You are on page 1of 9

Wspomnienia

Wspomnienia Wspomnienia

PROFESOR MARIAN BISKUP (1922-2012)

W dniu 20 kwietnia 2012 r. na torun ´ skim cmentarzu s ´ w. Jerzego polskie s ´ rodowisko ˛ historyczne poz ˙ egnało jednego z najwybitniejszych swych reprezentanto ´ w, w ostatnim z go ´ ra ˛zanego z Toruniem, po latach dziecin ˛dzonych po ´ łwieczu zwia ´ stwa i wczesnej młodos ´ ci spe ˛g – zaliczyły Mariana Biskupa w rodzinnym Inowrocławiu. Oba te miasta – a takz ˙ e Elbla w poczet swych honorowych obywateli. U schyłku z ˙ ycia wspominał: ˙ yciorys mo „Z ´ j obejmuje dwie gło ´ wnie miejscowos ´ ci: Inowrocław i Torun ´ . W pierwszej ˛ mo ˛cioletni z z nich toczył sie ´ j młodzien ´ czy prawie dwudziestopie ˙ ywot, pozostałe juz ˙ niemal ˛t lat to z ˛c powiedziec szes ´c ´ dziesia ˙ ycie w os ´ rodku torun ´ skim. Moz ˙ na wie ´, z ˙ e około jednej trzeciej mojego z ˙ ycia – okres dziecin ´ stwa i młodos ´ ci – przypada na Inowrocław jako miejsce mojego urodzenia i szkolnej edukacji oraz okupacji niemiecko-hitlerowskiej, a takz ˙e ˛cznie z matura ˛ w pocza ˛tkach 1946 roku. Jest to cezura, po dokon ´ czenia szkoły s ´ redniej ła ˛ role ˛ odegrał i odgrywa os kto ´ rej gło ´ wna ´ rodek torun ´ ski” 1. Przyszedł na s ´ wiat dnia 19 grudnia1919 r., cztery lata po odzyskaniu niepodległos ´ ci 2, w rodzinie o korzeniach chłopskich, od 1913 r. zamieszkałej w Inowrocławiu, gdzie ˛ przy ul. Rybnickiej, a naste ˛pnie ul. Farnej. Rodzice (Mieczysław ojciec prowadził piekarnie ˛ z Pałuk, edukacje ˛ podstawowa ˛ przeszli Biskup i Zofia z domu Sobeska) wywodzili sie ˛zyk polski wynies ˛ki w szkole niemieckiej, natomiast je ´ li z domo ´ w rodzinnych oraz dzie Kos ´ ciołowi i prasie wielkopolskiej. Ale – jak zauwaz ˙ a syn – „juz ˙ w wieku dojrzałym ˛ liczyło po niemiecku, a mo ˛ ilos ˛ germanizmo nadal lepiej im sie ´ wili po polsku z duz ˙a ´ cia ´ w” 3. Był najmłodszym ich dzieckiem, miał – obok zmarłej w dziecin ´ stwie siostry – trzech ˛ nadal wybitnie skaz ˛ polszczyzna ˛ i zmiane ˛ w tym braci. W domu posługiwano sie ˙ ona ˛z zakresie miały dopiero z czasem wprowadzic ´ polskie szkoły, gazety i ksia ˙ ki. Trzej bracia uzyskali s ´ rednie wykształcenie, ale bez matury, natomiast z najmłodszym (był

1 M. Bi skup, Inowrocławskie wspomnienia, „Ziemia Kujawska” t. 19, Inowrocław – Włocławek ˛ł tu tekst naszkicowany dziewie ˛c 2006, s. 125. Autor rozwina ´ lat wczes ´ niej w wywiadzie przeprowadzonym przez Edmunda Mikołajczaka i Stanisława Roszaka (Wspomnienia z lat inowrocławskich. Rozmowa z prof. dr. Marianem Biskupem o mies ´ cie dziecin ´ stwa i młodos ´ ci...) i opublikowanym na tych samych łamach: t. 12, 1997, s. 5-27. 2 Inowrocław został wyzwolony 6 stycznia 1919 r. podczas Powstania Wielkopolskiego po ˛ Hohensalza. po ´ łtorawiekowej niemal dobie zaboru pruskiego, kiedy nosił nazwe 3 Inowrocławskie wspomnienia..., s. 125.

322

Wspomnienia

˛ bystros ˛ umysłu) matka drobny, przez lata niskiego wzrostu i zapewne wyro ´z ˙ niał sie ´ cia ˛zała szczego wia ´ lne nadzieje. Postanowiła skierowac ´ go nie do zwykłej szkoły powszechnej, ˙ en ale do Prywatnej Szkoły Przygotowawczej otwartej przy Prywatnym Gimnazjum Z ´ skim ˛czne czesne, i to dos im. Marii Konopnickiej, w kto ´ rej pobierano miesie ´c ´ wysokie. ˛cznym mies W trzydziestokilkutysie ´ cie była to szkoła elitarna, do kto ´ rej posyłali dzieci ˛szczał do niej przez szes rodzice zamoz ˙ niejsi, zwłaszcza inteligencja. Marian ucze ´c ´ lat, kto ´ re ˛c niewielka ˛ liczbe ˛ ucznio dobrze wspomina, akcentuja ´ w w klasach. W wyz ˙ szych klasach ˛zyka niemieckiego, co okazało sie ˛ bardzo waz nauczano je ˙ ne dla przyszłego badacza dziejo ´w ˛zyk dobrze, a dyrekcja szkoły uwaz Zakonu Krzyz ˙ ackiego; starsza generacja znała ten je ˙ ała, ˛dzie jej w przyszłos z ˙ e jego znajomos ´c ´ przez młodziez ˙ be ´ ci przydatna. Na wysokim poziomie ˛zyk polski. One tez prowadzone były historia i je ˙ zdecydowały o randze prymusa, przy słabszych wynikach z matematyki. ˛ szkoły – pisze przyszły historyk – było takz Zaleta ˙ e posiadanie biblioteki, z kto ´ rej ˛c tez ˛z nałogowo korzystał, poz ˙ yczaja ˙ ksia ˙ ki od zamoz ˙ niejszych kolego ´ w, z Publicznej ˛c własny ksie ˛gozbio Biblioteki Miejskiej oraz gromadza ´ r. Rodzinne miasto administracyjnie ˛ role ˛ w poszerzaniu nalez ˙ ało niemal przez całe dwudziestolecie do Wielkopolski. Waz ˙ na horyzontu geograficzno-historycznego odgrywały wycieczki, najpierw do Gniezna i Poznaniu, po ´z ´ niej nawet na wschodnie kresy Rzeczypospolitej. Od 1935 r. trzynastoletni Marian Biskup był uczniem inowrocławskiej Almae Matris, renomowanego Gimnazjum Pan ´ stwo˛ ono w fazie reform je ˛drzejewiczowskich, kto wego im. Jana Kasprowicza. Znajdowało sie ´ re ˛ło z programu nauczania greke ˛ i ograniczyło łacine ˛. Niemniej jednak je ˛zyk m.in. usune Cycerona znajdował poczesne miejsce w humanistycznym profilu szkoły, wiele uwagi ˛cano m.in. pogłe ˛bianiu znajomos ˛ pos ´ wie ´ ci niemieckiego, co miało tak bardzo przydac ´ sie uczniom juz ˙ za kilka lat, kiedy w 1939 r. po ukon ´ czeniu czteroletniego gimnazjum ˛cego mieli dokonac ˛dzy dwuletnim liceum humanistycznym oraz ogo ´ lnokształca ´ wyboru mie matematyczno-przyrodniczym. W Inowrocławskich wspomnieniach wnikliwie scharakteryzowane zostały szkoły oraz nauczyciele, ws ´ ro ´ d kto ´ rych szczego ´ lnie wysoko autor ocenił młodego filologa klasycznego, w przyszłos ´ ci profesora Uniwersytetu Adama Mickiewicza ˛. Przypomniał tez w Poznaniu, Michała Swobode ˙, z ˙ e znacznie po ´z ´ niej – w 1961 r. – gdy sam juz ˙ wchodził w skład Rady Wydziału – miał przyjemnos ´c ´ uczestniczyc ´ w kolokwium habilitacyjnym swego ͞nie͞dawnego nauczyciela na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika 4. Dnia 8 wrzes ´ nia 1939 r. do Inowrocławia wkroczyły oddziały Wehrmachtu. Siedemnastoletni wo ´ wczas gimnazjalista zrelacjonował z autopsji tamten czas szes ´c ´ lat po ´z ´ niej, kiedy po wyzwoleniu jako licealista zadebiutował jako dziennikarz miejscowej prasy 5. Ogłosił ˛ce wo ´ wczas osiem artykuło ´ w na łamach „Biuletynu Inowrocławskiego” (przez dwa miesia ˛cego sie ˛ w latach 1945-1947 „Robotnika organu tamtejszej Rady Narodowej) oraz ukazuja Kujawskiego” (organu wojewo ´ dzkiego Polskiej Partii Socjalistycznej). Na jego łamach opublikował 43 materiały (recenzje, sprawozdania, felietony, reportaz ˙ , wywiad). Przewaz ˙ ała ˛cego dziennikarza i eseiste ˛, tematyka kulturalna i historyczna 6. Zapowiadały one interesuja
M. Biskup, Profesor Michał Swoboda – łacinnik „excellens”, w: Wspomnienia o prof. dr hab. Michale Zbigniewie Swobodzie (1910-1982), T. Tulibacki (red.), Inowrocław 1995, s. 59-63. 5 M. Biskup, Osiem wrzes ´ niowych dni, „Robotnik Kujawski” nr 116-117 (11-12.11.1945). 6 Zob. zestawienie tytuło ´ w: B. M. Kwiatkowska, Juwenilia dziennikarskie Mariana Biskupa (Inowrocław 1945-1946), „Ziemia Kujawska” t. 12, 1997, s. 35-38.
4

Wspomnienia

323

˛ty kro ˛ciem studio stanowiły jednak zamknie ´ tki okres w jego działalnos ´ ci przed podje ´w ˛cych do trwałego zwia ˛zku z Klio. prowadza ˛ta, jej profesorowie wywiezieni do Szkoła – jak inne – została przez okupanta zamknie Generalnego Gubernatorstwa, gimnazjalisto ´ w Arbeitsamt z reguły kierował do pracy ˛ w niemieckich gospodarstwach rolnych na Pomorzu Zachodnim. Mariana przed wywo ´ zka ˛cy fikcyjne zatrudnienie przez ojca jako ucznia we własnej uratowało na kilkanas ´ cie miesie ˛cej nadal piekarni. Czas pos ˛cał gło funkcjonuja ´ wie ´ wnie lekturze literatury ojczystej, zwłasz˛p do zebranych w piwnicy swego gimnazjum i przecza z ˙ e konspiracyjnie miał doste ˛z znaczonych do spalenia w piecu centralnego ogrzewania polskich ksia ˙ ek z bibliotek ˛z szkolnych. Legalnie moz ˙ na było korzystac ´ z ksia ˙ ek niemieckich oraz prasy, jak miejscowa ˛cy sie ˛ w Poznaniu „Ostdeutscher Beobachter”. Kiedy „Hohensalzär Zeitung”, czy ukazuja ˛ przeja ˛ł Niemiec, Mariana uratowała przed wywo ˛ do Rzeszy w czerwcu 1940 r. piekarnie ´ zka ˛zyka okupanta, został bowiem zatrudniony od 13 lutego 1941 r. jako dobra znajomos ´c ´ je pomocnik biurowy w spo ´ łdzielni rolniczo-handlowej Ei- und Verkaufsgenossenschaft. ˛c swa ˛ znajomos ˛zyka niemieckiego, zas Doskonalił wie ´c ´ je ´ na kursie maszynopisania opanował „s ´ lepy system”, z kto ´ rego korzystac ´ miał jako badacz ro ´ wniez ˙ w przyszłos ´ ci. Ukradkiem z nasłucho ´ w radiowych na strychu piekarni zyskiwał informacje o coraz bardziej optymistycznej sytuacji na froncie. W chwili wyzwolenia, kiedy wkraczał w 23. rok z ˙ ycia, był człowiekiem z ˙ yciowo ˛bionej edukacji, choc dojrzałym, o znacznym dos ´ wiadczeniu, a przy tym pogłe ´ bez matury. ˛ 14 lutego 1946 r. w III Pan Uzyskał ja ´ stwowym Liceum i Gimnazjum dla Dorosłych, kto ´ re ˛ zlokalizowano w jego macierzystym gmachu Uczelni Kasprowiczowskiej. Dzis ´ szczyci sie ona ws ´ ro ´ d najwybitniejszych absolwento ´ w Profesorem Marianem Biskupem i ...dwoma kardynałami – Bolesławem Filipiakiem oraz Jo ´ zefem Glempem. Nauka w liceum trwała przez pierwszy rok w trybie przyspieszonym (od 14 marca do połowy lipca 1945 r.) i mniej ˛cej normalnie w drugiej, maturalnej klasie. Juz ˛ tegoz wie ˙ wczes ´ niej, jesienia ˙ roku, Inowroc˛ł studia historyczne – nie miał w tym zakresie wahan ławianin rozpocza ´ – na s ´ wiez ˙ o otwartym ˛tkowo jako wolny słuchacz, w pobliskim Toruniu Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, pocza ˛ zwia ˛zał zas ´ od uzyskania s ´ wiadectwa dojrzałos ´ ci na pełnych prawach studenckich. Z uczelnia ˛ do kon ˛s sie ´ ca z ˙ ycia czyli przez 67 lat, choc ´ tylko przez cze ´c ´ tego długiego okresu był to ˛zek etatowy. formalny zwia ˛czył tradycje torun ˛c patronat wielkiego astronoma, z wilen UMK poła ´ skie, przybieraja ´ s˛ kadre ˛ z Uniwersytetu Stefana Batorego, kto ˛tku kimi poprzez profesorska ´ ra zadbała od pocza ˛cych politycznie, a po niejako w konspiracji, w latach niesprzyjaja ´z ´ niej juz ˙ całkiem legalnie ˛głos ´ ra o zachowanie cia ´ ci w badaniach lituanistycznych 7. W tym wypadku obok tradycji, kto ˛ła na trwałe zainteresowania dziejami szeroko potraktowanego Pomorza 8, z Litwa ˛ wpłyne ˛ i jej stolica ˛ na biografie ˛ Mariana Biskupa wpłyne ˛ło jego małz ˛ historyczna ˙ en ´ stwo z kolez ˙ anka
˛zane przede wszystkim z osoba ˛ W Toruniu prowadzono podstawowe badania bibliograficzne, zwia ˛ pod kierunkiem prof. Mariana Biskupa. Henryka Baranowskiego, kto ´ ry w 1974 r. doktoryzował sie 8 Podobne traktowanie dziejo ´ w „wielkiego Pomorza” zbliz ˙ yc ´ miało Inowrocławianina do two ´ rcy programu badan ´ zespołowych w tym zakresie, Gerarda Labudy, kto ´ re po latach zaowocowały ˛ wielotomowa ˛ Historia˛ Pomorza, syntezami analitycznymi wielu miast z tego obszaru fundamentalna ˛cioleci mieli odgrywac ˛ oraz szczego ´ łowymi monografiami. Obaj badacze przez kilka dziesie ´ tu gło ´ wna ˛, wspo ˛ synteze ˛ dziejo role ´ lnie tez ˙ napisali znakomita ´ w zakonu krzyz ˙ ackiego w Prusach.
7

324

Wspomnienia

˛ w jednym z transporto ˛ Janosz, ro ze studio ´ w, przybyła ´ w ekspatrianckich z Wilna Irena ´ wniez ˙ ˛ Karola Go ˛ aktywna ˛. W ramach Koła jak on seminarzysta ´ rskiego. „Tworzylis ´ my grupe ˛gozbio Historyko ´ w gromadzilis ´ my ksie ´ r i opracowywalis ´ my go, wygłaszalis ´ my tez ˙ prelekcje, kto ´ rych słuchali takz ˙ e profesorowie” – wspomina w wydawnictwie jubileuszowym z okazji ˛c obok przyszłego me ˛z ˛” po ´ łwiecza UMK, wymieniaja ˙ a w tej grupie zwanej „os ´ miornica jeszcze dwie kolez ˙ anki oraz czterech przyszłych profesoro ´ w: Andrzeja Tomczaka, Tadeusza ˛c: „Spotykalis ˛ zupełnie Grudzin ´ skiego, Jerzego Serczyka i Wacława Odyn ´ ca, dodaja ´ my sie ˛dy i ‘naprawiac prywatnie, by wymieniac ´ pogla ´s ´ wiat’. Rozmawialis ´ my o ro ´z ˙ nych sprawach, ˛dowych. Były to po kto ´ re lez ˙ ały nam na sercu, niekoniecznie naukowych czy s ´ wiatopogla ˛cych i czuja ˛cych. To my w gruncie rzeczy kierowaprostu spotkania ludzi podobnie mys ´ la lis ´ my Kołem Historyko ´ w” 9. Była to przyszła elita torun ´ skiej Almae Matris. Ale droga „na szczyty” nie była łatwa. ˛gna ˛c ˛ o twardym Wystarczy sie ´ do cytowanych wspomnien ´ z 1994 r., kto ´ re kro ´ tko wzmiankuja z ˙ yciu codziennym, ale i o solidarnos ´ ci profesorsko-studenckiej pasjonato ´ w z pierwszego okresu powojennego. Irena Janosz wspominała: „Rok 1951 był brzemienny w trzy waz ˙ ne dla mnie wydarzenia: jedno przykre – to włas ´ nie utrata pracy na UMK, pozostałe były milsze ˛z – zama ˙ po ´ js ´ cie i obrona pracy doktorskiej Rola Torunia w Zwia˛zku Pruskim i wojnie trzynastoletniej. Promotorem był oczywis ´ cie prof. K͞arol͞ Go ´ rski” 10. W 1971 r. habilitowała ˛ na podstawie pracy Archiwum Ziem Pruskich, a w 1976 r. przeszła na pełny etat do sie ˛cioosobowa rodzina miała wreszcie stałe Instytutu Historii i Archiwistyki 11. Od 1960 r. pie ˛dralinem” przy ulicy J.I. Kraszewskiego. lokum w bloku profesorskim nazwanym „ma Marian Biskup – podobnie jak jego dozgonna towarzyszka z ˙ ycia – ukon ´ czył studia pod kierunkiem Karola Go ´ rskiego w czerwcu 1949 r., a praca magisterska o Janie Cegenbergu, ˛ca sto stron druku, została w tym samym roku wspo ´ łtwo ´ rcy Zwia˛zku Pruskiego, licza opublikowana w „Zapiskach Towarzystwa Naukowego w Toruniu” (t.15), podobnie jak Uwagi o roli i znaczeniu Towarzystwa Jaszczurczego w latach 1438-1454 oraz dwie recenzje. ˛pnym na tych samych łamach ogłosił tekst pt. Kazimierz Jagiellon W roku naste ´ czyk ˛du a pocza˛tki polskiej floty wojennej. Zadebiutował tez ˙ w Poznaniu na łamach „Przegla ˛s ˛ rozprawka ˛ historiograficzna ˛ o Elbla ˛gu w czasach krzyz Zachodniego” dwucze ´ ciowa ˙ ackich. A były to czasy dalekie od luksusu dla młodego badacza, kto ´ ry po ukon ´ czeniu studio ´ w, ˛c obroniony juz przygotowuja ˙ po roku doktorat (Stosunek Kazimierza Jagiellon ´ czyka do Gdan ´ ska w dobie wojny trzynastoletniej), pracował jako nauczyciel w torun ´ skim Liceum ˛d Ogrodniczym. W latach 1951-1953 znalazł zatrudnienie w Instytucie Zachodnim, ska ˛ przeszedł do utworzonej włas ´ nie Polskiej Akademii Nauk, gdzie do przejs ´ cia na emeryture

´ ro I. Janosz-Bi skupowa, Nieco wspomnien ´ o moim Uniwersytecie, w: Z ´ dła do dziejo ´w Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, t. II: Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Wspomnienia pracowniko ´ w, A. Tomczaka (red.), Torun ´ 1995, s. 150. 10 Ibidem, s. 151. 11 Nie na długo, poniewaz ˙ w 1980 r. po ukon ´ czeniu 55. roku z ˙ ycia prof. Irena Janosz-Biskupowa ˛ przejs ˛, by nadal kontynuowac zdecydowała sie ´c ´ na emeryture ´ prace badawczo-edytorskie, przede ˛z ˛ kolejnych tomo wszystkim wraz z me ˙ em nad publikacja ´ w Akt Stano ´ w Prus Kro ´ lewskich. W 1998 r. ˛ tom 8, obejmuja ˛cy lata 1520-1526, zas ukazał sie ´ w 2002 r. w Marburgu – w opracowaniu Ireny i Mariana Biskupo ´ w oraz Udo Arnolda – Visitationen im Deutschen Orden im Mittelalter. Teil I (1236-1449).
9

Wspomnienia

325

˛zany najpierw z Zakładem Atlasu Historycznego, a od w 1992 r. w Instytucie Historii był zwia ˛ pracownia ˛ Zakładu Historii Pomorza. Na czele Zakładu Historii 1958 r. kierował torun ´ ska ˛tku Gerard Labuda, a po nim M. Biskup przeja ˛ł w 1986 r. ster Zakładu, Pomorza stał od pocza ˛ jego pracownie. Ta w Toruniu stała sie ˛ Zakładem Historii Pomorza zanim usamodzielniły sie i Krajo ´ w Bałtyckich 12. W latach 1957-1971 był ro ´ wniez ˙ zatrudniony na UMK w Instytucie Historii i Archiwis˛ciach zleconych, od asystentury po profesure ˛. Jego mistrz, Karol tyki, na etacie lub zaje Go ´ rski, nie był w stanie w latach zwanych stalinowskimi, zapewnic ´ mu stabilizacji na ˛ miał spore kłopoty, oskarz tamtejszym uniwersytecie, sam zreszta ˙ any w Toruniu przez ˛ postawe ˛ ideologiczna ˛. Warszawa mimo wszystko była czynniki polityczne o niewłas ´ ciwa ˛ M. Biskupowi zapewnił w trudnym czasie Marian Małowist, kto daleka, tam opieke ´ ry patronował obronionej w 1957 r. pracy kandydackiej (Zjednoczenie Pomorza Wschodniego ˛pnym podstawe ˛ do uzyskania z Polska˛ w połowie XV wieku), co stanowiło w roku naste docentury. W wieku 39 lat miała miejsce nominacja na profesora nadzwyczajnego 13, ˛c a dziesie ´ lat po ´z ´ niej (1971) – na zwyczajnego. ˛ciolecia urodzin podczas uroczystos Z jubileuszowej perspektywy osiemdziesie ´ ci zor´ wczesny prezes złoz ˙ ył hołd ganizowanej przez Torun ´ skie Towarzystwo Naukowe 14 jego o ˛ki kto Karolowi Go ´ rskiemu, „dzie ´ remu wszedł do s ´ wiata nauki”, a takz ˙ e przypomniał zasługi Stanisława Herbsta i Gerarda Labudy w zapewnieniu mu trwałego miejsca w kierowanym ˛zał ro przez Tadeusza Manteuffla Instytucie Historii PAN. M. Biskup nawia ´ wniez ˙ do ˛ jego sylwetka naukowa: warunko ´ w politycznych, w jakich formowała sie ˛ (...), z ˛ w dawnej „Mys ´ le ˙ e u podłoz ˙ a mojej drogi z ˙ yciowej lez ˙ y fakt urodzenia sie ˛ ich potem Wielkopolsce, poprzez pochodzenie obojga rodzico ´ w z serca Pałuk i osiedlenie sie ˛s ˛s w zachodniej cze ´ ci Kujaw w Inowrocławiu, do roku 1919 cze ´ ci zaboru pruskiego, przy ˛cym tam, choc trwaja ´ by wymuszonym, wspo ´ łz ˙ yciu polsko-niemieckim. Ta włas ´ nie specyficz˛cych siła ˛ rzeczy wpływom takz na atmosfera zachodnich Kujaw, podlegaja ˙ e kultury niemiec˛ modelu kiej, tak w mowie, jak i w z ˙ yciu codziennym wpływały na kształtowanie sie Kujawianina (...). W tym kujawskim modelu przewaz ˙ ały wartos ´ ci przeniesione z czaso ´w zaboru pruskiego: czes ´c ´ i szacunek dla wiary katolickiej, dla Ojczyzny, sumiennos ´c ´ ˛dziwy ˛tych obowia ˛zko w realizowaniu przyje ´ w, przy akceptacji dla ‘dobrej roboty’” 15. Se ˛z Jubilat nie zapowiadał rozwijania nowych dalekosie ˙ nych plano ´ w badawczych i wydaw˛pienie z 2002 r. realistyczna ˛ refleksja ˛: „mam nadzieje ˛, iz ˛de ˛ niczych, a zakon ´ czył swe wysta ˙ be ˛te juz ˛ wysiłek wielu mo ´ gł pokon ´ czyc ´ te rozwinie ˙ akcje wydawnicze, aby nie zmarnował sie

12 W ramach Zakładu Historii Pomorza w Poznaniu istniały cztery pracownie, obok poznan ´ skiej i torun ´ skiej zlokalizowane w Gdan ´ sku i Szczecinie. 13 ˛ stanowił bogaty dorobek, w tym udział obok Karola Go ˛cej ponad 300 Podstawe ´ rskiego w licza ˛dowych stron druku edycji, t. 3 Akt stano ´ w Prus Kro ´ lewskich (1492-1497), a zwłaszcza map przegla ˛cym 147 s. opracowaniem: Prusy Kro w ramach Atlasu historycznego Polski wraz z licza ´ lewskie w drugiej połowie XVI wieku. 14 ˛ce charakterystyke ˛ jego z Słowo na 80-lecie urodzin prof. dra Mariana Biskupa zawieraja ˙ ycia i dokonan ´ wygłosił Janusz Małłek, zob. Uroczystos ´ ci jubileuszowe 80-lecia urodzin prof. dra h.c. Mariana Biskupa w dniu 12 XII 2002 roku, „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 56, 1 I 2002-31 XII 2002, Torun ´ 2003, s. 50-54. 15 Przemo ´ wienie prof. dra h.c. Mariana Biskupa..., s. 56.

326

Wspomnienia

˛ przekazac lat. I aby, zgodnie z prawem natury, w pore ´s ´ redniej generacji to wszystko, co musi ona kontynuowac ´ – pro publico bono naszego os ´ rodka naukowego i miasta naszego miłego – Torunia” 16. ˛ tamtejszego s ˛c na Z czasem wyro ´ sł na patriarche ´ rodowiska historycznego, wrastaja ˛cioleci w panorame ˛ grodu Kopernika, z kto ˛sto wyjez niemal siedem dziesie ´ rego cze ˙ dz ˙ ał do ˛ł atrakcyjnych ro ´z ˙ nych os ´ rodko ´ w krajowych i zagranicznych, ale zawsze wracał. Nie przyja ˛tej w 1971 r. przez Uniwersytet Jagiellon propozycji, zwłaszcza wysunie ´ ski, kto ´ ry zaoferował ˛cie jednej z dwo mu obje ´ ch katedr mediewistycznych, opro ´z ˙ nionych po przejs ´ ciu na ˛ Jana Da ˛browskiego oraz Romana Grodeckiego. Bliski był mu nie tylko Torun emeryture ´, ˛ honorowego obywatela 17, jaka ˛ cztery lata wczes kto ´ ry w 2001 r. obdarzył go godnos ´ cia ´ niej ˛pnie ro ˛gu. Gdan otrzymał w rodzinnym Inowrocławiu, a naste ´ wniez ˙ w Elbla ´ sk z okazji 80-lecia uhonorował wybitnego badacza dziejo ´ w Pomorza w dobie przedrozbiorowej ˛, Medalem s ´ w. Wojciecha, a tamtejszy uniwersytet doktoratem honoris causa, godnos ´ cia ˛ wczes kto ´ ra ´ niej (1998) otrzymał w Poznaniu na Uniwersytecie Adama Mickiewicza 18. ˛z Dorobek zestawiony na 80-lecie obejmował 800 pozycji, w tym 19 ksia ˙ ek i 18 tomo ´w wydawnictw z ´ ro ´ dłowych, ws ´ ro ´ d kto ´ rych dominowała wspomniana juz ˙ fundamentalna seria ˛gu Akta Stano ´ w Prus Kro ´ lewskich z lat 1479-1526 w 12 woluminach, opublikowana w cia niemal czterdziestolecia (1955-1993), najpierw pierwsze cztery tomy wraz z inicjatorem ˛wzie ˛cia Karolem Go ˛pnie pozostałe osiem z małz ˛ Irena ˛ całego przedsie ´ rskim, a naste ˙ onka ˛. Po jej zakon ˛ł w 2001 r. – maja ˛c u boku badaczy Janosz-Biskupowa ´ czeniu rozpocza ˛ Protokoło młodszego pokolenia, Bogusława Dybasia i Janusza Mandeckiego – publikacje ´w ˛cym lata 1526-1528. Trzy lata sejmiku generalnego Prus Kro ´ lewskich tomem I obejmuja ˛ tom II (1528-1530); znacznie wczes po ´z ´ niej ukazał sie ´ niej zas ´ , w ramach wielkiego ˛zane z postacia ˛ i działaljubileuszu Mikołaja Kopernika (1970-1971) wydano tez ˙z ´ ro ´ dła zwia ˛ znakomitego astronoma. nos ´ cia ˛ studia nad niemiecW dorobku badawczym Mariana Biskupa czołowe miejsce zajmuja ˛tszej Marii Panny oraz jego pan kim zakonem Najs ´ wie ´ stwem nad Bałtykiem i stosunkami polsko-krzyz ˙ ackimi w XIV-XVI w. Trwałe miejsce w historiografii zapewniła autorowi fundamentalna monografia Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyz ˙ ackim 1454-1466 (1967), ˛tkowanych magiskto ´ ra stanowiła podsumowanie ponad dwudziestoletnich studio ´ w zapocza terium i doktoratem. Ws ´ ro ´ d licznych rozpraw oraz redagowanych prac zbiorowych spotyka˛cone dyplomacji, wewne ˛trznym dziejom pan my pos ´ wie ´ stwa zakonnego czy wydarzeniom ˛kszej z Dnia wojennym, zwłaszcza bitwom pod Płowcami, Koronowem i tej najwie Rozesłania Apostoło ´ w (Grunwaldzka bitwa: geneza, przebieg, znaczenie, tradycje) w serii ˛gu Panorama Dziejo ´ w Polski – Fakty i Mity (1991), przeznaczona dla szerszego kre czytelniko ´ w, podobnie jak esej w ramach krakowskiej serii Dzieje narodu i pan ´ stwa polskiego: Wojna trzynastoletnia i powro ´ t Polski nad Bałtyk w XV wieku (1990) i całos ´ ciowy ˛czyły one walory zarys: Wojny Polski z Zakonem Krzyz ˙ ackim 1308-1521 (1993). Ła ˛ forma ˛ literacka ˛. Ta ostatnia stanowiła podsumowanie wczes merytoryczne z doskonała ´ niejIbidem, s. 59. W 1995 r. Towarzystwo Miłos ´ niko ´ w Torunia nadało Marianowi Biskupowi swe najwyz ˙ sze honorowe odznaczenie – Złote Astrolabium. 18 Zob. szerzej M. Kosman, Profesor Marian Biskup – doktor honoris causa Almae Matris ˛d Zachodni” 2, 1998, s. 192-197. Posnaniensis, „Przegla
17 16

Wspomnienia

327

szych badan ´ z zarysem po ´z ´ niejszych dziejo ´ w militarnych zmagan ´ Korony z Zakonem, ˛ stac ˛ca czasy od wojny trzynastoletniej do kto ´ rych wynikiem miała sie ´ trylogia obejmuja ˛ na nia ˛ obszerne i gruntownie udokumentowane ksia ˛z upadku. Złoz ˙ yły sie ˙ ki: Polska a Zakon Krzyz ˙ acki w Prusach w pocza˛tkach XVI wieku. U z ´ ro ´ deł sekularyzacji Prus Krzyz ˙ ackich (1983) i „Wojna pruska” czyli walka zbrojna Polski z Zakonem Krzyz ˙ ackim z lat 1519-1521 ˛s (1991). Po jej publikacji autor powiedział, z ˙ e „do napisania pozostała jeszcze cze ´c ´ trzecia ˛z ˛cona bezpos (trzecia ksia ˙ ka) – pos ´ wie ´ redniej juz ˙ genezie i przebiegowi tego wydarzenia, ˛s kto ´ re nazwano hołdem pruskim, cze ´c ´ ta obejmie lata 1521-1525”. Realizacji tego zamierze˛ w wielkim trudzie nia z ˙ yczyli mu uczestnicy jubileuszu 80-lecia. Pracował nad nia ˛cych funkcji, w ostatnich latach z ˙ ycia, kiedy stopniowo rezygnował z licznych i absorbuja w tym prezesury Towarzystwa Naukowego w Toruniu 19 oraz redakcji „Zapisek Historycz˛c jedynie prowadzenie „Ziemi Kujawsnych” po niemal po ´ łwieczu (1958-2003) 20, zachowuja kiej”, organu Polskiego Towarzystwa Historycznego we Włocławku i jego rodzinnym ˛dzki” Inowrocławiu (od 1963 r. do kon ´ ca z ˙ ycia). Przestał tez ˙ redagowac ´ „Rocznik Grudzia ˛ski” (1961-1985). Obraz 60-letniego dorobku two (1960-1970) oraz „Rocznik Elbla ´ rczego ˛ kolejno publikowane bibliografie, przewaz daja ˙ nie przy okazji jubileuszy. Ostatnia – z 2007 r. – przekracza 840 pozycji 21. ˛ napisał fundamentalne Dzieje Zakonu Krzyz Wspo ´ lnie z Gerardem Labuda ˙ ackiego w Prusach. Gospodarka – Społeczen ´ stwo – Pan ´ stwo – Ideologia (1986), kto ´ re wkro ´ tce ˛ drugiego wydania oraz przekładu na je ˛zyk niemiecki. Długa jest lista prac pod doczekało sie ˛ i ze znacznym udziałem autorskim. Szczego redakcja ´ lne miejsce zajmuje pierwszy tom ˛ redakcja ˛ G. Labudy, obejmuja ˛cy czasy wielkiej Historii dyplomacji polskiej pod naczelna ˛cioleci w Zakładzie Piasto ´ w i Jagiellono ´ w (1980), przygotowywana przez kilka dziesie Historii Pomorza IH PAN Historia Pomorza, monografie Inowrocławia, Torunia oraz Chełmna, Szubina i Bydgoszczy. Z upływem lat przychodziły odznaczenia i godnos ´ ci. Opro ´ cz tytuło ´ w honorowego obywatela miast otrzymał godnos ´c ´ doktora honoris causa (Poznan ´ i Gdan ´ sk), a w 1993 r. Krzyz ˙ Komandorski Orderu Odrodzenia Polski. W 1990 r. został członkiem korespondentem ˛tnos Polskiej Akademii Umieje ´ ci w Krakowie, a wkro ´ tce członkiem czynnym (1992), rok wczes ´ niej członkiem korespondentem, a 1995 r. członkiem rzeczywistym Polskiej ˛du Gło Akademii Nauk. Przez dwie kadencje stał na czele Zarza ´ wnego Polskiego To˛cym Komitetu Nauk warzystwa Historycznego (1973-1978), w 1991 r. został przewodnicza
W latach 1965-1983 był sekretarzem generalnym Towarzystwa Naukowego w Toruniu, ˛pnie – do 2004 r. – jego prezesem. a naste 20 ˛pieniu ze stanowiska redaktora naczelnego „Zapisek Historycznych” został przewodPo usta ˛cym Rady Redakcyjnej tego kwartalnika, kto ˛ jednym nicza ´ ry pod jego kierownictwem stał sie ˛dzynarodowej. z czołowych polskich czasopism historycznych i to o randze mie 21 Wykaz publikacji za lata 1949-1981: „Zapiski Historyczne” 1982, t. 47, z. 4; za lata 1982-1992, (zestawił Henryk Baranowski): Balticum. Studia z dziejo ´ w polityki, gospodarki i kultury XII-XVII wieku. ˛ta ˛ rocznice ˛ urodzin, Z.H. Nowak (red.). Torun Ofiarowane Marianowi Biskupowi w siedemdziesia ´ 1992, s. 9-24; bibliografia za l. 1949-2001 (zestawił Ireneusz Czarcin ´ ski): M. Biskup, Opera minora. Studia z dziejo ´ w Zakonu Krzyz ˙ ackiego, Prus, Polski i krajo ´ w nadbałtyckich. Torun ´ 2002, s. 8-53; za lata 1992-1996 (zestawiła I. Janosz-Biskupowa): „Ziemia Kujawska” t. XII, 1997, s. 29-35; tamz ˙ e pomijane w bibliografiach zestawienie teksto ´ w dziennikarskich z lat 1945-1946 (s. 36-38); za lata 2002-2007 (I. Czarcin ´ ski): „Zapiski Historyczne” 2007, t. LXXII, z. 2-3, s. 11-14.
19

328

Wspomnienia

˛dzynarodowej był aktywny w wielu organizacjach Historycznych PAN. Na arenie mie ˛c od 1970 r., kiedy został członkiem Kro i zespołach badawczych, poczynaja ´ lewskiej Komisji ´ ro ˛pnych latach Historycznej dla Edycji Z ´ deł do Dziejo ´ w Skandynawii w Sztokholmie; w naste ˛cy Mie ˛dzyczłonek korespondent Akademii Historii Nauki w Paryz ˙ u, wiceprzewodnicza narodowej Komisji Historycznej do Badania Dziejo ´ w Zakonu Krzyz ˙ ackiego, a takz ˙ e członek ˛dzynarodowej Komisji Zgromadzen Mie ´ Stanowych w Wiedniu, członek korespondent Monumenta Germaniae Historica w Monachium, Historische Kommission für ost- und ˛dzynarodowej Komisji Zgromadzen westpreussische Landesgeschichte w Berlinie, Mie ´ Stanowych w Londynie. Wielokrotnie pracował w archiwach i bibliotekach niemieckich, ˛ w pracach dwustronnej Komisji Podre ˛cznikowej Polska – RFN, szczego ´ lnie angaz ˙ ował sie ˛cej talento „zwłaszcza w wymagaja ´ w dyplomatycznych draz ˙ liwej kwestii dziejo ´ w” pan ´ stwa krzyz ˙ ackiego nad Bałtykiem 22. Utrzymywał trwałe kontakty z wielu badaczami, m.in. ˛cym Mie ˛Hartmutem Boockmannen, Klausem Zernackiem i Udo Arnoldem, przewodnicza ˛ dzynarodowej Komisji Badan ´ nad Zakonem Krzyz ˙ ackim, kto ´ ry niejednokrotnie pojawiał sie w Toruniu – na konferencjach, a takz ˙ e na ro ´z ˙ nych uroczystos ´ ciach. W lis ´ cie przesłanym na ˛ z nich (2007) skrupulatnie przypomniał trwaja ˛ca ˛ od 1970 r. wspo ˛, kto ostatnia ´ łprace ´ ra zaowocowała m.in. wspo ´ lnymi wydawnictwami z ´ ro ´ dłowymi 23. Ze strony polskiej podobnego podsumowania dokonał przy tej samej okazji Gerard Labuda, kto ´ ry tak napisał o torun ´ skim Człowieku – Instytucji:
„Wystarczy dokładnie przestudiowac ´ bibliografie ˛ prac intelektualnych Biskupa, aby zdac ´ sobie ˛ z rozmiaro ˛cej w naszym sprawe ´ w jego aktywnos ´ ci, kto ´ ra wyniosła go na sam szczyt elity organizuja ˛ i upowszechniaja ˛cej wiedze ˛ w społeczen krajuw latach 1945-2007 nauke ´ stwie polskim, zaro ´ wno ˛cych, jak i spowalniaja ˛cych, nieraz nawet hamuja ˛cych ich rozwo w warunkach sprzyjaja ´ j. Ukazanie ˛cia analitycznego i monograficznego (...) tej działalnos ´ ci we wszystkich jej przejawach wymaga uje Marian Biskup pozostanie w dziejach historiografii polskiej i europejskiej utrwalony jako czołowy ˛dzynarodowym historyk dziejo ´ w zakonu krzyz ˙ ackiego zaro ´ wno w jego regionalno-polskim, jak i mie wymiarze.” 24

˛pienia 25 zostały zamieszczone w ostatniej za z ˛dze pamia ˛tOba wysta ˙ ycia Jubilata ksie ˛ stał sie ˛ zeszyt 2͞3 „Zapisko kowej, jaka ´ w Historycznych” z 2007 r., 26 w kto ´ rym zamiesz˛pienia Mariana Biskupa na temat tego kwartalnika czono tez ˙ tekst rocznicowego wysta w latach 1958-2003, kiedy był jego redaktorem naczelnym 27. Spotkanie zorganizowane dnia
Zob. Złota Ksie ˛ga Nauk Humanistycznych, Gliwice 2004, s. 24; Wspo ´ łczes ´ ni uczeni polscy. ˙ , Warszawa 2006, s. 83. Słownik biograficzny, t. V: Suplement A – Z 23 U. Arnold, Drogi kolego Marianie!, „Zapiski Historyczne” t. LXXII, 2007, z. 2-3, s. 45-58. 24 G. Labuda, Naukowy i społeczno-obywatelski trud Mariana Biskupa, ibidem, s. 70. 25 Charakter wspomnieniowy miały tam takz ˙ e teksty Stanisława Salmonowicza (Sło ´ w kilka o Marianie Biskupie, s. 71-75), Henryka Samsonowicza (Marian Biskup i „Zapiski Historyczne”, s. 77-79) i Klausa Zernacka (Moz ˙ emy powiedziec ´ – bylis ´ my przy tym, s. 81-88). 26 ˛tkowano je uczczeniem 60-lecia urodzin Mariana Biskupa („Zapiski HistoW 1982 r. zapocza ˛ tom studio ryczne” t. XLVII, z. 4), na 70-lecie ukazał sie ´ w pt. Balticum... (Torun ´ 1992), 75-lecie uczcił w 1997 r. rodzinny Inowrocław tomem XII „Ziemi Kujawskiej”, zas ´ 80-lecie TNT, IH PAN, UMK oraz ˛d Miejski w Toruniu i Inowrocławiu opublikowaniem obszernego tomu prac Jubilata: Opera minora Urza ˛ bibliografia ˛ za lata 1949-2002 poprzedzona ˛ wste ˛pem Janusza Tandeckiego (Torun wraz z pełna ´ 2002). 27 M. Biskup, Torun ´ skie „Zapiski Historyczne” w latach 1958-2003. Kierunki działan ´ , s. 15-43.
22

Wspomnienia

329

19 grudnia 2007 r. w Sali Kolumnowej historycznej siedziby Towarzystwa Naukowego ˛ miało ostatnim z cyklu jubileuszy: bohater uroczystos w Toruniu okazac ´ sie ´ ci w kon ´ cowym ˛pieniu podkres ˛dzypokoleniowej w realizacji długofalowysta ´ lił znaczenie wspo ´ łpracy mie ˛c na jej udany przykład w postaci wspo wych zadan ´ , wskazuja ´ lnych dzieł edytorskich przygotowanych w ostatnich latach wspo ´ lnie z młodszymi historykami torun ´ skimi 28. Odejs ´ cie Profesora Mariana Biskupa w dniu 16 kwietnia 2012 r. zostało poprzedzone ˛ w dniu 10 listopada 2011 r. – po długotrwałej chorobie – Małz ˛ce cios, s ´ miercia ˙ onki, stanowia ˛ juz ˛ pełnili z kto ´ rego podnies ´c ´ sie ˙ nie zdołał. Przy trumnie w kos ´ ciele parafii NMP warte ˛dowcy, obecna była delegacja Inowrocławia. Zmarłego przyjaciele, uczniowie i samorza poz ˙ egnali prezydent Torunia Michał Zaleski, prorektor UMK Włodzimierz Karaszewski, przyjaciel od czasu studio ´ w Andrzej Tomczak, w imieniu PAN Henryk Samsonowicz, sekretarz generalny TNT Roman Czaja, prezes PTH Krzysztof Mikulski, w imieniu ˛dzynarodowej Komisji Historycznej do Badan Mie ´ Zakonu Krzyz ˙ ackiego Udo Arnold oraz ˛ga. przedstawiciel władz Elbla Marceli Kosman

P. A. Jeziorski, K. Minczykowska, Jubileusz Profesora Mariana Biskupa, „Zapiski Historyczne” t. LXXIII, 2008, z. 1, s. 200 n.

28

Related Interests