ wniez ˙ w Europie Wschodniej i jest ona – zaro ´ wno ˛dzynarodowej – nierozerwalnie zwia ˛zana z jego w Niemczech, jak i na arenie mie nazwiskiem” 39.

Por. M. Witkowska, Obywatel Gauck chwali w Łodzi Polako ´ w, „Dziennik Ło ´ dzki” 2.03.2012; M. Markowski, Czego Niemcy moga˛ uczyc ´ sie ˛ od Polako ´ w, „Gazeta Wyborcza” 2.02.2012. 39 M. Birthler, Die Freiheit gestalten. Joachim Gauck zum 70. Geburtstag, „Deutschland Archiv” nr 1͞2010, s. 22.

38

156

Ernest Kuczyn ´ ski ABSTRACT

The article presents the profile and life stations of Joachim Gauck, a former Lutheran pastor, an opposition ‘‘symbol of the breakthrough’’, a civil rights activist, the creator and first Federal Commissioner for the Stasi Archives, who on account of his merits and many years of struggle for freedom and democracy is seen to be a ‘‘signpost for contemporary Germany’’. He became the 11th president in the history of the FRG on 18th March 2012. From his biography we can know what the FRG was really like, why the breakthrough occurred and was followed by reunification, why it is so difficult to settle accounts with the past and why so many Germans even until today have traumatic memories of the period when the German-German border and the Berlin Wall divided not only one nation but a large number of families. Many of these questions can be answered by referring to the biography of the present head of the state of Germany.